<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Loodinname
via kraanwater
Gezondheidsrisico’s voor specifieke groepen
Aan: de minister van Infrastructuur en Waterstaat
Nr. 2019/18, Den Haag, 6 november 2019
                                                  2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud                                                                                          Loodinname via kraanwater | pagina 2 van 36
 inhoud
      Samenvatting3                                                   04 Risicobeoordeling loodinname via kraanwater                   19
                                                                          4.1  Achtergrondblootstelling aan lood                         20
  01 Inleiding                                                      6    4.2  Inname van lood via kraanwater met hoge loodconcentratie  20
      1.1  Probleemstelling                                         7    4.3  Omvang gezondheidsrisico’s                                22
      1.2  Afbakening                                               7    4.4  Conclusies                                                22
      1.3  Werkwijze                                                7
      1.4  Leeswijzer                                               8 05 Handelingsopties                                              24
                                                                          5.1  Sanering loden leidingen                                  25
  02 Gezondheidseffecten van lood                                   9    5.2  Verlagen Europese drinkwaternorm voor lood                26
      2.1  Nadelige gezondheidseffecten                           10     5.3  Verminderen loodafgifte nieuwe leidingen en kranen        26
      2.2  Referentiepunten voor risicobeoordeling                 11    5.4  Gedragsadviezen in afwachting van bronmaatregelen         27
      2.3  Benchmark Doses (BMDL’s) voor relevante effecten        11    5.5  Maatregelen prioriteit, maar ook meer metingen nodig      29
      2.4  Loodgehaltes in bloed in Nederland                     12
                                                                               Literatuur                                               31
  03 Loodblootstelling via kraanwater                             14
      3.1  Loodblootstelling via kraanwater in het algemeen laag  15
      3.2  Bronnen van hoge blootstelling aan lood via kraanwater 16
1       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                         2                            3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                                           Loodinname via kraanwater | pagina 3 van 36
 samenvatting                                                                                       Kleine groep heeft hoge blootstelling
                                                                                                    Over het algemeen is het loodgehalte in het
                                                                                                    Nederlandse kraanwater laag: rond 1 µg/l. Het
 Blootstelling aan lood is schadelijk voor de      Schadelijke effecten bij lagere concentraties    aantal overschrijdingen van de norm van 10 µg/l
 gezondheid. In Nederland is de blootstelling aan  Er zijn sterke aanwijzingen dat een lage bloot-  is de afgelopen decennia gedaald; in 2016 werd
 lood de afgelopen decennia sterk gedaald,         stelling aan lood schadelijker is dan eerder     de norm nog maar in ongeveer 1% van de
 vooral door de afname van lood in benzine.        gedacht. Lood kan bij jonge kinderen leiden tot  watermonsters overschreden. Hoge concentra-
 Rond de eeuwwisseling hebben drinkwater-          een lager IQ en kan bij volwassenen het risico   ties blijven zich echter voordoen in huizen met
 bedrijven op grote schaal de loden leidingen      vergroten op hart- en vaataandoeningen en        loden binnenleidingen: daar bedragen de lood-
 buiten de woning vervangen, waardoor ook het      chronische nierziekte. Voor de risicobeoordeling concentraties in het kraanwater rond de 35 µg/l.
 loodgehalte in kraanwater is teruggedrongen.      van lood heeft de Europese voedselautoriteit     De commissie schat dat er nog een honderd- tot
 Het Nederlandse kraanwater is over het alge-      EFSA ‘referentiepunten’ afgeleid: concentraties  tweehonderdduizend huizen met loden leidingen
 meen van hoge kwaliteit en veilig om te drinken.  die gepaard gaan met nadelige effecten die als   kunnen zijn. Ook in huizen met nieuwe leidingen
 Een beperkt deel van de bevolking heeft echter    eerste kunnen optreden bij langdurige bloot-     of kranen kunnen de eerste maanden vergelijk-
 nog te maken met hoge blootstelling aan lood      stelling aan lage loodconcentraties en relevant  baar hoge loodconcentraties in het kraanwater
 via het kraanwater uit loden binnenleidingen en   zijn voor de gezondheid. Het referentiepunt voor optreden door tijdelijke afgifte van lood uit
 loopt daardoor gezondheidsrisico’s. De            een afname van 1 IQ-punt bij kinderen is zeven   nieuwe materialen.
 Commissie Signalering gezondheid en milieu        keer lager (strenger) dan de maximaal toelaat-   Uit recente innameberekeningen van het
 van de Gezondheidsraad beschrijft in dit advies   bare inname die de Wereldgezondheids-            Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
 waar de grootste risico’s zitten en doet aanbeve- organisatie in 1986 vaststelde, die de basis     (RIVM) blijkt dat de hoge blootstelling in huizen
 lingen voor maatregelen.                          vormt voor de Europese en Nederlandse drink-     met loden leidingen vooral risico’s meebrengt
                                                   waternorm van 10 microgram per liter (µg/l).     voor zuigelingen die flesvoeding krijgen, jonge
2       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                               2                                 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                                            Loodinname via kraanwater | pagina 4 van 36
 kinderen tot een jaar of zeven en ongeborenen    daarmee gepaard gaande nadelige effecten op       gevoede zuigelingen, jonge kinderen tot een
 (via hun zwangere moeder). Zuigelingen zijn      het IQ terug te dringen.                          jaar of zeven en zwangeren flessenwater te
 extra kwetsbaar, omdat hun darm lood makke-                                                        gebruiken in plaats van kraanwater. Jonge
 lijker opneemt en hun hersenen sterk in ontwik-  Inzetten op bronmaatregelen                       gezinnen in huizen met nieuwe leidingen en
 keling zijn. In woningen met loden leidingen     De commissie adviseert primair in te zetten op    kranen beveelt de commissie aan om de eerste
 overschrijdt de loodinname van deze gevoelige    bronmaatregelen: sanering van de resterende       maanden na installatie de kraan na enkele uren
 groepen het referentiepunt gemiddeld driemaal    loden leidingen, handhaven van nationale          stilstand door te spoelen. De adviezen van
 (jonge kinderen) tot dertien maal (flesgevoede   producteisen aan nieuwe leidingmaterialen en      RIVM en GGD zouden daartoe opnieuw onder
 zuigelingen). Dit kan gepaard gaan met een       kranen en inzet voor Europese producteisen. De    de aandacht moeten worden gebracht. Bij twijfel
 afname van 2 tot 5 IQ-punten. In huizen met      commissie adviseert om in de Europese             raadt zij aan metingen te laten doen. De
 nieuwe leidingen en kranen kan een tijdelijk     discussie over de herziening van de Europese      commissie adviseert om met alle betrokken
 verhoogde blootstelling aan lood plaatsvinden,   Drinkwaterrichtlijn te pleiten voor verlaging van partijen om de tafel te gaan om te komen tot
 die vooral risico’s oplevert voor flesgevoede    de drinkwaternorm tot maximaal 5 µg/l. Deze       een eenduidige communicatiestrategie hoe
 zuigelingen en ongeborenen als de leidingen niet waarde is in Nederland dan te hanteren als        ongewenst hoge blootstelling is te verminderen
 goed zijn doorgespoeld. Naar schatting omvat de  actiewaarde in meetprogramma’s om loden           en daarbij aansluiting te zoeken bij bestaande
 totale risicogroep enkele tienduizenden jonge    leidingen actief op te sporen. De commissie ziet  initiatieven.
 kinderen en enkele duizenden zwangeren die via   kansen voor het vervangen van loden leidingen
 kraanwater ongewenst hoog aan lood bloot-        bij de plannen voor verduurzaming van de
 gesteld kunnen worden. Aangezien kraanwater      woningvoorraad: dat is immers het moment
 in deze situaties tot 80% kan bijdragen aan de   waarop meer ingrijpende vervangingen van
 totale loodblootstelling, concludeert de         technische installaties en bouwmaterialen
 commissie dat maatregelen om de loodconcen-      kunnen worden gedaan. Zo lang loden leidingen
 tratie in kraanwater te reduceren effectief      niet vervangen zijn, adviseert de commissie
 kunnen zijn om de blootstelling aan lood en de   gebruikers van dergelijke panden om voor fles-
3         Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                            2                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> Samenvatting                       Loodinname via kraanwater | pagina 5 van 36
4     Gezondheidsraad | Nr. 2019/18          2                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding            Loodinname via kraanwater | pagina 6 van 36
 01
 inleiding
5      Gezondheidsraad | Nr. 2019/18          2                                7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                     Loodinname via kraanwater | pagina 7 van 36
 Blootstelling aan lood is schadelijk voor de gezondheid.1-3 In Nederland      loodinname via kraanwater en adviseert ze over maatregelen om die
 vindt deze blootstelling vooral plaats via voedsel, drinkwater, huisstof en   loodinname te beperken.
 verontreinigde bodem.4 De blootstelling is de afgelopen decennia sterk
 gedaald, vooral door de afname van lood in benzine en daardoor in de          1.2 Afbakening
 lucht. Mede op basis van een eerder Gezondheidsraadadvies over lood           De commissie heeft ervoor gekozen om dit advies te beperken tot loodin-
 in drinkwater, hebben drinkwaterbedrijven rond de eeuwwisseling op grote      name via kraanwater, omdat dit een potentieel belangrijke beïnvloedbare
 schaal de loden dienst- of aansluitleidingen vervangen (leidingen buiten      bron van loodblootstelling is. Loodinname via drinkwater maakt onderdeel
 de woning), waardoor ook het loodgehalte in kraanwater is afgenomen.          uit van de loodinname via voedselconsumptie. Aangezien iedereen via
 Het Nederlandse kraanwater bevat over het algemeen lage loodconcen-           voedsel aan lood wordt blootgesteld, is in dit advies lood in voedsel als
 traties van rond 1 microgram per liter (µg/l) en is veilig om te drinken. Een achtergrondblootstelling meegenomen. Verder heeft de commissie geen
 beperkt deel van de bevolking heeft echter te maken met blootstelling aan     andere bronnen van lood bestudeerd, zoals verontreinigde bodem, huis-
 kraanwater met hoge loodconcentraties: zo ligt in woningen met loden          stof, hobby’s, beroep, geïmporteerde consumentenproducten als speel-
 binnenleidingen het loodgehalte drie tot vier keer boven de huidige Neder-    goed, sieraden of cosmetica. Voor de gezondheidsrisico’s van loodinname
 landse en Europese drinkwaternorm van 10 µg/l. Ook in huizen met              via verontreinigde bodem verwijst de commissie naar RIVM- en GGD-
 nieuwe leidingen en kranen kunnen tijdelijk hoge loodconcentraties voor-      publicaties.5-7
 komen in het kraanwater door afgifte van lood uit nieuwe materialen.
 Beide situaties kunnen leiden tot gezondheidsrisico’s voor gevoelige          1.3 Werkwijze
 groepen, zoals blijkt uit recente innameberekeningen van het Rijksinstituut   Voor de mogelijke gezondheidseffecten van de inname van lood baseert
 voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). Deze berekeningen vormen de            de commissie zich op kerndocumenten van de World Health Organization
 aanleiding voor dit signalerende advies.                                      (WHO), European Food Safety Authority (EFSA), Joint Expert Committee
                                                                               on Food Additives (JECFA), Food and Agriculture Organization (FAO/
 1.1 Probleemstelling                                                          WHO), Environmental Protection Agency (EPA) en Agency for Toxic
 In dit advies beschrijft de Gezondheidsraadcommissie Signalering              Substances and Disease Registry (ATSDR).1,2,8-10 De commissie heeft zich
 gezondheid en milieu waar de grootste gezondheidsrisico’s zitten van          niet ten doel gesteld om een nieuwe systematic review te verrichten. Ze
6        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                 2                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                     Loodinname via kraanwater | pagina 8 van 36
 heeft wel gebruik kunnen maken van een risicobeoordeling voor de
 inname van lood via kraanwater voor diverse risicogroepen, die het RIVM
 recent heeft gemaakt op verzoek van GGD’en, Gemeentelijke of Gemeen-
 schappelijke Gezondheidsdiensten.11 Daarnaast heeft de commissie
 diverse deskundigen geraadpleegd met expertise over lood in kraanwater
 dan wel over mogelijke nadelige gezondheidseffecten van loodinname,
 zoals neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen of hart- en vaat-
 aandoeningen. De samenstelling van de commissie en een overzicht van
 de geraadpleegde deskundigen is te vinden achterin dit advies.
 1.4 Leeswijzer
 In hoofdstuk 2 beschrijft de commissie de mogelijke gezondheidseffecten
 van loodblootstelling en in hoofdstuk 3 de loodblootstelling via kraanwater.
 Hoofdstuk 4 gaat vervolgens over de gezondheidsrisico’s van loodinname
 via kraanwater voor risicogroepen. Tot slot schetst de commissie in hoofd-
 stuk 5 enkele handelingsopties.
7       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                  2                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood Loodinname via kraanwater | pagina 9 van 36
 02
 gezondheidseffecten
 van lood
8      Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                  2                                10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood                                                                Loodinname via kraanwater | pagina 10 van 36
 Er zijn sterke aanwijzingen dat lood bij jonge kinderen leidt tot een lager  Een recent, peer reviewed, openbaar concept rapport van de Agency for
 IQ en dat het bij volwassenen het risico vergroot op hart- en vaataandoe-    Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) bevestigt de conclusies
 ningen en chonische nierziekte. In 2010 heeft de EFSA (European Food         van de EFSA-, WHO- en EPA-rapporten dat het bij deze gezondheids-
 Safety Authority) ‘referentiepunten’ afgeleid voor de risicobeoordeling van  effecten gaat om consistente epidemiologische verbanden met lood-
 lood. Voor het meest gevoelige nadelige effect – het effect op het IQ bij    concentraties in bloed, die coherent zijn met de uitkomsten van toxico-
 kinderen – is het referentiepunt zeven keer lager (strenger) dan de maxi-    logisch onderzoek.1 Er is geen drempelwaarde van lood in bloed
 maal toelaatbare inname van de WHO (World Health Organization) uit           aantoonbaar, waaronder geen noemenswaardige nadelige gezondheids-
 1986, waarop de Nederlandse drinkwaternorm is gebaseerd.                     effecten optreden.
 2.1 Nadelige gezondheidseffecten                                             Bewijskracht voor oorzakelijk verband
 Voor de mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan lood heeft de    De sterkte van bewijskracht (evidence) voor gezondheidseffecten van
 commissie zich gebaseerd op de literatuuroverzichten van epidemio-           omgevingsfactoren wordt gebaseerd op methodologisch goed uitgevoerd
 logisch en toxicologisch onderzoek van EFSA, WHO en EPA.2,8-10 In 2010       en goed beschreven wetenschappelijk onderzoek. Niet alleen draagt de
 identificeerde de EFSA de volgende nadelige gezondheidseffecten als          kwaliteit van en consistentie binnen epidemiologisch onderzoek bij aan de
 meest ‘kritisch’ (gevoelig) voor een risicobeoordeling van langdurige bloot- bewijskracht voor een oorzakelijk verband; aanvullend kan de coherentie
 stelling aan lage loodconcentraties:8                                        met bevindingen uit toxicologisch onderzoek een biologische verklaring
 • Neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen bij jonge kinderen, te        bieden voor de gevonden effecten. Bij elkaar maakt dat het plausibel is
    meten als totale IQ-score                                                 dat lood in drinkwater het IQ nadelig beïnvloedt.12-14 Voor de beoordeling
 • Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen, te meten als (systolische)      van de bewijskracht in de milieuepidemiologische literatuur zijn in dit
    bloeddruk                                                                 vakgebied weinig randomised controlled trials (RCT’s) beschikbaar, zoals
 • Chronische nierziekte bij volwassenen, te meten als glomerulaire           in de klinische literatuur. Wel zijn er meta-analyses van cohortonder-
    filtratiesnelheid.                                                        zoeken, die in het algemeen ook een hoge bewijskracht hebben. In combi-
                                                                              natie met de bevindingen uit toxicologisch onderzoek beoordeelde de EPA
                                                                              de relatie tussen lood in bloed en een IQ-afname bij kinderen als oorzake-
9         Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                  2                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood                                                               Loodinname via kraanwater | pagina 11 van 36
 lijk.10 Datzelfde gold voor de relatie met een verhoging van de bloeddruk  2.3 Benchmark Doses (BMDL’s) voor relevante effecten
 bij volwassenen. De relatie met een afname van de nierfunctie beoor-       Toepassing van de Benchmark Dose-methode vereist een keuze voor een
 deelde de EPA als mogelijk oorzakelijk. Op basis daarvan gaat de           klinisch relevante verandering in respons: vanaf welk punt is er sprake
 commissie er in dit advies van uit dat er sterke aanwijzingen zijn dat het van een nadelig effect dat relevant is voor de gezondheid? EFSA komt tot
 verband tussen de loodconcentatie in bloed en de genoemde gezondheids-     de volgende relevante nadelige effecten van langdurige loodblootstelling.8
 effecten oorzakelijk is.
                                                                            Neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen bij kinderen
 2.2 Referentiepunten voor risicobeoordeling                                De BMDL voor een relevant nadelig effect op het IQ bij kinderen baseert
 Om de kans op het ontstaan van nadelige gezondheidseffecten van bloot-     EFSA op de in 2005 door Lanphear en anderen uitgevoerde meta-analyse
 stelling aan lood te kunnen beoordelen, is een risicobeoordeling het meest van prospectief onderzoek naar het verband tussen loodconcentratie in
 aangewezen instrument. Kern van de risicobeoordeling is het vergelijken    bloed en IQ bij jonge kinderen.15 Dergelijk onderzoek heeft binnen de
 van de mate van blootstelling met bekende blootstellingsresponsrelaties    milieuepidemiologie een hoge bewijskracht. EFSA beschouwt een afname
 of zo mogelijk met gezondheidskundige advieswaarden. In 2010               van 1 IQ-punt (1% van 100 IQ-punten) bij kinderen tot een jaar of zeven
 hanteerde de EFSA de Benchmark Dose benadering voor het afleiden van       als meest gevoelige en relevante nadelige effect (BMDL01).8 Volgens de
 ‘referentiepunten’ voor de risicobeoordeling van lood.8 De Benchmark       EFSA kan een dergelijk effect op populatieniveau al aantoonbare invloed
 Dose (BMD) is een dosis of concentratie die correspondeert met een         hebben op de sociaaleconomische status en arbeidsproductiviteit. Voor
 gespecificeerde lage, maar meetbare verandering in een nadelig effect      jonge kinderen is de dosis die gepaard gaat met een afname van
 dat relevant is voor de gezondheid. De BMDL is de onderste (L van          1 IQ-punt 12 microgram (µg) lood per liter bloed: de zogenoemde ‘interne’
 lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de BMD. In          of ‘inwendige’ blootstelling. EFSA heeft berekend dat deze overeenkomt
 navolging van de EFSA beschouwt de commissie de BMDL’s voor rele-          met een ‘uitwendige blootstelling’ aan lood (gemiddelde inname via
 vante nadelige effecten als referentiepunten voor de risicobeoordeling van voedsel, bodem of drinkwater) van 0,5 microgram per kilogram lichaams-
 de loodinname. Omdat er geen drempelwaarde van lood aantoonbaar is,        gewicht per dag (µg/kg lg pd).8
 is het niet mogelijk om een ‘no-adverse-effect-level’ vast te stellen.
10        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                              2                                12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood                                                                          Loodinname via kraanwater | pagina 12 van 36
 Vanwege de neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen beschouwt          Chronische nierziekte bij volwassenen
 de JECFA ongeborenen, zuigelingen en jonge kinderen als de meest           EFSA beschouwt een toename van de prevalentie van chronische nier-
 gevoelige groepen voor lood.9 Algemeen wordt aangenomen dat de             ziekte met 10% (BMDL10) als een relevant nadelig effect, gedefinieerd als
 hersenen zich doorontwikkelen tot in de late adolescentie.16 De commissie  een glomerulaire filtratiesnelheid lager dan 60 ml per minuut.8 Dit corres-
 kan dan ook geen strikte leeftijdsgrens aangeven voor een kritische bloot- pondeert met een loodgehalte in bloed van 15 µg/l en een gemiddelde
 stellingsperiode.                                                          inname van 0,63 µg/kg lg pd.
 Voor zwangere vrouwen merkt EFSA op dat de gevoeligheid van het            De referentiepunten zijn samengevat in tabel 1.
 ongeboren kind voor de neuropsychologische ontwikkelingsstoornissen
                                                                            Tabel 1. Referentiepunten voor de meest gevoelige nadelige effecten van lood
 door lood onbekend is.8 Uitgaande van een minstens gelijke gevoeligheid
                                                                             Nadelig effect                                    Loodgehalte in bloed    BMDL
 als die van jonge kinderen, gebruikt EFSA een factor van 0,9 voor de                                                          (µg/l)                  (µg/kg lg pd)
 verhouding van foetaal bloed ten opzichte van maternaal bloed. Voor         Neuropsychologische ontwikkelings-                12                      0,5 (jonge kinderen)
                                                                             stoornissen bij kinderen tot een jaar of 7:                               0,54 (zwangeren)
 vrouwen van 20 tot 40 jaar heeft ze daarom een BMDL01 van 0,54              afname van 1 IQ-punt
                                                                             Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen:        36                      1,5
 µg/kg lg pd afgeleid voor de risicobeoordeling voor de ongeboren            verhoging systolische bloeddruk met 1%
 nakomeling.                                                                 Chronische nierziekte bij volwassenen:            15                      0,63
                                                                             daling van de prevalentie met 10%
                                                                            BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
 Hart- en vaataandoeningen bij volwassenen                                  (BMD).
 Bij volwassenen ziet EFSA een verhoging van de systolische bloeddruk
 met 1,2 millimeter kwikdruk (1% van 120 mm Hg) als meest relevante         2.4 Loodgehaltes in bloed in Nederland
 nadelige effect, omdat dit al een aantoonbaar verhoogd risico geeft op     De Gezondheidsraad concludeerde al in 2014 dat er overtuigende aanwij-
 hart- en vaataandoeningen (BMDL01). Een dergelijke bloeddrukverhoging      zingen zijn dat de prenatale blootstelling aan lood nadelige effecten heeft
 correspondeert met een loodgehalte in bloed van 36 µg/l en een gemid-      op het centrale zenuwstelsel bij het nageslacht.17 De raad baseerde zich
 delde inname van 1,50 µg/kg lg pd.                                         toen op de meest recente loodconcentraties in bloed in Nederland en
                                                                            Vlaanderen. Aangezien het laatste Nederlandse onderzoek naar lood in
                                                                            bloed dateert uit 2005 (zie tekstkader), acht de commissie het wenselijk
11       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                           2                                          13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Gezondheidseffecten van lood                                                       Loodinname via kraanwater | pagina 13 van 36
 om opnieuw onderzoek te doen naar actuele loodconcentraties in bloed
 en de determinanten daarvan (kraanwater, bodem, beroep, hobby en
 andere loodbronnen), bijvoorbeeld in het kader van het Europese project
 Human Biomonitoring in Europe.18
    Loodconcentraties in bloed van Nederlandse kinderen
    De loodconcentratie in bloed is een goede maat voor de totale blootstelling aan lood en
    daarmee voor de gezondheidsrisico’s van lood. Het laatste Nederlandse onderzoek naar lood
    in bloed dateert uit 2005 en vond plaats bij kinderen in de binnenstad van Rotterdam.19 Tussen
    1992 en 2005 is de mediane loodconcentratie in bloed in Rotterdam – en waarschijnlijk ook in
    andere binnensteden – afgenomen van 75 µg/l naar 18 µg/l. Als verklaring voor deze afname
    werd vooral de afname genoemd van lood in benzine en daardoor in het milieu en het
    voedsel. In 2005 waren de bloedloodconcentraties vooral te verklaren door de
    loodconcentratie in de bodem, het bouwjaar van de woning en de aanwezigheid van loden
    drinkwaterleidingen.
12        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                     2                                 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater Loodinname via kraanwater | pagina 14 van 36
 03
 loodblootstelling
 via kraanwater
13     Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                      2                                 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater                                                                          Loodinname via kraanwater | pagina 15 van 36
 Drinkwaterbedrijven hebben de afgelopen decennia maatregelen getroffen        de woning) te saneren. Nog slechts op – enkele honderden – moeilijk
 om loden dienst- of aansluitleidingen (buiten de woning) te saneren. Dit      bereikbare locaties zijn nu nog loden buitenleidingen aanwezig.
 heeft gezorgd voor een afname van het aantal overschrijdingen van de          Sinds 2015 is het percentage monsters met een loodconcentratie hoger
 huidige loodnorm van 10 µg/l. Desondanks zijn er specifieke risicogroepen     dan 10 μg/l niet verder afgenomen.21 De sanering van loden binnen-
 die onvoldoende hebben geprofiteerd van de verbetering en nog steeds          leidingen door particuliere woningeigenaren lijkt te stagneren: enerzijds is
 gezondheidsrisico’s lopen. Dit betreft vooral flesgevoede zuigelingen,        de eerdere subsidieregeling gestopt (1999-2005), anderzijds zijn loden
 jonge kinderen tot een jaar of zeven en ongeboren kinderen (via hun           leidingen veelal (deels) verborgen en onbekend bij bewoners of woning-
 zwangere moeder) die in huizen wonen met loden leidingen.                     eigenaren. In de praktijk blijkt dat de buitenleidingen vaak tot de gevel zijn
                                                                               vervangen, dus niet helemaal tot de watermeter. Ook in de muren blijken
 3.1 Loodblootstelling via kraanwater in het algemeen laag                     nog geregeld stukken loden leiding te zitten die niet zijn vervangen.
 Na een eerder Gezondheidsraadadvies over lood in drinkwater, is de            De loodconcentratie is sterk afhankelijk van de leeftijd van de materialen,
 drinkwaternorm voor lood aangescherpt naar 10 µg/l.3 Sindsdien zijn de        het tijdstip van monsterneming, de lengte van de loden leidingen en de
 Nederlandse drinkwaterbedrijven verplicht om de kraanwaterkwaliteit aan       watersamenstelling.22 Mede om de afgifte van metalen als lood vanuit
 het tappunt bij de consument te monitoren, waaronder de loodcon-              leidingmaterialen zoveel mogelijk te beperken, ‘conditioneren’ (optimali-
 centraties.20 Hiertoe wordt steekproefsgewijs tijdens normale werktijden      seren) drinkwaterbedrijven de samenstelling van het drinkwater. Daarmee
 één liter kraanwater bij de consument getapt; dit wordt Random Day Time       voldoet het drinkwater in Nederland in principe aan de Kiwaa-aanbeve-
 (RDT)-monitoring genoemd. Dit betreft jaarlijks zo’n 2.000 monsters: 4-30     lingen voor een optimale samenstelling.
 per drinkwaterdistributiegebied of -pompstation. Uit de monitoring blijkt dat
 de loodconcentraties in kraanwater in Nederland de laatste decennia lager
 zijn geworden: werd de concentratie van 10 µg/l in 2004 in 3,8% van de
 kraanwatermonsters overschreden; in 2016 was dat nog in 1,1% het
 geval.21 De afname is waarschijnlijk vooral het gevolg van effectief beleid
 van drinkwaterbedrijven om de loden dienst- of aansluitleidingen (buiten
                                                                               a
                                                                                 Kiwa: acroniem voor Keurings Instituut voor Waterleiding Artikelen.
14       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                       2                       16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater                                                                                   Loodinname via kraanwater | pagina 16 van 36
                                                                                                   uitkomsten van een ‘loden-buizenproef’ en bepalingen van de gemiddelde
    Drinkwaternormen voor lood
                                                                                                   loodconcentratie in kraanwatermonsters bij de consument. Recent zijn er
    In Nederland geldt sinds 2006 een drinkwaternorm van 10 microgram per liter (µg/l). Deze is    in een beperkte steekproef in kraanwater van woningen met loden
    gebaseerd op de in 1986 door JECFA/WHO vastgestelde maximaal toelaatbare dagelijkse
    inname van 3,6 µg/kg lg.23 Deze maximaal toelaatbare inname is inmiddels achterhaald: in 2010  leidingen loodconcentraties gevonden van rond de 60 µg/l.26 Hierbij ging
    heeft de EFSA voor het effect op IQ een referentiepunt afgeleid dat een factor 7 strenger is.8
                                                                                                   het om een worstcasescenario: in de eerste 2 liter na zo lang mogelijke
    De WHO oordeelde in 2011 dat de gehaltes lood in drinkwater vanwege aantoonbare
    gezondheidseffecten ‘zo laag als redelijkerwijs mogelijk’ zouden moeten zijn.2 In 2017 voegde  stilstand. De commissie gaat er in dit advies vanuit dat een concentratie
    de WHO daaraan toe dat in huizen met loden leidingen een concentratie van 10 µg/l in
    drinkwater voorlopig het maximaal haalbare is.24 Begin 2019 heeft de Europese Raad             van 35 µg lood per liter nog steeds een realistische schatting is van de
    voorgesteld om te streven naar lagere loodconcentraties dan de huidige drinkwaternorm 10
    µg/l.25 Lidstaten wordt gevraagd om zo veel mogelijk reductiemaatregelen te nemen, zoals het
                                                                                                   gemiddelde loodconcentratie in woningen met loden drinkwaterleidingen.
    vervangen van loden leidingen, om daarmee binnen 15 jaar nadat de nieuwe Europese
    Drinkwaterrichtlijn in werking treedt, een streefwaarde van 5 µg/l te bereiken. De discussie
    hierover is nog niet afgerond.                                                                 Aantal woningen met overschrijding van de loodnorm
                                                                                                   In 1% van de steekproefsgewijs door drinkwaterbedrijven verzamelde
                                                                                                   kraanwatermonsters wordt de huidige loodnorm overschreden.21 Op basis
 3.2 Bronnen van hoge blootstelling aan lood via kraanwater                                        daarvan zou 1% van de woningvoorraad van bijna 7,5 miljoen (deels)
 Hoge blootstelling aan lood via kraanwater doet zich voor in huizen met                           loden leidingen kunnen hebben, ofwel zo’n 75.000 woningen.
 loden leidingen en in huizen met nieuwe leidingen of kranen.
                                                                                                   Aantal koopwoningen met loden leidingen
 3.2.1 Loden leidingen                                                                             In 1998 is het aantal woningen met loden leidingen geschat op 275.000,
 Geheel loden drinkwaterleidingen zijn sinds 1960 niet meer toegestaan,                            waarvan 233.000 in de particuliere sector en 42.000 in de sociale huur-
 maar in de praktijk komen in oude woningen nog steeds delen van loden                             sector.4,27,28 Sindsdien is er geen nieuwe schatting gemaakt. Afgaande op
 leidingen voor, ook na sanering.22 Daarbij blijkt dat ook loden leiding-                          het aantal eigenaren van woningen met loden leidingen dat gebruik heeft
 stukken van beperkte lengte kunnen zorgen voor onverwacht hoge lood-                              gemaakt van de subsidieregeling voor sanering (14.000), zijn er mogelijk
 concentraties in het water. In een eerder advies over lood in drinkwater                          nog in meer dan 200.000 woningen in de particuliere sector loden
 achtte de Gezondheidsraad een gemiddelde loodconcentratie van 35 µg/l                             leidingen aanwezig. Onbekend is hoeveel van deze woningen zonder
 representatief voor kraanwater uit loden leidingen.3 Zij baseerde zich op                         subsidie zijn gesaneerd of gesloopt.
15         Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                     2                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater                                                                                        Loodinname via kraanwater | pagina 17 van 36
 Aantal huurwoningen met mogelijk loden leidingen                                            3.2.2 Nieuwe leidingen en kranen
 In 2001 zijn brancheorganisaties van verhuurders een inspanningsver-                        Lood- en koperlegeringen in nieuwe (veelal messingc koppelstukken in)
 plichting aangegaan om in 2005 alle loden leidingen uit de woningen van                     leidingen en kranen kunnen de eerste maanden na installatie ook voor
 hun leden te hebben verwijderd.29 Er zijn echter geen registraties bekend                   verhoogde concentraties lood in kraanwater zorgen. In opdracht van de
 over de realisatie van deze intenties. Volgens de koepelorganisatie van                     toenmalige Milieu-inspectie heeft het RIVM in 2007 onderzoek uitgevoerd
 woningcorporaties (Aedes) hadden de corporaties in 2017 2,4 miljoen                         naar de drinkwaterkwaliteit van 91 nieuwbouwwoningen. Bij oplevering
 wooneenheden in bezit; ruim 20% daarvan heeft een bouwjaar van voor                         (voor bewoning) zijn hoge loodconcentraties gemeten: in circa 75% van
 1960.a Hiervan uitgaande, zijn er in de sociale huursector theoretisch nog                  de kraanwatermonsters was de loodconcentratie hoger dan 10 µg/l.32 In
 zo’n 480.000 wooneenheden met (deels) loden binnenleidingen. Om                             vijf woningen (circa 5%) was de loodconcentratie hoger dan 35 µg/l. In dit
 hoeveel huurwoningen dat in de praktijk gaat, is echter niet bekend.                        RIVM-onderzoek is getracht om de verblijftijd van het water in de leidingen
                                                                                             zo lang mogelijk te kiezen (worstcasescenario). De exacte verblijftijd bij de
 Ruwe schatting omvang risicogroepen                                                         monsterneming was echter niet goed bekend. Dit onderzoek laat zien dat
 Gezien de hiervoor genoemde uiteenlopende schattingen, gaat de                              in nieuwbouwwoningen bij oplevering – als de leidingen niet goed zijn
 commissie uit van een honderd- tot tweehonderdduizend woningen met                          doorgespoeld – substantieel verhoogde blootstelling aan lood kan plaats-
 loden leidingen. Uitgaande van een gemiddelde woningbezetting van 2,3                       vinden. In zeven woningen zijn enkele maanden tot een half jaar na de
 bewonersb, kunnen zo’n 230.000 tot 460.000 bewoners worden bloot-                           eerste bemonstering herbemonsteringen uitgevoerd, waarbij de loodcon-
 gesteld aan lood via loden leidingen. Op basis van CBS-informatie zou dat                   centraties in zes woningen waren gedaald tot onder de norm van 10 µg/l.
 enkele tienduizenden kinderen jonger dan 8 jaar (8%) betreffen en enkele                    Het concentratieverloop in de tijd is echter niet bekend, en behoeft
 duizenden zwangeren (1%).31                                                                 volgens de commissie nader onderzoek.
 De commissie vindt het van groot belang dat gemeenten en drinkwater-                        Uitgaande van een voorzichtige schatting van 50.000 nieuwbouw-
 bedrijven deze risicogroepen bereiken en informeren, in het bijzonder                       woningen per jaar, kunnen jaarlijks ongeveer 115.000 bewoners gedu-
 gezinnen met jonge kinderen.                                                                rende enkele maanden hoog worden blootgesteld via nieuwe kranen en
 a
   Schriftelijke mededeling Aedes.
 b
   Gemiddelde woningbezetting in 2019: 7 398 054 bewoonde woningen op 17 282 163 inwoners.30 c
                                                                                               Messing: koperlegering op basis van zink en (maximaal 3,5%) lood.
16           Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                              2                          18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Loodblootstelling via kraanwater                          Loodinname via kraanwater | pagina 18 van 36
 leidingen als deze niet goed zijn doorgespoeld. Dit betreft dan bijna
 10.000 kinderen tot 8 jaar en ruim 1.000 zwangeren.
 3.2.3 Warmwaterinstallaties
 De meeste metalen lossen in warm water gemakkelijker op.4 Warm
 tapwater bevat dan ook meer lood dan koud water uit de kraan. Naar de
 metaalafgifte van warmwaterinstallaties, zoals koffiemachines en heet-
 waterkranen, is tot nu toe alleen kleinschalig onderzoek gedaan.33-35 De
 commissie is van mening dat de metaalconcentraties in water uit derge-
 lijke apparaten beter onderzoek behoeft.
17       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                             2                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater Loodinname via kraanwater | pagina 19 van 36
 04
 risicobeoordeling
 loodinname via
 kraanwater
18     Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                 2                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater                                                        Loodinname via kraanwater | pagina 20 van 36
 Uit recente RIVM-berekeningen blijkt dat bij het gebruik van kraanwater uit Tabel 2 laat zien wat de inname van lood is, uitgaande van een mediane
 loden leidingen de inname van lood per kilogram lichaamsgewicht veruit      consumptie (P50) van voedsel en kraanwater met 1 µg lood per liter.11
 het hoogst is voor flesgevoede zuigelingen. Deze kan gepaard gaan met
                                                                             Tabel 2. Loodinname via mediane consumptie (P50) van voedsel en kraanwater met
 relevante nadelige effecten op het IQ. De commissie acht het aannemelijk
                                                                             1 µg lood per liter
 dat de kraanwaterconsumptie voor kinderen die geboren worden en              Leeftijdsgroep                              Loodinname     BMDL (voor relevant nadelig effect)
 opgroeien in huizen met loden leidingen kan leiden tot een afname tot                                                    (µg/kg lg pd)  (µg/kg lg pd)
                                                                              Flesgevoede zuigelingen jonger dan 4        1,4            0,5 (voor IQ-verlaging)
 ongeveer 5 IQ-punten. Dit acht zij ongewenst.                                maanden
                                                                              Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar             0,85           0,5 (voor IQ-verlaging)
                                                                              Vrouwen in vruchtbare leeftijd van          0,34           0,54 (voor IQ-verlaging kind)
 4.1 Achtergrondblootstelling aan lood                                        20 t/m 40 jaar
 Voor de algemene Nederlandse bevolking is voedsel de belangrijkste bron      Volwassenen van 18 t/m 69 jaar              0,35           1,50 (voor bloeddrukverhoging)
                                                                                                                                         0,63 (voor chronische nierziekte)
 voor de inname van lood.4,36 Het gaat dan bijvoorbeeld om granen, melk,     BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
 groenten en fruit, die verontreinigd zijn met achtergrondconcentraties lood (BMD).
 uit het algemene milieu. Deze inname is onvermijdelijk, omdat deze          Hieruit blijkt dat met deze onvermijdbare loodinname de helft van de fles-
 grotendeels komt uit producten die essentiële voedingsstoffen bevatten en   gevoede zuigelingen en jonge kinderen de BMDL01, het door EFSA
 dus onmisbaar zijn. Loodinname via drinkwater is onderdeel van de lood-     afgeleide referentiepunt voor een afname van 1 IQ-punt, al overschrijdt.
 inname via de voedselconsumptie. De gemiddelde bijdrage van drink-          De vraag waar het vervolgens om draait is: wat is de extra bijdrage die
 water aan de loodinname is in 2016 geschat op minder dan 5%.36 Daarbij      kraanwater met een hoge loodconcentratie levert?
 is uitgegaan van drinkwater met een gemiddelde loodconcentratie (< 1 µg
 lood per liter), een lage concentratie waaraan de meeste mensen zijn        4.2 Inname van lood via kraanwater met hoge loodconcentratie
 blootgesteld. In zijn recente berekeningen van de inname van lood ging      In deze paragraaf bespreekt de commissie de resultaten van het ‘hoge
 het RIVM in het ‘basisscenario’ uit van kraanwater met 1 µg lood per        blootstellingsscenario’ met een concentratie van 35 µg lood per liter water,
 liter.11 Deze inname van lood via voedsel en kraanwater neemt de            hetgeen de commissie een realistische schatting acht voor woningen met
 commissie in dit advies verder mee als achtergrondwaarde.                   (deels) loden drinkwaterleidingen. De commissie vergelijkt de inname van
19        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                           2                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater                                                                   Loodinname via kraanwater | pagina 21 van 36
 lood voor diverse leeftijdsgroepen met BMDL’s voor de meest gevoelige                            De loodconcentratie in moedermelk is doorgaans een fractie (maximaal
 nadelige effecten van langdurige blootstelling aan lood (zie 2.3).                               10%) van het loodgehalte in het bloed van de moeder.3 Zelfs bij vrouwen
                                                                                                  die langdurig hoog aan lood zijn blootgesteld, was de loodconcentratie in
 Tabel 3. Inname van lood via voedsel en kraanwater met 35 µg lood per liter                      borstvoeding laag.37 EFSA verwacht dat de loodinname via borstvoeding
  Leeftijdsgroep en BMDL (µg/kg lg pd)                     Loodinname bij        Loodinname bij
                                                           innamepercentiel P50  innamepercentiel de BMDL niet zal overschrijden.8 Het RIVM heeft geen innamebereke-
                                                           (µg/kg lg pd)         P95
                                                                                 (µg/kg lg pd)
                                                                                                  ningen voor borstvoeding uitgevoerd, omdat de gebruikte dosis-effect-
  Flesgevoede zuigelingen jonger dan 4 maanden             6,5                   8,0              modellen niet van toepassing zijn op borstgevoede zuigelingen.11
  (BMDL01: 0,5)
  Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar                          1,44                  2,57
  (BMDL01: 0,5)                                                                                   Jonge kinderen van 2 tot en met 6 jaar
  Vrouwen in vruchtbare leeftijd van 20 t/m 40 jaar        0,94                  1,94
  (BMDL01: 0,54)                                                                                  De helft van de kinderen van 2 tot en met 6 jaar overschrijdt de BMDL bij
  Volwassenen van 18 t/m 69 jaar                           0,89                  1,68             loodconcentraties in kraanwater van 35 µg/l bijna driemaal. De 5% met de
  (BMDL01 bloeddrukverhoging: 1,50;
  BMDL10 chronische nierziekte: 0,63)                                                             hoogste consumptie overschrijdt de BMDL vijfmaal.
 BMDL: onderste (L van lowest) grens van het 95% betrouwbaarheidsinterval van de Benchmark Dose
 (BMD).
 P50: mediaan; P95: 95ste percentiel.                                                             Ongeborenen (via zwangere moeder)
 Vet: overschrijding BMDL01 voor IQ-verlies bij kinderen.
 Cursief: overschrijding BMDL10 voor chronisch nierfalen bij volwassenen.                         Ongeboren kinderen krijgen lood binnen via hun moeder: een moeder
 Vet cursief: overschrijding BMDL01 voor bloeddrukverhoging bij volwassenen.
                                                                                                  geeft 90% van het lood in haar bloed door aan het kind in de baar-
                                                                                                  moeder.8 Zwangere vrouwen overschrijden bij kraanwaterconcentraties
 Zuigelingen                                                                                      van 35 µg/l ruimschoots de BMDL voor IQ-verlaging bij hun kinderen en
 Tabel 3 laat zien dat de helft van de flesgevoede zuigelingen voor wie de                        de 5% met de hoogste consumptie overschrijdt deze waarde ruim drie
 fles is aangemaakt met kraanwater uit loden leidingen (met loodconcen-                           keer.
 traties van 35 µg/l) al 6,5 µg lood per kilogram lichaamsgewicht (kg lg)
 binnenkrijgt en daarmee zo’n 13 keer de BMDL overschrijdt. De 5% met                             Volwassenen
 de hoogste consumptie van flesvoeding kan 8 µg/kg lg binnenkrijgen en                            Volwassenen lopen een verhoogd risico op hart- en vaataandoeningen en
 overschrijdt tot 16 keer de BMDL.                                                                chronische nierziekte door overschrijding van de BMDL. Dit betreft een
20         Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                  2                                 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater                                                                                  Loodinname via kraanwater | pagina 22 van 36
 beperkte groep. Bij hart- en vaataandoeningen gaat het alleen om de 5%                                         de commissie het aannemelijk dat de kraanwaterconsumptie van kinderen
 met de hoogste consumptie van voedsel en kraanwater met loodconcen-                                            die geboren worden en opgroeien in huizen met loden leidingen kan
 traties van 35 µg/l. Bij chonische nierziekte geldt dat voor de helft van de                                   leiden tot een afname van het IQ tot ongeveer 5 IQ-punten.
 blootgestelden aan dergelijke loodconcentraties.
                                                                                                                Chronische nierziekte en bloeddrukverhoging bij volwassenen
 4.3 Omvang gezondheidsrisico’s                                                                                 Dezelfde berekeningen heeft het RIVM uitgevoerd voor de kans op een
 Voor de kwantificering van de gezondheidsrisico’s heeft het RIVM de                                            chronische nierziekte en voor een verhoging van de systolische bloed-
 P50- en P95-inname van lood via voedsel en kraanwater modelmatig                                               druk.11 Bij inname van kraanwater met een loodconcentratie van 35 µg/l
 omgezet naar de overeenkomstige lood-in-bloedconcentraties.11 De nade-                                         heeft de hoogst blootgestelde groep (P95) een kans van 19% of meer op
 lige gezondheidseffecten zijn vervolgens geschat met behulp van de                                             de ontwikkeling van een chronische nierziekte; bij deze groep kan een
 dosis-responsrelaties, zoals gerapporteerd door EFSA.8 Voor IQ-verlaging                                       bloeddrukverhoging van 1,4 mm Hg optreden.
 staan deze gegevens in tabel 4.
                                                                                                                4.4 Conclusies
 Geschatte IQ-verlaging bij flesgevoede zuigelingen en jonge kinderen                                           De commissie constateert dat de grootste risico’s op relevante nadelige
                                                                                                                effecten van loodinname via kraanwater zich voordoen bij flesgevoede
 Tabel 4. Geschatte IQ-verlaging bij loodconcentratie van 35 µg/L in kraanwater
   Leeftijdsgroep                                         Verlaging in                   Verlaging in IQ-punten zuigelingen, jonge kinderen tot een jaar of zeven en ongeborenen (via hun
                                                          IQ-punten                      bij P95-inname
                                                          bij P50-inname
                                                                                                                zwangere moeder) die wonen of verblijven in panden met loden leidingen.
   Flesgevoede zuigelingen                                3,8                            4,5                    Zij kunnen langdurig worden blootgesteld aan loodconcentraties in kraan-
   Jonge kinderen van 2 t/m 6 jaar                        2,1                            3,6
                                                                                                                water rond 35 µg/l, wat resulteert in een forse overschrijding van de BMDL
   Zwangeren (ongeborenen)    a
                                                          1,7                            3,6
 a
    Op basis van de inname van lood in vrouwen in de vruchtbare leeftijd als proxy voor zwangere vrouwen.       voor IQ-verlaging. Naarmate de hersenen sterker in ontwikkeling zijn, zijn
                                                                                                                ze het meest gevoelig: hoe jonger het kind, hoe kwetsbaarder. Van zuige-
 Zoals in tabel 4 is te zien, kan bij flesgevoede zuigelingen het effect op het                                 lingen is bovendien de voedselinname (per kg lg) aanzienlijk hoger en
 IQ 4 - 5 punten bedragen. Aangezien langdurige blootstelling aan lood                                          nemen de darmen lood makkelijker op.
 gedurende de eerste levensjaren de mate van IQ-verlaging voorspelt, acht
21          Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                                2                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Risicobeoordeling loodinname via kraanwater                                              Loodinname via kraanwater | pagina 23 van 36
 In woningen met nieuwe leidingen of kranen kan de eerste maanden een      de totale loodblootstelling, concludeert de commissie dat maatregelen om
 tijdelijk verhoogde blootstelling aan lood via het water optreden, als de de loodconcentratie in kraanwater te reduceren effectief kunnen zijn om
 leidingen nog niet goed zijn doorgespoeld, maar betrouwbare gegevens      de blootstelling aan lood en de daarmee gepaard gaande nadelige
 hierover zijn er niet. Volgens de commissie levert dit vooral risico’s op effecten op het IQ terug te dringen. Zij doet daarvoor in hoofdstuk 5
 voor zuigelingen die flesvoeding krijgen en ongeborenen (via hun zwan-    aanbevelingen.
 gere moeder), maar de omvang van deze risico’s is niet precies te becij-
 feren. De BMDL’s zijn immers afgeleid voor langdurige blootstelling.
 De commissie merkt op dat de loodblootstelling (per kg lg) van fles-
 gevoede zuigelingen, voor wie de flesvoeding is aangemaakt met kraan-
 water met een hoge loodconcentratie, na de zuigelingenperiode geleidelijk
 afneemt. Aan de andere kant is het aannemelijk dat de hersenen van
 zuigelingen gevoeliger zijn dan van oudere kinderen. Er zijn geen onder-
 zoeken die aangeven wat het effect is van een voortdurende hoge lood-
 blootstelling van ongeborene tot een kind van een jaar of zeven. Hoewel
 deze blootstelling geleidelijk minder wordt, schat de commissie in dat
 langdurige kraanwaterconsumptie van kinderen die geboren worden en
 opgroeien in huizen met loden leidingen kan leiden tot een afname van
 het IQ tot ongeveer 5 punten. Dit acht zij ongewenst.
 Voor de meeste mensen is voedsel de belangrijkste bron van loodinname.
 De loodinname via kraanwater met een loodconcentratie van 35 µg/l kan
 echter oplopen tot ongeveer vier maal de loodinname via voedsel.
 Aangezien kraanwater in deze situaties tot 80% kan bijdragen aan
22        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                              2                              24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties     Loodinname via kraanwater | pagina 24 van 36
 05
 handelingsopties
23     Gezondheidsraad | Nr. 2019/18          2                                 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                                                        Loodinname via kraanwater | pagina 25 van 36
 Om risicogroepen effectief te beschermen tegen nadelige effecten van     resterende leidingen effectief te vervangen adviseert de commissie te
 loodinname via kraanwater zijn bronmaatregelen nodig: sanering van       onderzoeken welke mogelijkheden er zijn om dat te stimuleren en facili-
 resterende loden binnenleidingen en voorkomen dat nieuwe leidingen en    teren, bijvoorbeeld via een nieuwe subsidieregeling. De commissie
 kranen de eerste maanden te veel lood afgeven. Zolang die nog niet zijn  verwacht dat een dergelijke ‘stimuleringsregeling’ effectiever is als het Rijk
 geëffectueerd, adviseert de commissie gedragsadviezen voor de groepen    substantieel bijdraagt in de saneringskosten van het vervangen van loden
 die het meeste risico lopen: gebruik van flessenwater bij oude loden     leidingen in woningen van voor 1960. Minder vrijblijvend wordt dit als in
 leidingen en goed doorspoelen van nieuwe leidingen en kranen.            het belang van de koper of huurder een meldingsplicht wordt ingesteld: bij
                                                                          de overdracht van een woning van voor 1960 zou de eigenaar dan via een
 5.1 Sanering loden leidingen                                             clausule in de koop- of huurovereenkomst moeten verklaren dat er geen
 De commissie adviseert de beleidsmaatregelen om de loodafgifte uit       loden leidingen meer in het pand aanwezig zijn. Daartoe zou dan een
 leidingmaterialen terug te dringen in de eerste plaats te richten op het betrouwbare loodmeting overlegd moeten worden, waaruit blijkt dat er
 saneren van oude loden leidingen.24 In reactie op het Gezondheidsraad-   geen noemenswaardige loodafgifte uit de binneninstallatie optreedt. De
 advies uit 1997 heeft het Rijk van 1999 tot 2005 een subsidieregeling    commissie adviseert hiervoor in samenwerking met drinkwaterbedrijven
 ingesteld voor het vervangen van loden binnenleidingen in naar schatting een stappenplan te ontwikkelen. Verder adviseert ze de aanwezigheid van
 bijna 233.000 particuliere woningen.3,27 Uitgangspunt was het beroep op  loden leidingen op te nemen in de risico-inventarisatie en -evaluatie voor
 de eigen verantwoordelijkheid van de woningeigenaren. Van deze rege-     kinderdagverblijven en scholen.
 ling hebben slechts ongeveer 14.000 particuliere woningeigenaren
 gebruikgemaakt. Een van de redenen waarom de (vrijwillige) sanerings-    5.1.2 Citizen science
 regeling onvoldoende effectief was, betrof het financieel plafond, waar- Een nieuwe ontwikkeling is dat drinkwaterbedrijven in 2017 zijn gestart
 door de eigenaar minstens driekwart van de kosten zelf moest betalen.27  met zogenoemde citizen science onderzoeksprojecten. Daarbij spelen
                                                                          burgers een centrale rol in bemonstering en onderzoek naar kraanwater.26
 5.1.1 Effectieve restsanering                                            Doel van dergelijke projecten is bewustwording en betrokkenheid van en
 De commissie gaat ervan uit dat er naar schatting nog zo’n honderd- tot  handelingsperspectief voor de burger. Zo gaf ongeveer de helft van de
 tweehonderdduizend woningen zijn met (deels) loden leidingen. Om deze    deelnemers waarbij lood in kraanwater is aangetroffen aan dat zij het
24      Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                              2                                   26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                                                                                              Loodinname via kraanwater | pagina 26 van 36
 waarschijnlijk achten dat zij binnen één jaar de loden leidingen laten                                         normoverschrijdingen om loden leidingen te verwijderen, adviseert de
 vervangen.38 De commissie adviseert daarom drinkwaterbedrijven en                                              commissie het ministerie van Infrastructuur en Water om in de Europese
 gemeenten te faciliteren om een meetaanbod te doen aan bijvoorbeeld                                            discussie over de herziening van de Europese Drinkwaterrichtlijn te
 starters, kinderdagverblijven en scholen in oude wijken (van voor 1960)                                        pleiten voor verlaging van de norm tot maximaal 5 µg/l. Deze waarde is in
 om het loodgehalte in kraanwater te kunnen metena. Blijkt dit hoog, dan                                        Nederland dan te hanteren als actiewaarde in monitoringprogramma’s om
 worden ze extra gemotiveerd om de leidingen te (laten) vervangen en                                            loden leidingen actief op te sporen.
 kunnen ze in afwachting daarvan gedragsadviezen volgen.
                                                                                                                5.3 Verminderen loodafgifte nieuwe leidingen en kranen
 5.1.3 Verduurzaming van de woningvoorraad                                                                      Om de loodafgifte uit onderdelen van nieuwe leidingen, kranen en andere
 Meer in het algemeen ziet de commissie kansen voor het vervangen van                                           drinkwaterinstallaties te beperken, zijn in de ministeriële Regeling Mate-
 loden leidingen bij landelijke en lokale plannen voor verduurzaming van                                        rialen en chemicaliën voor drink- en warmtapwatervoorziening onder meer
 de woningvoorraad, zowel in de particuliere als de huursector. In een                                          de maximaal toegestane concentraties lood en andere metalen in
 eerder advies heeft de Gezondheidsraad ook gewezen op de kansen die                                            producten beschreven die met drinkwater in contact kunnen komen.40 De
 duurzaamheidsprogramma’s bieden voor een gezonder binnenmilieu: dat                                            commissie benadrukt dat het belangrijk blijft om te controleren of installa-
 is immers het moment waarop meer ingrijpende vervangingen van tech-                                            teurs bij het aansluiten van binnenhuisinstallaties ook in de praktijk met
 nische installaties en bouwmaterialen kunnen worden gedaan.39                                                  goedgekeurde materialen werken. Hierin ziet zij onder meer een rol voor
                                                                                                                het gemeentelijk Bouwtoezicht, als toezichthouder op binnenhuisinstalla-
 5.2 Verlagen Europese drinkwaternorm voor lood                                                                 ties op basis van het Bouwbesluit. In Nederland is momenteel aan het
 Begin 2019 heeft de Europese Raad voorgesteld om te streven naar                                               Kiwa Water Mark te zien dat producten voldoen aan de vereisten zoals
 lagere loodconcentraties dan de huidige drinkwaternorm 10 µg/l.25 Uit                                          gesteld in genoemde de Regeling Materialen en chemicaliën. De
 oogpunt van volksgezondheid, en vanwege de prikkel die uitgaat van                                             commissie vindt het belangrijk om deze eisen goed te handhaven. Er zijn
                                                                                                                geen Europese kwaliteitseisen voor producten in contact met drinkwater.
                                                                                                                In de technische herziening van de ministeriële regeling uit 2017 wordt
 a
   Pilot met eenvoudige indicatiestrips: omdat een kwart van de deelnemers de testuitslag onvoldoende duidelijk
   vond, adviseert KWR om de uitslag van de strips te laten controleren door een ‘geoefende partij’ en duplo    voor metalen wel verwezen naar afspraken binnen het samenwerkings-
   metingen uit te voeren.26
25          Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                                 2                                  27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                                                          Loodinname via kraanwater | pagina 27 van 36
 verband met enkele andere Europese lidstaten om de vereisten af te        vertrouwen in kraanwater aantasten en tot minder consumptie leiden. De
 stemmen.41 De commissie vindt het belangrijk dat deze kwaliteitseisen     commissie ziet hierin extra urgentie om de bronnen van loodverontreini-
 worden uitgebreid naar andere landen. Anders blijft het ook in Nederland  ging in kraanwater in kaart te brengen en weg te nemen.
 mogelijk dat particulieren producten betrekken van onvoldoende kwaliteit,
 bijvoorbeeld van bouwmarkten of via internet. Concluderend ziet de        Doorspoelen oude leidingen
 commissie het toelaten van alleen goedgekeurde producten op de Euro-      In het algemeen wordt aangenomen dat het doorspoelen van de kraan de
 pese markt als belangrijke maatregel om de loodafgifte van nieuwe         blootstelling aan lood vermindert. Bij aanwezigheid van oude loden
 leidingen en kranen te verminderen.                                       leidingen blijkt het doorspoelen van de kraan niet altijd toereikend voor het
                                                                           bereiken van loodgehalten aan de tapkraan tot beneden de 10 µg/l, de
 5.4 Gedragsadviezen in afwachting van bronmaatregelen                     huidige drinkwaternorm.42 Ook recent onderzoek uit de Verenigde Staten
 De commissie benadrukt dat de meeste mensen in Nederland via hun          trekt de effectiviteit van doorspoeladviezen bij loden leidingen in twijfel.43
 kraanwater niet verhoogd worden blootgesteld aan lood. In situaties van   Pas na zes minuten doorspoelen was er een afname in de loodconcen-
 ongewenst hoge blootstelling kunnen gerichte gedragsadviezen de bloot-    tratie aantoonbaar; na de eerste 30 seconden doorspoelen nam de lood-
 stelling voor gevoelige groepen beperken en gezondheidswinst opleveren.   concentratie zelfs toe. Uit een Canadees onderzoek bleek dat een halve
 In oude huizen met loden leidingen is het advies om voor flesgevoede      minuut doorspoelen wel een reductie gaf van de loodconcentratie van
 zuigelingen, jonge kinderen en zwangeren flessenwater te gebruiken in     bijna 90% (in ‘ongeconditioneerd’ drinkwater), maar dat na een half uur
 plaats van kraanwater. Dit geldt nadrukkelijk in afwachting van sanering  stilstand de loodconcentraties weer waren gestegen naar bijna de helft
 en niet in de plaats daarvan, omdat er uit milieu- en kostenoverwegingen  van de concentraties na een nacht stilstand.44 Dat zou erop wijzen dat
 ook nadelen kleven aan het gebruik van flessenwater. Daarnaast kunnen     eenmaal per dag doorspoelen van loden leidingen onvoldoende effectief
 gedragsadviezen effectief zijn gedurende de eerste maanden na instal-     is. Overigens merkt de commissie op dat niet duidelijk is in hoeverre de
 latie van nieuwe leidingen of kranen. In alle andere situaties steunt de  samenstelling van het kraanwater en de aanwezigheid en lengte van
 commissie de aanbevelingen van het Voedingscentrum en van program-        loden binnen- en buitenleidingen in deze onderzoeken vergelijkbaar was
 ma’s als Jongeren Op Gezond Gewicht om liever kraanwater te drinken       met die in Nederland. Ze kan dan ook geen uitspraken doen in hoeverre
 dan andere dranken. Zorgen over lood in drinkwater kunnen het             het doorspoelen van de kraan voldoende effectief is bij aanwezigheid van
26       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                               2                                    28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                                                                         Loodinname via kraanwater | pagina 28 van 36
 loden leidingen. De commissie adviseert daarom ook in Nederland nader       belang dat de commissie hecht aan de voordelen van het gebruik van
 onderzoek te doen naar de effectiviteit van doorspoeladviezen en bij oude   ‘schoon’ kraanwater in het algemeen, adviseert de commissie alleen fles-
 loden leidingen voor jonge kinderen en zwangeren flessenwater te            senwater te gebruiken voor de groepen die het hoogste risico lopen op
 gebruiken.                                                                  relevante nadelige effecten. Dit betreft vooral bewoners van oude huizen
                                                                             met (deels) loden leidingen, in het bijzonder:
 Doorspoelen nieuwe leidingen en kranen                                      • zuigelingen die flesvoeding krijgen
 Voor nieuwe drinkwaterleidingen en kranen adviseert de commissie om         • jonge kinderen tot een jaar of zevena
 – uit voorzorg – de eerste maanden van gebruik de kraan na enkele uren      • zwangere vrouwen.
 stilstand goed door te spoelen. Als de binnenhuisinstallatie volgens de     De concentratie lood in flessenwater is vergelijkbaar met dat in ‘schoon’
 regels is aangelegd, verwacht ze dat de loodconcentratie in kraanwater      kraanwater (afgerond 1 µg/L).11 De commissie benadrukt dat het gebruik
 daarmee snel lager wordt. De adviezen van RIVM en GGD zouden                van flessenwater een tijdelijke situatie zou moeten zijn, totdat bronmaat-
 daartoe opnieuw onder de aandacht moeten worden gebracht.45 Omdat           regelen tegen de loodafgifte zijn genomen. In andere situaties ontmoedigt
 de loodconcentratie enkele maanden na installatie van leidingen en          de commissie het gebruik van flessenwater uit milieu-overwegingen en
 kranen in vrijwel alle gevallen tot onder de huidige norm is gedaald, vindt steunt ze de aanbevelingen voor het gebruik van kraanwater uit oogpunt
 de commissie het gebruik van flessenwater in die situaties niet nodig. Bij  van een gezond gewicht.
 twijfel raadt ze aan om een watermonster te (laten) nemen aan de
 keukenkraan. Om verspilling van water te beperken, adviseert de             Effectieve communicatiestrategie
 commissie, evenals RIVM en GGD, om doorspoelwater op te vangen en           Het is niet gemakkelijk gebleken om de doelgroepen te bereiken en tot
 voor andere doelen te gebruiken.                                            actie aan te zetten. Zo bleek een eerdere voorlichtingscampagne van het
                                                                             toenmalige ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
 Gebruik van flessenwater alleen voor specifieke risicogroepen               Milieubeheer onvoldoende effectief, doordat de intermediaire (koepel)
 In zijn eerdere advies uit 1997 adviseerde de Gezondheidsraad om fles-
 voeding van zuigelingen niet klaar te maken met kraanwater uit loden        a
                                                                               Omdat wordt aangenomen dat de hersenen zich doorontwikkelen tot in de late adolescentie, kan de commissie
 leidingen. Gezien de onzekere effectiviteit van doorspoelen, en het
            3                                                                  geen strikte leeftijdsgrens geven voor de gedragsadviezen.
27        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                   2                                              29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                                                            Loodinname via kraanwater | pagina 29 van 36
 organisaties onvoldoende bereik hadden bij de uiteindelijke doelgroep en      • in kaart brengen van de omvang en locaties van het aantal resterende
 het gevoel van urgentie over de gezondheidsrisico’s bij de intermediairen       dienst- en aansluitleidingen (buitenshuis)
 onvoldoende was.46 Destijds is vastgesteld dat communicatie met de            • inventariseren van de omvang en locaties van gebouwen van voor
 diverse doelgroepen nodig blijft. Sindsdien hebben drinkwaterbedrijven,         1960, en op basis daarvan gericht opsporen van loden leidingen in
 installateurs, GGD’en en RIVM diverse voorlichtingsactiviteiten ontwik-         woningen, scholen en kinderdagverblijven in oude wijken, om lokaal
 keld, in het bijzonder door informatie te plaatsen op hun websites.4,45,47 In   bronmaatregelen en gedragsadviezen te kunnen aanbieden
 vervolg daarop adviseert de commissie om op korte termijn met (koepels        • onderzoeken in hoeverre het mogelijk is om in het wettelijke
 van) alle betrokken partijen om de tafel te gaan om te komen tot een meer       monitoringprogramma van de kraanwaterkwaliteit aan het tappunt bij
 actieve, eenduidige en effectieve – bij voorkeur regionale – communica-         de consument ook geografische gegevens van de meetlocaties vast te
 tiestrategie hoe ongewenst hoge blootstelling is te verminderen. Ze denkt       leggen (bijvoorbeeld op 6-cijferig postcodeniveau) en daarmee een
 daarbij ook aan woningcorporaties, woningeigenaars, makelaars, Consu-           koppeling mogelijk te maken met woningbestanden
 mentenbond, Voedingscentrum, verloskundigen, jeugdartsen, et cetera,          • gerichte monitoring van loodconcentraties in kraanwatermonsters na
 die daarin een gedeelde verantwoordelijkheid hebben. De commissie               stilstand uit oude loden leidingen en nieuwe leidingen en kranen, ook
 beveelt aan om hiervoor aansluiting te zoeken bij bestaande initiatieven        naar lengte van de leiding, leeftijd van leidingen en kranen, water-
 als de Eerste 1.000 dagen aanpak van GGD’en of het landelijke                   samenstelling en andere determinanten, gecombineerd met onderzoek
 programma Kansrijke Start.48                                                    naar de effectiviteit van doorspoeladviezen voor risicogroepen
                                                                               • aanvullend regionaal inzetten van handzame en betrouwbare
 5.5 Maatregelen prioriteit, maar ook meer metingen nodig                        meettechnieken om lood in kraanwater te meten, in het bijzonder in
 De commissie concludeert dat in de eerste plaats bronmaatregelen nood-          oude wijken en – de eerste maanden – in nieuw opgeleverde of
 zakelijk zijn om de loodinnname via kraanwater te beperken. Daarnaast           gerenoveerde woningen met nieuwe leidingen of kranen, bv door
 constateert ze dat veel onderzoek naar loodconcentraties in kraanwater          bewoners (citizen science) in samenwerking met installateurs en
 en bloed is gedateerd. Daarom doet ze de volgende aanbevelingen om              drinkwaterbedrijven
 beter inzicht te krijgen in situaties van verhoogde blootstelling:            • verbeteren van de betrouwbaarheid van indicatiestrips voor citizen
                                                                                 science
28       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                  2                              30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Handelingsopties                                    Loodinname via kraanwater | pagina 30 van 36
 • onderzoeken van de actuele loodconcentraties in bloed en de
   determinanten daarvan (kraanwater, voedsel, bodem, beroep, hobby
   en andere loodbronnen), bij voorkeur in Europees verband.
29     Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                         2                                 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre> Literatuur                           Loodinname via kraanwater | pagina 31 van 36
 literatuur
30      Gezondheidsraad | Nr. 2019/18          2                                 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                                                Loodinname via kraanwater | pagina 32 van 36
 1
    Agency for Toxic Substances and Disease Registry. ATSDR.               11
                                                                              Boon PE, e.a. RIVM. Loodinname via kraanwater; blootstellings-
    Toxicological Profile for Lead; Draft for Public Comment. Atlanta, May    schatting en risicobeoordeling voor diverse risicogroepen. Bilthoven,
    2019.                                                                     2019; RIVM-2019-0090.
 2
    WHO. Lead in Drinking-water: Background document for development       12
                                                                              Hill AB. The Environment and Disease: Association or Causation?
    of WHO Guidelines for Drinking-water Quality. Geneve, 2011.               Proceedings of the Royal Society of Medicine 1965; 58(5): 295-300.
 3
    Gezondheidsraad. Lood in drinkwater. Den Haag: Gezondheidsraad,        13
                                                                              Adami H-O, Berry Sir Colin L, Breckenridge Charles B, e.a. Toxicology
    1997; publicatienr. 1997/07.                                              and Epidemiology: Improving the Science with a Framework for
 4
    Dusseldorp A, Versteegh JFM, Drijver M, Janssen PJCM. RIVM. Lood          Combining Toxicological and Epidemiological Evidence to Establish
    in drinkwater. Bilthoven, 2012; 609400003/2012.                           Causal Inference. Toxicological Sciences 2011; 122(2): 223-34.
 5
    Otte PF, Bakker MI, Lijzen JPA, Versluijs CW, Zeilmaker MJ. RIVM.      14
                                                                              U.S. Environmental Protection Agency. EPA. Preamble To The
    Diffuse loodverontreiniging in de bodem, advies voor een                  Integrated Science Assessments (ISA) EPA/600/R-15/067. Washington,
    gemeenschappelijk beleidskadar. Bilthoven, 2015; 2015-0204.               DC, 2015. https://cfpub.epa.gov/ncea/isa/recordisplay.
 6
    GGD-projectgroep Bodem. Lood in bodem en gezondheid. 2016.                cfm?deid=310244. Geraadpleegd: 17 oktober 2019.
 7
    Brand E, Touchant K, van Holderbeke M, Zeilmaker MJ, van Keer I,       15
                                                                              Lanphear BP, Hornung R, Khoury J, e.a. Low-level environmental lead
    e.a. RIVM. Kennisoverzicht vraagstukken diffuus lood in de bodem.         exposure and children’s intellectual function: an international pooled
    Bilthoven, 2019; 2019-0006.                                               analysis. Environ Health Perspect 2005; 113(7): 894-9.
 8
    European Food Safety Authority. EFSA. Scientific opinion on lead in    16
                                                                              Lebel C, Beaulieu C. Longitudinal development of human brain wiring
    food. Parma, 2010.                                                        continues from childhood into adulthood. The Journal of neuroscience:
 9
    WHO. Evaluation of certain food additives and contaminants. Seventy-      the official journal of the Society for Neuroscience 2011; 31(30):
    third report of the Joint FAO/WHO Expert Committee on Food                10937-47.
    Additives. Geneve, 2011; Technical Report Series, No. 960.             17
                                                                              Gezondheidsraad. Risico’s van prenatale blootstelling aan stoffen. Den
 10
    U.S. Environmental Protection Agency. EPA. Integrated Science             Haag: Gezondheidsraad, 2014; publicatienr. 2014/05.
    Assessment for Lead. 2013; EPA/600/R-10/075F.                          18
                                                                              The European Human Biomonitoring Initiative. HBM4EU. Coordinating
                                                                              and advancing human biomonitoring in Europe to provide evidence for
31       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                 2                              33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                                             Loodinname via kraanwater | pagina 33 van 36
    chemical policy making. https://www.hbm4eu.eu/. Geraadpleegd: 7        27
                                                                              Tweede Kamer. Brief van de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
    augustus 2019.                                                            Ordening en Milieubeheer aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
 19
    Peeters EL, Burdorf A, Roeloffzen B. Determinanten van                    over het plan van aanpak lood in drinkwater van 26 mei 1998. Den
    loodconcentraties in bloed van Rotterdamse kinderen. Tijdschrift voor     Haag: Overheid.nl. Vergaderjaar 1997-1998.
    Gezondheidswetenschappen 2009; (4): 168-75.                            28
                                                                              Schepers W, de Wilt R. RIGO Research en Advies BV. Evaluatie
 20
    Slaats N, Blokker M, Versteegh A. Lood, koper en nikkel in het            Regeling Sanering Loden Drinkwaterleidingen. Amsterdam,
    Nederlandse drinkwater aan de tap. H2O-Online 2014.                       2007; 94700.
 21
    Vertommen I. Memo update RDT loodgegevens van                          29
                                                                              Staatssecretaris van Volkshuisvesting Ruimtelijke Ordening en
    drinkwaterbedrijven. KWR Water Research Institute; 2018.                  Milieubeheer. Nationaal Akkoord Wonen 2001-2005. Den Haag:
 22
    Slaats P, Meerkerk SA, Hofman-Caris CHM. Watercycle Research              Vergaderjaar 2000-2001, 27 559 nr. 26.
    Institute. Conditionering: de optimale samenstelling van drinkwater;   30
                                                                              CBS. Voorraad woningen; eigendom, type verhuurder, bewoning, regio.
    Kiwa-Mededeling 100 – Update 2013. Nieuwegein, 2013; KWR                  https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/82900NED/
    2013.069.                                                                 table?fromstatweb. Geraadpleegd: 8 augustus 2019.
 23
    WHO. Joint FAO/WHO Expert Committee on Food Additives.                 31
                                                                              CBS. Bevolking; geslacht, leeftijd en burgerlijke staat, 1 januari. https://
    Toxicological evaluation of certain food additives and contaminants.      opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7461bev/table?dl=236B4.
    Geneve, 1986.                                                             Geraadpleegd: 31 juli 2019.
 24
    WHO. Drinking Water Parameter Cooperation Project: Support to the      32
                                                                              Wuijts S, Slaats PGG, Versteegh JFM, Meerkerk MA. RIVM.
    revision of Annex I Council Directive 98/83/EC on the Quality of Water    Drinkwaterkwaliteit in nieuwbouwwoningen. Bilthoven, 2007;
    Intended for Human Consumption. Bonn, 2017.                               703719023/2007.
 25
    Council of the European Union. Proposal for a Directive of the         33
                                                                              Bundesinstitut für Risikobewertung. Frequently asked questions about
    European Parliament and of the Council on the quality of water            the release of lead from coffee and espresso machines. 2013.
    intended for human consumption (recast). Brussel, 2019; 6876/19.       34
                                                                              Chemisches und Veterinäruntersuchungsamt. CVUA. Aktuelle
 26
    Brouwer S, Slaats N, van Laarhoven K. BTO rapport Citizen Science         Untersuchungen belegen: die Blei- und Nickelabgabe von Kaffee- und
    en Lood. Nieuwegein, 2018; BTO 2018.038.
32       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                              2                                    34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                                                 Loodinname via kraanwater | pagina 34 van 36
    Espressovollautomaten wurde gesenkt. http://www.cvuas.de/pub/             42
                                                                                 Slaats PGG, Brink H, van den HovenThJJ. Effectiviteit van het VEWIN-
    beitrag.asp?subid=1&ID=1559. Geraadpleegd: 23 januari 2019.                  doorstroomadvies voor verlaging van het loodgehalte in drinkwater.
 35
    Chemisches und Veterinäruntersuchungsamt. CVUA. CVUA Stuttgart               Nieuwegein: VEWIN, 1995; SWO 94.341.
    ermittelt erhöhte Blei- und Nickelabgabe durch diverse Kaffee- und        43
                                                                                 Katner A, Pieper K, Brown K, Lin HY, Parks J, Wang X, e.a.
    Espressovollautomaten. http://www.ua-bw.de/pub/beitrag.                      Effectiveness of Prevailing Flush Guidelines to Prevent Exposure to
    asp?subid=0&ID=710. Geraadpleegd: 10 december 2018.                          Lead in Tap Water. International journal of environmental research and
 36
    Boon PE, te Bieselbeek JD, van Dondersgoed G. RIVM. Dietary                  public health 2018; 15(7): 1-22.
    exposure to lead in the Netherlands. Bilthoven, 2016; 2016-0206.          44
                                                                                 Dore E, Deshommes E, Andrews RC, Nour S, Prevost M. Sampling in
 37
    Ettinger AS, Tellez-Rojo MM, Amarasiriwardena C, Gonzalez-Cossio T,          schools and large institutional buildings: Implications for regulations,
    Peterson KE, Aro A, e.a. Levels of lead in breast milk and their relation    exposure and management of lead and copper. Water Res 2018;
    to maternal blood and bone lead levels at one month postpartum.              140: 110-22.
    Environ Health Perspect 2004; 112(8): 926-31.                             45
                                                                                 RIVM. Informatie over lood in drinkwater. Bilthoven, 2016.
 38
    Brouwer S, Hessels L, Kors L, e.a. De verbreding van citizen science in   46
                                                                                 Harmsen F, Woudenberg F, Elsman-Domburg L, Gutteling J. De inzet
    de watersector. H2O-Online 2019.                                             van maatschappelijke organisaties bij de communicatie over
 39
    Gezondheidsraad. Een gezond binnenmilieu in de toekomst. Den                 loodhoudend drinkwater. Tijdschrift voor communicatiewetenschap
    Haag, 2013; publicatienr. 2013/17.                                           2003; (3): 227-44.
 40
    Staatscourant. Regeling van de Staatssecretaris van Infrastructuur en     47
                                                                                 Drinkwaterplatform. Wat te doen met loden leidingen in huis?: https://
    Milieu van 14 juni 2011, houdende nadere regels met betrekking tot           www.drinkwaterplatform.nl/loden-leidingen-huis/. Geraadpleegd:
    enige onderwerpen inzake de voorziening van drinkwater, warm                 18 september 2019.
    tapwater en huishoudwater (Drinkwaterregeling). Den Haag, 2017.           48
                                                                                 Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Actieprogramma
 41
    European Council of the European Union. Safe and clean drinking              Kansrijke Start. Den Haag, 2018.
    water: EU updates quality standards https://www.consilium.europa.eu/
    en/press/press-releases/2019/03/05/safe-and-clean-drinking-water-eu-
    updates-quality-standards/. Geraadpleegd: 29 juli 2019.
33       Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                  2                                 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> Commissie                                                                                                                                           Loodinname via kraanwater | pagina 35 van 36
 Commissie en geraadpleegde deskundigen                                                                     Waarnemer:
                                                                                                            •   ing. A.J.H.M. Dobbelsteen, IenW, Den Haag
 Samenstelling Commissie Signalering gezondheid en milieu voor het advies Loodinname via
 kraanwater:                                                                                                Secretarissen:
                                                                                                            •   drs. J.W. Dogger, Gezondheidsraad, Den Haag
 Samenstelling commissie:                                                                                   •   drs. M. Drijver, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  dr. F. Woudenberg, hoofd afdeling leefomgeving, GGD, Amsterdam, voorzitter
 •  prof. dr. ing. J.W. Erisman, directeur Louis Bolk Instituut, Driebergen; bijzonder hoogleraar integrale Ter voorbereiding van het advies zijn begin 2019 de volgende deskundigen geraadpleegd:
    stikstofstudies, VU Amsterdam                                                                           •   D. Albregts en R. Goes, Aedes vereniging van woningcorporaties
 •  dr. P.J. van den Hazel, medisch milieukundige, Veiligheids- en Gezondheidsregio Gelderland              •   dr. P.M. Hurks, ontwikkelingspsycholoog, Maastricht University
    Midden, Arnhem                                                                                          •   prof. J.C.S. Kleinjans, oud-voorzitter commissie Lood in drinkwater, 1997
 •  prof. dr. M.A. Koelen, hoogleraar gezondheid en maatschappij, Wageningen University and                 •   dr. G.B.J.G. van Rooy, bedrijfsarts-toxicoloog, Arbo Unie, Radboud MC, IRAS
    Research                                                                                                •   drs. N. Slaats en dr. Th.J.J. van den Hoven, KWR Water Research Institute
 •  prof. dr. R. Leemans, hoogleraar milieusysteemanalyse, Wageningen University and Research               •   prof. J.A. Staessen, arts-epidemioloog Leuven, commissie Lood in drinkwater, 1997
 •  prof. dr. H. van Lente, hoogleraar Science and Technology Studies, Universiteit Maastricht              •   ir. A. Versteegh (ex RIVM)
 •  prof. dr. J.P. van der Sluijs, hoogleraar algemene wetenschapstheorie van de natuurwetenschappen,       •   dr. W. Verwey, commissie Lood in drinkwater, 1997
    Universiteit van Bergen, Noorwegen; universitair hoofddocent nieuwe risico’s, Copernicus instituut
    voor duurzame ontwikkeling, Universiteit Utrecht
 •  prof. dr. A.P. van Wezel, hoogleraar Environmental Ecology, Institute for Biodiversity and Ecosystem
    Dynamics, Universiteit van Amsterdam
 •  prof. dr. ir. E. Lebret, hoogleraar Environmental health impact assessment, Institute for Risk
    Assessment Sciences, Universiteit Utrecht, structureel geraadpleegd deskundige
34         Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                                                                             2                             36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
 lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Loodinname via kraanwater. Den Haag: Gezondheidsraad, 2019;
 publicatienr. 2019/18.
 Infographic: Joris Fiselier
 Auteursrecht voorbehouden
35        Gezondheidsraad | Nr. 2019/18                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>