<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Literatuurevaluatie
hoogspanningslijnen
en gezondheid deel I
Kanker bij kinderen
Nr. 2018/08A, Den Haag 18 april 2018
Achtergronddocument bij:
Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker bij kinderen
Nr. 2018/08, Den Haag 18 april 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 2 van 38
inhoud
01 Inleiding                                           3         05 Meta-analyses commissie                                        22
                                                                       5.1   Kinderleukemie en afstand van de woning
02 Zoekstrategie                                       3                    tot hoogspanningslijnen                                 22
   2.1  Leukemie: afstand tot hoogspanningslijnen      3              5.2   Kinderleukemie en magneetveldsterkte                    26
   2.2  Leukemie: magnetische velden                   4              5.3   Hersentumoren bij kinderen en magneetveldsterkte        31
   2.3  Andere vormen van kanker                       4              5.4   Lymfomen bij kinderen en magneetveldsterkte             32
03 Beoordeling kwaliteit beschikbaar onderzoek         5         06 Criteria voor bewijskracht
                                                                       voor oorzakelijk verband                                     33
04 Samenvatting beschikbare gegevens
   en kwaliteitsbeoordelingen commissie                6              Literatuur34
     Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 3 van 38
01 inleiding                                                                   velden. Hieronder volgt per onderwerp een nadere toelichting op de zoek-
                                                                               strategie: de zoekwoorden, de datum waarop deze is uitgevoerd en het
In dit achtergronddocument, behorend bij het advies Hoogspanningslijnen        aantal gevonden artikelen. Enkele van de oorspronkelijke zoekstrategieën
en gezondheid deel I: kanker bij kinderen dat is opgesteld door de             zijn in 2016 uitgevoerd. Er is daarna geen update meer gedaan, maar de
commissie Elektromagnetische velden van de Gezondheidsraad, wordt in           literatuur is wel bijgehouden door middel van een lopende algemene
hoofdstuk 2 aangegeven welke zoekstrategieën de commissie heeft                zoekopdracht naar artikelen op het gebied van blootstelling aan ELF
gebruikt voor de verschillende onderwerpen en hoe de selectie van de           velden in PubMed. Dat heeft nog één relevant artikel opgeleverd dat hier-
relevante artikelen tot stand is gekomen.                                      onder is aangegeven. Daarnaast zijn ook nog enkele artikelen via andere
In hoofdstuk 3 beschrijft de commissie hoe en volgens welke criteria zij de    bronnen gevonden: reviews, literatuurlijsten en eigen literatuurverzame-
wetenschappelijke kwaliteit van de relevante artikelen heeft beoordeeld.       lingen. De gevonden artikelen zijn op basis van titel geselecteerd voor
In Hoofdstuk 4 worden de belangrijkste gegevens van alle relevante arti-       verdere analyse. In een aantal gevallen bleken ze bij bestudering van de
kelen per onderwerp in tabellen gepresenteerd.                                 volledige tekst niet de gezochte informatie te bevatten. Van de overge-
In hoofdstuk 5 beschrijft de commissie de door haar uitgevoerde meta-          bleven artikelen zijn de relevante gegevens opgezocht en in een database
analyses en presenteert zij de resultaten hiervan. De belangrijkste conclu-    overgebracht. Aangegeven is hoeveel artikelen uiteindelijk in het advies
sies staan in het advies.                                                      zijn opgenomen. De relevante gegevens uit deze artikelen staat in de
In hoofdstuk 6 is het gebruikte classificatieschema voor bewijskracht voor     tabellen in hoofdstuk 4.
een oorzakelijk verband opgenomen.                                             De commissie heeft zich beperkt tot epidemiologische onderzoeken,
                                                                               omdat die de belangrijkste bron van informatie zijn voor dit onderwerp.
                                                                               Voor een overzicht van experimenteel onderzoek met proefdieren en
02 zoekstrategie                                                               gekweekte cellen wordt verwezen naar twee belangrijke reviews.1,2
In PubMed is gezocht naar artikelen over epidemiologische onderzoek            2.1 Leukemie: afstand tot hoogspanningslijnen
naar de relatie tussen leukemie en andere vormen van kanker bij kinderen       Gezocht op: (“extremely low frequency” OR “magnetic fields” OR “power
en afstand tot hoogspanningslijnen en blootstelling aan magnetische            line” OR “power lines” OR ELF) NOT (epithelial lining fluid OR ELF-phosp-
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 4 van 38
hatase) AND (leukaemia OR leukemia) AND (distance OR near) AND                 (magnetic field* OR electromagnetic field* OR power line* OR low
epidemiol*.                                                                    frequency) AND (“2006”[Date - Entrez] : “3000”[Date - Entrez]) AND epide-
Uitgevoerd op 20-01-2016. Resultaat: 75 artikelen (kinderen en volwas-         miol*) NOT review.
senen). Geselecteerd voor verder analyse: 21 artikelen over kinderen.          Uitgevoerd op 16-06-2016. Resultaat: 751 artikelen (kinderen en volwas-
Andere bronnen: 2 artikelen over kinderen.                                     senen). Geselecteerd voor verdere analyse: 15 artikelen over kinderen.
In advies: 23 artikelen over kinderen.                                         Artikel verschenen na het uitvoeren van de zoekstrategie: 1.
                                                                               Niet relevant: 5 artikelen.
2.2 Leukemie: magnetische velden                                               In advies: 11 artikelen over kinderen met publicatiedatum na 2006.
                                                                               In het advies zijn de oudere en recente artikelen gezamenlijk geanaly-
Meta- of gepoolde analyse kinderen                                             seerd.
Gezocht op: (meta-analysis OR pooled analysis) AND (leukemia OR
leukaemia) AND (magnetic field* OR electromagnetic field* OR power             2.3 Andere vormen van kanker
line* OR low frequency).                                                       Gezocht op: (“extremely low frequency” OR “magnetic fields” OR “electro-
Uitgevoerd op 16-06-2016. Resultaat: 107 artikelen (kinderen en volwas-        magnetic fields” OR “power line” OR “power lines” OR ELF) NOT (epithe-
senen). Geselecteerd voor verdere analyse (2000-2016): 5 artikelen over        lial lining fluid OR ELF-phosphatase) AND cancer AND epidemiol* AND
kinderen.                                                                      child*.
In advies: 3 artikelen met gepoolde analyses en 16 artikelen die in die        Uitgevoerd op 24-10-2017. Resultaat: 459 artikelen. Geselecteerd voor
analyses zijn opgenomen.                                                       verdere analyse: 54 artikelen.
                                                                               Niet relevant: 36 artikelen.
Recente artikelen kinderen                                                     In advies: 12 artikelen over hersentumoren, 6 artikelen over lymfomen.
Er is gezocht naar artikelen die gepubliceerd zijn na de sluitingsdatum van
de meest recente gepoolde analyse: (leukemia OR leukaemia) AND
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                           Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 5 van 38
03 beoordeling kwaliteit                                                        • er alleen brede afstandscategorieën werden gebruikt, bijvoorbeeld
                                                                                   meer of minder dan 500 m.
           beschikbaar onderzoek
                                                                                En voor onderzoeken met magneetveldsterkte:
De kwaliteit van de relevante artikelen is onafhankelijk van elkaar door        • de bepaling van de blootstelling alleen plaats vond door het vaststellen
drie commissieleden (twee epidemiologen en een statisticus) beoordeeld.            van de ‘wire codes’ of door metingen buiten de woning.
Daarbij is onderzocht of er een hoog risico op vertekening (bias) van de
resultaten was. In dat geval werd een onderzoek als onvoldoende gekwa-          De oordelen van de experts zijn vervolgens vergeleken. Bij eventuele
lificeerd. Dat was het geval wanneer (voor alle onderzoeken):                   verschillen zijn de commissieleden in overleg tot consensus gekomen.
• er niet per kankertype werd gerapporteerd maar alleen over kanker in          De kwaliteit van de onderzoeken is aangegeven als voldoende of onvol-
     het algemeen;                                                              doende. De onderzoeken van onvoldoende kwaliteit zijn niet meege-
• het onderzoek niet goed te beoordelen was door onvolledige rappor-            nomen in de meta-analyses. In de tabellen in het volgende hoofdstuk is
     tage van essentiële gegevens;                                              voor elk van deze onderzoeken de reden van de onvoldoende beoordeling
• de blootstelling niet adequaat gemeten was (de blootstelling werd niet        aangeven.
     voor iedere patiënt en controle individueel bepaald, maar alleen op een    Voor sommige onderzoeken was er een recenter en uitgebreider onder-
     hoger niveau, bijvoorbeeld voor een bepaald gebied);                       zoek beschikbaar, waarin alle eerdere patiënten waren opgenomen
• er een groot risico op selectiebias was (bijvoorbeeld doordat controles       (bijvoorbeeld een actualisering van een onderzoek gebaseerd op een
     mogelijk uit andere populatie kwamen dan de patiënten, zoals bij           groot kankerregister). In dat geval is alleen het meest recente onderzoek
     ziekenhuiscontroles).                                                      in de analyses meegenomen en is het oudere onderzoek in de tabellen
                                                                                aangegeven als Niet relevant vanwege latere update in (…).
Daarnaast voor onderzoeken met afstand:
• er een groot risico op ‘recall bias’ was (vertekening door selectieve
     herinnering, door rapportage van de afstand tot de dichtstbijzijnde
     hoogspanningslijn door ouders, in plaats van een objectieve meting);
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 6 van 38
04 samenvatting beschikbare                                                                    • kinderleukemie en magneetveldsterkte (tabel A2);
                                                                                               • hersentumoren bij kinderen en afstand tot hoogspanningslijnen
            gegevens en kwaliteitsbeoor-                                                           (tabel A3);
                                                                                               • hersentumoren bij kinderen en magneetveldsterkte (tabel A4);
            delingen commissie                                                                 • lymfomen bij kinderen en magneetveldsterkte (tabel A5).
Onderstaande tabellen vatten de gegevens samen van de beschikbare                              Per onderwerp zijn de onderzoeken gesorteerd op kwaliteit (voldoende of
onderzoeken naar de relatie tussen                                                             onvoldoende) en daarbinnen op jaartal. Bij onderzoeken van onvoldoende
• kinderleukemie en afstand tot hoogspanningslijnen (tabel A1);                                kwaliteit zijn de belangrijkste redenen voor dat oordeel aangegeven.
Tabel A1. Onderzoeken naar de relatie tussen de afstand van de woning tot hoogspanningslijnen en het risico op kinderleukemie
 Referentie             Land        Type onderzoek, bron      Criterium, bepaling         Bron blootstelling          Risicoschatting (odds ratio)               Oordeel kwaliteit
                                    gegevens                                                                          Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                                                                      in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                                                                      heeft de commissie een (her)berekening
                                                                                                                      uitgevoerd.
 Feychting & Ahlbom     Zweden      Patiënt-controle          Afstand: 0-15 m, 51-100 m, Hoogspanningslijnen, 220,    0-50 m: 2,9 (1,0-2,7)                      Voldoende
 (1993)3                            Bevolking:                >100 m (referentie)         400 kV                      51-100 m: 1,1 (0,4-2,7)
                                    kankerregister
                                                                                                                      0-100 m: 1,75 (0,88-3,49) (berekend door
                                                                                                                      commissie)
 Petridou e.a. (1997)52 Griekenland Patiënt-controle          Afstand: <50 m; referentie: Hoog/middenspanningslijn,   150/400 kV: 1,56 (0,26-9,39)               Voldoende
                                    Ziekenhuis                <50 m 400 V lijn            15-400 kV                   66 kV: 4,26 (0,94-19,44)
                                                                                                                      66-400 kV: 2,80 (0,88-8,92) (berekend door
                                                                                                                      commissie)
                                                                                                                      15/22 kV: 1,84 (0,26-12,81)
                                                                                                                      6,6 kV: 0,99 (0,54-1,84)
 Tynes en Haldorsen     Noorwegen   Patiënt-controle          Afstand: 0-50, 51-100 m,    Hoogspanningslijnen, >45 kV 0-50 m: 0,6 (0,3-1,3)                      Voldoende
 (1997)4                            Bevolking: kankerregister >100 m (referentie)                                     50-100 m: 1,4 (0,8-2,6)
                                                                                                                      0-100 m: 1,00 (0,63-1,59) (berekend door
                                                                                                                      commissie)
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 7 van 38
Referentie           Land             Type onderzoek, bron         Criterium, bepaling          Bron blootstelling          Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                      gegevens                                                                              Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                                                                            in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                                                                            heeft de commissie een (her)berekening
                                                                                                                            uitgevoerd.
Li e.a. (1998)5      Taiwan           Patiënt-controle             Afstand: <100 m, ≥100 m      Hoogspanningslijnen, ≥69 kV SIR                                       Voldoende
                                      Bevolking: kankerregister    (referentie)                                             Controles heel Taiwan:                    Niet in meta-analyse
                                      Lijkt meer cohort, totaal                                                             0-4 jr: 2,48 (0,20-5,97)                  vanwege afwijkende
                                      aantal kinderen in gebied                                                             5-9 jr: 5,06 (1,38-13,0)                  afstandscategorieën
                                      wordt geschat                                                                         10-14 jr: 1,67 (0,05-9,28)
                                                                                                                            0-14 jr: 3,68 (1,53-8,88) (berekend door
                                                                                                                            commissie)
McBride e.a. (1999)6 Canada           Patiënt-controle             Afstand: <50, <100,          Hoogspanningslijnen, ≥50 kV <50 m (ALL): 1,99 (0,74-5,32)             Voldoende
                                      Bevolking: kankerregistratie >100 m (referentie)                                      <100 m (alle leukemie): 1,81 (0,70-4,70)
Bianchi e.a. (2000)7 Italië           Patiënt-controle             Afstand: <150 m, >150 m      Hoogspanningslijn           Berekend uit tabel 1:                     Voldoende
                                      Bevolking: kankerregsitratie (referentie)                                             ≤50 m: 4,36 (0,57-32,93)
                                                                                                                            50-100 m: 3,27 (0,47-19,12)
                                                                                                                            ≤100 m: 4,36 (0,79-23,76)
Kleinerman e.a.      VS               Patiënt-controle             Afstand: 0-14 m, 15-23 m,    Hoog/middenspanningslijnen, <14 m: 0,79 (0,46-1,34)                   Voldoende
(2000)8                               Patiënten: leukemie gediag-  24-40 m, >40 m (refe-        ≥7,2 kV                     15-23 m: 1,01 (0,60-1,71)
                                      nostiseerd in deelnemende    rentie)                                                  24-40 m: 1,23 (0,75-2,03)
                                      ziekenhuizen, controles:
                                      willekeurig telefoonnummer                                                            0-40 m: 1,00 (0,75-1,35) (berekend door
                                                                                                                            commissie)
UK Childhood         Groot-Brittannië Patiënt-controle             Afstand: continu (voor 100 / Hoog/middenspanningslijn,   100/afstand:                              Voldoende
Cancer Study (2000)9                  Bevolking: kankerregistratie afstand, dus OR>1 geeft      11-400 kV                   11, 20 kV: 0,98 (0,88-1,08)               Gebruikt eindpunt niet
                                                                   positieve associatie); apart                             33 kV: 0,59 (0,25-1,40)                   bruikbaar voor meta-
                                                                   gedaan voor verschillende                                66 kV: 3,15 (1,02-9,68)                   analyse
                                                                   lijntypes                                                132 kV: 0,97 (0,72-1,32)                  Niet relevant vanwege
                                                                                                                            275 kV: 1,06 (0,46-2,48)                  update in Bunch e.a.
                                                                                                                            400 kV: 1,34 (0,65-2,76)                  (2014)10
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                                       Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 8 van 38
Referentie           Land      Type onderzoek, bron         Criterium, bepaling        Bron blootstelling          Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                               gegevens                                                                            Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                                                                   in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                                                                   heeft de commissie een (her)berekening
                                                                                                                   uitgevoerd.
Kabuto e.a. (2006)11 Japan     Patiënt-controle             Afstand: 0-50 m, 50-100 m, Hoogspanningslijnen,        ALL:                                      Voldoende
                               Bevolking: kankerregistratie >100 m (referentie)        22-500 kV                   <50 m: 3,06 (1,31-7,13)
                                                                                                                   50-100 m: 1,61 (0,88-2,95)
                                                                                                                   AML:
                                                                                                                   <50 m: 1,25 (0,11-14,9)
                                                                                                                   50-100 m: 3,11 (0,71-13,6)
                                                                                                                   ALL+AML (berekend door commissie):
                                                                                                                   <50 m: 2,78 (1,25-6,20)
                                                                                                                   50-100 m: 1,96 (1,21-3,18)
                                                                                                                   0-100 m: 2,05 (1,30-3,25)
Wünsch-Filho e.a.    Brazilië  Patiënt-controle             Afstand: <50 m, <100 m,    Hoogspanningslijnen, ≥88 kV <50 m: 3,57 (0,41-31,44)                  Voldoende
(2011)12                       Ziekenhuis                   100-200 m, 200-600 m,                                  50-100 m: 0,28 (0,01-6,14) (berekend door
                                                            >600 m (referentie)                                    commissie)
                                                                                                                   <100 m: 1,54 (0,26-9,12)
                                                                                                                   100-200 m: 1,67 (0,49-5,75)
                                                                                                                   200-600 m: 0,69 (0,28-1,71)
Sermage-Faure e.a.   Frankrijk Patiënt-controle             Afstand: 0-49 m, 50-99 m,  Hoogspanningslijnen,        Alle lijnen:                              Voldoende
(2013)13                       Bevolking: kankerregistratie 100-199 m, 200-599 m,      63-400 kV                   < 50 m,: 1,2 ( 0,8-1,9)
                                                            ≥600 m (referentie)                                    50-99 m: 1,0 (0,7-1,6)
                                                                                                                   100-199 m: 0,8 (0,5-1,0)
                                                                                                                   200-599 m: 1,1 (0,9-1,2)
                                                                                                                   >600 m: 1,1 (0,9-1,2)
                                                                                                                   <100 m: 1,09 (0,81-1,47) (berekend door
                                                                                                                   commissie)
                                                                                                                   225, 400 kV lijnen:
                                                                                                                   <100 m: 1,32 (0,80-2,17) (berekend door
                                                                                                                   commissie)
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                            Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 9 van 38
Referentie           Land           Type onderzoek, bron         Criterium, bepaling        Bron blootstelling           Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                    gegevens                                                                             Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                                                                         in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                                                                         heeft de commissie een (her)berekening
                                                                                                                         uitgevoerd.
Bunch e.a. (2014)10  Engeland,      Patiënt-controle             Afstand: 0-49 m, 50-99 m,  Hoog/middenspanningslijnen,  Alle lijnen:                              Voldoende
                     Wales          Bevolking: kankerregistratie 100-199 m, 200-299 m,      2, 275, 400 kV               0-49 m: 0,80 (0,44-1,44)
                                    1962-2008                    300-399 m, 400-499 m,                                   50-99 m: 1,39 (0,90-2,14)
                                                                 500-599 m, 600-699 m,                                   100-199 m: 1,11 (0,84-1,45)
                                                                 700-799 m, 800-899 m,
                                                                 900-999 m, ≥1.000 m                                     0-100 m: 1,15 (0,81-1,63) (berekend door
                                                                 (referentie)                                            commissie)
                                                                                                                         265, 400 kV lijnen:
                                                                                                                         0-49 m: 0,53 (0,20-1,39)
                                                                                                                         50-99 m: 1,12 (0,63-1,98)
                                                                                                                         100-199 m: 1,07 (0,74-1,53)
                                                                                                                         0-100 m: 0,92 (0,56-1,51) (berekend door
                                                                                                                         commissie)
Pedersen e.a.        Denemarken     Patiënt-controle             Afstand: 0-199 m, 200-599  Hoogspanningslijnen,         <200 m: 0,76 (0,40-1,45)                  Voldoende
(2014)14                            Bevolking:                   m, ≥600 m (referentie)     132-400 kV                   200-600 m: 0,92 (0,67-1,25)               Niet in meta-analyse
                                    kankerregistratie                                                                                                              vanwege afwijkende
                                                                                                                                                                   afstandscategorieën
Crespi e.a. (2016)15 Californië, VS Patiënt-controle             Afstand: 0-50 m, 50-100 m, Hoogspanningslijnen, ≥200 kV Alleen gegevens voor afstanden ter plekke Voldoende
                                    Bevolking: kankerregistratie 100-200 m, 200-300 m,                                   bepaald:
                                                                 300-400 m, 400-500 m,                                   0-50 m: 1,6 (0,7-3,7)
                                                                 500-600 m, ≥600 m                                       50-100 m: 1.0 (0,5-2,0)
                                                                 (referentie)                                            100-200 m: 0,8 (0,4-1,7)
                                                                                                                         0-100 m: 1,21 (0,71-2,07) (berekend door
                                                                                                                         commissie)
Coleman e.a.         Zuidoost       Patiënt-controle             Afstand: 0-24 m, 25-49 m,  Hoogspanningslijn            --                                        Onvoldoende: slechts 1
(1989)16             Engeland       Bevolking: kankerregister    50-99 m, ≥100 m                                                                                   patiënt en 1 controle op
                                                                 (referentie)                                                                                      <100 m; niet relevant
                                                                                                                                                                   vanwege update in
                                                                                                                                                                   Bunch e.a, ( 2014)10
Myers e.a. (1990)17  Engeland       Patiënt-controle, patiënten  Afstand: 0-24 m, 25-49 m,  Hoogspanningslijn            Niet-solide tumoren:                      Onvoldoende: geen
                                    zijn kinderen met kanker     50-99 m, ≥100 m                                         <100 m: 1,02 (0,48-2,17)                  onderscheid tussen
                                    (solide/niet-solide)         (referentie)                                            <25 m: 1,32 (0,36-4,76)                   leukemie en andere
                                    Bevolking: kankerregister                                                                                                      vormen van niet-solide
                                                                                                                                                                   tumoren
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                    Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 10 van 38
 Referentie             Land            Type onderzoek, bron          Criterium, bepaling            Bron blootstelling                  Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                        gegevens                                                                                         Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                                                                                         in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                                                                                         heeft de commissie een (her)berekening
                                                                                                                                         uitgevoerd.
 Fajardo-Gutiérrez      Mexico          Patiënt-controle              Afstand: <200 m, ≥200 m        Hoogspanningslijn                   1,57 (0,52-4,81)                          Onvoldoende: afstand
 e.a. (1993)18                          Ziekenhuis                    (referentie)                                                                                                 gerapporteerd door
                                                                                                                                                                                   ouders
 Olsen e.a. (1993)19    Denemarken      Patiënt-controle              Afstand: 50-60 kV <35 m        Hoogspanningslijn                   --                                        Onvoldoende: geen
                                        Bevolking: kankerregister     132-15 kV <75 m                                                                                              gegevens over afstand
                                                                      220-440 kV <150 m                                                                                            geanalyseerd; niet
                                                                                                                                                                                   relevant vanwege update
                                                                                                                                                                                   in Pedersen e.a. (2014)14
 Mizoue e.a. (2004)20   Japan           Alleen patiënten              Afstand: ≥50% van gebied Hoogspanningslijn                         IRR                                       Onvoldoende: afstand
                                        Ziekenhuis                    in district ligt binnen 300 m,                                     Adres diagnose:                           niet individueel bepaald
                                                                      <50% binnen 300 m                                                  2,2 (0,5-9,0) voor >50% vs niets
                                                                      (referentie)                                                       1,6 (0,5-5,1) voor <50% vs niets
                                                                                                                                         3,4 (0.9-13,2) >50% vs niets
                                                                                                                                         1,1 (0,3-4,7) <50% vs niets
 Feizi e.a. (2007)21    Iran            Patiënt-controle              Afstand: <500 m, ≥500 m        Hoogspanningslijn                   8,76 (1,74-58,4)                          Onvoldoende: herkomst
                                        Ziekenhuis                    (referentie)                                                                                                 controles onduidelijk;
                                                                                                                                                                                   alleen afstand meer of
                                                                                                                                                                                   minder dan 500 m
 Abdul Rahman e.a.      Maleisië        Patiënt-controle              Afstand: ≤200 m, >200 m        Hoogspanningslijn                   2,30 (1,18-4,49)                          Onvoldoende: geografi-
 (2008)22                               Ziekenhuis                    (referentie)                                                                                                 sche herkomst patiënten
                                                                                                                                                                                   en controles onduidelijk
 Sohrabi e.a. (2010)23  Iran            Patiënt-controle              Afstand: <400 m,<500 m,        Hoogspanningslijn                   <400 m: 2,75 (1,59-4,76)                  Onvoldoende: geografi-
                                        Ziekenhuis                    <600 m, ≥400, ≥500 m,                                              <500 m: 2,67 (1,76-4,24)                  sche herkomst patiënten
                                                                      ≥600 m (referentie)                                                <600 m: 2,61 (1,73-3,94)                  en controls onduidelijk
                                                                                                                                         123 kV: 9,93 (3,47-28,28)
                                                                                                                                         230 kV: 10,78 (3,75-31)
                                                                                                                                         400 kV: 2,98 (0,93-9,54)
 Tabrizi e.a. (2015)24  Iran            Patiënt-controle              Afstand: <600 m, >600 m        Hoogspanningslijn                   3,65 (1,69-7,79)                          Onvoldoende: alleen
                                        Ziekenhuis                    (referentie)                                                                                                 afstand meer of minder
                                                                                                                                                                                   dan 600 m
Afkortingen: AML: acute myeloïde leukemie; ALL: acute lymfatische leukemie; IRR: incidence rate ratio; kV: kilovolt; OR: odds ratio; SIR: standardized incidence rate.
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                  Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 11 van 38
Tabel A2. Onderzoeken naar de relatie tussen de magneetveldsterkte en het risico op kinderleukemie
 Referentie     Land                  Type onderzoek,   Bron gegevens:      Bron en bepaling blootstelling                  Risicoschatting (odds ratio)          Oordeel kwaliteit
                                      bron gegevens     originele publi-                                                    Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                        catie of gepoolde                                                   zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                        analyse                                                             gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                            berekening uitgevoerd.
 Savitz e.a.    USA                   Patiënt-controle  Origineel          Alles; meting bij voordeur, slaapkamer kind,     Laag:                                 Voldoende
 (1988)25                             Bevolking                            ouders                                           ≥0,2 µT : 1,93 (0,67-5,56)
                                      Kankerregistratie                    laag (hoofdschakelaar uit) of hoog (hoofdschake- <0,2 µT: 1 (referentie)
                                      <15 jaar                             laar en bepaalde bronnen aan)
                                                        Greenland          Alles; meting bij voordeur, slaapkamer kind,     Laag:
                                                                           ouders                                           >0,3 µT: 3,87 (0,87-17,3)
 London e.a.    USA, Los Angeles      Patiënt-controle  Origineel          Alles, 24 uur in slaapkamer;                     24 uur, normaal:                      Voldoende
 (1991)26       County                Bevolking                            laag: apparatuur uit, normaal: apparatuur aan    ≥0,268 µT: 1,68 (0,71-4,00)
                                      Kankerregistratie                                                                     0,119-0,267 µT: 0,94 (0,47-1,89)
                                      <11 jaar                                                                              0,068-0,118 µT: 0,66 (0,36-1,19)
                                                                                                                            <0,068 µT: 1 (referentie)
                                                        Origineel          Alles, puntmetingen op diverse plaatsen binnen   Punt, laag:
                                                                           en buiten                                        ≥0,125 µT: 1,22 (0,52-2,82)
                                                                           laag: apparatuur uit, normaal: apparatuur aan    0,068-0,124 µT: 1,37 (0,65-2,91)
                                                                                                                            0,032-0,067 µT: 1,01 (0,61-1,69)
                                                                                                                            <0,032 µT: 1 (referentie)
                                                        Greenland          Alles, 24 uur in slaapkamer, puntmetingen op     Normaal:
                                                                           diverse plaatsen binnen en buiten                >0,3 µT: 1,53 (0,67-3,50)
 Feychting &    Zweden                Patiënt-controle  Origineel          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte       ≥0,2 µT: 2,7 (1,0-6,3)                Voldoende
 Ahlbom (1993)3                       Bevolking                                                                             0,1-0,19 µT: 2,1 (0,6-6,1)
                                      Kankerregistratie                                                                     <0,1 µT: 1 (referentie)
                                      <16 jaar
                                                        Origineel          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte       ≥0,3 µT: 3,8 (1,4-9,3)
                                                                                                                            0,1-0,29 µT: 1,5 (0,4-4,2)
                                                                                                                            <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                        Origineel          4x5 min. puntmeting; laag: hoofdschakelaar uit   Laag:
                                                                           (vrnl externe bron), hoog: hoofdschakelaar aan:  ≥0,2 µT: 0,6 (0,2-1,8)
                                                                           alle bronnen                                     0,1-0,19 µT: 0,2 (0,0-0,9)
                                                                                                                            <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                        Ahlbom             Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte        ≥0,4 µT: 3,74 (1,23-11,37)
                                                                                                                            continu per 0,1 µT: 1,31 (0,98-1,73)
                                                        Greenland          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte       >0,3 µT: 4,44 (1,67-11,7)
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                    Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 12 van 38
Referentie     Land                     Type onderzoek,   Bron gegevens:     Bron en bepaling blootstelling             Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                        bron gegevens     originele publi-                                              Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                          catie of gepoolde                                             zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                          analyse                                                       gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                        berekening uitgevoerd.
Olsen e.a.     Denemarken               Patiënt-controle  Origineel          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,25 µT: 1,5 (0,3-6,7)                   Voldoende
(1993)19                                Bevolking                                                                       0,10-0,24 µT: 0,5 (0,1-4,3)               Niet relevant
                                        Kankerregistratie                                                               <0,1 µT: 1 (referentie)                   vanwege update
                                        <15 jaar                                                                                                                  in Pedersen e.a.
                                                                                                                                                                  (2015)27
                                                          Origineel          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,4 µT: 6,0 (0,8-44)
                                                                                                                        0,10-0,39 µT: 0,3 (0,0-2,0)
                                                                                                                        0,1-0,4 µT: 0,29 (0,01-2,23) (herberekend
                                                                                                                        door commissie)
                                                                                                                        <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                          Ahlbom             Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,4 µT: --
                                                                                                                        continu per 0,1 µT: 1,50 (0.85-2,65)
Verkasalo e.a. Finland                  Cohort            Origineel          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte SIR                                       Voldoende
(1993)28                                Bevolking                                                                       ≥0,2 µT: 1,60 (0,32-5,40)
                                        Kankerregistratie                                                               0,01-0,19 µT: 0,89 (0,61-1,30)
                                        <20 jaar                                                                        <0,01 µT: 1 (referentie)
                                                          Ahlbom             Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,4 µT: 6,21 (0,68-56,9)
                                                                                                                        continu per 0,1 µT: 1,15 (0,79-1,66)
                                                          Greenland          Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte >0,3 µT: 2,00 (0,23-17,7)
Linet e.a.     USA, deelname in         Patiënt-controle  Origineel: gemeten Alles. Gewogen gemiddelde 24-uurs meting   ≥0,2 µT: 1,53 (0,91-2,56)                 Voldoende
(1997)29       Childrens Cancer Group,  Bevolking                            slaapkamer + puntmetingen elders           0,1-0,199 µT: 1,15 (0,79-1,65)
               wonend in Illinois,      Kankerregistratie                                                               0,065-0,099 µT: 1,10 (0,81-1,50)
               Indiana, Iowa, Michigan, <15 jaar                                                                        <0,065 µT: 1 (referentie)
               Minnesota, New Jersey,
               Ohio, Pennsylvania,
               of Wisconsin
                                                          Origineel: gemeten Alles. Gewogen gemiddelde 24-uurs meting   ≥0,5 µT: 1,41 (0,48-4,09)
                                                                             slaapkamer + puntmetingen elders           0,4-0,499 µT: 3,28 (1,15-9,39)
                                                                                                                        0,3-0,399 µT: 1,39 (0,72-2,72)
                                                                                                                        0,2-0,299 µT: 0,92 (0,57-1,48)
                                                                                                                        0,1-0,199 µT: 1,10 (0,83-1,48)
                                                                                                                        0,065-0,099 µT: 1,10 (0,81-1,50)
                                                                                                                        <0,065 µT: 1 (referentie)
                                                          Berekend door      Alles. Gewogen gemiddelde 24-uurs meting   ≥0,4 µT: 2,23 (0,84-6,61)
                                                          commissie          slaapkamer + puntmetingen elders           0,2-0,4µT: 1,36 (0,81-2,30)
                                                                                                                        <0,2 µT: 1 (referentie)
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                 Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 13 van 38
Referentie     Land               Type onderzoek,       Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling                Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                  bron gegevens         originele publi-                                                Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                        catie of gepoolde                                               zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                        analyse                                                         gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                        berekening uitgevoerd.
                                                        Ahlbom            Alles. Gewogen gemiddelde 24-uurs meting      ≥0,4 µT: 3,44 (1,24-9,54)
                                                                          slaapkamer + puntmetingen elders              continu per 0,1 µT: 1,30 (1,01-1,67)
                                                        Greenland         Alles. Gewogen gemiddelde 24-uurs meting      >0,3 µT: 1,51 (0,92-2,49)
                                                                          slaapkamer + puntmetingen elders
Tynes &        Noorwegen          Patiënt-controle      Origineel         Hoogspanningslijnen, berekende jaargemiddelde ≥0,14 µT: 0,28 (0,01-1,88) (berekend door Voldoende
Haldorsen                         Bevolking                               veldsterkte                                   commissie)
(1997)4                           Kanker register                                                                       0,05-<0,14 µT: 1,48 (0,64-3,46) (berekend
                                  <15 jaar                                                                              door commissie)
                                                                                                                        <0,05 µT: 1 (referentie)
                                                        Ahlbom            Hoogspanningslijnen, berekende jaargemiddelde ≥0,4 µT: --
                                                                          veldsterkte                                   continu per 0,1 µT: 0,78 (0,50-1,23)
                                                        Greenland         Hoogspanningslijnen, berekende jaargemiddelde >0,3 µT: --
                                                                          veldsterkte
Dockerty e.a.  Nieuw Zeeland      Patiënt-controle      Origineel         Alles. 24-uurs metingen woon- en slaapkamer   ≥0,2 µT: 3,3 (0,5-23,7)                   Voldoende
(1998)30                          Bevolking                                                                             0,1-<0,2 µT: (1,5 (0,3-7,2)
                                  Geen leeftijd gegeven                                                                 <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                        Ahlbom            Alles. 24-uurs metingen woon- en slaapkamer    ≥0,4 µT: --
                                                                                                                        continu per 0,1 µT: 1,36 (0,40-4,61)
                                                        Greenland         Alles. 24-uurs metingen woon- en slaapkamer   >0,3 µT: --
Michaelis e.a. Duitsland          Patiënt-controle      Origineel         Alles. 24-uur metingen slaapkamer kind &      ≥0,2 µT: 2,3 (0,8-6,7)                    Voldoende
(1998)31                          Bevolking                               woonkamer                                     <0,2 µT: 1 (referentie)                   Niet relevant
                                  <15 jaar                                                                                                                        vanwege update
                                                                                                                                                                  in Schüz e.a.
                                                                                                                                                                  (2001)32
                                                        Ahlbom            Alles. 24-uur metingen slaapkamer kind &      ≥0,4 µT: 2,00 (0,26-15,17)
                                                                          woonkamer                                     continu per 0,1 µT: 1,31 (0,76-2,26)
                                                        Greenland         Alles. 24-uur metingen slaapkamer kind &      >0,3 µT: 2,48 (0,79-7,81)
                                                                          woonkamer
Green e.a.     Canada             Patiënt-controle      Origineel         Alles, puntmeting slaapkamer kind             ≥0,13 µT: 1,13 (0,31-4,06)                Voldoende
(1999)33                          Bevolking                                                                             0,07-0,12 µT: 1,22 (0,32-4,57)
                                  Kankerregistratie                                                                     0,03-0,06 µT: 0,94 (0,29-3,01)
                                  <15 jaar                                                                              <0,03 µT: 1 (referentie)
                                                        Origineel         Alles, gemiddelde puntmetingen in huis        ≥0,15 µT: 1,47 (0,44-4,85)
                                                                                                                        0,09-0,14 µT: 0,75 (0,19-3,02)
                                                                                                                        0,04-0,08 µT: 0,47 (0,12-1,89)
                                                                                                                        <0,04 µT: 1 (referentie)
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                             Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 14 van 38
Referentie     Land               Type onderzoek,   Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling                 Risicoschatting (odds ratio)          Oordeel kwaliteit
                                  bron gegevens     originele publi-                                                 Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                    catie of gepoolde                                                zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                    analyse                                                          gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                     berekening uitgevoerd.
UKCCS (1999)34 UK                 Patiënt-controle  Origineel         Alles. Punt- en 48-uurs metingen in huis en op ≥0,2 µT: 0,9 (0,49-1,63)              Voldoende
                                  Bevolking                           school                                         0,1-<0,2 µT: 0,78 (0,55-1,12)         Niet relevant
                                  Kankerregistratie                                                                  <0,1 µT: 1 (referentie)               vanwege update
                                  <15 jaar                                                                                                                 in Bunch e.a.
                                                                                                                                                           (2016)35
                                                    Origineel         Alles. Punt- en 48-uurs metingen in huis en op ≥0,4 µT: 1,68 (0,40-7,10)
                                                                      school                                         0,2-<0,4 µT: 0,78 (0,40-1,52)
                                                                                                                     0,1-<0,2 µT: 0,78 (0,55-1,12)
                                                                                                                     <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                    Ahlbom            Alles. Punt- en 48-uurs metingen in huis en op ≥0,4 µT: 1,00 (0,30-3,37)
                                                                      school                                         continu per 0,1 µT: 0,93 (0,69-1,25)
McBride e.a.   Canada             Patiënt-controle  Origineel         Alles. 48-uurs persoonlijke meting; 24-uurs    ≥0,5 µT: 0,89 (0,24-3,36)             Voldoende
(1999)6                           Bevolking                           meting slaapkamer                              0,4-<0,5 µT: 0,44 (0,11-1,80)
                                  Kankerregistratie                                                                  0,3-<0,4 µT: 1,24 (0,47-3,26)
                                  <15 jaar                                                                           0,2-<0,3 µT: 1,06 (0,57-1,99)
                                                                                                                     0,1-<0,2 µT: 0,70 (0,46-1,06)
                                                                                                                     <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                    Origineel         Alles. 48-uurs persoonlijke meting; 24-uurs    ≥0,2 µT: 1,12 (0,69-1,80)
                                                                      meting slaapkamer                              <0,2 µT: 1 (referentie)
                                                    Berekend door     Alles. 48-uurs persoonlijke meting; 24-uurs    ≥0,2 µT: 1,38 (0,84-2,26)
                                                    commissie         meting slaapkamer; berekende levenslange       <0,2 µT: 1 (referentie)
                                                                      blootstelling
                                                                                                                     ≥0,27 µT: 1,02 (0,56-1,86)
                                                                                                                     0,15-0,27 µT: 1,02 (0,56-1,86)
                                                                                                                     <0,15 µT: 1 (referentie)
                                                    Ahlbom            Alles. 48-uurs persoonlijke meting; 24-uurs    ≥0,4 µT: 1,55 (0,65-3,68)
                                                                      meting slaapkamer                              continu per 0,1 µT: 1,21 (0,96-1,52)
                                                    Greenland         Alles. 48-uurs persoonlijke meting; 24-uurs    >0,3 µT: 1,42 (0,63-3,21)
                                                                      meting slaapkamer
Bianchi e.a.   Italië             Patiënt-controle  Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekening op basis van   >0,1 µT: 4,51 (0,88-23,17)            Voldoende
(2000)36                          Bevolking                           meting afstand ter plaatse                     0,001-0,1: 3,29 (1,11-9,73)
                                  Kankerregistratie                                                                  <0,001: 1 (referentie)
                                  <15 jaar
                                                    Kheifets          Hoogspanningslijnen. Berekende veldsterkte.    ≥0,3 µT: --
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                  Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 15 van 38
Referentie          Land           Type onderzoek,       Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling                 Risicoschatting (odds ratio)             Oordeel kwaliteit
                                   bron gegevens         originele publi-                                                 Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                         catie of gepoolde                                                zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                         analyse                                                          gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                          berekening uitgevoerd.
Schüz e.a.          Duitsland      Patiënt-controle      Origineel         Alles. 24-uurs metingen in slaap- en woonkamer ≥0,4 µT: 5,94 (0,80-44,1)                Voldoende
(2001)32                           Bevolking                                                                              0,2-<0,4 µT: 1,45 (0,67-3,14)
                                   Kankerregistratie                                                                      0,1-<0,2 µT: 1,34 (0,90-2,01)
                                   <15 jaar                                                                               <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                         Origineel         Alles. 24-uurs metingen in slaap- en woonkamer ≥0,24 µT: 1,69 (0,83-3,46)
                                                                                                                          <0,2 µT: 1 (referentie)
                                                         Kheifets          Alles. 24-uurs metingen in slaap- en woonkamer ≥0,3 µT: 3,05 (0,68-13,8)
Kabuto e.a.         Japan          Patiënt-controle      Origineel         Alles. 1 week meting in slaapkamer             >0,4 µT: 2,56 (0,76-8,58)                Voldoende
(2006)11                           Ziekenhuis, controles                                                                  0,2-0,4 µT: 1,12 (0,53-2,36)
                                   bevolking                                                                              0,1-0,2 µT: 0,91 (0,50-1,63)
                                   ≤15 jaar                                                                               <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                         Berekend door     Alles. 1 week meting in slaapkamer             >0,2 µT: 1,41 (0,75-2,66)
                                                         commissie                                                        0,1-0,2 µT: 0,91 (0,50-1,63)
                                                                                                                          <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                         Kheifets          Alles. 1 week meting in slaapkamer             ≥0,3 µT: 1,40 (0,56-3,49)
Meija-Arangure      Mexico         Patiënt-controle      Origineel         Alles. Puntmeting bij voordeur                 ≥0,6 µT: 3,70 (1,05-13,00)               Voldoende
e.a. (2007)37                      Kinderen met Down                                                                      0,40 -0,59 µT: 0,88 (0,15-5,10)
                                   Ziekenhuis, controles                                                                  ≥0,4 µT: 1,42 (0,51-3,88) (berekend door
                                   zorginstellingen                                                                       commissie)
                                   <16 jaar                                                                               0,101-3,99 µT: 0,94 (0,37-2,40)
                                                                                                                          ≤0,1 µT: 1 (referentie)
                                                         Origineel         Alles. Puntmeting bij voordeur                 >0,1 µT: 1,20 (0,52-2,80)
                                                                                                                          ≤0,1 µT: 1 (referentie)
Kroll e.a. (2010)38 UK             Patiënt-controle      Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekend mbv 2D model     ≥0,4 µT: 2,00 (0,18-22,04)               Voldoende
                                   Bevolking                               en geo-coding                                                                           Niet relevant
                                   Kankerregistratie                                                                                                               vanwege update
                                   <15 jaar                                                                                                                        in Bunch e.a.
                                                                                                                                                                   (2016)35
                                                         Kheifets          Hoogspanningslijnen. Berekend mbv 2D model     ≥0,3 µT: 0,98 (0,14-6,97)
                                                                           en geo-coding
Malagoli e.a.       Italië         Patiënt-controle      Origineel         Hoogspanningslijnen                            ≥0,4 µT: 2,1 (0,2-26,2)                  Voldoende
(2010)39                           Bevolking                               Berekend mbv 2D of 3D model en geo-coding      0,1-<0,4 µT: 6,7 (0,6-78,3)
                                   Kankerregister                                                                         <0,1 µT: 1 (referentie)
                                   <14 jaar
                                                         Kheifets          Hoogspanningslijnen                            ≥0,3 µT: 2,26 (0,20-25,9)
                                                                           Berekend mbv 2D of 3D model en geo-coding
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                                   Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 16 van 38
Referentie      Land               Type onderzoek,        Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling               Risicoschatting (odds ratio)          Oordeel kwaliteit
                                   bron gegevens          originele publi-                                               Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                          catie of gepoolde                                              zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                          analyse                                                        gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                         berekening uitgevoerd.
Does e.a.       USA                Patiënt-controle       Origineel         Alles, 30 min meting in de kamer met mediane >0,3 µT: 0,57 (0,14-2,36)             Voldoende
(2011)40                           Ziekenhuis                               magneetveldsterkte
                                   <8 jaar
Wünsch-Filho    Brazilië           Patiënt-controle       Origineel         Alles. 24-uurs meting slaapkamer             ≥0,3 µT: 1,09 (0,33-3,61)             Voldoende
e.a. (2011)12                      Ziekenhuis                                                                            0,1-<0,3 µT: 0,75 (0,36-1,55)
                                   Geen leeftijdsgrens                                                                   <0,1 µT: 1 (referentie)
Wünsch-Filho                                              Kheifets          Alles. 24-uurs meting slaapkamer             ≥0,3 µT: 1,26 (0,61-2,62)
e.a. niet
gepubliceerd
Bunch e.a.      Engeland, Wales    Patiënt-controle       Origineel         Hoogspanningskabels. Berekende veldsterkte   >0,4 µT: 1,15 (0,33-4,03)             Voldoende
(2015)41                           Bevolking: kankerre-                     (geo-coding)                                 0,2-0,39 µT: 1,43 (0,20-10,47)
                                   gistratie                                                                             0,1-0,19 µT: 0,61 (0,05-6,88)
                                   <15 jaar                                                                              <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                          Berekend door     Hoogspanningskabels. Berekende veldsterkte   >0,4 µT: 2,00 (0,18-22,06)
                                                          commissie         (geo-coding)                                 0,2-0,39 µT: 0,92 (0,20-4,17)
                                                                                                                         >0,2 µT: 1,15 (0,32-4,15)
                                                                                                                         0,1-0,19 µT: 0,80 (0,07-9,10)
                                                                                                                         <0,1 µT: 1 (referentie)
                                                          Origineel         Trend, berekend                              1,01 (0,91-1,12)
Pedersen e.a.   Denemarken         Patiënt-controle       Origineel         Hoogspanningslijnen, hoogspanningskabels,    ≥0,4 µT: 1,67 (0,51-5,46)             Voldoende
(2015)27                           Bevolking: kankerre-                     berekend (afstandsbepaling niet gegeven)      0,1-0,39 µT: 0,77 (0,27-2,16)
                                   gistratie                                                                             <0,1 µT: 1 (referentie)
                                   <15 jaar
                                   1968-2003
                                                          Berekend door     Hoogspanningslijnen, hoogspanningskabels,    ≥0,1 µT: 1,08 (0,49-2,36)
                                                          commissie         berekend (afstandsbepaling niet gegeven)     <0,1 µT: 1 (referentie)
Salvan e.a.     Italië             Patiënt-controle       Origineel         Alle bronnen. 24-48-uurs metingen            <0,2 μT: 0,79 (0,35-1,79)             Voldoende
(2015)42                           Bevolking: kankerre-                                                                  0,1-0,2: 1,87 (1,04-3,34)
                                   gistratie, toestemming                                                                ≤0,1: 1 (referentie)
                                   gevraagd
                                   <11 jaar
                                                          Origineel         Wonen bij hoogspanningslijnen                3,65 (1,69-7,88)
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                 Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 17 van 38
Referentie          Land           Type onderzoek,      Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling             Risicoschatting (odds ratio)               Oordeel kwaliteit
                                   bron gegevens        originele publi-                                             Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                        catie of gepoolde                                            zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                        analyse                                                      gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                     berekening uitgevoerd.
Bunch e.a.          UK             Patiënt-controle     Origineel         Hoogspanningslijnen, berekend              ≥0,4 µT: 0,50 (0,15-1,62)                  Voldoende
(2016)35                           Bevolking: kankerre-                                                               0,2-0,39 µT: 0,49 (0,13-1,88)
                                   gistratie                                                                         ≥0,2 µT: 0,50 (0,20-1,21) (berekend door
                                   <15 jaar                                                                          commissie)
                                                                                                                     0,1-0,19 µT: 0,74 (0,25-2,24)
                                                                                                                     <0,1 µT: 1 (referentie)
Kheifets e.a.       Californië, VS Patiënt-controle     Origineel         Hoogspanningslijnen, berekend              ≥0,4 µT: 1,45 (0,67-3,11)                  Voldoende
(2017)43                           Bevolking: kankerre-                                                               0,2-<0,4 µT: 0,95 (0,45-2,00)
                                   gistratie                                                                         ≥0,2 µT: 1,17 (0,68-1,99) (berekend door
                                   <16 jaar                                                                          commissie)
                                                                                                                     0,1-<0,2 µT: 0,83 (0,47-1,44)
                                                                                                                     <0,1 µT: 1 (referentie)
Tomenius            Zweden         Patiënt-controle     Origineel         Alles. Meting buiten bij ingang woning     ≥0,3 µT: 0,3                               Onvoldoende:
(1986)44                           Bevolking                                                                         <0,3: 1 (referentie)                       alleen meting
                                   Kankerregistratie                                                                                                            buiten de woning
                                   <19 jaar
                                                        Greenland         Alles. Meting buiten bij ingang woning     >0,3 µT: 1,41 (0,38-5,29)
Coghill (1996)45    UK             Patiënt-controle     Origineel         Alles. 12-uurs metingen in slaapkamer kind Geen verschil magnetisch veld patiënten en Onvoldoende:
                                   Bevolking                                                                         controles                                  geen risicoschat-
                                   Advertenties                                                                                                                 tingen voor
                                   <15 jaar                                                                                                                     categorieën
                                                                                                                                                                magnetisch veld
                                                        Greenland         Alles. 12-uurs metingen in slaapkamer kind Geen OR (1 patiënt >0,3 µT)
Feizi e.a.          Iran           Patiënt-controle     Origineel         Hoogspanningslijn                          <0,45 vs ≥0,45 μT: 3,60 (1,1-12,39)        Onvoldoende:
(2007)21                           Ziekenhuis                                                                                                                   herkomst
                                                                                                                                                                controles ondui-
                                                                                                                                                                delijk; hoge uitval
Jirik e.a. (2012)46 Tsjechië       Patiënt-controle     Origineel         Alle bronnen. Metingen buitenshuis         >0,2 μT: 0,93 (0,45-1,93)                  Onvoldoende:
                                   Ziekenhuis                                                                        <0,2 μT: 1 (referentie)                    basispopulatie
                                   <15 jaar                                                                                                                     patiënten en
                                                                                                                                                                controles niet
                                                                                                                                                                gelijk; metingen
                                                                                                                                                                buitenshuis
                                                        Origineel         Alle bronnen                               >0,3 μT: 0,77 (0,34-1,75)
                                                                                                                     <0,3 μT: 1 (referentie)
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                                                     Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 18 van 38
 Referentie          Land                         Type onderzoek,          Bron gegevens:      Bron en bepaling blootstelling                  Risicoschatting (odds ratio)            Oordeel kwaliteit
                                                  bron gegevens            originele publi-                                                    Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                                           catie of gepoolde                                                   zijn in vet aangegeven. In sommige
                                                                           analyse                                                             gevallen heeft de commissie een (her)
                                                                                                                                               berekening uitgevoerd.
                                                                          Origineel            Alle bronnen                                    >0,4 μT 0,91 (0,37-2,19)
                                                                                                                                               <0,4 μT: 1 (referentie)
 Tabrizi & Bidgoli   Iran                         Patiënt-controle        Origineel            Hoogspanningslijnen. 24-48-uurs metingen        continu per 1 µT: 0,89 (0,19-4,20)      Onvoldoende:
 (2015)24                                         Ziekenhuis;                                                                                                                          karakterisering
                                                  <12 jaar                                                                                                                             blootstelling en
                                                  Onduidelijk waar                                                                                                                     selectie controles
                                                  controles vandaan                                                                                                                    onduidelijk
                                                  komen
Afkortingen: µT: microtesla; OR: odds ratio; SIR: standardized incidence rate.
Tabel A3. Onderzoeken naar de relatie tussen de afstand van de woning tot hoogspanningslijnen en het risico op hersentumoren bij kinderen
 Referentie          Land          Type onderzoek, bron             Criterium, bepaling                                Bron blootstelling             Risicoschatting (odds ratio)     Oordeel kwaliteit
                                   gegevens
 Feychting &         Zweden        Patiënt-controle                 Afstand: 0-15 m, 51-100 m, >100 m (referentie)     Hoogspanningslijnen, 220,      ≤50 m: 0,5 (0,0-2,8)             Voldoende
 Ahlbom (1993)3                    Bevolking:                                                                          400 kV                         51-100 m: 1,4 (0,5-3,1)
                                   kankerregister
 Bunch e.a.          Engeland,     Patiënt-controle                 Afstand: 0-49 m, 50-99 m, 100-199 m, 200-299 m,    Hoog/middenspanningslijnen,    Gepoolde OR over gehele periode: Voldoende
 (2014)10            Wales         Bevolking: kankerregistratie     300-399 m, 400-499 m, 500-599 m, 600-699 m,        2, 275, 400 kV                 0-199 m: 1,06 (0,84-1,35)
                                   1962-2008                        700-799 m, 800-899 m, 900-999 m, ≥1.000 m                                         200-599 m: 1,09 (0,96-1,24)
                                                                    (referentie)                                                                      600-999 m: 1,07 (0,97-1,20)
Afkortingen: kV: kilovolt; OR: odds ratio; SIR: standardized incidence rate.
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                  Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 19 van 38
Tabel A4. Onderzoeken naar de relatie tussen de magneetveldsterkte en het risico op hersentumoren bij kinderen
 Referentie     Land           Type onderzoek, bron gegevens Bron gegevens: Bron en bepaling blootstelling              Risicoschatting (odds ratio)               Oordeel kwaliteit
                                                             originele                                                  Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                             publicatie of                                              in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                             gepoolde                                                   heeft de commissie een (her)berekening
                                                             analyse                                                    uitgevoerd.
 Feychting &    Zweden         Patiënt-controle              Origineel       Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,2 µT: 0,7 (0,1-2,7)                     Voldoende
 Ahlbom (1993)3                Bevolking                                                                                0,1-0,19 µT: 1,0 (0,2-3,8)
                               Kankerregistratie                                                                        ≤0,09 µT: 1,0 (referentie)
                               <16 jaar
                                                             Origineel                                                  ≥0,3 µT: 1,0 (0,2-3,9)
                                                                                                                        0,1-0,29 µT: 0,7 (0,1-2,6)
                                                                                                                        ≤0,09 µT: 1,0 (referentie)
 Olsen e.a.     Denemarken     Patiënt-controle              Origineel       Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte ≥0,4 µT: 6,0 (0,7-44)                      Voldoende
 (1993)19                      Bevolking                                                                                0,10-0,39 µT: 0,4 (0,1-2,8)                Niet relevant
                               Kankerregistratie                                                                        <0.10 µT: 1,0 (referentie)                 vanwege update in
                               <15 jaar                                                                                                                            in Pedersen e.a.
                                                                                                                                                                   (2015)27
                                                             Origineel                                                  ≥0,25 µT: 1,0 (0,2-5,0)
                                                                                                                        0,10-0,24 µT: 1,0 (0,1-9,6)
                                                                                                                        <0.10 µT: 1,0 (referentie)
 Verkasalo e.a. Finland        Cohort                        Origineel       Hoogspanningslijnen, berekende veldsterkte SIR                                        Voldoende
 (1993)28                      Bevolking                                                                                ≥0,2 µT: 2,3 (0,75-5,4)
                               Kankerregistratie                                                                        0,01-0,19 µT: 0,85 (0,59-1,2)
                               <20 jaar
 Preston-Martin USA, Los       Patiënt-controle              Origineel       Alles, meting buiten, voor subset 24-uurs  Gemiddelde in slaapkamer                   Voldoende
 e.a. (1996)47  Angeles County Bevolking                                     meting binnen                              0,249-0,960 µT: 1,6 (0,6-4,5)
                               <20 jaar                                                                                 0,059-0,248 µT: 1,37 (0,78-2,38) (berekend
                                                                                                                        door commissie)
                                                                                                                        0,107-0,248 µT: 1,2 (0,5-2,8)
                                                                                                                        0,059-0,106 µT: 1,5 (0,7-3,0)
                                                                                                                        0,010-0,058 µT: 1,0 (referentie)
 Tynes &        Noorwegen      Patiënt-controle              Origineel       Hoogspanningslijnen, berekende jaargemid-  ≥0,14 µT: 0,7 (0,2-2,1)                    Voldoende
 Haldorsen                     Bevolking                                     delde veldsterkte                          0,05-<0,14 µT: 1,9 (0,8-4,6)
 (1997)4                       Kanker register                                                                          >0,05 µT: 1,25 (0,64-2,44) (berekend door
                               <15 jaar                                                                                 commissie)
                                                                                                                        <0.05 µT: 1,0 (referentie)
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 20 van 38
 Referentie          Land               Type onderzoek, bron gegevens Bron gegevens: Bron en bepaling blootstelling               Risicoschatting (odds ratio)              Oordeel kwaliteit
                                                                       originele                                                  Gegevens gebruikt in de meta-analyse zijn
                                                                       publicatie of                                              in vet aangegeven. In sommige gevallen
                                                                       gepoolde                                                   heeft de commissie een (her)berekening
                                                                       analyse                                                    uitgevoerd.
 Savitz e.a.         USA, Denver        Patiënt-controle               Origineel     Alles. Meting bij voordeur, slaapkamer kind, Laag:                                     Voldoende
 (1988)25                               Bevolking                                    ouder                                        ≥0,2: 1,04 (0,22-4,82)
                                        Kankerregistratie                            Laag (hoofdschakelaar uit) of hoog (hoofd-   <0.2: 1.0 (referentie)
                                        <15 jaar                                     schakelaar en bepaalde bronnen aan)          Hoog:
                                                                                                                                  ≥0,2: 0,82 (0,23-2,93)
 UKCCS (1999)34      UK                 Patiënt-controle               Origineel     Alles. Punt- en 48-uurs metingen in huis     ≥0,4 µT: --                               Voldoende
                                        Bevolking                                    en op school                                 0,2-<0,4: 0,70 (0,16-3,17)                Niet relevant
                                        Kankerregistratie                                                                         <0,1 µT: 1,0 (referentie)                 vanwege update in
                                        <15 jaar                                                                                                                            Bunch e.a.
                                                                                                                                                                            (2015)41
                                                                       Origineel                                                  ≥0,2 µT: 0,46 (0,11-1,86)
                                                                                                                                  <0,1-0,2 µT: 2,44 (1,17-5,11)
                                                                                                                                  <0,1 µT: 1,0 (referentie)
 Schüz e.a.          Duitsland          Patiënt-controle               Origineel     Alles. 24-uurs meting                        ≥0,2 µT: 1,67 (0,32-8,84)                 Voldoende
 (2001)48                               Bevolking                                                                                 <0,2 µT: 1,0 (referentie)
                                        Kankerregister
                                        0-14 jaar
 Saito e.a.          Japan              Patiënt-controle               Origineel     Alles. 1 week slaapkamer + puntmetingen      ≥0,4 µT: 10,9 (1,05-113)                  Voldoende
 (2010)49                               Ziekenhuis (patiënten), bevol-               elders                                       0,2-0,4: 1,58 (0,25-9,83)
                                        kingsregister (controles)                                                                 0,1-0,2 µT: 0,74 (0,17-3,18)
                                        0-14 jaar                                                                                 <0.1 µT: 1,0 (referentie)
 Bunch e.a.          Engeland, Wales Patiënt-controle                  Origineel     Hoogspanningskabels. Berekende               ≥4 µT: 4,28 (0,43-42,17)                  Voldoende
 (2015)41                               Bevolking: kankerregistratie                 veldsterkte (geo-coding)                     0,2-0,39 µT: 0,62 (0,05-6,93)
                                        <15 jaar                                                                                  0,1-0,19 µT: 1,19 (0,29-4,83)
                                                                                                                                  <0,1 µT: 1,0 (referentie)
 Pedersen e.a.       Denemarken         Patiënt-controle               Origineel     Hoogspanningslijnen, hoogspanningskabels.    ≥4 µT: 1,33 (0,41-4,33)                   Voldoende
 (2015)27                               Bevolking: kankerregistratie                 Berekend (afstandsbepaling niet gegeven)     0,1-0,39 µT: 1,04 (0,46-2,36)
                                        <15 jaar                                                                                  <0,1 µT: 1,0 (referentie)
                                        1968-2003
 Bunch e.a.          UK                 Patiënt-controle               Origineel     Hoogspanningslijnen. Berekend                ≥0,4 µT: 0,61 (0,18-2,06)                 Voldoende
 (2016)35                               Bevolking: kankerregistratie                                                               0,2-0,39 µT: 0,86 (0,14-5,22)
                                        <15 jaar                                                                                  0,1-0,19 µT: 1,14 (0,30-4,35)
                                                                                                                                  <0,1 µT: 1 (referentie)
Afkortingen: µT: microtesla; SIR: standardized incidence rate.
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                              Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 21 van 38
Tabel A5. Onderzoeken naar de relatie tussen de magneetveldsterkte en lymfomen bij kinderen
 Referentie          Land               Type onderzoek, bron         Bron gegevens:    Bron en bepaling blootstelling               Risicoschatting (odds ratio)         Oordeel kwaliteit
                                        gegevens                     originele publi-                                               Gegevens gebruikt in de meta-analyse
                                                                     catie of gepoolde                                              zijn in vet aangegeven.
                                                                     analyse
 Savitz e.a.         USA                Patiënt-controle             Origineel         Alles. Meting bij voordeur, slaapkamer kind, Laag:                                Voldoende
 (1988)25                               Bevolking                                      ouders                                       ≥0,2: 2,17 (0,46-10,31)
                                        Kankerregistratie                              Laag (hoofdschakelaar uit) of hoog (hoofd-   <0.2: 1.0 (referentie)
                                        <15 jaar                                       schakelaar en bepaalde bronnen aan)          Hoog:
                                                                                                                                    ≥0,2: 1,81 (0,48-6,88)
 Feychting &         Zweden             Patiënt-controle             Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekende veldsterkte   ≥0,3 µT: 0,9 (0,0-5,4)               Voldoende
 Ahlbom (1993)3                         Bevolking                                                                                   0,1-0,29 µT: 1,3 (0,2-5,0)
                                        Kankerregistratie                                                                           ≤0,09 µT: 1,0 (referentie)
                                        <16 jaar
                                                                     Origineel                                                      ≥0,2 µT: 1,3 (0,2-5,1)
                                                                                                                                    0,1-0,19 µT: 0,9 (0,0-5,2)
                                                                                                                                    ≤0,09 µT: 1,0 (referentie)
 Olsen e.a.          Denemarken         Patiënt-controle             Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekende veldsterkte   ≥0,4 µT: 5,0 (0,3-82)                Voldoende
 (1993)19                               Bevolking                                                                                   0,10-0,39 µT: 5,0 (0,7-32)           Niet relevant vanwege
                                        Kankerregistratie                                                                           <0.10 µT: 1,0 (referentie)           update in Pedersen
                                        <15 jaar                                                                                                                         e.a. (2015)27
                                                                     Origineel                                                      ≥0,25 µT: 5,0 (0,3-82)
                                                                                                                                    0,10-0,24 µT: 5,0 (0,7-36)
                                                                                                                                    <0.10 µT: 1,0 (referentie)
 Verkasalo e.a.      Finland            Cohort                       Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekende veldsterkte   SIR                                  Voldoende
 (1993)28                               Bevolking                                                                                   ≥0,2 µT: --
                                        Kankerregistratie                                                                           0,01-0,19 µT: 0,91 (0,51-1,5)
                                        <20 jaar
 Tynes &             Noorwegen          Patiënt-controle             Origineel         Hoogspanningslijnen. Berekende jaargemid-    ≥0,14 µT: 2,5 (0,4-15,5)             Voldoende
 Haldorsen                              Bevolking                                      delde veldsterkte                            0,05-<0,14 µT: 1,0 (0,1-8,7)
 (1997)4                                Kanker register                                                                             <0.05 µT: 1,0 (referentie)
                                        <15 jaar
 Pedersen e.a.       Denemarken         Patiënt-controle             Origineel         Hoogspanningslijnen, hoogspanningskabels.    ≥4 µT: 2,50 (0,46-13,65)             Voldoende
 (2015)27                               Bevolking: kankerregistratie                   Berekend (afstandsbepaling niet gegeven)     0,1-0,39 µT: 1,25 (0,35-4,43)
                                        <15 jaar                                                                                    <0,1 µT: 1.00 (referentie)
                                        1968-2003
Afkortingen: µT: microtesla; SIR: standardized incidence rate.
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                         Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 22 van 38
05 meta-analyses commissie                                                     zoek opgenomen afstand was. Dit laatste kan tot een lichte onderschat-
                                                                               ting van de risicoschattingen hebben geleid.
De commissie heeft met behulp van het programma Stata, versies 12 en           Daarnaast zijn de volgende gevoeligheidsanalyses uitgevoerd:
14, meta-analyses uitgevoerd met de gegevens uit de beschikbare onder-         • de categorieën 0-50 en 50-100 m zijn samengevoegd tot een categorie
zoeken van voldoende kwaliteit. Daarbij zijn random effect analyses                0-100 m (figuur 2);
gebruikt omdat de onderzochte populaties in de verschillende onder-            • in de gegevens over afstanden van 0-50, 50-100 en 100-200 m zijn
zoeken kunnen verschillen. In dit hoofdstuk staan de resultaten van de             alleen gegevens over lijnen met voltages van 200 kV en hoger opge-
meta-analyses van de commissie met de gegevens over:                               nomen (figuur 3).
• kinderleukemie en afstand (§ 5.1, figuren 1 t/m 3);
• kinderleukemie en magneetveldsterkte (§ 5.2, figuren 4 t/m 7);               De commissie kon twee onderzoeken uit de gepoolde analyse van Khei-
• hersentumoren bij kinderen en magneetveldsterkte (§ 5.3, figuur 8);          fets niet meenemen in haar meta-analyse.39,50 De betreffende publicaties
• lymfomen bij kinderen en magneetveldsterkte (§ 5.4, figuur 9).               bevatten geen gegevens over afstand en het optreden van leukemie bij
                                                                               kinderen. Navraag bij Kheifets leerde dat die gegevens door de desbetref-
Daarnaast heeft de commissie op deze gegevens ook metaregressie-               fende onderzoekers zelf zijn aangeleverd voor de gepoolde analyse. Die
analyses uitgevoerd om te onderzoeken of het risico toeneemt met toe-          gegevens waren niet beschikbaar voor de commissie. Verder is in de
nemende blootstelling.                                                         meta-analyse een update opgenomen10 van de gegevens van een Engels
                                                                               onderzoek38 dat in de gepoolde analyse is opgenomen en zijn gegevens
5.1 Kinderleukemie en afstand van de woning tot                                uit een publicatie over een onderzoek in Brazilië12 opgenomen waarvan
     hoogspanningslijnen                                                       voor de gepoolde analyse van Kheifets alleen voorlopige resultaten
Om de vergelijking met de gegevens uit de gepoolde analyse van Kheifets        beschikbaar waren.
te kunnen maken is in de hoofdanalyse de afstand ingedeeld in de cate-         Er was onvoldoende variatie in de leeftijdscategorieën om ook een
gorieën 0-50, 50-100 en 100-200 m (figuur 1), waarbij de referentiegroep       analyse naar leeftijd uit te voeren.
voor elk onderzoek kon verschillen, maar altijd de grootste in het onder-
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 23 van 38
                                                           Risk                       Lowest       Figuur 1. Kinderleukemie: meta-analyse voor de afstandscatego-
Study                                                      estimate childhood %       included
ID                                                         leukaemia (95% CI) Weight voltage level
                                                                                                   rieën 0-50, 50-100 en 100-200 m. Voor elk onderzoek is de risico-
                                                                                                   schatting en het 95% betrouwbaarheidsinterval aangegeven,
0-50m
                                                                                                   evenals het gewicht dat elk onderzoek in de analyse heeft. Het
Feychting, 1993                                            2.90 (1.00, 7.30)   5.80   220
Tynes, 1997                                                0.60 (0.30, 1.30)   8.91   45           ‘subtotal’ is de risicoschatting met betrouwbaarheidsinterval over
Petridou, 1997                                             2.80 (0.88, 8.92)   4.56   66
                                                                                                   alle onderzoeken in de desbetreffende categorie. Het percentage
McBride, 1999                                              1.31 (0.38, 4.52)   4.08   50
Kleinerman, 2000                                           1.00 (0.75, 1.35)   19.12  7.2          bij de factor ‘I-squared’ geeft een indruk van de heterogeniteit van
Bianchi, 2000                                              4.36 (0.57, 32.93)  1.69   132          de gegevens: hoe hoger het percentage, hoe meer variatie er is
Kabuto, 2006                                               2.78 (1.25, 6.20)   7.93
Wünsch-Filho, 2011                                         3.57 (0.41, 31.44)  1.49   88           tussen de onderzoeken. Een metaregressieanalyse van deze
Sermage-Faure, 2013                                        1.20 (0.80, 1.90)   15.30  63           gegevens op basis van de individuele onderzoeken geeft aan dat
Bunch, 2014                                                0.80 (0.44, 1.44)   11.45  132
Crespi, 2016                                               1.00 (0.80, 1.40)   19.67  60           er geen statistisch significante blootstellings-responsrelatie is
Subtotal (I-squared = 47.4%, p = 0.040)                    1.22 (0.93, 1.61)   100.00              tussen de afstand van de woning tot hoogspanningslijnen en het
.
50-100m
                                                                                                   risico op kinderleukemie; de kans om de waargenomen resultaten
Feychting, 1993                                            1.10 (0.40, 2.70)   4.91   220          (of extremer) te vinden wanneer er in werkelijkheid geen effect is,
Tynes, 1997                                                1.40 (0.80, 2.60)   11.34  45
                                                                                                   is 20% (p=0,20).
McBride, 1999                                              2.89 (0.65, 12.82)  2.12   50
Bianchi, 2000                                              3.27 (0.47, 19.12)  1.39   132
Kabuto, 2006                                               1.96 (1.21, 3.18)   15.43
Wünsch-Filho, 2011                                         0.28 (0.01, 6.14)   0.50   88
Sermage-Faure, 2013                                        1.00 (0.70, 1.60)   19.17  63
Bunch, 2014                                                1.39 (0.90, 2.14)   17.99  132
Crespi, 2016                                               1.00 (0.70, 1.30)   27.15  60
Subtotal (I-squared = 20.4%, p = 0.262)                    1.27 (1.02, 1.58)   100.00
.
100-200m
Sermage-Faure, 2013                                        0.80 (0.50, 1.00)   26.62  63
Bunch, 2014                                                1.11 (0.84, 1.45)   35.41  132
Crespi, 2016                                               0.80 (0.60, 1.00)   37.96  60
Subtotal (I-squared = 43.3%, p = 0.171)                    0.90 (0.72, 1.12)   100.00
.
                                        .25 .5 1 2 4 8 16
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                               Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 24 van 38
                                                                         Risk                      Lowest        Figuur 2. Kinderleukemie, gevoe-
Study                                                                    estimate childhood %      included
                                                                                                                 ligheidsanalyse: meta-analyse voor
ID                                                                       leukaemia (95% CI) Weight voltage level
                                                                                                                 een afstand van 0-100 m. Voor elk
                                                                                                                 onderzoek is de risicoschatting en
0-100m                                                                                                           het 95% betrouwbaarheidsinterval
Kabuto, 2006                                                             2.05 (1.30, 3.25)  12.49  22            aangegeven, evenals het gewicht
                                                                                                                 dat elk onderzoek in de analyse
Tynes, 1997                                                              1.00 (0.63, 1.59)  12.47  45
                                                                                                                 heeft. Het ‘subtotal’ is de risico-
McBride, 1999                                                            1.81 (0.70, 4.70)  5.04   50            schatting met betrouwbaarheidsin-
                                                                                                                 terval over alle onderzoeken in de
Crespi, 2016                                                             1.00 (0.81, 1.23)  19.38  60
                                                                                                                 desbetreffende categorie. Het
Sermage-Faure, 2013                                                      1.09 (0.81, 1.47)  16.81  63            percentage bij de factor ‘I-squared’
Li,1998                                                                  3.68 (1.53, 8.88)  5.67   69            geeft een indruk van de heteroge-
                                                                                                                 niteit van de gegevens: hoe hoger
Wünsch-Filho, 2011                                                       1.54 (0.26, 9.12)  1.72   88
                                                                                                                 het percentage, hoe meer variatie
Bianchi, 2000                                                            3.74 (1.01, 13.28) 3.06   132           er is tussen de onderzoeken.
Bunch, 2014                                                              1.15 (0.81, 1.63)  15.36  132
Feychting, 1993                                                          1.75 (0.88, 3.49)  8.01   220
Subtotal (I-squared = 55.9%, p = 0.016)                                  1.38 (1.08, 1.76)  100.00
                                        .25 .5 1      2     4 8       16
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                              Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 25 van 38
                                                                  Risk                      Lowest        Figuur 3. Kinderleukemie, gevoeligheidsana-
Study                                                             estimate childhood %      included
ID                                                                leukaemia (95% CI) Weight voltage level lyse: meta-analyse voor de afstandscatego-
                                                                                                          rieën 0-50, 50-100 en 100-200 m, maar alleen
0-50m
                                                                                                          gegevens over hoogspanningslijnen met
                                                                                                          voltages van 200 kV en hoger. Voor elk onder-
Feychting, 1993                                                   2.90 (1.00, 7.30)  21.64  220
                                                                                                          zoek is de risicoschatting en het 95% betrouw-
Sermage-Faure, 2013                                               1.70 (0.90, 3.60)  30.21  225
                                                                                                          baarheidsinterval aangegeven, evenals het
Bunch, 2014                                                       0.53 (0.20, 1.39)  22.24  275
                                                                                                          gewicht dat elk onderzoek in de analyse heeft.
Crespi, 2016                                                      1.60 (0.70, 3.70)  25.91  200
                                                                                                          Het ‘subtotal’ is de risicoschatting met betrouw-
Subtotal (I-squared = 52.1%, p = 0.100)                           1.45 (0.78, 2.70)  100.00
                                                                                                          baarheidsinterval over alle onderzoeken in de
                                                                                                          desbetreffende categorie. Het percentage bij de
50-100m                                                                                                   factor ‘I-squared’ geeft een indruk van de hete-
Feychting, 1993                                                   1.10 (0.40, 2.70)  13.43  220           rogeniteit van de gegevens: hoe hoger het
Sermage-Faure, 2013                                               1.00 (0.50, 2.10)  23.77  225           percentage, hoe meer variatie er is tussen de
Bunch, 2014                                                       1.12 (0.63, 1.98)  37.33  275           onderzoeken. Een metaregressieanalyse van
Crespi, 2016                                                      1.00 (0.50, 2.00)  25.47  200           deze gegevens op basis van de individuele
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.993)                            1.06 (0.74, 1.50)  100.00
                                                                                                          onderzoeken geeft aan dat er geen statistisch
                                                                                                          significante blootstellings-responsrelatie is
                                                                                                          tussen de afstand van de woning tot hoogspan-
100-200m
                                                                                                          ningslijnen en het risico op kinderleukemie; de
Bunch, 2014                                                       1.07 (0.74, 1.53)  79.87  275
                                                                                                          kans om de waargenomen resultaten (of
Crespi, 2016                                                      0.80 (0.40, 1.70)  20.13  200
                                                                                                          extremer) te vinden wanneer er in werkelijkheid
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.481)                            1.01 (0.73, 1.40)  100.00
                                                                                                          geen effect is, is 30% (p=0,30).
                                        .25 .5 1   2     4  8  16
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                                         Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 26 van 38
5.2 Kinderleukemie en magneetveldsterkte                                       Er waren onvoldoende onderzoeken om een zinvolle analyse van speci-
De hoofdanalyse was naar magneetveldsterkte met als categorieën                fieke typen leukemie of van leukemie bij jonge kinderen (0-5 jaar) uit te
0,1-(0,2 of 0,3) , 0,2-0,4 en >0,3 of >0,4 µT (figuur 4). Omdat in de          voeren.
verschillende onderzoeken niet altijd dezelfde categorieën zijn gebruikt       Tot slot zijn er metaregressieanalyses uitgevoerd om vast te stellen of er
heeft de commissie een groepering gekozen die zoveel mogelijk gelijk-          blootstellings-responsrelaties zijn.
waardige gegevens bij elkaar neemt. De referentiecategorie kon per
onderzoek verschillen, maar was altijd de laagste magneetveldsterkte. Dit
kan tot een lichte onderschatting van de risicoschattingen hebben geleid.
Er is ook een gestratificeerde meta-analyse uitgevoerd om te onder-
zoeken wat het effect is van het nauwkeuriger bepalen van de blootstel-
ling: alleen op het geboorteadres of het adres bij diagnose (lage kwaliteit)
of bij alle adressen tussen geboorte en diagnose (hogere kwaliteit):
• idem als de hoofdanalyse, maar alleen onderzoeken waarin de bloot-
   stelling op meerdere woonadressen tussen geboorte en diagnose is
   bepaald (figuur 5);
• idem als de hoofdanalyse, maar alleen onderzoeken waarin de bloot-
   stelling op het geboorteadres of het adres bij diagnose is bepaald
   (figuur 6).
Daarnaast is de volgende gevoeligheidanalyse uitgevoerd:
• idem als de hoofdanalyse maar alleen categorieën referentie, 0,1-0,2
   en >0,2 of 0,3 µT (figuur 7).
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                        Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 27 van 38
                                                               Risk                       MF    MF    Figuur 4. Kinderleukemie, hoofdanalyse naar magneetveld-
Study                                                          estimate childhood  %      lower upper
ID                                                             leukaemia (95% CI)  Weight bound bound sterkte. Voor elk onderzoek is de risicoschatting en het 95%
>0.3 or 0.4 microtesla                                                                                betrouwbaarheidsinterval aangegeven, evenals het gewicht
Pedersen et al. (2015)                                         1.67 (0.51, 5.46)   8.51   .4
Bunch et al. (2016)                                            0.50 (0.15, 1.62)   8.46   .4          dat elk onderzoek in de analyse heeft. Het ‘subtotal’ is de
                                                               1.45 (0.67, 3.11)   17.93  .4
Kheifets et al. (2017)
Meija-Arangure et al. (2007)                                   1.42 (0.51, 3.88)   11.23  .4
                                                                                                      risicoschatting met betrouwbaarheidsinterval over alle onder-
Kabuto et al. (2006)                                           2.56 (0.76, 8.58)   8.18   .4          zoeken in de desbetreffende categorie. Het percentage bij de
Bunch et al. (2015)                                            2.00 (0.18, 22.06)  2.23   .4
Schüz et al.( 2001)                                            5.94 (0.80, 44.10)  3.17   .4          factor ‘I-squared’ geeft een indruk van de heterogeniteit van
Malagoli et al. (2010)                                         2.10 (0.20, 26.20)  2.17   .4
Linet et al. (1997)                                            2.23 (0.84, 6.61)   10.91  .4          de gegevens: hoe hoger het percentage, hoe meer variatie er
Feychting & Ahlbom (1993)                                      3.80 (1.40, 9.30)   12.66  .3
Does (2011)                                                    0.57 (0.14, 2.36)   6.17   .3          is tussen de onderzoeken. Een metaregressieanalyse van
Wünsch-Filho et al. (2011)                                     1.09 (0.33, 3.61)   8.38   .3
Subtotal (I-squared = 9.4%, p = 0.353)                         1.62 (1.13, 2.34)   100.00
                                                                                                      deze gegevens op basis van de individuele onderzoeken
.
0.2-0.4 microtesla
                                                                                                      geeft aan dat er geen statistisch significante blootstellings-
McBride et al. (1999)                                          1.02 (0.56, 1.86)   15.54  .27         responsrelatie is tussen de magneetveldsterkte en het risico
London et al. (1991)                                           1.68 (0.71, 4.00)   7.49   .27
Verkasalo et al. (1993)                                        1.60 (0.32, 5.40)   2.80   .2          op kinderleukemie; de kans om de waargenomen resultaten
Salvan et al. (2015)                                           0.79 (0.35, 1.79)   8.40   .2
Dockerty et al. (1998)                                         3.30 (0.50, 23.70)  1.50   .2          (of extremer) te vinden wanneer er in werkelijkheid geen
Savitz et al. (1988)                                           1.93 (0.67, 5.56)   5.00   .2
Does (2011)                                                    1.03 (0.30, 3.55)   3.67   .2    .3    effect is, is 15% (p=0,15).
Kabuto et al. (2006)                                           1.12 (0.53, 2.36)   10.04  .2    .4
Bunch et al. (2016)                                            0.49 (0.13, 1.88)   3.14   .2    .4
Linet et al. (1997)                                            1.36 (0.81, 2.30)   20.55  .2    .4
Bunch et al. (2015)                                            0.92 (0.20, 4.17)   2.43   .2    .4
Kheifets et al. (2017)                                         0.95 (0.45, 2.00)   10.06  .2    .4
Schüz et al.( 2001)                                            1.45 (0.67, 3.14)   9.38   .2    .4
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.882)                         1.18 (0.93, 1.50)   100.00
.
0.1-0.2 or 0.3 microtesla
Green et al. (1999)                                            1.47 (0.44, 4.85)   1.83   .15
Bianchi et al. (2000)                                          4.51 (0.88, 23.17)  0.98   .1
Tynes & Haldorsen (1997)                                       1.48 (0.64, 3.46)   3.70   .05
McBride et al. (1999)                                          1.15 (0.70, 1.88)   10.79  .15   .27
London et al. (1991)                                           0.94 (0.47, 1.89)   5.44   .12   .27
Salvan et al. (2015)                                           1.87 (1.04, 3.34)   7.74   .1    .2
Kheifets et al. (2017)                                         0.83 (0.47, 1.44)   8.40   .1    .2
Bunch et al. (2015)                                            0.80 (0.07, 9.10)   0.44   .1    .2
Bunch et al. (2016)                                            0.74 (0.25, 2.24)   2.19   .1    .2
Does (2011)                                                    1.98 (0.94, 4.17)   4.75   .1    .2
Kabuto et al. (2006)                                           0.91 (0.50, 1.63)   7.54   .1    .2
Schüz et al.( 2001)                                            1.34 (0.90, 2.01)   16.31  .1    .2
Dockerty et al. (1998)                                         1.50 (0.30, 7.20)   1.04   .1    .2
Linet et al. (1997)                                            1.15 (0.79, 1.65)   19.42  .1    .2
Feychting & Ahlbom (1993)                                      1.50 (0.40, 4.20)   1.91   .1    .3
Wünsch-Filho et al. (2011)                                     0.75 (0.36, 1.55)   4.94   .1    .3
Malagoli et al. (2010)                                         4.11 (0.05, 324.62) 0.14   .1    .4
Pedersen et al. (2015)                                         0.77 (0.27, 2.16)   2.44   .1    .4
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.681)                         1.18 (1.00, 1.39)   100.00
.
                                       .25 .5 1 2 4 8 16
            Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                             Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 28 van 38
                                                                                           MF    MF    Figuur 5. Kinderleukemie, gevoeligheidsana-
Study                                                           Risk                %      lower upper
                                                                                                       lyse: idem als hoofdanalyse, maar alleen onder-
ID                                                              estimate (95% CI)   Weight bound bound
                                                                                                       zoeken waarin de blootstelling op alle woon-
>0.3 or 0.4 microtesla                                                                                 adressen tussen (of voor) geboorte en diagnose
Linet et al. (1997)                                             2.23 (0.84, 6.61)   29.52  .4          is bepaald. Voor elk onderzoek is de risicoschat-
Schüz et al.( 2001)                                             5.94 (0.80, 44.10)  7.81   .4          ting en het 95% betrouwbaarheidsinterval
Pedersen et al. (2015)                                          1.67 (0.51, 5.46)   22.35  .4
                                                                                                       aangegeven, evenals het gewicht dat elk onder-
Malagoli et al. (2010)                                          2.10 (0.20, 26.20)  5.29   .4
Feychting & Ahlbom (1993)                                       3.80 (1.40, 9.30)   35.03  .3
                                                                                                       zoek in de analyse heeft. Het ‘subtotal’ is de
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.754)                          2.71 (1.55, 4.75)   100.00             risicoschatting met betrouwbaarheidsinterval
.                                                                                                      over alle onderzoeken in de desbetreffende
0.2-0.4 microtesla
                                                                                                       categorie. Het percentage bij de factor
McBride et al. (1999)                                           1.02 (0.56, 1.86)   27.13  .27
                                                                                                       ‘I-squared’ geeft een indruk van de heterogeni-
London et al. (1991)                                            1.68 (0.71, 4.00)   13.08  .27
Dockerty et al. (1998)                                          3.30 (0.50, 23.70)  2.63   .2          teit van de gegevens: hoe hoger het percentage,
Verkasalo et al. (1993)                                         1.60 (0.32, 5.40)   4.90   .2          hoe meer variatie er is tussen de onderzoeken.
Linet et al. (1997)                                             1.36 (0.81, 2.30)   35.89  .2    .4    Een metaregressieanalyse van deze gegevens
Schüz et al.( 2001)                                             1.45 (0.67, 3.14)   16.38  .2    .4
                                                                                                       op basis van de individuele onderzoeken geeft
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.850)                          1.35 (0.99, 1.84)   100.00
.
                                                                                                       aan dat er geen statistisch significante blootstel-
0.1-0.2 or 0.3 microtesla                                                                              lings-responsrelatie is tussen de magneetveld-
Green et al. (1999)                                             1.47 (0.44, 4.85)   3.08   .15         sterkte en het risico op kinderleukemie; de kans
McBride et al. (1999)                                           1.15 (0.70, 1.88)   18.19  .15   .27
                                                                                                       om de waargenomen resultaten (of extremer) te
London et al. (1991)                                            0.94 (0.47, 1.89)   9.17   .12   .27
                                                                                                       vinden wanneer er in werkelijkheid geen effect
Linet et al. (1997)                                             1.15 (0.79, 1.65)   32.74  .1    .2
Dockerty et al. (1998)                                          1.50 (0.30, 7.20)   1.76   .1    .2    is, is 7% (p=0,07).
Schüz et al.( 2001)                                             1.34 (0.90, 2.01)   27.51  .1    .2
Feychting & Ahlbom (1993)                                       1.50 (0.40, 4.20)   3.21   .1    .3
Malagoli et al. (2010)                                          4.11 (0.05, 324.62) 0.23   .1    .4
Pedersen et al. (2015)                                          0.77 (0.27, 2.16)   4.11   .1    .4
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.976)                          1.19 (0.96, 1.46)   100.00
.
                                       .25 .5 1 2  4  8  16
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 29 van 38
                                                                                               MF    MF    Figuur 6. Kinderleukemie, idem als hoofdana-
Study                                                                Risk               %      lower upper
                                                                                                           lyse, maar alleen onderzoeken waarin de
ID                                                                   estimate (95% CI)  Weight bound bound
                                                                                                           blootstelling op het geboorteadres of het
>0.3 or 0.4 microtesla                                                                                     adres bij diagnose is bepaald. Voor elk onder-
Bunch et al. (2016)                                                  0.50 (0.15, 1.62)  13.01  .4
                                                                                                           zoek is de risicoschatting en het 95%
Kheifets et al. (2017)                                               1.45 (0.67, 3.11)  31.26  .4
Bunch et al. (2015)                                                  2.00 (0.18, 22.06) 3.19   .4
                                                                                                           betrouwbaarheidsinterval aangegeven,
Kabuto et al. (2006)                                                 2.56 (0.76, 8.58)  12.54  .4          evenals het gewicht dat elk onderzoek in de
Meija-Arangure et al. (2007)                                         1.42 (0.51, 3.88)  17.89  .4          analyse heeft. Het ‘subtotal’ is de risicoschat-
Wünsch-Filho et al. (2011)                                           1.09 (0.33, 3.61)  12.87  .3
                                                                                                           ting met betrouwbaarheidsinterval over alle
Does (2011)                                                          0.57 (0.14, 2.36)  9.23   .3
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.520)                               1.21 (0.79, 1.85)  100.00
                                                                                                           onderzoeken in de desbetreffende categorie.
.                                                                                                          Het percentage bij de factor ‘I-squared’ geeft
0.2-0.4 microtesla                                                                                         een indruk van de heterogeniteit van de
Salvan et al. (2015)                                                 0.79 (0.35, 1.79)  19.67  .2
                                                                                                           gegevens: hoe hoger het percentage, hoe
Savitz et al. (1988)                                                 1.93 (0.67, 5.56)  11.70  .2
Does (2011)                                                          1.03 (0.30, 3.55)  8.58   .2    .3    meer variatie er is tussen de onderzoeken.
Bunch et al. (2016)                                                  0.49 (0.13, 1.88)  7.34   .2    .4
Kabuto et al. (2006)                                                 1.12 (0.53, 2.36)  23.49  .2    .4
Bunch et al. (2015)                                                  0.92 (0.20, 4.17)  5.68   .2    .4
Kheifets et al. (2017)                                               0.95 (0.45, 2.00)  23.55  .2    .4
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.807)                               0.99 (0.69, 1.42)  100.00
.
0.1-0.2 or 0.3 microtesla
Bianchi et al. (2000)                                                4.51 (0.88, 23.17) 3.56   .1
Tynes & Haldorsen (1997)                                             1.48 (0.64, 3.46)  10.61  .05
Does (2011)                                                          1.98 (0.94, 4.17)  12.61  .1    .2
Bunch et al. (2015)                                                  0.80 (0.07, 9.10)  1.69   .1    .2
Bunch et al. (2016)                                                  0.74 (0.25, 2.24)  7.10   .1    .2
Salvan et al. (2015)                                                 1.87 (1.04, 3.34)  16.98  .1    .2
Kabuto et al. (2006)                                                 0.91 (0.50, 1.63)  16.74  .1    .2
Kheifets et al. (2017)                                               0.83 (0.47, 1.44)  17.75  .1    .2
Wünsch-Filho et al. (2011)                                           0.75 (0.36, 1.55)  12.95  .1    .3
Subtotal (I-squared = 31.3%, p = 0.168)                              1.19 (0.86, 1.65)  100.00
.
                                        .25 .5 1    2     4  8 16
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 30 van 38
                                                                      Risk                      MF    MF    Figuur 7. Kinderleukemie, idem als hoofd-
Study                                                                 estimate childhood %      lower upper
ID                                                                    leukaemia (95% CI) Weight bound bound
                                                                                                            analyse maar alleen categorieën 0,1-0,2
                                                                                                            en >0,2 of 0,3 µT. Voor elk onderzoek is
>0.2 or 0.3 microtesla                                                                                      de risicoschatting en het 95% betrouw-
Wünsch-Filho et al. (2011)                                            1.09 (0.33, 3.61)  2.94   .3
                                                                                                            baarheidsinterval aangegeven, evenals
London et al. (1991)                                                  1.68 (0.71, 4.00)  5.63   .27
Verkasalo et al. (1993)                                               1.60 (0.32, 5.40)  2.11   .2          het gewicht dat elk onderzoek in de
Savitz et al. (1988)                                                  1.93 (0.67, 5.56)  3.76   .2          analyse heeft. Het ‘subtotal’ is de risico-
Olsen et al. (1993)                                                   1.50 (0.30, 6.70)  1.74   .25
                                                                                                            schatting met betrouwbaarheidsinterval
Kabuto et al. (2006)                                                  1.41 (0.75, 2.66)  10.50  .2
McBride et al. (1999)                                                 1.38 (0.84, 2.26)  17.18  .2          over alle onderzoeken in de desbetref-
Bunch et al. (2015)                                                   1.15 (0.32, 4.15)  2.56   .2          fende categorie. Het percentage bij de
Feychting & Ahlbom (1993)                                             2.70 (1.00, 6.30)  4.97   .2
                                                                                                            factor ‘I-squared’ geeft een indruk van de
Linet et al. (1997)                                                   1.53 (0.91, 2.56)  15.73  .2
Schüz et al.( 2001)                                                   1.69 (0.83, 3.46)  8.26   .2
                                                                                                            heterogeniteit van de gegevens: hoe
Kheifets et al. (2017)                                                1.17 (0.68, 1.99)  14.59  .2          hoger het percentage, hoe meer variatie
Bunch et al. (2016)                                                   0.50 (0.20, 1.21)  5.19   .2          er is tussen de onderzoeken.
Does (2011)                                                           0.76 (0.30, 1.93)  4.86   .2
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.680)                                1.35 (1.10, 1.66)  100.00
.
0.1-0.2 microtesla
Green et al. (1999)                                                   1.47 (0.44, 4.85)  2.19   .15
Bianchi et al. (2000)                                                 4.51 (0.88, 23.17) 1.18   .1
Tynes & Haldorsen (1997)                                              1.48 (0.64, 3.46)  4.44   .05
London et al. (1991)                                                  0.94 (0.47, 1.89)  6.52   .12   .27
Does (2011)                                                           1.98 (0.94, 4.17)  5.69   .1    .2
Bunch et al. (2015)                                                   0.80 (0.07, 9.10)  0.53   .1    .2
Bunch et al. (2016)                                                   0.74 (0.25, 2.24)  2.63   .1    .2
Schüz et al.( 2001)                                                   1.34 (0.90, 2.01)  19.57  .1    .2
Kabuto et al. (2006)                                                  0.91 (0.50, 1.63)  9.05   .1    .2
Kheifets et al. (2017)                                                0.83 (0.47, 1.44)  10.08  .1    .2
Linet et al. (1997)                                                   1.15 (0.79, 1.65)  23.29  .1    .2
Wünsch-Filho et al. (2011)                                            0.75 (0.36, 1.55)  5.93   .1    .3
Feychting & Ahlbom (1993)                                             2.10 (0.60, 6.10)  2.35   .1    .2
Olsen et al. (1993)                                                   0.50 (0.10, 4.30)  0.89   .1    .24
Pedersen et al. (2015)                                                1.08 (0.49, 2.36)  5.11   .1
Malagoli et al. (2010)                                                6.70 (0.60, 78.30) 0.53   .1
Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.536)                                1.15 (0.96, 1.37)  100.00
.
                                       .25 .5 1   2    4   8 16
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                             Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 31 van 38
5.3 Hersentumoren bij kinderen en magneetveldsterkte                                     commissie een groepering gekozen die zoveel mogelijk gelijkwaardige
De analyse was naar magneetveldsterkte met als categorieën 0,1-(0,2 of                   gegevens bij elkaar neemt. De referentiecategorie kon per onderzoek
0,3) µT, 0,2-0,4 en meer dan 0,3 of 0,4 µT (figuur 8). Omdat in de verschil-             verschillen, maar was altijd de laagste magneetveldsterkte. Dit kan tot een
lende onderzoeken niet altijd dezelfde categorieën zijn gebruikt heeft de                lichte onderschatting van de risicoschattingen hebben geleid.
                                                                                                    MF    MF
                                                                                                                Figuur 8. Hersentumoren bij kinderen, hoofdanalyse naar
  Study                                                             Risk estimate            %      lower upper
  ID                                                                brain tumor (95% CI)     Weight bound bound magneetveldsterkte. Voor elk onderzoek is de risicoschatting
                                                                                                                en het 95% betrouwbaarheidsinterval aangegeven, evenals
  >0.3 or 0.4 microtesla
                                                                                                                het gewicht dat elk onderzoek in de analyse heeft. Het
  Feychting & Ahlbom 1993                                           1.00 (0.20, 3.90)        15.02  .3
  Preston Martin et al. 1996                                        1.67 (0.62, 4.47)        28.71  .3          ‘subtotal’ is de risicoschatting met betrouwbaarheidsinterval
  Saito et al, 2010                                                 10.90 (1.05, 113.00)     6.65   .4          over alle onderzoeken. Het percentage bij de factor
  Bunch et al. 2015                                                 4.28 (0.43, 42.17)       6.90   .4
  Pedersen et al. 2015                                              1.33 (0.41, 4.33)        21.93  .4
                                                                                                                ‘I-squared’ geeft een indruk van de heterogeniteit van de
  Bunch et al. 2016                                                 0.61 (0.18, 2.06)        20.80  .4          gegevens: hoe hoger het percentage, hoe meer variatie er is
  Subtotal (I-squared = 16.4%, p = 0.308)                           1.44 (0.77, 2.69)        100.00
                                                                                                                tussen de onderzoeken. Een metaregressieanalyse van
  .
  0.2-0.4 microtesla
                                                                                                                deze gegevens op basis van de individuele onderzoeken
  Savitz et al. 1988                                                1.04 (0.22, 4.82)        13.27  .2          geeft aan dat er geen statistisch significante blootstellings-
  Verkasalo et al. 1993                                             2.30 (0.75, 5.40)        32.44  .2
                                                                                                                responsrelatie is tussen de magneetveldsterkte en het risico
  Preston Martin et al. 1996                                        0.65 (0.18, 2.39)        18.57  .2    .3
  Schüz et al. 2001                                                 1.67 (0.32, 8.84)        11.48  .2          op hersentumoren bij kinderen; de kans om de waarge-
  Saito et al, 2010                                                 1.58 (0.25, 9.83)        9.38   .2    .4    nomen resultaten (of extremer) te vinden wanneer er in
  Bunch et al. 2015                                                 0.62 (0.05, 6.93)        5.20   .2    .39
  Bunch et al. 2016                                                 0.86 (0.14, 5.22)        9.66   .2    .4
                                                                                                                werkelijkheid geen effect is, is 8% (p=0,08).
  Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.793)                            1.29 (0.74, 2.27)        100.00
  .
  0.1-0.2 or 0.3 microtesla
  Feychting & Ahlbom 1993                                           0.70 (0.10, 2.60)        2.53   .1    .29
  Verkasalo et al. 1993                                             0.85 (0.59, 1.20)        53.24  .01   .19
  Preston Martin et al. 1996                                        1.15 (0.49, 2.73)        8.99   1.07  .2
  Tynes & Haldorsen 1997                                            1.25 (0.64, 2.44)        14.93  .05
  Saito et al, 2010                                                 0.74 (0.17, 3.18)        3.13   .1    .2
  Bunch et al. 2015                                                 1.19 (0.29, 4.83)        3.39   .1    .19
  Pedersen et al. 2015                                              1.04 (0.46, 2.36)        10.04  .1    .39
  Bunch et al. 2016                                                 1.14 (0.30, 4.35)        3.75   .1    .2
  Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.976)                            0.96 (0.74, 1.24)        100.00
  .
                                          .25 .5 1 2 4 8 16
              Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                          Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 32 van 38
5.4 Lymfomen bij kinderen en magneetveldsterkte                                 commissie een groepering gekozen die zoveel mogelijk gelijkwaardige
De analyse was naar magneetveldsterkte met als categorieën 0,01 tot 0,2         gegevens bij elkaar neemt. De referentiecategorie kon per onderzoek
of 0,1 tot 0,4 µT en meer dan 0,2 µT (figuur 9). Omdat in de verschillende      verschillen, maar was altijd de laagste magneetveldsterkte. Dit kan tot een
onderzoeken niet altijd dezelfde categorieën zijn gebruikt heeft de             lichte onderschatting van de risicoschattingen hebben geleid.
                                                                                   Risk                      MF    MF    Figuur 9. Lymfomen bij kinderen,
 Study                                                                             estimate childhood %      lower upper analyse naar magneetveldsterkte. Voor
 ID                                                                                lymphoma (95% CI)  Weight bound bound
                                                                                                                         elk onderzoek is de risicoschatting en
                                                                                                                         het 95% betrouwbaarheidsinterval
 >0.2 microtesla
                                                                                                                         aangegeven, evenals het gewicht dat elk
                                                                                                                         onderzoek in de analyse heeft. Het
 Pedersen et al. 2015                                                              2.50 (0.46, 13.56) 30.53  .4
                                                                                                                         ‘subtotal’ is de risicoschattiing met
 Feychting & Ahlbom (1993)                                                         1.30 (0.20, 5.10)  33.32  .2          betrouwbaarheidsinterval over alle
 Savitz et al. (1988)                                                              2.17 (0.46, 10.31) 36.15  .2
                                                                                                                         onderzoeken in de desbetreffende
                                                                                                                         categorie. Het percentage bij de factor
 Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.844)                                            1.91 (0.75, 4.86)  100.00
                                                                                                                         ‘I-squared’ geeft een indruk van de
 .                                                                                                                       heterogeniteit van de gegevens: hoe
 0.1-0.2 or 0.4 microtesla                                                                                               hoger het percentage, hoe meer variatie
                                                                                                                         er is tussen de onderzoeken. Een meta-
 Tynes & Haldorsen (1997)                                                          2.50 (0.40, 15.50) 6.67   .14
                                                                                                                         regressieanalyse van deze gegevens op
 Pedersen et al. 2015                                                              1.25 (0.35, 4.43)  13.84  .1    .39   basis van de individuele onderzoeken
 Feychting & Ahlbom (1993)                                                         0.90 (0.02, 5.20)  2.88   .1    .19   geeft aan dat er geen statistisch signifi-
                                                                                                                         cante blootstellings-responsrelatie is
 Verkasalo et al. (1993)                                                           0.91 (0.51, 1.50)  76.61  .01   .19
                                                                                                                         tussen de magneetveldsterkte en
 Subtotal (I-squared = 0.0%, p = 0.753)                                            1.02 (0.63, 1.63)  100.00             lymfomen bij kinderen; de kans om de
 .                                                                                                                       waargenomen resultaten (of extremer)
                                                                                                                         te vinden wanneer er in werkelijkheid
                                                                                                                         geen effect is, is 18% (p=0,18).
                                        .25  .5   1    2     4    8    16
          Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                           Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 33 van 38
06 criteria voor bewijskracht voor
           oorzakelijk verband
Voor het beoordelen van de sterkte van de bewijskracht voor een oorza-
kelijk verband hanteert de commissie de systematiek van het Ameri-
kaanse Environmental Protection Agency (EPA), die onderstaande classi-
ficaties gebruikt.51
Tabel A6. Classificatie van de bewijskracht voor een oorzakelijk verband volgens EPA51
 Bewijskracht voor oorzakelijk verband             Beschrijving bijbehorend bewijsmateriaal
 Oorzakelijk verband bewezen                       Het verband blijkt uit consistente bevindingen uit meerdere onderzoeken van hoge kwaliteit van diverse onderzoeksgroepen, waarin de invloed van
                                                   toeval, verstoring en vertekening redelijkerwijs is uit te sluiten. Onderzoeken die daaraan voldoen zijn gecontroleerde blootstellingsonderzoeken met
                                                   mensen of observationele onderzoeken met mensen ondersteund door aanvullend bewijsmateriaal uit dierexperimenten en/of onderzoek naar
                                                   werkingsmechanismen.
 Oorzakelijk verband waarschijnlijk                Het verband blijkt uit uit meerdere onderzoeken van hoge kwaliteit, waarvan de resultaten niet kunnen worden verklaard door toeval, verstoring of
                                                   vertekening, maar waarin onzekerheden blijven. Bijvoorbeeld, observationele onderzoeken tonen verbanden aan die mogelijk het gevolg zijn van
                                                   blootstelling aan andere agentia of die onvoldoende worden ondersteund door aanvullend bewijsmateriaal uit dierexperimenten en/of onderzoek naar
                                                   werkingsmechanismen. Of er is sprake van bewijsmateriaal uit meerdere dierexperimenten van verschillende onderzoeksgroepen, dat niet wordt
                                                   ondersteumd door humane gegevens.
 Aanwijzingen voor oorzakelijk verband             Het bewijsmateriaal is beperkt en de invloed van toeval, verstoring en vertekening is niet uit te sluiten. Bijvoorbeeld ten minste één epidemiologisch
                                                   onderzoek van goede kwaliteit laat een associatie zien of ten minste één dierexperimenteel onderzoek van goede kwaliteit laat een effect zien dat
                                                   relevant is voor de mens. Is er meer bewijsmateriaal, doorgaans uit onderzoeken van wisselende kwaliteit, dan ondersteunt het in het algemeen een
                                                   oorzakelijk verband, maar is het niet geheel consistent.
 Uitspraak over oorzakelijk verband niet mogelijk  Er is onvoldoende onderzoek uitgevoerd. De kwaliteit en de zeggingskracht van uitgevoerde onderzoeken zijn onvoldoende of de uitkomsten spreken
                                                   elkaar tegen.
 Oorzakelijk verband onwaarschijnlijk              Verschillende, goed uitgevoerde onderzoeken, die het hele palet van voor mensen relevante blootstellingsniveaus afdekken en die hoogrisicogroepen
                                                   en levensstadia mee in beschouwing nemen, laten consistent geen effect zien bij welk blootstellingsniveau dan ook.
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                        Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 34 van 38
        literatuur                                                            7
                                                                                 Bianchi N, Crosignani P, Rovelli A, Tittarelli A, Carnelli CA, Rossitto F,
                                                                                 e.a. Overhead electricity power lines and childhood leukemia: a
1
  WHO - World Health Organization. Extremely low frequency fields.               registry-based, case-control study. Tumori 2000; 86(3): 195-8.
  Environmental Health Criteria 238 ed. Geneva: World Health Organiza-        8
                                                                                 Kleinerman RA, Kaune WT, Hatch EE, Wacholder S, Linet MS, Robison
  tion; 2007.                                                                    LL, e.a. Are children living near high-voltage power lines at increased
2
  SCENHIR - Scientific Committee on Emerging and Newly Identified                risk of acute lymphoblastic leukemia? Am J Epidemiol 2000; 151(5):
  Health Risks. Potential health effects of exposure to electromagnetic          512-5.
  fields (EMF). Brussels, European Commission; 2015; https://ec.europa.       9
                                                                                 UK Childhood Cancer Study Investigators. Childhood cancer and resi-
  eu/health/sites/health/files/scientific_committees/emerging/docs/              dential proximity to power lines. Br J Cancer 2000; 83(11): 1573-80.
  scenihr_o_041.pdf, geraadpleegd 03-11-2017.                                 10
                                                                                 Bunch KJ, Keegan TJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Residential
3
  Feychting M, Ahlbom A. Magnetic-fields and cancer in children residing         distance at birth from overhead high-voltage powerlines: childhood
  near Swedish high-voltage power-lines. Am J Epidemiol 1993; 138(7):            cancer risk in Britain 1962-2008. Br J Cancer 2014; 110(5): 1402-8.
  467-81.                                                                     11
                                                                                 Kabuto M, Nitta H, Yamamoto S, Yamaguchi N, Akiba S, Honda Y, e.a.
4
  Tynes T, Haldorsen T. Electromagnetic fields and cancer in children            Childhood leukemia and magnetic fields in Japan: a case-control study
  residing near norwegian high-voltage power lines. Am J Epidemiol               of childhood leukemia and residential power-frequency magnetic fields
  1997; 145(3): 219-26.                                                          in Japan. Int J Cancer 2006; 119(3): 643-50.
5
  Li CY, Lee WC, Lin RS. Risk of leukemia in children living near high-       12
                                                                                 Wünsch-Filho V, Pelissari DM, Barbieri FE, Sant’Anna L, de Oliveira
  voltage transmission lines. J Occup Environ Med 1998; 40(2): 144-7.            CT, de Mata JF, e.a. Exposure to magnetic fields and childhood acute
6
  McBride ML, Gallagher RP, Theriault G, Armstrong BG, Tamaro S,                 lymphocytic leukemia in Sao Paulo, Brazil. Cancer Epidemiol 2011;
  Spinelli JJ, e.a. Power-frequency electric and magnetic fields and risk        35(6): 534-9.
  of childhood leukemia in Canada. Am J Epidemiol 1999; 149(9):               13
                                                                                 Sermage-Faure C, Demoury C, Rudant J, Goujon-Bellec S, Guyot-
  831-42.                                                                        Goubin A, Deschamps F, e.a. Childhood leukaemia close to high-
                                                                                 voltage power lines--the Geocap study, 2002-2007. Br J Cancer 2013;
                                                                                 108(9): 1899-906.
       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                         Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 35 van 38
14
   Pedersen C, Raaschou-Nielsen O, Rod NH, Frei P, Poulsen AH,                 21
                                                                                  Feizi AA, Arabi MA. Acute childhood leukemias and exposure to
   Johansen C, e.a. Distance from residence to power line and risk of             magnetic fields generated by high voltage overhead power lines - a risk
   childhood leukemia: a population-based case-control study in Denmark.          factor in Iran. Asian Pac J Cancer Prev 2007; 8(1): 69-72.
   Cancer Causes Control 2014; 25(2): 171-7.                                   22
                                                                                  Abdul Rahman HI, Shah SA, Alias H, Ibrahim HM. A case-control study
15
   Crespi CM, Vergara XP, Hooper C, Oksuzyan S, Wu S, Cockburn M,                 on the association between environmental factors and the occurrence
   e.a. Childhood leukaemia and distance from power lines in California: a        of acute leukemia among children in Klang Valley, Malaysia. Asian Pac
   population-based case-control study. Br J Cancer 2016; 115(1): 122-8.          J Cancer Prev 2008; 9(4): 649-52.
16
   Coleman MP, Bell CM, Taylor HL, Primic-Zakelj M. Leukaemia and              23
                                                                                  Sohrabi MR, Tarjoman T, Abadi A, Yavari P. Living near overhead high
   residence near electricity transmission equipment: a case-control study.       voltage transmission power lines as a risk factor for childhood acute
   Br J Cancer 1989; 60(5): 793-8.                                                lymphoblastic leukemia: a case-control study. Asian Pac J Cancer Prev
17
   Myers A, Clayden AD, Cartwright RA, Cartwright SC. Childhood cancer            2010; 11(2): 423-7.
   and overhead powerlines: a case-control study. Br J Cancer 1990;            24
                                                                                  Tabrizi MM, Bidgoli SA. Increased risk of childhood acute lymphoblastic
   62(6): 1008-14.                                                                leukemia (ALL) by prenatal and postnatal exposure to high voltage
18
   Fajardo-Gutierrez A, Garduno-Espinosa J, Yamamoto-Kimura L,                    power lines: a case control study in Isfahan, Iran. Asian Pac J Cancer
   Hernandez-Hernandez DM, Gomez-Delgado A, Mejia-Arangure M, e.a.                Prev 2015; 16(6): 2347-50.
   [Residence close to high-tension electric power lines and its associa-      25
                                                                                  Savitz DA, Wachtel H, Barnes FA, John EM, Tvrdik JG. Case-control
   tion with leukemia in children]. Bol Med Hosp Infant Mex 1993; 50(1):          study of childhood cancer and exposure to 60-Hz magnetic fields. Am J
   32-8.                                                                          Epidemiol 1988; 128(1): 21-38.
19
   Olsen JH, Nielsen A, Schulgen G. Residence near high-voltage facili-        26
                                                                                  London SJ, Thomas DC, Bowman JD, Sobel E, Cheng TC, Peters JM.
   ties and risk of cancer in children. Br Med J 1993; 307(6909): 891-5.          Exposure to residential electric and magnetic-fields and risk of child-
20
   Mizoue T, Onoe Y, Moritake H, Okamura J, Sokejima S, Nitta H. Resi-            hood leukemia. Am J Epidemiol 1991; 134(9): 923-37.
   dential proximity to high-voltage power lines and risk of childhood         27
                                                                                  Pedersen C, Johansen C, Schüz J, Olsen JH and Raaschou-Nielsen O.
   hematological malignancies. J Epidemiol 2004; 14(4): 118-23.                   Residential exposure to extremely low-frequency magnetic fields and
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                           Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 36 van 38
   risk of childhood leukaemia, CNS tumour and lymphoma in Denmark.              34
                                                                                    UK Childhood Cancer Study Investigators. Exposure to power-
   Br J Cancer 2015; 113(9): 1370-4.                                                frequency magnetic fields and the risk of childhood cancer. Lancet
28
   Verkasalo P, Pukkala E, Hongisto MY, Valjus JE, Jarvinen PJ, Heikkila            1999; 354(9194): 1925-31.
   KV, e.a. Risk of cancer in Finnish children living close to power lines. Br   35
                                                                                    Bunch KJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Epidemiological study
   Med J 1993; 307: 895-9.                                                          of power lines and childhood cancer in the UK: further analyses. J
29
   Linet MS, Hatch EE, Kleinerman RA, Robinson LL, Kaune WT,                        Radiol Prot 2016; 36(3): 437-55.
   Friedman DR, e.a. Residential exposure to magnetic fields and acute           36
                                                                                    Bianchi N, Crogignani P, Rovelli A, Tittarelli A, Carnelli CA, Rossitto F,
   lymphoblastic leukemia in children. New Eng J Med 1997; 337: 1-7.                e.a. Overhead electricity power lines and childhood leukemia: a
30
   Dockerty JD, Elwood JM, Skegg DC, Herbison GP. Electromagnetic                   registry-based, case-control study. Tumori 2000; 86: 195-8.
   field exposures and childhood cancers in New Zealand. Cancer Causes           37
                                                                                    Mejia-Arangure JM, Fajardo-Gutierrez A, Perez-Saldivar ML, Goro-
   Control 1998; 9(3): 299-309.                                                     dezky C, Martinez-Avalos A, Romero-Guzman L, e.a. Magnetic fields
31
   Michaelis J, Schüz J, Meinert R, Zemann E, Grigat JP, Kaatsch P, e.a.            and acute leukemia in children with Down syndrome. Epidemiology
   Combined risk estimates for two German population-based case-                    2007; 18(1): 158-61.
   control studies on residential magnetic fields and childhood acute            38
                                                                                    Kroll ME, Swanson J, Vincent TJ, Draper GJ. Childhood cancer and
   leukemia. Epidemiology 1998; 9: 92-4.                                            magnetic fields from high-voltage power lines in England and Wales: a
32
   Schüz J, Grigat JP, Brinkmann K, Michaelis J. Residential magnetic               case-control study. Br J Cancer 2010; 103(7): 1122-7.
   fields as a risk factor for childhood acute leukaemia: results from a         39
                                                                                    Malagoli C, Fabbi S, Teggi S, Calzari M, Poli M, Ballotti E, e.a. Risk of
   German population-based case-control study. Int J Cancer 2001; 91(5):            hematological malignancies associated with magnetic fields exposure
   728-35.                                                                          from power lines: a case-control study in two municipalities of northern
33
   Green LM, Miller AB, Villeneuve PJ, Agnew DA, Greenberg ML, Li J,                Italy. Environ Health 2010; 9: 16.
   e.a. A case-control study of childhood leukemia in southern Ontario,          40
                                                                                    Does M, Scelo G, Metayer C, Selvin S, Kavet R, Buffler P. Exposure to
   Canada, and exposure to magnetic fields in residences. Int J Cancer              electrical contact currents and the risk of childhood leukemia. Radiat
   1999; 82: 161-70.                                                                Res 2011; 175(3): 390-6.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                        Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I | pagina 37 van 38
41
   Bunch KJ, Swanson J, Vincent TJ, Murphy MF. Magnetic fields and            48
                                                                                 Schüz J, Kaletsch U, Kaatsch P, Meinert R, Michaelis J. Risk factors for
   childhood cancer: an epidemiological investigation of the effects of          pediatric tumors of the central nervous system: results from a German
   high-voltage underground cables. J Radiol Prot 2015; 35(3): 695-705.          population-based case-control study. Med Pediatr Oncol 2001; 36(2):
42
   Salvan A, Ranucci A, Lagorio S, Magnani C, Group SR. Childhood                274-82.
   leukemia and 50 Hz magnetic fields: findings from the Italian SETIL        49
                                                                                 Saito T, Nitta H, Kubo O, Yamamoto S, Yamaguchi N, Akiba S, e.a.
   case-control study. Int J Environ Res Public Health 2015; 12(2): 2184-        Power-frequency magnetic fields and childhood brain tumors: a case-
   204.                                                                          control study in Japan. J Epidemiol 2010; 20(1): 54-61.
43
   Kheifets L, Crespi CM, Hooper C, Cockburn M, Amoon AT, Vergara XP.         50
                                                                                 Lowenthal RM, Tuck DM, Bray IC. Residential exposure to electric
   Residential magnetic fields exposure and childhood leukemia: a popu-          power transmission lines and risk of lymphoproliferative and myeloproli-
   lation-based case-control study in California. Cancer Causes Control          ferative disorders: a case-control study. Intern Med J 2007; 37(9):
   2017.                                                                         614-9.
44
   Tomenius L. 50-Hz electromagnetic environment and the incidence of         51
                                                                                 Owens EO, Patel MM, Kirrane E, Long TC, Brown J, Cote I, e.a.
   childhood tumors in Stockholm County. Bioelectromagnetics 1986;               Framework for assessing causality of air pollution-related health effects
   7(2): 191-207.                                                                for reviews of the National Ambient Air Quality Standards. Regul Toxicol
45
   Coghill RW, Steward J, Philips A. Extra low frequency electric and            Pharmacol 2017; 88: 332-7.
   magnetic fields in the bedplace of children diagnosed with leukaemia: a    52
                                                                                 Petridou E, Trichopoulos D, Kravaritis A, Pourtsidis A, Dessypris N,
   case-control study. Eur J Cancer Prev 1996; 5(3): 153-8.                      Skalkidis Y, e.a. Electrical power lines and childhood leukemia: a study
46
   Jirik V, Pekarek L, Janout V, Tomaskova H. Association between child-         from Greece. Int J Cancer 1997; 73(3): 345-8.
   hood leukaemia and exposure to power-frequency magnetic fields in
   Middle Europe. Biomed Environ Sci 2012; 25(5): 597-601.
47
   Preston MS, Navidi W, Thomas D, Lee PJ, Bowman J, Pogoda J. Los
   Angeles study of residential magnetic fields and childhood brain
   tumors. Am J Epidemiol 1996; 143(2): 105-19.
        Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
Gezondheidsraad. Literatuurevaluatie hoogspanningslijnen en gezondheid deel I.
Kanker bij kinderen. Achtergronddocument bij het advies Hoogspanningslijnen en
gezondheid deel I: kanker bij kinderen. Den Haag: Gezondheidsraad, 2018; publica-
tienr. 2018/08A.
Auteursrecht voorbehouden
         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2018/08A
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>