<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>5G en gezondheid
Aan: de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Nr. 2020/16, Den Haag, 2 september 2020
                                                           2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud                                                                                                  5G en gezondheid | pagina 2 van 33
 inhoud
      Samenvatting3                                              03 Onderzoeken naar mogelijke
                                                                     gezondheids­schade door 5G                                        18
  01 Inleiding6                                                     3.1  Weging wetenschappelijk bewijs                                19
      1.1  Aanleiding en adviesaanvraag                        7    3.2  Kanttekeningen bij de bevindingen                             21
      1.2  Werkwijze                                           7    3.3  Bevindingen over ziekten en aandoeningen                      21
      1.3  Eerdere adviezen Gezondheidsraad                    9    3.4  Bevindingen over biologische processen                        22
      1.4  Huidige blootstellingslimieten en overheidsbeleid 10     3.5  Vergelijking met blootstellingslimieten                       24
      1.5  Leeswijzer                                         11
                                                                  04 Conclusies en advies                                              25
  02 Over 5G                                                 12     4.1  Conclusies                                                    26
      2.1  Generaties in mobiele telecommunicatie            13     4.2  Adviezen                                                      27
      2.2  Frequentiebanden                                  13
      2.3  Blootstelling                                     16     Literatuur29
1       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                     2                               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                                                  5G en gezondheid | pagina 3 van 33
 samenvatting
 De nieuwste standaard voor mobiele tele­        frequentiebanden. Er is nog maar net een begin   gezondheidsschade kan optreden bij mensen.
 communicatie, 5G, is sneller en betrouwbaarder  gemaakt met de uitrol van 5G-netwerken. Er       Dat vergt een uitgebreidere analyse van de
 en kan meer gegevens tegelijkertijd verwerken.  bestaan dan ook nog geen onderzoeken naar        wetenschappelijke gegevens dan de commissie
 5G is ontwikkeld om de toenemende vraag naar    de invloed op de gezondheid van (langdurige)     heeft kunnen uitvoeren. De Wereldgezondheids­
 mobiele telecommunicatie aan te kunnen en om    blootstelling aan elektromagnetische velden met  organisatie (WHO) voert momenteel een
 nieuwe toepassingen mogelijk te maken, zoals    de frequenties die voor 5G zijn gereserveerd.    dergelijke analyse uit, die naar verwachting in
 zelfrijdende auto’s en ziekenhuisoperaties op   Wel zijn toepassingen onderzocht die frequenties 2022 wordt afgerond. Ten tweede is het nodig
 afstand. De komst van 5G-netwerken leidt in de  gebruiken die in de buurt liggen van de nieuwe   om te weten wat de feitelijke blootsteling aan
 samenleving echter ook tot zorgen over de       5G-frequenties. Het gaat dan bijvoorbeeld om     radiofrequente elektromagnetische velden is na
 mogelijke invloed van 5G op de gezondheid.      2G, 3G en 4G, wifi en radar.                     de invoering van 5G. Dat is nog niet bekend,
 Daarom heeft de Tweede Kamer de                                                                  omdat 5G zoals gezegd nog maar deels in
 Gezondheidsraad gevraagd om te analyseren       Daadwerkelijke gezondheidsrisico’s               gebruik is genomen.
 wat hierover wetenschappelijk bekend is. De     niet bekend
 vaste Commissie Elektromagnetische velden       Dit advies vormt een eerste stap in de analyse   Samenhang tussen 5G-frequenties en
 van de raad heeft zich over deze vraag gebogen. van mogelijke gezondheidsrisico’s van            gezondheidsschade niet aangetoond, maar
                                                 5G-frequenties. De commissie kan nog geen        voor een aantal ziekten niet uit te sluiten
 Invloed 5G-frequenties op gezondheid            antwoord geven op de vraag of blootstelling aan  De commissie is daarom nagegaan of er
 deels nog niet onderzocht                       5G-frequenties daadwerkelijk gezondheids­        aanwijzingen zijn dat elektromagnetische velden
 5G gebruikt deels dezelfde frequenties als      risico’s oplevert. Dat heeft twee redenen. Ten   met de frequenties van 5G de potentie hebben
 eerdere generaties mobiele telecommunicatie,    eerste is het voor zo’n uitspraak nodig om te    om de gezondheid te schaden. Zij heeft
 zoals 3G en 4G, en daarnaast ook nieuwe         weten bij welk niveau van blootstelling er       geïnventariseerd of er een samenhang bekend
2        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                          2                                 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                                                          5G en gezondheid | pagina 4 van 33
 is tussen enerzijds blootstelling aan radio­      ook niet waarschijnlijk dat veranderingen              gezondheidsrisico’s beter ingeschat worden.
 frequente elektromagnetische velden en            hierin samenhangen met blootstelling aan               Ook de analyse van de WHO kan bij de
 anderzijds het optreden van ziekten en            radiofrequente elektromagnetische velden,              risico-inschatting gebruikt worden.
 aandoeningen. Het is volgens de commissie         al is dit ook niet uit te sluiten. Alleen voor      2. De commissie adviseert meer onderzoek
 niet uit te sluiten dat het optreden van kanker,  veranderingen in het afweersysteem en                  te doen:
 verminderde mannelijke vruchtbaarheid,            hormoonspiegels is geen samenhang gevonden.            • epidemiologisch onderzoek naar de
 slechtere zwangerschapsuitkomsten en              Onderzoek naar effecten van blootstelling aan              relatie tussen blootstelling aan gebruikte
 geboorteafwijkingen samenhangen met               frequenties rond 26 GHz ontbreekt vrijwel.                 5G-frequenties en het optreden van
 blootstelling aan radiofrequente elektro­                                                                    kanker, verminderde mannelijke
 magnetische velden. Echter, voor geen van         Adviezen van de commissie                                  vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten
 deze en de andere onderzochte ziekten en          De commissie heeft vier adviezen voor de                   en geboorteafwijkingen. Een lopend
 aandoeningen acht de commissie de                 Tweede Kamer:                                              internationaal onderzoek naar mobiele-
 samenhang tussen blootstelling en de ziekte       1. Omdat de lagere frequentiebanden voor 5G                telefoongebruik waaraan Nederland
 of aandoening aangetoond of waarschijnlijk.           (tot 3,5 GHz) al jaren in gebruik zijn voor            deelneemt, kan daarbij een rol spelen.
                                                       telecomtoepassingen en wifi zonder dat dit         • experimenteel onderzoek naar
 Ook heeft de commissie gekeken naar de                heeft geleid tot bewezen gezondheidsschade,            gezondheids­effecten van blootstelling
 mogelijke samenhang tussen radiofrequente             ziet de commissie geen reden om gebruik                aan elektromagnetische velden in de
 elektromagnetische velden en veranderingen            van deze frequentiebanden te stoppen of te             26 GHz-frequentieband.
 in biologische processen. Het is waarschijnlijk       beperken. Wel adviseert zij de blootstelling te    • scenariostudies om de blootstelling van
 dat veranderingen in elektrische activiteit in de     monitoren voor, tijdens en na uitrol van de            individuen als gevolg van draadloze
 hersenen samenhangen met blootstelling;               5G-systemen. Daarmee wordt duidelijk in                communicatiesystemen (3G, 4G en 5G)
 onbekend is of dat gunstig of ongunstig is voor       hoeverre blootstelling aan radiofrequente              zichtbaar te maken.
 de gezondheid. Voor de meeste overige                 elektromagnetische velden verandert door        3. De commissie adviseert de frequentieband
 biologische processen is niet aangetoond en           invoering van 5G en kunnen op termijn de           van 26 GHz niet voor 5G in gebruik te nemen,
3        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                  2                                5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                      5G en gezondheid | pagina 5 van 33
    zolang mogelijke gezondheidsrisico’s niet zijn
    onderzocht.
 4. Tot slot adviseert de commissie om de
    nieuwste richtlijnen van de International
    Commission on Non-ionizing Radiation
    Protection (ICNIRP) in Nederland te
    gebruiken als basis voor het blootstellings­
    beleid. Omdat niet uitgesloten kan worden
    dat ook blootstelling onder de nieuwste
    ICNIRP-normen de potentie heeft de
    gezondheid te schaden, adviseert de
    commissie om voorzorg toe te passen en
    blootstellingen zo laag als redelijkerwijs
    mogelijk te houden.
4       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16               2                               6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding            5G en gezondheid | pagina 6 van 33
 01
 inleiding
5      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16  2                               7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                         5G en gezondheid | pagina 7 van 33
 1.1     Aanleiding en adviesaanvraag                                      1.2     Werkwijze
 De invloed van elektromagnetische velden op de gezondheid staat al        1.2.1   Literatuuronderzoek
 decennialang in de belangstelling, onder andere door de opmars van        Samenhang met ziekten, aandoeningen en biologische processen
 mobiele telefonie en andere vormen van draadloze telecommunicatie.        De commissie heeft gegevens geanalyseerd uit onderzoeken naar de
 Nu 5G-netwerken worden uitgerold, zijn er zorgen vanuit de samenleving    samenhang tussen gezondheidsuitkomsten en blootstelling aan
 over de mogelijke invloed van blootstelling aan ‘5G-straling’ op de       elektromagnetische velden uit drie frequentiegebieden waarbinnen
 gezondheid. Naar aanleiding daarvan heeft de Tweede Kamer de              de door 5G te gebruiken frequenties vallen:
 Gezondheidsraad in november 2019 gevraagd om een advies op te             • 700 MHz - 2200 MHz;
 stellen over mogelijke gezondheidsrisico’s van blootstelling aan elektro- • 2,2 GHz (= 2200 MHz) - 5,0 GHz;
 magnetische velden met frequenties die door 5G communicatiesystemen       • 20 GHz - 40 GHz.
 gebruikt gaan worden. De voorzitter van de raad heeft de vaste
 commissie Elektromagnetische velden gevraagd dit advies op te stellen.    Onderzoek naar opwarmingseffecten van het lichaam of lichaamsdelen,
 De samenstelling van de commissie staat achter in dit advies, de advies-  die kunnen optreden bij blootstellingen boven de huidige limieten (zie
 aanvraag staat op www.gezondheidsraad.nl.                                 paragraaf 1.4) en die al eerder daadwerkelijk wetenschappelijk zijn
                                                                           aangetoond, is daarbij buiten beschouwing gelaten, evenals onderzoek
 Concreet vraagt de Tweede Kamer de Gezondheidsraad om:                    naar therapeutische effecten van radiofrequente elektromagnetische
 • in aanvulling op eerdere publicaties en adviezen op dit terrein een     velden. De commissie heeft bij de analyse van de gegevens onderscheid
    overzicht en beoordeling te geven van de (inter)nationale studies die  gemaakt tussen enerzijds ziekten en aandoeningen en anderzijds
    zijn verschenen over mogelijke gezondheidsrisico’s van 5G;             biologische processen.
 • daarbij in ogenschouw te nemen in hoeverre de huidige normen voor
    volksgezondheid op dit terrein zijn gebaseerd op de meest actuele      Review van WHO en rapporten van SSM als basis
    stand van de wetenschap.                                               De commissie heeft gebruik gemaakt van een concept literatuurreview
                                                                           van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) naar effecten van
                                                                           radiofrequente elektromagnetische velden (met frequenties tussen
6        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                             2                               8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                         5G en gezondheid | pagina 8 van 33
 100 kHz en 300 GHz) dat in oktober 2014 is gepubliceerd voor het          zijn daarom uitgesloten. Voor de meer recente onderzoeken, die zijn
 verkrijgen van commentaar en aanvullingen.1 Een definitieve versie is nog verschenen na de rapporten van de WHO en SSM, heeft de commissie
 niet verschenen. In de WHO-review zijn gegevens vanaf ongeveer 1992       de criteria van de WHO en de SSM gebruikt om onderzoeken al of niet in
 opgenomen. Daarnaast zijn recente jaarlijkse rapporten van de Zweedse     haar analyse op te nemen.
 stralingsbeschermingsorganisatie (SSM) als bron gebruikt.2-5 Voor het
 verkrijgen van de meest recente gegevens, die niet in eerdere adviezen of In het achtergronddocument bij dit advies, eveneens gepubliceerd op
 in de rapporten van de WHO en SSM zijn opgenomen, heeft de                www.gezondheidsraad.nl, zijn de zoekstrategieën van de commissie en
 commissie zelf de wetenschappelijke literatuur geïnventariseerd.          de kwaliteitsscriteria van de WHO opgenomen. Daarnaast zijn overzichten
                                                                           van alle onderzoeken opgenomen. Ook is van de onderzoeken die buiten
 Met betrekking tot frequenties tussen 700 MHz en 5 GHz heeft de           de analyses zijn gehouden de reden van uitsluiting vermeld.
 commissie geïnventariseerd welke gegevens beschikbaar zijn in
 aanvulling op de gegevens waarover de Gezondheidsraad in eerdere          Epidemiologisch onderzoek en experimenteel onderzoek bij mensen
 adviezen heeft gerapporteerd. Voor de frequentieband rond 26 GHz,         en dieren
 waarover de Gezondheidsraad niet eerder heeft gerapporteerd, heeft de     De commissie heeft voor dit advies epidemiologische gegevens en
 commissie gezocht naar onderzoeken naar gezondheidsveranderingen bij      gegevens van experimenteel onderzoek aan mensen of proefdieren
 frequenties tussen 20 en 40 GHz. Bij dergelijke frequenties zijn alleen   geanalyseerd. De commissie heeft in vitro onderzoek (onderzoek aan
 epidemiologische onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling aan         gekweekte cellen) buiten beschouwing gelaten. De commissie bespreekt
 radar beschikbaar. Velden van deze frequenties dringen niet verder door   de gebruikte vormen van onderzoek in hoofdstuk 3.
 in het lichaam dan in de huid.
                                                                           1.2.2   Reikwijdte conclusies: gezondheidsrisico versus potentie
 In de analyses van de WHO en SSM zijn alleen onderzoeken opgenomen                om te schaden
 die voldoen aan a priori vastgestelde kwaliteitscriteria. Onderzoeken met De commissie doet in dit advies geen uitspraak over de vraag of
 wetenschappelijke onvolkomenheden, zoals het ontbreken van een            gezondheidsschade ook daadwerkelijk zal optreden bij blootstelling
 goede karakterisering van de blootstelling in experimentele onderzoeken,
7        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                             2                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                              5G en gezondheid | pagina 9 van 33
 aan 5G. De commissie doet alleen uitspraken over de potentie van             In dit advies richt de commissie zich alleen op gezondheidsschade die
 radio­frequente elektromagnetische velden om de gezondheid te schaden.       een rechtstreeks gevolg is van blootstelling aan radiofrequente
                                                                              elektromagnetische velden op de mens: wat doet die blootstelling met
 Bij het vaststellen van een mogelijke relatie tussen blootstelling aan een   het menselijk lichaam? De commissie kijkt niet naar andere gevolgen van
 bepaalde factor, in dit geval radiofrequente elektromagnetische velden,      het gebruik van mobiele telecommunicatiemiddelen, zoals een verhoogd
 en veranderingen in de gezondheid is het van belang een onderscheid te       risico op een verkeersongeluk bij het gebruik van een mobiele telefoon
 maken tussen de waarschijnlijkheid dat bij een bepaalde blootstelling aan    tijdens het besturen van een voertuig, of het verslaafd raken aan gebruik
 die factor ook daadwerkelijk gezondheidsschade optreedt (het risico;         van een mobiele telefoon, en evenmin naar therapeutische effecten
 Engels: risk) en de potentie van een factor om de gezondheid te schaden,     (zoals elektrotherapie). Het is ook mogelijk dat elektromagnetische velden
 wat een intrinsieke eigenschap van die factor is (Engels: hazard). De        een invloed hebben op de leefomgeving, bijvoorbeeld op dieren en
 conclusies die de commissie in dit advies trekt betreffen alleen de potentie planten. Als de leefomgeving op een of andere manier ongunstig
 om schade te veroorzaken. Om een uitspraak te doen over gezondheids­         beïnvloed zou worden, zou dit indirect tot ongunstige effecten op de
 risico’s is allereerst kennis nodig over de blootstelling-effectrelatie en   gezondheid van mensen kunnen leiden. Dergelijke effecten vallen ook
 daarnaast zijn gegevens nodig van de te verwachten mate van blootstelling    buiten het bestek van dit advies.
 van individuen. De commissie heeft niet kunnen onderzoeken bij welke
 blootstellingsniveaus gezondheidsschade optreedt en of er wellicht een       1.3     Eerdere adviezen Gezondheidsraad
 drempelwaarde is waaronder geen schade optreedt. Voor beantwoording          De Gezondheidsraad heeft eerder adviezen opgesteld over
 van deze vragen is een grondige analyse van de beschikbare gegevens          gezondheidsrisico’s ten gevolge van blootstelling aan radiofrequente
 nodig. Die wordt momenteel door de Wereldgezondheidsorganisatie              elektromagnetische velden van mobiele telefonie, in het bijzonder het
 (WHO) uitgevoerd en de resultaten hiervan worden in 2022 verwacht.           optreden van kanker.6-12 Die adviezen combineren gegevens van de
 Daarnaast is nog niet bekend aan welke niveaus individuen straks zullen      verschillende frequenties die bij 2G, 3G en 4G in gebruik zijn en die
 worden blootgesteld als 5G-systemen operationeel zijn.                       uiteenlopen van rond 800 MHz tot rond 2100 MHz. De belangrijkste
                                                                              conclusie uit het meest recente advies is, dat een associatie tussen
                                                                              langdurig en frequent gebruik van een mobiele telefoon en een verhoogd
8        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                  2                               10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                          5G en gezondheid | pagina 10 van 33
 risico op tumoren in de hersenen of het hoofd-hals gebied niet is          mobiele telefoons, van antennes voor mobiele telefonie of van
 bewezen, maar ook niet valt uit te sluiten.8                               wifi-voorzieningen.
 De conclusies uit die eerdere adviezen zijn ook relevant voor 5G,          Over het hoogste frequentiegebied dat door 5G zal worden gebruikt,
 waar dit de frequentiebanden van 700, 1400, 1800 en 2100 MHz betreft.      26 GHz, heeft de Gezondheidsraad niet eerder gerapporteerd. De
 De commissie heeft in het kader van het huidige advies gezocht naar        commissie heeft een inventarisatie gemaakt van onderzoeken naar
 recente wetenschappelijke literatuur om de gegevens over blootstelling     mensen die met of in de buurt van radarinstallaties werkten, omdat
 aan radiofrequente elektromagnetische velden en kanker te actualiseren.    sommige van deze installaties ook frequenties gebruiken van circa 26
 Daarbij heeft zij zich niet, zoals in de eerdere adviezen, beperkt tot     GHz (bijvoorbeeld de politiesnelheidsradar gebruikt onder meer 24 GHz).
 mobiele telefoons als bron van blootstelling en tot tumoren in de hersenen
 en het hoofd-hals gebied als effect, maar alle bronnen van blootstelling   1.4      Huidige blootstellingslimieten en overheidsbeleid
 aan radiofrequente elektromagnetische velden en alle vormen van kanker     Het beperken van de blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
 in aanmerking genomen.                                                     velden vindt in Nederland plaats door het hanteren van blootstellings­
                                                                            limieten en het handhaven daarvan door het Agentschap Telecom.
 Over het middelste frequentiegebied dat bij 5G gebruikt gaat worden,       De gehanteerde blootstellingslimieten voor de bevolking zijn gebaseerd
 3,5 GHz, heeft de Gezondheidsraad niet eerder gerapporteerd. Deze          op een aanbeveling van de Europese commissie uit 1999.14 Deze
 frequentie ligt tussen de twee door wifi gebruikte frequentiebanden        aanbeveling gaat uit van de door de International Commission on
 (2,40-2,48 en 5,1-5,7 GHz). Onderzoeken naar effecten van wifi zijn        Non-ionizing Radiation Protection (ICNIRP) in 1998 gepubliceerde
 daarom ook relevant voor 3,5 GHz. Over wifi heeft de raad gerapporteerd    richtlijnen.15 ICNIRP heeft onlangs nieuwe richtlijnen voor blootstelling aan
 in het advies Invloed van radiofrequente telecommunicatiesignalen op       radiofrequente elektromagnetische velden gepubliceerd, gebaseerd op een
 kinderhersenen.13 De conclusie uit dat advies was, dat de relatief weinige analyse van de nu beschikbare wetenschappelijke informatie.16 Daarbij
 beschikbare gegevens niet wijzen op effecten op de ontwikkeling van de     heeft ICNIRP gebruikgemaakt van dezelfde WHO en SSM rapporten als
 hersenen of op de gezondheid, wanneer kinderen worden blootgesteld         de commissie.1-5 De richtlijnen zijn gebaseerd op het voorkómen van
 aan radiofrequente elektromagnetische velden zoals afkomstig van           overmatige opwarming van het lichaam of van lichaamsdelen. Dit omdat
9        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                               2                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                                                            5G en gezondheid | pagina 11 van 33
 ICNIRP in de nieuwste richtlijnen stelt (net als in de richtlijnen uit 1998) Bij dit advies hoort een achtergronddocument (evenals het advies
 dat alleen schadelijke effecten als direct gevolg van opwarming van het      gepubliceerd op www.gezondheidsraad.nl) met een methodologische
 gehele lichaam of van lichaamsdelen door radiofrequente elektro­             verantwoording, de kwaliteitscriteria van de WHO, een overzicht van de
 magnetische velden daadwerkelijk wetenschappelijk zijn aangetoond.           gevonden literatuur en de daarin gevonden associaties (voor
                                                                              epidemiologische onderzoeken) en effecten (voor experimentele
 De overheid biedt de frequenties waarmee 5G zal gaan werken                  onderzoeken), en een overzicht van de uitgesloten onderzoeken met de
 technologieneutraal aan. Dit betekent dat zij geen eisen aan producten       redenen voor uitsluiting.
 of diensten stelt zolang producenten en aanbieders van diensten ervoor
 zorgen dat de huidige blootstellingslimieten niet worden overschreden.
 1.5     Leeswijzer
 In hoofdstuk 2 staat achtergrondinformatie over 5G. In hoofdstuk 3 staan
 de resultaten van de analyses van de commissie van de onderzoeken
 naar een samenhang tussen blootstelling aan radiofrequente velden en
 het optreden van ziekten en aandoeningen en van veranderingen in
 biologische processen. In hoofdstuk 4 formuleert de commissie haar
 conclusies en doet zij enkele aanbevelingen.
10       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                 2                              12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G              5G en gezondheid | pagina 12 van 33
 02
 over 5G
11     Gezondheidsraad | Nr. 2020/16  2                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G                                                                                          5G en gezondheid | pagina 13 van 33
 5G is de nieuwe standaard voor draadloze communicatie, met als           toeneemt en omdat technologische ontwikkelingen snelle gegevens­
 belangrijkste verbetering een grotere capaciteit en snellere gegevens­   uitwisseling noodzakelijk maken, zijn de bestaande telecommunicatie­
 overdracht. 5G maakt meer toepassingen mogelijk dan alleen mobiele       systemen verder ontwikkeld. Voorbeelden van die ontwikkelingen zijn
 telecommunicatie. Naast grotere capaciteit gaat 5G op termijn gebruik    zelfrijdende auto’s, het uitvoeren van operaties op afstand en het met
 maken van hogere dan de tot nu toe gebruikte frequenties. Ook gebruikt   behulp van drones monitoren van de toestand van landbouwgewassen.
 5G naast de gebruikelijke rondzendende antennes ook antennes die een
 meer gerichte bundel uitzenden. Wat dat precies betekent voor de mate    2.2      Frequentiebanden
 waarin mensen zullen worden blootgesteld is nog niet bekend.             Bij 5G wordt niet alleen een andere ‘taal’ gebruikt dan bij 3G en 4G. Ook
                                                                          zullen andere frequenties worden gebruikt, naast de frequentiebanden die
 2.1      Generaties in mobiele telecommunicatie                          al in gebruik zijn voor de huidige generaties mobiele telecommunicatie.
 De vijfde generatie mobiele telecommunicatie, kortweg 5G, is een door­   Sommige van deze nieuwe frequenties zijn lager en andere hoger dan de
 ontwikkeling van de eerdere generaties. Bij elke nieuwe generatie is de  tot nu toe gebruikte frequenties. Met de lagere frequenties worden
 ‘taal’ (het protocol) waarmee tussen de onderdelen wordt gecommuniceerd, basisnetwerken opgebouwd, terwijl de hogere frequenties een grotere
 anders. 1G was een analoog systeem waarmee alleen gesprekken             capaciteit en een snellere gegevensoverdracht mogelijk maken.
 gevoerd konden worden. 2G was een digitaal systeem (GSM). Daarmee
 werd het mogelijk om ook tekstberichten te sturen en de geluidskwaliteit Bij de ingebruikname van het eerste 5G-netwerk in Nederland op 28 april
 werd verbeterd. 3G (UMTS) gaf voor het eerst de mogelijkheid voor        2020 is in eerste instantie een frequentieband gebruikt die ook voor 4G
 gegevensuitwisseling, waarmee de smartphone ontwikkeld kon worden.       wordt gebruikt, de 1800 MHz-band. De frequentiebanden voor mobiele
 Met 4G werd de snelheid van gegevensuitwisseling verhoogd.               telecommunicatie worden namelijk ‘technologieneutraal’ geveild, dat wil
                                                                          zeggen dat ze niet aan een bepaalde technologie, zoals 4G of 5G,
 Met de opeenvolgende generaties nam de snelheid van informatie­          gebonden zijn. Later zullen de frequentiebanden rond 700, 1400 en 2100
 overdracht (spraak en gegevens) toe, evenals, door het gebruik van       MHz gebruikt gaan worden voor draadloze communicatie, nadat die
 andere frequenties, de capaciteit. Daardoor konden steeds meer mensen    geveild zijn. In een nog later stadium zullen ook frequentiebanden rond
 tegelijkertijd steeds meer informatie overdragen. Omdat de vraag verder  3,5 GHz en 26 GHz gebruikt gaan worden.
12        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                            2                                14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G                                                                                           5G en gezondheid | pagina 14 van 33
 De 700 MHz-band was tot nu toe voor andere toepassingen dan                De frequentieband rond 26 GHz is momenteel in gebruik voor straalver-
 tele­communicatie in gebruik, zoals draadloze microfoons en televisie      bindingen, cameratoezicht op stations en zelfrijdende auto’s. Deze
 (Digitenne). Deze band zal gebruikt worden als basisstructuur voor         frequentieband zal in Nederland niet op korte termijn voor 5G gebruikt
 de 5G-netwerken. Daarvoor kunnen voor een deel bestaande 3G- en            gaan worden. 26 GHz zal te zijner tijd vooral dienen om de capaciteit van
 4G-basisstations aangepast worden.                                         het netwerk nog verder te vergroten. Het bereik van deze frequentie is
                                                                            nog kleiner dan dat van 3,5 GHz. Tot slot wordt ook de mogelijkheid nog
 De frequentieband rond 1400 MHz was gereserveerd voor de omroep,           open gehouden om bij 5G nog hogere frequenties dan 26 GHz te
 maar is nooit in gebruik genomen. De frequentieband rond 2100 MHz is       gebruiken.17,18
 al in gebruik bij 3G en 4G telecommunicatie.
                                                                            Welke frequenties precies voor 5G-toepassingen gebruikt gaan worden
 De 3,5 GHz-band zal later in gebruik genomen worden, met name om de        en met welk type antenne kan per aanbieder en producent verschillen.
 capaciteit van het netwerk te vergroten. Deze frequentie was tot nu toe in Figuur 1, op pagina 15, vat het huidige gebruik van de 5G-frequenties
 gebruik voor bedrijfsnetwerken en lokale breedbandverbindingen en bij      samen (zoals beschreven in paragraaf 2.2) en laat zien over welke
 het grondstation voor de inlichtingendiensten in Burum. Het bereik is      frequenties de Gezondheidsraad al eerder adviezen uitbracht (beschreven
 kleiner dan dat van 700 MHz: een basisstation met 3,5 GHz kan een          in paragraaf 1.3).
 afstand van zo’n 100 tot 150 meter bestrijken omdat het signaal
 geblokkeerd en gereflecteerd zal worden door bebouwing en begroeing
 op het niveau van de gebruiker. Daarom zal voor deze band niet alleen
 gebruik worden gemaakt van bestaande basisstations, maar ook van
 kleinere antennes die bijvoorbeeld aan straatmeubilair zoals lantarenpalen
 bevestigd kunnen worden.
13       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                              2                                15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G                                                                                                                   5G en gezondheid | pagina 15 van 33
                                   700, 1400 en 2100 MHz                                 3,5 GHz                                                 26 GHz
  Recent of huidig gebruik beoogde 700 MHz: o.a. draadloze microfoons                    Bedrijfsnetwerken en lokale breedband                   Radar (vergunningsvrij in
  frequentiebanden voor 5G                                                                                                                       autobumpers, beperkt gebruik)
                                   1400MHz: omroep, maar nooit in gebruik geweest        Satellietcommunicatie (van satelliet naar aarde)        Straalverbindingen
                                   2100 MHz: 3G en 4G
                                   Tussen 700 en 2200 MHz:                               Tussen 2,2 en 5,0 GHz                                   Tussen 20 en 40 GHz
  Recent of huidig gebruik         800 MHz: 4G, daarvoor omroep, analoge TV en Defensie  2,45 GHz vergunningsvrij, o.a.magnetrons                Radarinstallaties
  vergelijkbare frequentiebanden
                                   900 MHz: 2G, 3G, 4G, daarvoor analoge autotelefoon    2,6 GHz: 4G                                             Politiesnelheidsradar
                                                                                                                                                 (onder meer 24 GHz)
                                   1800 MHz: 4G                                          2,40-2,48 en 5,1-5,7 GHz: wifi                          Straalverbindingen
                                                                                                                                                 Satellietcommunicatie
  GR-adviezen over vergelijkbare   De Gezondheidsraad heeft tot 2016 verschillende       Over wifi heeft de Gezondheidsraad in 2011
  frequentiebanden                 adviezen opgesteld over mobiele telefoons en kanker.  gerapporteerd in het advies Invloed van
                                   Die adviezen combineren gegevens van frequenties rond radiofrequente telecommunicatiesignalen
                                   800 MHz en rond 2100 MHz (2G, 3G en 4G).6-12          op kinderhersenen.13
 Figuur 1. Overzicht van het huidige gebruik van 5G frequenties en relevante adviezen van de Gezondheidsraad.
14         Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                                   2                                   16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G                                                                                                 5G en gezondheid | pagina 16 van 33
 2.3      Blootstelling                                                          niet kan worden ingeschat in welke mate het aantal antennes en het
 Een belangrijke technische ontwikkeling die gepaard gaat met de                 dataverkeer door de introductie van 5G in de toekomst zal toenemen.
 introductie van 5G is antennetechniek die bundelvorming mogelijk maakt.         Omdat 5G aanvankelijk naast de bestaande 3G- en 4G-systemen zal
 De huidige basisstations zenden uit in drie sectoren die samen een              functioneren, is de verwachting dat de totale blootstelling per individu en
 volledige cirkel vormen, waarbij de hoofdrichting van het signaal wat naar      over de hele bevolking in eerste instantie zal toenemen, al is dit ook
 beneden is gericht. Daarbij blijft een deel van de energie ongebruikt.          afhankelijk van hoe de systemen en antennes aan- en uitgeschakeld
 Iedereen die zich in een vrije zichtlijn op dezelfde afstand rond zo’n          worden. Wanneer 3G wordt afgebouwd zou de blootstelling kunnen dalen.
 basisstation bevindt wordt in ongeveer gelijke mate door het basisstation       Daarnaast is het voor de individuele blootstelling ook van belang dat het
 blootgesteld aan elektromagnetische velden, ongeacht of zij met hun             gebruik van mobiele telefoons is veranderd. Bij 2G (GSM) werd de
 mobiele apparaat een verbinding hebben. In de praktijk is er doorgaans          telefoon vooral gebruikt om gesprekken te voeren en daarbij tegen het
 geen vrije zichtlijn en spelen afscherming en reflectie ook een rol bij de      hoofd gehouden. Bij 3G (UMTS) en 4G, waarbij het gemiddelde
 uiteindelijke blootstelling. Bij 5G zal bij sommige basisstations gebruik       uitgangsvermogen van de telefoons al 100-200 keer lager is dan bij
 gemaakt worden van bundels, die gericht worden op het mobiele apparaat          GSM-telefoons, is bovendien een verschuiving opgetreden naar het
 van de gebruiker die een verbinding vraagt. Daarbij volgt de bundel het         gebruik van sociale media en online toepassingen zoals streaming van
 apparaat als het verplaatst wordt; ook hierbij treden afscherming en            films en muziek en computerspellen. Hierbij wordt de telefoon nauwelijks
 reflectie op. Bij de gebruiker kan zo’n bundel een doorsnede van enkele         meer tegen het hoofd gehouden en wordt het hoofd daardoor veel
 meters hebben. Daarnaast wordt de gebruiker uiteraard ook blootgesteld          minder blootgesteld.
 door zijn eigen mobiele apparaat. Een en ander betekent dat de
 blootstelling in de toekomst meer variabel zal zijn dan in de huidige situatie. 5G is niet alleen bedoeld voor mobiele telecommunicatie. Ook
 Figuur 2, op pagina 17, geeft op sterk vereenvoudige manier weer hoe            technologische ontwikkelingen als zelfrijdende auto’s, het uitvoeren van
 het concept van 5G-antennes verschilt van dat van de huidige antennes.          operaties op afstand en het “Internet of Things” (communicatie tussen
                                                                                 apparaten onderling) zullen gebruik maken van dit snelle netwerk. Dit zal
 Wat deze eigenschappen van 5G betekenen voor de blootstelling van               leiden tot een toename van het dataverkeer en daarmee mogelijk tot meer
 individuele personen valt op dit moment niet te voorspellen, vooral omdat       blootstelling. Agentschap Telecom en het RIVM geven in hun rapport
15       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                    2                                  17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Over 5G                                                                             5G en gezondheid | pagina 17 van 33
 Verkenning van de blootstelling aan elektromagnetische velden afkomstig
 van 5G-systemen19 aan dat het belangrijk is om de ontwikkelingen rond
 blootstelling aan 5G-frequenties te blijven volgen.
 Het verschil met huidige antennes is dat 5G-antennes de bundels richten naar gebruikers
                                     Huidige antennes                                    5G-antennes
 Figuur 2. Verschil tussen zendpatroon huidige basisstations en 5G-basisstations
16      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                2                               18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G 5G en gezondheid | pagina 18 van 33
 03
 onderzoeken naar
 mogelijke gezondheids­
 schade door 5G
17     Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                  2                               19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G                                                 5G en gezondheid | pagina 19 van 33
 De commissie is nagegaan of elektromagnetische velden met de frequenties       associaties tussen het optreden van ziekten en blootstelling aan
 die voor 5G gebruikt gaan worden de potentie hebben om de gezondheid           bepaalde factoren: komt een ziekte of aandoening voor bij blootstelling
 te schaden. Bij geen van de onderzochte ziekten en aandoeningen is             aan radiofrequente magnetische velden, rekening houdend met
 samenhang met radiofrequente elektromagnetische straling aangetoond            mogelijk verstorende factoren? Voordelen van epidemiologisch
 of waarschijnlijk. Wel heeft de commissie een samenhang met kanker,            onderzoek zijn dat het wordt uitgevoerd onder mensen en dat
 mannelijke vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten en geboorte­                langetermijneffecten kunnen worden bestudeerd. Nadelen zijn dat er
 afwijkingen geclassificeerd als ‘mogelijk’. Verder is het waarschijnlijk dat   geen controle is over de blootstellingsomstandigheden en dat andere
 er een samenhang is met elektrische activiteit in de hersenen. Of dat          factoren de uitkomsten kunnen vertekenen. Daarnaast geven
 gunstig of ongunstig is voor de gezondheid is niet bekend. Voor de             associaties geen directe informatie over oorzaak en gevolg.
 meeste overige biologische processen is niet aangetoond en ook niet          • In experimenteel onderzoek is er controle over de blootstellings­
 waarschijnlijk dat veranderingen samenhangen met blootstelling aan             omstandigheden, waardoor wel een uitspraak gedaan kan worden over
 radiofrequente elektromagnetische velden, maar de commissie heeft dit          oorzaak en gevolg (effect). Bij dergelijke onderzoeken is gekeken of er
 wel geclassificeerd als ‘mogelijk’. Een samenhang met veranderingen in         een effect optreedt als gevolg van blootstelling aan elektromagnetische
 het afweersysteem en in hormoonspiegels is niet gevonden. Over de              velden in het betreffende frequentiegebied. Experimenteel onderzoek
 samenhang van blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische              kan bij mensen of bij dieren plaatsvinden. Nadelen van onderzoek bij
 velden met frequenties tussen 20 en 40 GHz en ziekten en aandoeningen          mensen zijn dat er doorgaans maar met beperkte aantallen
 en biologische processen zijn vrijwel geen gegevens beschikbaar.               proefpersonen kan worden gewerkt, dat blootstellingen slechts
                                                                                kortdurend zijn en dat er alleen kortetermijneffecten kunnen worden
 3.1     Weging wetenschappelijk bewijs                                         bestudeerd. Bovendien kan bij dit soort onderzoek niet alles worden
 De commissie heeft voor elk van de ziekten of aandoeningen en                  onderzocht, omdat er beperkingen zijn aan waaraan mensen mogen
 biologische processen per frequentieband verschillende onderzoeken             worden blootgesteld. Bij dierexperimenteel onderzoek zijn hogere en
 geanalyseerd en classificaties gegeven van de sterkte van het                  langere blootstellingen mogelijk dan in experimenteel onderzoek bij
 wetenschappelijk bewijs.                                                       mensen, waardoor ook effecten van langdurige blootstelling en
 • Epidemiologisch onderzoek zoekt binnen groepen mensen naar                   langetermijneffecten kunnen worden onderzocht en beter onderzoek
18       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                2                               20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G                                                                          5G en gezondheid | pagina 20 van 33
    gedaan kan worden naar blootstelling-effectrelaties. Het belangrijkste                Tabel 1. Overzicht van de classificaties van de sterkte van het wetenschappelijke
    nadeel is, dat het niet bekend is in hoeverre de resultaten van                       bewijs voor de potentie om de gezondheid te schaden of veranderingen in een
                                                                                          biologisch proces te veroorzaken.
    dierexperimenten te vertalen zijn naar mensen.
                                                                                           Classificatie   Voorwaarden
                                                                                           Geen samenhang De overgrote meerderheid van epidemiologische onderzoeken laat geen
                                                                                           gevonden        associatie zien en de overgrote meerderheid van experimentele onderzoeken bij
 In de classificaties wordt op basis van de gecombineerde gegevens van
                                                                                                           mensen en proefdieren laat geen effect zien.
 epidemiologische en experimentele onderzoeken aangegeven of er een                        Samenhang       Sommige epidemiologische onderzoeken laten associaties en/of sommige
                                                                                           mogelijk        experimentele onderzoeken laten effecten zien. Epidemiologische onderzoeken
 samenhang is tussen blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische                                   en experimentele onderzoeken bij mensen hebben een groter gewicht dan
                                                                                                           proefdieronderzoeken. Maar ook als er alleen voldoende goed uitgevoerde
 velden en het optreden van een ziekte of aandoening of veranderingen in
                                                                                                           proefdieronderzoeken zijn kan deze classificatie worden toegekend.
 een biologisch proces. In dit advies betekent samenhang dus: associatie                   Samenhang       De meeste epidemiologische onderzoeken laten associaties zien en/of bij de
                                                                                           waarschijnlijk  meeste experimentele onderzoeken bij mensen worden effecten gezien. Indien
 of effect.                                                                                                effecten alleen in proefdieronderzoeken als waarschijnlijk zijn beoordeeld, wordt
                                                                                                           de classificatie Samenhang mogelijk.
                                                                                           Samenhang       In (vrijwel) alle epidemiologische onderzoeken worden associaties gevonden en/of
 In tabel 1 staat een overzicht van de verschillende classificaties voor de                aangetoond      in (vrijwel) alle experimentele onderzoeken bij mensen worden effecten gevonden.
                                                                                                           Indien effecten alleen in proefdieronder­zoeken zijn gezien, wordt de classificatie
 sterkte van het wetenschappelijke bewijs die de commissie onderscheidt.                                   Samenhang waarschijnlijk.
                                                                                           Geen uitspraak  Er zijn onvoldoende onderzoeken of de resultaten van de beoordeelde onderzoeken
                                                                                           mogelijk        zijn tegenstrijdig (er zijn zowel gunstige als ongunstige effecten gevonden).
    Potentie versus risico
    Zoals eerder aangegeven geldt voor alle in dit advies gevonden associaties en
    effecten en dus ook voor deze classificaties: ze zeggen alleen iets over de potentie,
    de intrinsieke eigenschap van de onderzochte radiofrequente elektromagnetische
    velden om de gezondheid te schaden. Ze zeggen niets over daadwerkelijke
    gezondheidsrisico’s van de blootgestelde populatie.
19        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                                         2                                              21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G                                               5G en gezondheid | pagina 21 van 33
 3.2      Kanttekeningen bij de bevindingen                                 3.3     Bevindingen over ziekten en aandoeningen
 Er zijn vrijwel geen onderzoeken naar een mogelijke samenhang met          De commissie heeft gegevens geïnventariseerd over ziekten en
 ziekten, aandoeningen of biologische processen van de exacte frequenties   aandoeningen in acht categorieën. Geen van de onderzochte ziekten
 die 5G gaat gebruiken. De meeste onderzoeken gaan over frequenties die     en aandoeningen is door de commissie geclassificeerd als ‘samenhang
 daarbij in de buurt liggen en die naast mobiele telecommunicatie           aangetoond’ of ‘samenhang waarschijnlijk’. Voor kanker, mannelijke
 bijvoorbeeld gebruikt worden voor wifi. Voor de frequentie van 26 GHz zijn vruchtbaarheid, zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen
 geen experimentele gegevens beschikbaar. De commissie heeft wel een        zou volgens de commissie een samenhang mogelijk kunnen zijn.
 inventarisatie gemaakt van onderzoeken onder mensen die met of in de       De bevindingen over effecten op mannelijke vruchtbaarheid en op
 buurt van radarinstallaties werkten, omdat sommige van deze installaties   zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen zijn voornamelijk
 frequenties gebruiken in de buurt van 26 GHz (bijvoorbeeld de politiesnel­ gebaseerd op proefdierexperimenten. Het is niet bekend in hoeverre deze
 heidsradar gebruikt onder meer 24 GHz). Veel van die onderzoeken zijn      bevindingen naar de mens kunnen worden vertaald. Voor het
 echter niet bruikbaar omdat de radarsystemen frequenties gebruikten die    frequentiegebied 20-40 GHz is er maar weinig of soms helemaal geen
 niet in de range 20-40 GHz vallen of omdat niet aangegeven was welke       wetenschappelijk onderzoek naar de samenhang met de verschillende
 radarsystemen of frequenties werden gebruikt.                              ziekten of aandoeningen uitgevoerd, waardoor voor dit frequentiegebied
                                                                            de classificatie ‘geen uitspraak mogelijk’ is.
 De commissie heeft niet kunnen onderzoeken bij welk blootstellingsniveau
 associaties of effecten optraden. Evenmin heeft zij kunnen onderzoeken     De commissie geeft in tabel 2 voor elk van de onderzochte ziekten of
 of er een drempelwaarde is voor het optreden van de gerapporteerde         aandoeningen aan in wat de sterkte van het wetenschappelijk bewijs voor
 samenhang en of en hoe de samenhang sterker wordt naarmate het             de potentie om de gezondheid te schaden: is er een samenhang met
 blootstellingsniveau toeneemt. De WHO voert momenteel een diepgaande       blootstelling aan elektromagnetische velden? Voor kanker worden in tabel
 analyse van alle relevante onderzoeken uit waarin ook deze vragen          2 en in het achtergronddocument alleen de publicaties vermeld die sinds
 zullen worden geadresseerd. De resultaten van die analyse worden in        2015 zijn verschenen en die niet opgenomen waren in de eerdere
 2022 verwacht.                                                             adviezen, maar in de classificatie is ook rekening gehouden met de
                                                                            beoordeelde onderzoeken en conclusies uit die eerdere adviezen.6-8
20       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                               2                              22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G                                                                    5G en gezondheid | pagina 22 van 33
 Tabel 2. Overzicht van de conclusies per ziekte of aandoening, per frequentieband              3.4      Bevindingen over biologische processen
  Ziekte of aandoening  700-2200 MHz (aantal        2,2-5,0 GHz (aantal     20-40 GHz (aantal   In het lichaam vinden voortdurend, onder invloed van interne en externe
                        publicaties en type         publicaties en type     publicaties en
                        onderzoek)                  onderzoek)              type onderzoek)     factoren, veranderingen in allerlei biologische processen plaats. Dat zijn
  Kanker                Samenhang mogelijk          Samenhang mogelijk      Geen uitspraak
                        (19 epidemiologisch,        (geen publicaties sinds mogelijk
                                                                                                normale compensatiemaatregelen die gericht zijn op het in stand houden
                        4 dierexperimenten sinds    2015)                   (2 epidemiologisch) van een gezond lichaam onder wisselende omstandigheden. Het
                        2015)
  Gezondheidsklachten   Geen samenhang              Geen uitspraak          Geen uitspraak      vermogen van een organisme om dergelijke maatregelen te nemen is
                        gevonden                    mogelijk                mogelijk
                        (28 epidemiologisch en      (1 epidemiologisch)     (geen publicaties)
                                                                                                echter niet onbeperkt. Als de invloed van een bepaalde factor te groot
                        36 experimenteel mensen)                                                wordt en het lichaam die onvoldoende kan compenseren, kan dat leiden
  Gehoor                Geen samenhang              Geen uitspraak          Geen uitspraak
                        gevonden                    mogelijk                mogelijk            tot veranderingen die ongunstig voor de gezondheid zijn. Maar er worden
                        (6 epidemiologisch,         (geen publicaties)      (geen publicaties)
                        10 experimenteel mensen,
                                                                                                ook veranderingen gerapporteerd die gunstig zijn voor de gezondheid
                        9 dierexperimenten)                                                     (bijvoorbeeld sneller reageren in neurologische testen na blootstelling).
  Ogen                  Geen samenhang              Geen samenhang          Geen uitspraak
                        gevonden                    gevonden                mogelijk
                        (4 experimenteel mensen,    (4 dierexperimenten)    (geen publicaties)
                        1 dierexperiment)
                                                                                                De commissie oordeelt dat voor geen van de onderzochte biologische
  Hart en bloedvaten en Geen samenhang              Geen uitspraak          Geen uitspraak      processen een samenhang van veranderingen in die processen met
  autonoom zenuwstelsel gevonden                    mogelijk                mogelijk
                        (1 epidemiologisch,         (1 epidemiologisch)     (1 epidemiologisch) blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden is aangetoond.
                        24 experimenteel mensen)
  Neurodegeneratieve    Geen uitspraak mogelijk     Geen uitspraak          Geen uitspraak
                                                                                                Voor veranderingen in de elektrische activiteit in de hersenen acht zij een
  ziekten               (1 epidemiologisch)         mogelijk                mogelijk            samenhang waarschijnlijk, maar het is niet duidelijk of die veranderingen
                                                    (geen publicaties)      (geen publicaties)
  Mannelijke            Geen uitspraak mogelijk     Samenhang mogelijk      Geen uitspraak      gunstig of ongunstig zijn voor de gezondheid. Voor veranderingen in
  vruchtbaarheid        (10 dierexperimenten;       (9 dierexperimenten)    mogelijk
                        tegenstrijdige bevindingen)                         (geen publicaties)
                                                                                                neurodegeneratie van hersenweefsel, gedrag, cognitie, signaaloverdracht
  Zwangerschap en       Samenhang mogelijk          Samenhang mogelijk      Geen uitspraak      in de hersenen, slaap, oxidatieve stress en genexpressie in de hersenen
  geboorteafwijkingen   (1 epidemiologisch,         (1 epidemiologisch,     mogelijk
                        9 dierexperimenten)         8 dierexperimenten)     (geen publicaties)  oordeelt de commissie dat een samenhang mogelijk zou kunnen zijn.
                                                                                                Veranderingen in het afweersysteem en hormoonspiegels zijn niet
                                                                                                gevonden. Voor het frequentiegebied 20-40 GHz zijn maar weinig of soms
                                                                                                helemaal geen wetenschappelijke onderzoeken naar veranderingen in de
21        Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                                   2                                23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G                                                                                                 5G en gezondheid | pagina 23 van 33
 beschouwde biologische processen beschikbaar, waardoor voor dit                                                De commissie geeft in tabel 3 aan of elektromagnetische velden met één
 frequentiegebied geen uitspraak mogelijk is.                                                                   of meer van de onderzochte frequenties in potentie kunnen samenhangen
                                                                                                                met een verandering in de onderzochte biologische processen.
 Tabel 3. Overzicht van de conclusies per biologisch proces, per frequentieband
  Biologisch proces            700-2200 MHz (aantal publicaties en type onderzoek)                            2,2-5,0 GHz (aantal publicaties en type onderzoek)                       20-40 GHz (aantal publicaties
                                                                                                                                                                                       en type onderzoek)
  Gedrag                       Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                      Geen uitspraak mogelijk
                               (9 epidemiologisch, 29 dierexperimenten)                                       (1 epidemiologisch, 19 dierexperimenten)                                 (geen publicaties)
  Cognitie                     Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Samenhang mogelijk, ongunstig effect                                     Geen uitspraak mogelijk
                               (11 epidemiologisch, 46 experimenteel mensen, 24 dierexperimenten)             (2 experimenteel mensen, 24 dierexperimenten)                            (geen publicaties)
  Slaap                        Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Geen uitspraak mogelijk                                                  Geen uitspraak mogelijk
                               (21 epidemiologisch en 26 experimenteel mensen)                                (geen publicaties)                                                       (geen publicaties)
  Signaaloverdracht in de      Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                      Geen uitspraak mogelijk
  hersenen                     (14 dierexperimenten)                                                          (14 dierexperimenten)                                                    (geen publicaties)
  Elektrische activiteit in de Samenhang waarschijnlijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn Geen uitspraak mogelijk
  hersenen                     (64 experimenteel mensen, 9 dierexperimenten)                                  (1 experimenteel mensen, 6 dierexperimenten)                             (geen publicaties)
  Bloed-hersenbarrière         Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Samenhang mogelijk, ongunstig effect                                     Geen uitspraak mogelijk
                               (1 epidemiologisch, 26 dierexperimenten)                                       (5 dierexperimenten)                                                     (geen publicaties)
  Neurodegeneratie             Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Geen uitspraak mogelijk                                                  Geen uitspraak mogelijk
                               (14 dierexperimenten)                                                          (geen publicaties)                                                       (geen publicaties)
  Genexpressie in de           Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn       Samenhang mogelijk, niet duidelijk of effecten gunstig of ongunstig zijn Geen uitspraak mogelijk
  hersenen                     (38 dierexperimenten)                                                          (13 dierexperimenten)                                                    (geen publicaties)
  Afweersysteem                Geen samenhang gevonden                                                        Geen samenhang gevonden                                                  Geen uitspraak mogelijk
                               (3 experimenteel mensen, 9 dierexperimenten)                                   (10 dierexperimenten)                                                    (geen publicaties)
  Bloed                        Samenhang mogelijk, gunstige en ongunstige effecten                            Samenhang mogelijk, ongunstig effect                                     Geen uitspraak mogelijk
                               (3 dierexperimenten)                                                           (4 dierexperimenten)                                                     (geen publicaties)
  Hormonen                     Geen samenhang gevonden                                                        Geen uitspraak mogelijk                                                  Geen uitspraak mogelijk
                               (7 experimenteel mensen)                                                       (geen publicaties)                                                       (geen publicaties)
  Oxidatieve stress            Samenhang mogelijk, ongunstig effect                                           Samenhang mogelijk, ongunstig effect                                     Geen uitspraak mogelijk
                               (28 dierexperimenten)                                                          (13 dierexperimenten)                                                    (geen publicaties)
22         Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                                                                2                                          24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Onderzoeken naar mogelijke gezondheidsschade door 5G        5G en gezondheid | pagina 24 van 33
 3.5     Vergelijking met blootstellingslimieten
 Waar associaties gevonden zijn in epidemiologische onderzoeken of
 effecten in experimentele onderzoeken bij mensen gaat het meestal om
 blootstelling onder de huidige ICNIRP-blootstellingslimieten. Dat komt
 doordat epidemiologische onderzoeken worden uitgevoerd onder groepen
 mensen in de woon- of werkomgeving en daar mogen de blootstellings­
 limieten niet worden overschreden. Bij experimentele onderzoeken bij
 mensen is het doorgaans om medisch-ethische redenen niet mogelijk om
 de proefpersonen bloot te stellen aan niveaus boven de blootstellings­
 limieten. Bij proefdieronderzoeken kunnen echter ook blootstellingsniveaus
 boven de voor mensen gehanteerde blootstellingslimieten gebruikt zijn.
23      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                        2                               25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Conclusies en advies 5G en gezondheid | pagina 25 van 33
 04
 conclusies en advies
24     Gezondheidsraad | Nr. 2020/16  2                               26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Conclusies en advies                                                                                 5G en gezondheid | pagina 26 van 33
 De commissie kan geen antwoord geven op de vraag of blootstelling aan       Echter, voor geen van deze en de andere onderzochte ziekten en
 de 5G-frequenties daadwerkelijk gezondheidsrisico’s oplevert, omdat er te   aandoeningen is de samenhang tussen blootstelling en de ziekte of
 weinig bekend is over de blootstelling. De commissie is daarom nagegaan     aandoening waarschijnlijk of aangetoond. Ook heeft de commissie
 of er aanwijzingen zijn dat elektromagnetische velden met de frequenties    gekeken naar de samenhang tussen blootstelling en biologische
 van 5G de potentie hebben om de gezondheid te schaden. Voor geen van        processen zoals cognitie, slaap en elektrische activiteit in de hersenen.
 de onderzochte ziekten of aandoeningen is dat waarschijnlijk of aangetoond, Het is waarschijnlijk dat veranderingen in elektrische activiteit in de
 maar voor een aantal is het ook niet uit te sluiten. Ook voor de meeste     hersenen samenhangen met blootstelling aan radiofrequente
 biologische processen is niet waarschijnlijk en niet aangetoond dat         elektromagnetische velden; onbekend is of dat gunstig of ongunstig is
 veranderingen hierin samenhangen met blootstelling aan radiofrequente       voor de gezondheid. Voor de meeste overige biologische processen is
 elektromagnetische velden, al is ook dit niet uit te sluiten. De commissie  niet aangetoond en ook niet waarschijnlijk dat veranderingen hierin
 adviseert de blootstelling te monitoren, meer onderzoek te doen en te       samenhangen met blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
 wachten met inbruikname van de hoogste frequentieband van 26 GHz            velden. Wel is voor deze processen een samenhang geclassificeerd als
 voor 5G tot meer bekend is over eventuele gezondheidseffecten.              ‘mogelijk’. Alleen voor veranderingen in het afweersysteem en
                                                                             hormoonspiegels is geen samenhang gevonden.
 4.1     Conclusies
 De commissie heeft in haar analyse beoordeeld of elektromagnetische         De bevindingen over kanker geven de commissie aanleiding de conclusie
 velden in het gebied van de 5G-frequenties, de potentie hebben om de        uit eerdere adviezen meer algemeen te formuleren. In die eerdere
 gezondheid te schaden. Zij heeft geïnventariseerd of er een samenhang       adviezen was de conclusie dat een associatie tussen langdurig en
 bekend is tussen enerzijds blootstelling aan radiofrequente elektro­        frequent gebruik van een mobiele telefoon en het vaker voorkomen van
 magnetische velden en anderzijds het optreden van ziekten en                tumoren in het hoofd-hals gebied niet is bewezen, maar ook niet helemaal
 aandoeningen. De samenhang tussen blootstelling aan radiofrequente          is uit te sluiten.6-8 De commissie komt nu tot dezelfde conclusie, maar dan
 elektromagnetische velden en het optreden van kanker, verminderde           voor alle bronnen van blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
 mannelijke vruchtbaarheid, slechtere zwangerschapsuitkomsten en             velden (niet alleen mobiele telefoons) en voor alle vormen van kanker
 geboorteafwijkingen wordt door de commissie geclassificeerd als ‘mogelijk’. (niet alleen tumoren in het hoofd-halsgebied). Proefdierexperimenten en
25      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                 2                                27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Conclusies en advies                                                                             5G en gezondheid | pagina 27 van 33
 in beperkte mate epidemiologisch onderzoek geven namelijk aanwijzingen  huidige telecommunicatiesystemen of andere toepassingen zoals wifi,
 dat blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden mogelijk zonder dat dit heeft geleid tot bewezen gezondheidsschade. De commissie
 zou kunnen samenhangen met het opwekken of het bevorderen van de        adviseert wel om de blootstellingen van individuen en groepen te
 ontwikkeling van tumoren.                                               monitoren voor, tijdens en na de uitrol van 5G-systemen. Daarmee wordt
                                                                         duidelijk in hoeverre blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische
 De bevindingen over effecten op mannelijke vruchtbaarheid en op         velden verandert door invoering van 5G en kunnen op termijn de
 zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen zijn voornamelijk        gezondheids­risico’s beter ingeschat worden. Ook de resultaten van de
 gebaseerd op proefdierexperimenten. Het is niet bekend in hoeverre deze analyse door de WHO kunnen te zijner tijd worden gebruikt bij de analyse
 bevindingen naar de mens kunnen worden vertaald.                        van gezondheidsrisico’s.
 Uit de onderzoeken heeft de commissie niet kunnen afleiden bij welke    Meer onderzoek
 blootstellingsniveaus de onderzochte effecten bij mensen zouden kunnen  De commissie adviseert om een onderzoeksprogramma op te zetten met
 optreden. Omdat bovendien kennis ontbreekt over de toekomstige          daarin onder meer onderzoek naar de invloed van blootstelling aan voor
 blootstelling van individuen als gevolg van de invoering van 5G         mobiele telecommunicatie en andere toepassingen relevante
 telecommunicatie en mogelijke andere toepassingen zoals zelfrijdende    5G-frequenties op kanker, op de mannelijke voortplantingsorganen en
 auto’s, kan de commissie geen uitspraak doen over de vraag of           vruchtbaarheid en op zwangerschapsuitkomsten en geboorteafwijkingen.
 toekomstige blootstelling aan 5G-frequenties ook tot daadwerkelijke     Een lopend internationaal prospectief epidemiologisch onderzoek naar de
 gezondheidsrisico’s zal leiden.                                         de gezondheid van gebruikers van een mobiele telefoon, waaraan
                                                                         Nederland deelneemt, kan daarbij een rol spelen.20
 4.2     Adviezen
 Lage frequentiebanden ingebruiknemen, blootstelling monitoren           Daarnaast is onderzoek nodig naar effecten van blootstelling aan
 De commissie ziet geen reden om de ingebruikname van de lagere          elektromagnetische velden met frequenties rond 26 GHz met niveaus
 frequentiebanden voor 5G te beperken of te stoppen. Frequenties in de   onder de ICNIRP-limieten. Hierbij zou het moeten gaan om experimenteel
 buurt van de 700 MHz en de 3,5 GHz zijn al jaren in gebruik voor de     onderzoek, omdat in de praktijk blootstelling aan deze frequenties nog niet
26      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                              2                               28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Conclusies en advies                                                                                   5G en gezondheid | pagina 28 van 33
 voorkomt. Velden van deze frequenties dringen niet verder door in het       door de International Commission on Non-ionizing Radiation Protection
 lichaam dan de huid en onderzoek zou zich daarom moeten richten op          (ICNIRP) in 1998 gepubliceerde richtlijn.15 ICNIRP heeft onlangs nieuwe
 effecten die hun oorsprong vinden in de huid, onder meer op de              richtlijnen voor blootstelling aan radiofrequente elektromagnetische velden
 componenten van het afweersysteem en het zenuwstelsel die zich in           gepubliceerd, gebaseerd op een analyse van de beschikbare
 de huid bevinden.                                                           wetenschappelijke informatie.16 De Europese Commissie heeft
                                                                             aangegeven te overwegen de aanbeveling voor blootstelling van de
 Ook beveelt de commissie aan om scenariostudies uit te voeren om            algemene bevolking aan elektromagnetische velden uit 199914 en de
 effectief toekomstige blootstelling van individuen als gevolg van draadloze richtlijn voor blootstelling van werknemers aan elektromagnetische velden
 communicatiesystemen (3G, 4G en 5G) zichtbaar te maken.                     uit 201321 aan te passen aan de nieuwste aanbevelingen van ICNIRP.
                                                                             De commissie beveelt aan de nieuwste ICNIRP-richtlijnen in Nederland te
 Wachten met ingebruikname 26 GHz                                            gebruiken als basis voor het blootstellingsbeleid. Wel tekent de commissie
 Omdat over effecten van blootstelling aan 26 GHz praktisch niets bekend     aan dat ook bij blootstelling onder deze limieten gezondheidsschade niet
 is, adviseert de commissie om ingebruikname van deze frequentiebanden       is uit te sluiten. Daarom beveelt zij tevens aan om, in afwachting van de
 voor 5G op te schorten totdat uitkomsten van onderzoek beschikbaar zijn.    resultaten van nader onderzoek, naast de nieuwe ICNIRP-richtlijnen het
                                                                             ALARA-principe toe te passen (As Low As Reasonably Achievable). Dat
 Blootstellingslimieten en ALARA                                             betekent dat de blootstelling van de algemene bevolking en werknemers
 De Tweede Kamer vraagt in hoeverre de huidige normen voor                   niet onnodig hoog moet zijn, ook als deze onder de limieten blijft, zolang
 volksgezondheid op dit terrein gebaseerd zijn op de meest actuele stand     dat redelijkerwijs haalbaar is. Dit is in lijn met de benadering die de
 van de wetenschap. Op dit moment zijn de in Nederland gehanteerde           Gezondheidsraad heeft voorgesteld in het advies Voorzorg met rede.22
 blootstellingslimieten voor de bevolking gebaseerd op een aanbeveling
 van de Europese commissie uit 1999.14 Deze aanbeveling gaat uit van de
27       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                    2                             29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> Literatuur                           5G en gezondheid | pagina 29 van 33
 literatuur
28      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16  2                               30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                                                         5G en gezondheid | pagina 30 van 33
 1
    WHO - World Health Organization. Radiofrequency fields.                  6
                                                                                HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer.
    Geneva: WHO, 2014; Public consultation document.                            Part 1: Epidemiology of tumours in the head. The Hague:
 2
    SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on            Health Council of the Netherlands, 2013; publication nr 2013/11.
    Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk -         7
                                                                                HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer.
    Tenth Report from SSM:s Scientific Council on Electromagnetic Fields,       Part 2: Animal studies on carcinogenesis. The Hague: Health Council
    2015. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority, 2015;                  of the Netherlands, 2014; publication nr 2014/22.
    SSM Report 2015:19.                                                      8
                                                                                HCN - Health Council of the Netherlands. Mobile phones and cancer.
 3
    SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on            Part 3: Update and overall conclusions from epidemiological and
    Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk.             animal studies. The Hague: Health Council of the Netherlands,
    Eleventh report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic            2016; publication nr 2016/06.
    Fields, 2016. Including Thirteen years of electromagnetic field research 9
                                                                                Gezondheidsraad. Brief van prof dr M de Visser dd 14 januari 2005
    monitored by SSM’s Scientific Council on EMF and health: How has the        inzake Mobiele telefoons en gezondheid aan de Staatssecretaris van
    evidence changed over time? Stockholm: Swedish Radiation Safety             Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
    Authority, 2016; SSM Report 2016:15.                                        Den Haag: Gezondheidsraad; 2005.
 4
    SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on         10
                                                                                Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
    Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk.             GSM-basisstations. Den Haag: Gezondheidsraad, 2000;
    Twelfth report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic Fields,     publicatie nr 2000/16.
    2017. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority, 2018;               11
                                                                                Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
    SSM Report 2018:09.                                                         Mobiele telefoons. Een gezondheidskundige analyse. Den Haag:
 5
    SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on            Gezondheidsraad, 2002; publicatie nr 2002/01.
    Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk -         12
                                                                                Gezondheidsraad: Commissie Elektromagnetische velden.
    Thirteenth report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic          Mobiele telefoons en gezondheid (briefadvies). Den Haag:
    Fields, 2018. Stockholm: Swedish Radiation Safety Authority,                Gezondheidsraad, 2005.
    2019; SSM Report 2019:08.
29      Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                2                               31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                                                             5G en gezondheid | pagina 31 van 33
 13
    Gezondheidsraad. Invloed van radiofrequente                             19
                                                                               Stam R, Bolte JFB, Pruppers MJM, Robijns JJ, Kamer J, Colussi LC.
    telecommunicatiesignalen op kinderhersenen. Den Haag:                      Verkenning van de blootstelling aan elektromagnetische velden
    Gezondheidsraad, 2011; publicatie nr 2011/20.                              afkomstig van 5G-systemen. Small cells en massive MIMO. Bilthoven:
 14
    Raad van de Europese Unie. Aanbeveling van de Raad van 12 juli             Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu / Agentschap Telecom,
    1999 betreffende de beperking van de blootstelling van de bevolking        2019; RIVM rapport 2019-0214.
    aan elektromagnetische velden van 0 Hz - 300 GHz. Publicatiebl Eur      20
                                                                               Reedijk M, Lenters V, Slottje P, Pijpe A, Peeters PH, Korevaar JC, et al.
    Gemeensch 1999; L199: 59-70.                                               Cohort profile: LIFEWORK, a prospective cohort study on occupational
 15
    ICNIRP - International Commission on Non-Ionizing Radiation                and environmental risk factors and health in the Netherlands. BMJ
    Protection. Guidelines for limiting exposure to time-varying electric,     Open 2018; 8(2): e018504.
    magnetic, and electromagnetic fields (up to 300 GHz). Health Phys       21
                                                                               Europees Parlement, Raad van de Europese Unie. Richtlijn 2013/35/
    1998; 74(4): 494-522.                                                      EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 juni 2013
 16
    ICNIRP - International Commission on Non-Ionizing Radiation                betreffende de minimumvoorschriften inzake gezondheid en veiligheid
    Protection. Guidelines for limiting exposure to electromagnetic fields     met betrekking tot de blootstelling van werknemers aan de risico’s van
    (100 kHz to 300 GHz). Health Phys 2020; 118(5): 483-524.                   fysische agentia (elektromagnetische velden) (twintigste bijzondere
 17
    European Commission - DG Communication Networks Content                    richtlijn in de zin van artikel 16, lid 1, van Richtlijn 89/391/EEG) en tot
    and Technology. Mandate to CEPT to develop least restrictive               intrekking van Richtlijn 2004/40/EG. Publicatiebl Eur Gemeensch 2013;
    harmonized technical conditions suitable for next-generation (5G)          L179: 1-23.
    terrestrial wireless systems for priority frequency bands above 24 GHz. 22
                                                                               Gezondheidsraad. Voorzorg met rede. Den Haag: Gezondheidsraad,
    https://ec.europa.eu/newsroom/dae/document.cfm?doc_id=66338                2008; publicatie nr 2008/18.
 18
    European Conference of Postal and Telecommunications
    Administrations - Electronic Communictions Committee. Spectrum for
    wireless broadband – 5G https://www.cept.org/ecc/topics/spectrum-for-
    wireless-broadband-5g
30       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                    2                                32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                              5G en gezondheid | pagina 32 van 33
 Commissie en geraadpleegde deskundigen                                                    Waarnemers:
                                                                                           •   dr. M.J.M. Pruppers, Kennisplatform Elektromagnetische velden, Bilthoven
 Samenstelling Commissie Elektromagnetische velden voor het advies 5G en gezondheid        •   ir. J. Robijns, Agentschap Telecom, Groningen (waarnemer tot 1 juli 2020)
 •  prof. dr. ir. H. Kromhout, hoogleraar arbeidshygiëne en blootstellingskarakterisering, •   ir. J.P.M. van Assche, Agentschap Telecom, Groningen (waarnemer sinds 1 juli
                                                                                               2020)
    Universiteit Utrecht, voorzitter
                                                                                           Secretarissen:
 •  prof. dr. A. Aleman, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie, Rijksuniversiteit
    Groningen
                                                                                           •   dr. E. van Rongen, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  dr. A. Huss, epidemioloog, Universiteit Utrecht
                                                                                           •   dr. H.F.G. van Dijk, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  prof. dr. S. Le Cessie, statisticus, LUMC, Leiden
 •  dr. R.M.C. Mestrom, universitair docent, Technische Universiteit Eindhoven             Incidenteel geraadpleegd deskundige:
 •  dr. M.M. Paulides, universitair docent, Erasmus MC, Rotterdam                          •   dr. Z. Sienkiewicz, Oxford
 •  prof. dr. H.F.J. Savelkoul, hoogleraar celbiologie en immunologie, Wageningen UR
 •  dr. R. van Strien, epidemioloog; medisch milieukundige, GGD, Amsterdam
 •  dr. G. Kelfkens, fysicus, RIVM, Bilthoven, structureel geraadpleegd deskundige
31         Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                                                        2                              33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
 en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad - Gezondheidsraad. 5G en gezondheid.
 Den Haag: Gezondheidsraad, 2020; publicatienr. 2020/16.
 Auteursrecht voorbehouden
32       Gezondheidsraad | Nr. 2020/16                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>