<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Onderzoeksgegevens rijvaardigheid
bij gebruik van psychostimulantia,
antidepressiva en benzodiazepinen
Nr. 2019/06A, Den Haag 15 mei 2019
Achtergronddocument bij:
Herziening eisen rijgeschiktheid bij gebruik geneesmiddelen
Nr. 2019/06, Den Haag 15 mei 2019
                                                            2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                      Onderzoeksgegevens rijvaardigheid bij gebruik van psychostimulantia, antidepressiva en benzodiazepinen | pagina 2 van 6
 Dit achtergronddocument bevat gegevens over de onderzoeken en                                            Tabel 2. Bevindingen invloed psychostimulantia op rijvaardigheid bij gebruik bij
                                                                                                          indicaties ADHD, narcolepsie, pathologische hypersomnie
 rapporten die zijn gebruikt bij het opstellen van de adviezen over de
                                                                                                           Geneesmiddel                  Bevindingen
 invloed van categorie I en categorie II psychostimulantia (tabel 1, 2 en 3)                               Methylfenidaat, dexamfetamine Twee systematische reviews laten zien dat in vergelijking met placebo in de
                                                                                                           en atomoxetine                meeste onderzoeken een positieve invloed wordt aangetoond van
 en van categorie III antidepressiva en benzodiazepinen op de rijvaardig-
                                                                                                                                         methylfenidaat op de rijvaardigheid van ADHD-patiënten. Ook lisdexamfetamine
 heid (tabel 4 en 5).                                                                                                                    (een voorloper van dexamfetamine) lijkt een positieve invloed te hebben, en
                                                                                                                                         atomoxetine lijkt geen negatieve invloed te hebben.6,7
 Tabel 1. Bevindingen invloed psychostimulantia op rijvaardigheid bij gezonde                              Modafinil                     In een onderzoek met 13 patiënten met narcolepsie, 14 patiënten met
 proefpersonen                                                                                                                           idiopathische hypersomnie en 14 gezonde proefpersonen hebben beide
                                                                                                                                         patiëntengroepen een betere rijvaardigheid met modafinil dan met placebo,
  Geneesmiddel             Bevindingen
                                                                                                                                         maar de rijvaardigheid van gezonde proefpersonen die geen middelen kregen
  Methylfenidaat           In een onderzoek met 6 gezonde proefpersonen verslechterde de rijvaardigheid                                  toegediend is beter.8
                           iets na gebruik van methylfenidaat, maar deze was volgens de auteurs nog
                           steeds goed.1
                                                                                                          Tabel 3. Bevindingen invloed psychostimulantia op rijvaardigheid bij gebruik voor
  Dexamfetamine            In twee onderzoeken met in totaal 34 proefpersonen was er in vergelijking met
                           toediening van een placebo geen negatieve invloed op de rijvaardigheid, ook
                                                                                                          andere indicaties
                           niet op risico nemen.2,3                                                        Geneesmiddel                  Bevindingen
                           In een onderzoek met 20 proefpersonen was er een negatieve invloed op de
                                                                                                           Methylfenidaat                Geen onderzoek
                           rijvaardigheid overdag; met name gebruikten de proefpersonen vaker
                                                                                                           Dexamfetamine                 Geen onderzoek
                           knipperlichten verkeerd of reden ze vaker door rood. ’s Avonds was er geen
                           invloed.4                                                                       Atomoxetine                   Geen andere indicaties gevonden
  Atomoxetine              Geen onderzoek                                                                  Modafinil                     In twee van de drie onderzoeken met in totaal 62 onbehandelde patiënten met
                                                                                                                                         het obstructieve slaapapneusyndroom trad met modafinil lichte verbetering van
  Modafinil                In een onderzoek met 16 deelnemers met tekort aan slaap was de
                                                                                                                                         de rijvaardigheid op in vergelijking met placebo. Er is geen vergelijking gemaakt
                           rijvaardigheid op een aantal aspecten verbeterd in vergelijking met toediening
                                                                                                                                         met gezonde proefpersonen.9-11
                           van een placebo, maar op andere aspecten niet. Er was een risico op
                           overschatting van de rijvaardigheid op korte ritten.5
1           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2019/06A                                                                                                       2                                                    3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                           Onderzoeksgegevens rijvaardigheid bij gebruik van psychostimulantia, antidepressiva en benzodiazepinen | pagina 3 van 6
 Tabel 4. Categorie III-antidepressiva
  Invloed op rijvaardigheid
                                                                                                            		    literatuur
  Uit drie niet-overlappende systematische reviews blijkt dat gebruik in lagere doseringen na enkele
  weken geen invloed meer heeft op de rijvaardigheid.12-14 Het merendeel van de in de individuele
                                                                                                            1
                                                                                                              Cox DJ, Merkel RL, Kovatchev B, Seward R. Effect of stimulant
  studies onderzochte personen was jonger dan 60 jaar.
  Uit het rapport over beinvloeding van de rijvaardigheid bij langdurig gebruik van categorie III
                                                                                                              medication on driving performance of young adults with attention-deficit
  geneesmiddelen blijkt, bij korter dan 3 jaar gebruik van antidepressiva, een toename in slingergedrag,      hyperactivity disorder: a preliminary double-blind placebo controlled
  vergelijkbaar met rijden met een bloedalcoholconcentratie (BAC) van 0,05%. Bij langdurig gebruik
  hebben antidepressiva geen invloed meer op de rijvaardigheid.15 De gemiddelde leeftijd was 51 jaar          trial. J Nerv Ment Dis 2000; 188(4): 230-4.
  bij kortdurend gebruik (n=20) en 57 jaar bij langdurig gebruik (n=18). Methodologische beperkingen
  van dit onderzoek zijn ongelijke en kleine groepen en vooral in de groep langdurig gebruik veel lage
                                                                                                            2
                                                                                                              Hjälmdahl M, Vadeby A, Forsman A, Fors C, Ceder G, Woxler P, e.a.
  doseringen. Binnen de groepen bestonden verder grote verschillen in rijvaardigheid.
                                                                                                              Effects of d-amphetamine on simulated driving performance before and
  De resultaten uit epidemiologisch onderzoek geven geen consistent beeld.13,16,17
  Gewenning aan rijgevaarlijke bijwerkingen                                                                   after sleep deprivation. Psychopharmacology (Berl) 2012; 222(3):
  In een systematische review, waarin ongeveer de helft van de opgenomen onderzoeken 12 of minder
                                                                                                              401-11.
  deelnemers had, wordt geconcludeerd dat er aanwijzingen zijn dat met name bij jongere gebruikers
  gewenning optreedt aan de rijgevaarlijke bijwerkingen van tricyclische antidepressiva.18 Er zijn geen     3
                                                                                                              Simons R, Martens M, Ramaekers J, Krul A, Klopping-Ketelaars I,
  gegevens over specifieke leeftijdsgroepen.
                                                                                                              Skopp G. Effects of dexamphetamine with and without alcohol on
 Tabel 5. Categorie III-benzodiazepinen                                                                       simulated driving. Psychopharmacology (Berl) 2012; 222(3): 391-9.
  Invloed op rijvaardigheid
  Uit een rapport over beinvloeding van de rijvaardigheid bij langdurig gebruik van categorie III
                                                                                                            4
                                                                                                              Silber BY, Papafotiou K, Croft RJ, Ogden E, Swann P, Stough C. The
  geneesmiddelen blijkt dat bij gebruik van kortwerkende benzodiazepinen als slaapmiddel patiënten
                                                                                                              effects of dexamphetamine on simulated driving performance.
  slechter presteerden dan controles.15 Prestaties waren vergelijkbaar of slechter dan bij een BAC van
  0,05%. De invloed van benzodiazepinen gebruikt als slaapmiddel was alleen meetbaar bij gebruik              Psychopharmacology (Berl) 2005; 179(3): 536-43.
  langer dan 6 maanden, maar korter dan 3 jaar aaneengesloten (n=9, gemiddelde leeftijd 48 jaar), niet
  bij langer dan 3 jaar gebruik (n=23, gemiddelde leeftijd 59 jaar). Er was veel variatie in de individuele
                                                                                                            5
                                                                                                              Gurtman CG, Broadbear JH, Redman JR. Effects of modafinil on
  prestaties. Sommige patiënten laten tekenen van medicatiebeïnvloeding zien, anderen weer niet. Een
  eenduidige uitspraak over de rijvaardigheid van deze patiënten als groep is niet mogelijk.
                                                                                                              simulator driving and self-assessment of driving following sleep
  Uit epidemiologisch onderzoek blijkt dat het ongevalsrisico bij langdurig gebruik van (middel)              deprivation. Hum Psychopharmacol 2008; 23(8): 681-92.
  langwerkende, maar niet van kortwerkende, benzodiazepinen verhoogd blijft. Het risico op een
  ongeval is ongeveer 25 tot 50 procent hoger dan bij niet-gebruikers.19-21
                                                                                                            6
                                                                                                              Gobbo MA, Louza MR. Influence of stimulant and non-stimulant drug
  Gewenning aan rijgevaarlijke bijwerkingen
                                                                                                              treatment on driving performance in patients with attention deficit
  In een systematische review wordt geconcludeerd dat in de meerderheid van de onderzoeken
  neurocognitieve prestaties (reactietijd, benodigde tijd om informatie te verwerken) van patiënten die       hyperactivity disorder: a systematic review. Eur Neuropsychopharmacol
  langer dan 6 weken benzodiazepinen gebruiken, slechter zijn dan die van niet-gebruikers, maar de
  klinische relevantie van het gevonden verschil is niet duidelijk.21 De rijvaardigheid is niet onderzocht.   2014; 24(9): 1425-43.
  In een andere systematische review wordt geconcludeerd dat bij aanhoudend gebruik van
  middellangwerkende benzodiazepinen hoogstens gedeeltelijk gewenning optreedt aan rijgevaarlijke
  bijwerkingen op cognitieve functies die bij nieuwe gebruikers aangetoond zijn.22 Bij kort- en
  langwerkende benzodiazepinen is dit niet onderzocht.
2           Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2019/06A                                                                                       2                               4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                 Onderzoeksgegevens rijvaardigheid bij gebruik van psychostimulantia, antidepressiva en benzodiazepinen | pagina 4 van 6
 7
    Surman CBH, Fried R, Rhodewalt L, Boland H. Do pharmaceuticals                 review and meta-analysis of epidemiological and experimental
    improve driving in individuals with ADHD? A review of the literature and       evidence. Drug Saf 2011; 34(2): 125-56.
    evidence for clinical practice. CNS Drugs 2017; 31(10): 857-66.             14
                                                                                   Ramaekers JG. Antidepressants and driver impairment: empirical
 8
    Philip P, Chaufton C, Taillard J, Capelli A, Coste O, Leger D, e.a.            evidence from a standard on-the-road test. J Clin Psychiatry 2003;
    Modafinil improves real driving performance in patients with                   64(1): 20-9.
    hypersomnia: a randomized double-blind placebo-controlled crossover         15
                                                                                   Verster JC, van der Loo AJAE, Ramaekers JG, Vermeeren A, van der
    clinical trial. Sleep 2014; 37(3): 483-7.                                      Sluiszen NNJJM, Brookhuis KA, e.a. Beïnvloeding van de rijvaardigheid
 9
    Chapman JL, Kempler L, Chang CL, Williams SC, Sivam S, Wong KK,                bij langdurig gebruik van ICADTS-categorie III geneesmiddelen.
    e.a. Modafinil improves daytime sleepiness in patients with mild to            Utrecht / Maastricht / Groningen, 2016.
    moderate obstructive sleep apnoea not using standard treatments: a          16
                                                                                   Cameron DH, Rapoport MJ. Antidepressants and driving in older
    randomised placebo-controlled crossover trial. Thorax 2014; 69(3):             adults: a systematic review. Can J Aging 2016; 35 Suppl 1: 7-14.
    274-9.                                                                      17
                                                                                   Ravera S, van Rein N, de Gier JJ, de Jong-van den Berg LT. Road
 10
    Williams SC, Marshall NS, Kennerson M, Rogers NL, Liu PY, Grunstein            traffic accidents and psychotropic medication use in The Netherlands: a
    RR. Modafinil effects during acute continuous positive airway pressure         case-control study. Br J Clin Pharmacol 2011; 72(3): 505-13.
    withdrawal: a randomized crossover double-blind placebo-controlled          18
                                                                                   Tannenbaum C, Paquette A, Hilmer S, Holroyd-Leduc J, Carnahan R. A
    trial. Am J Respir Crit Care Med 2010; 181(8): 825-31.                         systematic review of amnestic and non-amnestic mild cognitive
 11
    Williams SC, Rogers NL, Marshall NS, Leung S, Starmer GA, Grunstein            impairment induced by anticholinergic, antihistamine, GABAergic and
    RR. The effect of modafinil following acute CPAP withdrawal: a                 opioid drugs. Drugs Aging 2012; 29(8): 639-58.
    preliminary study. Sleep Breath 2008; 12(4): 359-64.                        19
                                                                                   Gibson JE, Hubbard RB, Smith CJ, Tata LJ, Britton JR, Fogarty AW.
 12
    Brunnauer A, Laux G. Driving under the influence of antidepressants: a         Use of self-controlled analytical techniques to assess the association
    systematic review and update of the evidence of experimental and               between use of prescription medications and the risk of motor vehicle
    controlled cinical studies. Pharmacopsychiatry 2017; 50(5): 173-81.            crashes. Am J Epidemiol 2009; 169(6): 761-8.
 13
    Dassanayake T, Michie P, Carter G, Jones A. Effects of
    benzodiazepines, antidepressants and opioids on driving: a systematic
3         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2019/06A                                                              2                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                               Onderzoeksgegevens rijvaardigheid bij gebruik van psychostimulantia, antidepressiva en benzodiazepinen | pagina 5 van 6
 20
    Hemmelgarn B, Suissa S, Huang A, Boivin JF, Pinard G.
    Benzodiazepine use and the risk of motor vehicle crash in the elderly.
    JAMA 1997; 278(1): 27-31.
 21
    Sluiszen N van der, Vermeeren A, Jongen S, Vinckenbosch F,
    Ramaekers JG. Influence of long-term benzodiazepine use on
    neurocognitive skills related to driving performance in patient
    populations: a review. Pharmacopsychiatry 2017; 50(5): 189-96.
 22
    Strand MC, Gjerde H, Morland J. Driving under the influence of
    non-alcohol drugs--An update. Part II: Experimental studies. Forensic
    Sci Rev 2016; 28(2): 79-101.
4       Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2019/06A                                                          2                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
 lingen of trends ­signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Onderzoeksgegevens rijvaardigheid bij gebruik van psychostimulantia,
 antidepressiva en benzodiazepinen. Achtergronddocument bij het advies Herziening eisen
 rijgeschiktheid bij gebruik geneesmiddelen.
 Den Haag: Gezondheidsraad, 2019; publicatienr. 2019/06A.
 Auteursrecht voorbehouden
5         Gezondheidsraad | Achtergronddocument Nr. 2019/06A                                                        2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>