<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Voeding, gezondheid
en duurzaamheid:
een blik vooruit
Aan: de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
en de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Nr. 2020/05, Den Haag, 20 mei 2020
                                                             2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud                                                              Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 2 van 13
 inhoud
      Samenvatting3                                                  03 Hoe verder?                                                      8
                                                                           3.1  Naar Richtlijnen goede voeding nieuwe stijl               8
  01 Inleiding4                                                           3.2  Positionering, samenwerking en afstemming                 9
      1.1  Achtergrond                                            4
      1.2  Werkconferentie en opzet van het signalement           4       Literatuur11
  02 De thematiek in een notendop                                 5
      2.1  Eerdere advisering door de Gezondheidsraad             5
      2.2  Gezond en duurzaam: een inmiddels gangbaar perspectief 7
1       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                        2                             3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                     Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 3 van 13
 samenvatting
 Met het oog op de voedingsvoorlichting en
 het voedingsbeleid vat de Gezondheidsraad
 wetenschappelijke bevindingen periodiek samen
 in de zogeheten Richtlijnen goede voeding.
 Gezondheid is daarbij tot nu toe steeds de focus
 geweest. Er is echter groeiende aandacht voor
 het aspect van duurzaamheid. Op verzoek van
 de ministeries van LNV en VWS heeft de
 Gezondheidsraad verkend hoe de perspec-
 tieven van gezondheid en duurzaamheid in
 samenhang kunnen worden betrokken bij de
 voedingsadvisering. Ook inzichten in consumen-
 tengedrag zullen daarbij waar mogelijk een
 plaats krijgen. Volgens de raad verdient bij dit
 alles een modulaire aanpak de voorkeur, dat
 wil zeggen een stapsgewijze integratie van
 gegevens op basis van voortschrijdende kennis.
2       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                2                                  4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                              Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 4 van 13
 01 inleiding                                                               de verdere ontwikkeling van een visie op voeding en duurzaamheid en
                                                                            doet een beroep op de Gezondheidsraad voor een nadere verkenning van
 1.1     Achtergrond                                                        thema’s en mogelijke acties.”3 Ook het ministerie van VWS gaf te kennen
 In de samenleving en de wetenschap is er toenemend aandacht voor de        behoefte te hebben aan een dergelijke verkenning.
 vraag welke voeding niet alleen gezond maar ook duurzaam is. Het gaat
 om een complexe kwestie. Waar gezondheid al een ruim begrip is, geldt      1.2    Werkconferentie en opzet van het signalement
 dat voor duurzaamheid des te meer. Dit concept blijkt een zeer breed       Met het oog op dit verzoek organiseerde de Gezondheidsraad een werk-
 spectrum aan thema’s te omvatten, van ecologische aspecten zoals           conferentie getiteld ‘Gezondheid: kansen en risico’s bij verduurzaming van
 uitstoot van broeikasgassen, land- en watergebruik en biodiversiteit tot   het voedselsysteem’. Het verslag daarvan is als bijlage opgenomen en
 dierenwelzijn en eerlijke handel.                                          gepubliceerd bij het advies op www.gezondheidsraad.nl. De bijeenkomst
                                                                            was vooral bedoeld om de plaats van gezondheid in het debat scherp in
 Het ministerie van LNV heeft in 2018 het visiedocument ‘Landbouw,          beeld te houden en richting te geven aan de mogelijke inbreng van de
 natuur en voedsel: waardevol en verbonden’1 uitgebracht en in 2019         Gezondheidsraad als wetenschappelijk adviescollege. Primair gebaseerd
 een vervolgdocument gepubliceerd.2 Daar worden criteria in genoemd         op de uitkomsten van de werkconferentie bevat dit signalement een
 waaraan zich beleidsvoornemens, plannen en initiatieven laten toetsen.     perspectief op adviesthema’s voor de toekomst.
 Het voedselsysteem als geheel, van productie tot consumptie met alle
 tussenliggende stappen, wordt daarbij centraal gesteld. Voedselveiligheid  Voor dit signalerende en verkennende advies is de vaste Commissie
 en -kwaliteit gelden hierbij steeds als basisvoorwaarden.                  Voeding van de Gezondheidsraad geraadpleegd. Tevens is het signale-
                                                                            ment getoetst door de Beraadsgroep. De opzet is als volgt. Hoofdstuk 2
 De Gezondheidsraad is eveneens bij deze brede thematiek betrokken.         begint met een korte terugblik op eerdere advisering door de Gezond-
 In het Werkprogramma 2020 van de raad staat het als volgt: “De productie   heidsraad. Diverse adviezen vertoonden raakvlakken met de onderhavige
 van voedsel heeft gevolgen voor de belasting van het milieu en het welzijn thematiek. In deze adviezen is eveneens vooruit gekeken en zijn onder
 van dieren. Al geruime tijd is er daarom aandacht voor gezonde en          meer aanbevelingen gedaan voor beleidsmaatregelen en aanvullend
 duurzame keuzes voor consumptie. Het ministerie van LNV is bezig met       onderzoek. Tegen deze achtergrond komen vervolgens enkele recente
3       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                              2                                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                                                                             Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 5 van 13
 ontwikkelingen, vragen en perspectieven ter sprake, mede ingegeven         02 de thematiek in een notendop
 door de uitkomsten van de werkconferentie. Op basis daarvan worden in
 hoofdstuk 3 enkele lijnen geschetst waarlangs toekomstige advisering       2.1     Eerdere advisering door de Gezondheidsraad
 door de Gezondheidsraad zich zou kunnen ontwikkelen. Hierbij wordt ook     Wat is gezonde voeding? Met het oog op de voedingsvoorlichting en
 de positie van de raad ten opzichte van andere organisaties kort belicht.  de ontwikkeling van het voedingsbeleid vraagt de overheid de Gezond-
                                                                            heidsraad hierover sinds jaar en dag om advies. De beoordeling van de
 Bij een zo brede en complexe thematiek moest gekozen worden voor een       wetenschappelijke bevindingen en de praktische betekenis daarvan wordt
 nadere afbakening. Het accent is komen te liggen op mogelijkheden om       periodiek samengevat in de zogeheten Richtlijnen goede voeding.
 het duurzaamheidsperspectief te integreren in de voedingsadvisering        Aanvankelijk werden de richtlijnen geformuleerd in termen van voedings-
 door de Gezondheidsraad en op wetenschappelijke voorwaarden waar-          stoffen, met name vetzuren, suikers, voedingsvezel, cholesterol, keuken-
 onder zo’n integratie mogelijk is. Ook het consumentengedrag zal daarbij   zout, alcohol, vitamines en mineralen. Wetenschappelijke ontwikkelingen
 waar mogelijk worden betrokken. De focus bij dit alles zijn de Richtlijnen maakten geleidelijk ook aanbevelingen mogelijk in termen van voedings-
 goede voeding. Binnen het hele voedselsysteem doen zich nog tal van        middelen, zoals groente, fruit en vis, en over voedingspatronen, zoals
 andere vragen met een wetenschappelijke kant voor. Te denken valt aan      Mediterrane, bloeddrukverlagende en vegetarische patronen. In de editie
 de indirecte effecten van ecologische schade op de gezondheid of de        van 2006 gebeurde dat voor het eerst.4
 invloed van het transport van voedingsmiddelen. In principe kan de
 Gezondheidsraad zich ook richten op dit soort aspecten, maar daarover      Parallel aan deze ontwikkelingen groeiden de aandacht voor en zorg
 gaat dit signalement niet.                                                 over een ander aspect van voeding: hoe staat het met de ecologische
                                                                            belasting ten gevolge van de productie van voedingsmiddelen? Met
                                                                            andere woorden, wat valt te zeggen over het verband tussen gezonde en
                                                                            duurzame voeding? Op verzoek van de toenmalige minister van LNV
                                                                            wijdde de Gezondheidsraad in 2011 aan dit vraagstuk een afzonderlijk
                                                                            advies.5 Uitgangspunt vormden de destijds beschikbare richtlijnen goede
                                                                            voeding. Het belang van de gezondheid werd daarmee voorop gesteld.
4       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                                 2                              6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                            Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 6 van 13
 Zouden ecologische waarden domineren, dan zou dat tot andere             gekozen indicatoren voor duurzaamheid, schaalniveau (bijvoorbeeld
 aanbevelingen kunnen leiden, aldus het advies.                           lokaal, nationaal of mondiaal), en welke aspecten werden geïncludeerd
                                                                          (zoals wel of geen aandacht voor zaken als teeltwijze en transport).
 De belangrijkste conclusies van toen worden hier nog even kort           Evenmin werd stelselmatig gerapporteerd over de onzekerheden
 op een rij gezet:                                                        waarmee de analyses gepaard gaan. Vergelijkbaarheid en zeggingskracht
 • De keuze voor een bepaalde ecologische maat in de analyses is over     ervan werden daardoor bemoeilijkt. Vandaar het pleidooi voor een
   het algemeen van weinig invloed op de uiteindelijke conclusies, want   methodologische kwaliteitsslag.
   de indicatoren voor duurzaamheid, zoals uitstoot van broeikasgassen,
   landgebruik en biodiversiteit, vertonen een sterke samenhang.          Twee andere onderzoekaanbevelingen werden nog gedaan. De eerste had
 • Gezien de aanmerkelijke onzekerheden waarmee het ecologisch            te maken met de aanbevolen overgang naar alternatieven voor en andere
   onderzoek gepaard gaat, zijn alleen kwalitatieve richtlijnen mogelijk. bronnen van dierlijk eiwit en vis. In het advies werd opgemerkt dat zo’n
 • Twee richtlijnen leveren zowel gezondheidswinst als ecologische winst  verandering niet bij iedereen in de smaak valt. De andere aanbeveling
   op: eet meer plantaardig en minder vlees, en eet minder bij een te     richtte zich eveneens op het consumentengedrag. Logo’s op producten
   hoog lichaamsgewicht.                                                  zouden kunnen helpen om een gezonde en duurzame voedselkeuze te
 • Er is een richtlijn met ecologische winst en neutrale gezondheids­     bevorderen, maar er zijn vragen over de effectiviteit en haalbaarheid van
   effecten: zorg voor minder voedselafval.                               deze aanpak. Er zou behoefte zijn aan nader onderzoek wat in de praktijk
 • Eveneens is er een richtlijn met gezondheidswinst maar een ongunstig   werkt. Ook een eerder advies van de Gezondheidsraad vroeg al aandacht
   ecologisch effect: eet twee keer per week vis, waarvan minstens één    voor de effectiviteit van logo’s, toen met het accent op gezondheid.6
   keer vette vis.
                                                                          In 2015 verscheen de volgende versie van de Richtlijnen goede voeding.7
 Methodologisch zouden er volgens het advies bij het onderzoek naar de    Daarin werden ook enkele opmerkingen gewijd aan de ecologische
 ecologische aspecten van voedingsmiddelen, voedingspatronen en           aspecten van gezonde voeding. De conclusie luidde dat de bevindingen in
 voedselketens nog de nodige stappen te zetten zijn. Het beschikbare      het advies van 2011 bevestigd werden. Concreet gesproken betekende dit
 onderzoek liet een grote heterogeniteit zien, onder meer wat betreft     een versterking van de aanbeveling om zowel vanuit gezondheidskundig
5       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                                2                              7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                             Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 7 van 13
 als ecologisch oogpunt minder vlees en meer plantaardig te eten en een   en peulvruchten. Deze aanbevelingen komen goed overeen met de Richt-
 hoge zuivelconsumptie te matigen. Nieuw was de aanbeveling om vis­­      lijnen goede voeding 2015 van de Gezondheidsraad.
 consumptie te beperken tot eenmaal per week, en bij voorkeur vette vis:
 goed genoeg voor de gezondheid en beter voor het milieu. Dit laatste     Tegelijk wees de commissie van EAT-Lancet op regionale verschillen in de
 maakt duidelijk dat bij de zoektocht naar een optimaal verband tussen    wereld. Deze zouden betekenis kunnen hebben voor de specificatie van
 gezonde en duurzame voeding steeds naar beide kanten gekeken dient       voedingsaanbevelingen. Mede daarom organiseerde de Gezondheidsraad
 te worden.                                                               de in het begin van dit signalement genoemde werkconferentie. Focus
                                                                          van de bijeenkomst was de nadere uitwerking van de Richtlijnen goede
 2.2    Gezond en duurzaam: een inmiddels gangbaar                        voeding voor ons land, waarbij de aspecten van gezondheid en duur-
        perspectief                                                       zaamheid gaandeweg geïntegreerd zouden kunnen worden.
 Moest de Gezondheidsraad in zijn advies uit 2011 nog vaststellen dat er
 nauwelijks richtlijnen waren die het perspectief van gezonde en duurzame Al met al gaat het om een complexe exercitie die niet van vandaag op
 voeding combineerden, inmiddels is dat duidelijk anders. Er is een       morgen is voltooid. Dat besef klonk ook door tijdens de werkconferentie.
 groeiend aantal visiedocumenten en analyses waarin beide aspecten in     Kies voor een modulaire aanpak, luidde het advies. Dat wil zeggen:
 samenhang worden beschouwd. Een greep daaruit kan hier volstaan.8-22     vertrek vanuit de bestaande situatie, niet vanuit een ideaalbeeld, en ga
 Steeds nadrukkelijker wordt gesteld dat de inrichting van het voedsel­   periodiek na wanneer de kennis voldoende is voortgeschreden om op
 systeem grote invloed heeft op het bereiken van mondiaal nagestreefde    onderdelen verfijningen of aanvullingen, kwalitatief dan wel kwantitatief,
 duurzaamheidsdoelstellingen. De conclusies en aanbevelingen in de        voor te stellen.
 diverse publicaties vertonen een sterke overeenkomst. Illustratief is de
 kernboodschap uit het artikel van de commissie van EAT-Lancet dat
 afgelopen jaar ook in ons land veel aandacht heeft getrokken.20 Naar het
 oordeel van deze commissie zijn substantiële veranderingen nodig,
 met name een vermindering van de consumptie van (vooral rood) vlees
 en suiker en een toename van de consumptie van noten, fruit, groente
6       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                              2                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                              Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 8 van 13
 03 hoe verder?                                                             gerichte combinatie met andere soorten interventies, zoals omgevings­
                                                                            veranderingen die het gewenste gedrag bevorderen.6,24 Verdere kennis­
 3.1     Naar Richtlijnen goede voeding nieuwe stijl                        ontwikkeling op dit terrein is essentieel om succes te kunnen boeken.
 Als men bij de ontwikkeling van richtlijnen voor goede voeding wil streven Binnen het zogeheten ‘Deltaplan Voedingsonderzoek’ is dit één van
 naar integratie van het gezondheids- en duurzaamheidsaspect, is het        de onderzoeksthema’s.25
 belangrijk om van meet af aan ook deskundigen op het gebied van
 duurzaamheidsvraagstukken op enigerlei wijze bij de advisering te          De huidige richtlijnen bestaan uit 16 aanbevelingen. Ze zijn alle
 betrekken. Zo kunnen afwegingskwesties of een eventuele uitruil tussen     methodologisch verantwoord op basis van een achtergronddocument
 gezondheids- en ecologische belangen tijdig en helder in beeld komen.      waarin is uiteengezet hoe de stand van wetenschap is geëvalueerd.26
 Verder zijn de richtlijnen primair bedoeld als aanbevelingen aan de        Voor de gezondheidskundige analyse van goede voeding blijft dit een
 consument. In hoeverre de consument zich daaraan wenst te houden           fundamentele leidraad. Wat betreft het onderzoek naar de duurzaamheid
 is echter vers twee. Onlangs werd in een redactioneel commentaar in        van voedingsmiddelen, voedingspatronen en voedselketens zijn zaken
 Nature Sustainability nog eens aandacht gevraagd voor de rol van het       minder ver uitgekristalliseerd en gestandaardiseerd. Zoals gezegd is duur-
 menselijk gedrag bij dit alles.23 In lijn daarmee zou ook betrokkenheid    zaamheid een begrip dat zeer veel omvat en juist daarom voor praktische
 van consumentenorganisaties vanaf het begin van het adviesproces           toepassingen om nadere operationalisering van indicatoren vraagt.8,10
 volgens de conferentiedeelnemers aanbeveling verdienen.                    Voor internationale vergelijkbaarheid van analyses is dit van groot belang.
                                                                            Ook tijdens de werkconferentie werd dat benadrukt. Anders gezegd,
 Deze procesmatige invalshoek heeft ook een wetenschappelijke kant.         voor het thema duurzaamheid bestaat behoefte aan een soortgelijke
 Kennisontwikkeling op het gebied van duurzaamheid zou van begin            methodologische leidraad als voor de beoordeling van de gezondheids-
 af aan een plaats moeten krijgen bij advisering over goede voeding.        kundige aspecten van voeding. Tevens is dit nodig om inzichtelijk te
 Zo’n integrale beschouwingswijze past bij de beleidsmatig breed onder-     kunnen maken hoe bij de verdere ontwikkeling van richtlijnen de selectie,
 schreven systeembenadering van voedsel. Wat beïnvloeding van eet­­         weging en integratie van indicatoren voor duurzaamheid en gezondheid
 gedrag aangaat wees de Gezondheidsraad al op het belang van een            vorm kunnen krijgen.
 goede afstemming tussen verschillende voorlichtingsactiviteiten en een
7       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                                  2                               9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                              Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 9 van 13
 Mogelijke verfijningen of aanvullingen van (onderdelen van) de richtlijnen bij de bepleite modulaire aanpak om daaraan in de advisering prioriteit
 zijn vanzelfsprekend afhankelijk van wetenschappelijke ontwikkelingen,     te geven.
 met betrekking tot zowel gezondheid als duurzaamheid. Op basis van de
 uitkomsten van de werkconferentie en discussies in de wetenschappelijke    3.2     Positionering, samenwerking en afstemming
 literatuur vragen onder meer de volgende kwesties om nadere aandacht:      In ons land zijn diverse instituten actief op het brede terrein van voeding,
 • Overgewicht en obesitas: het lijkt belangrijk deze uitkomstmaat bij de   gezondheid en duurzaamheid. Elk doet dat vanuit zijn eigen missie, doelen
     analyses te betrekken.                                                 en taken. De Gezondheidsraad neemt een positie in op een veld waar
 • Eiwittransitie: welke gevolgen heeft meer plantaardig en minder vlees    onder andere ook organisaties als het Planbureau voor de leefomgeving,
     eten voor de kwaliteit van de eitwitinname?                            het RIVM en het Voedingscentrum opereren. Waar nodig en mogelijk
 • Differentiatie naar doelgroepen: hoe kan bij de afweging tussen          stemt de Gezondheidsraad zijn activiteiten met deze organisaties goed af.
     gezondheid en duurzaamheid rekening worden gehouden met
     verschillende doelgroepen, zoals mensen met een verhoogde              Zoals gezegd is de Gezondheidsraad voor zijn advisering afhankelijk van
     kwetsbaarheid of een zwakkere sociaaleconomische positie?              voortschrijdend wetenschappelijk inzicht. Met name het RIVM is in dit
 • Mogelijke nutriëntenverschuivingen in voedingsmiddelen door              opzicht een belangrijke samenwerkingspartner voor de raad. Het beschikt
     veranderende productiesystemen: inzicht is nodig in kansen en risico’s over een database met gegevens over een breed scala aan voedsel­
     bij verduurzaming van het voedselsysteem. Ook veranderingen in         producten. Deze database is via de Voedselconsumptiepeiling gekoppeld
     keuzes van consumenten kunnen hierbij een rol spelen.                  aan consumptiepatronen. Daarmee is het mogelijk om de milieudruk
 • Kwaliteit van verschillende soorten producten: hoe scoren bijvoorbeeld   van producten te bepalen en het effect van veranderingen in productie­
     lokale en seizoenproducten, biologisch geteelde voedingsmiddelen en    processen of consumptiepatronen in kaart te brengen. Een nieuw
     bewerkte en geconserveerde producten op het punt van gezondheid        onderzoeksprogramma van het RIVM is onlangs gelanceerd onder de titel
     en duurzaamheid?                                                       ‘Integraal voedselbeleid’.27 Daarin worden twee onderzoeken uitgevoerd:
                                                                            ontwikkeling van een afwegingskader voor een gezonde, duurzame en
 Deze lijst van thema’s is indicatief en niet uitputtend. Mochten zich op   veilige voedselkeuze; en onderzoek naar een voedingspatroon met
 bepaalde punten belangrijke nieuwe inzichten aandienen, dan hoort het      minder dierlijke en meer plantaardige producten. Anderzijds is er de relatie
8         Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                                2                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                           Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 10 van 13
 van de raad met het Voedingscentrum, dat de richtlijnen goede voeding
 vertaalt naar gezonde dagelijkse voedselkeuzes. Het Voedingscentrum
 incorporeert al informatie over duurzaamheid in zijn voedingsvoorlichting
 en zal baat hebben bij een voorafgaande wetenschappelijke
 onderbouwing door de Gezondheidsraad.
 Algemener gesproken zal de Gezondheidsraad steeds moeten
 beoordelen of de stand van wetenschap voldoende aanleiding vormt
 voor actualisering van (onderdelen van) de richtlijnen goede voeding.
 De raad wil hierbij de vinger aan de pols houden. Integratie van het
 duurzaamheidsperspectief in de richtlijnen zal daarbij hoe dan ook een
 vast aandachtspunt zijn. Tevens houdt deze benadering in dat de raad
 aandacht wil schenken aan ontbrekende kennis en aanbevelingen wil
 doen hoe leemten in kennis kunnen worden verkleind.
9       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                          2                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                              Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 11 van 13
 literatuur
 1
    Ministerie van LNV. Landbouw, natuur en voedsel: waardevol               10
                                                                                Mertens E, Veer van ’t P, Hiddink GJ, Steijns JMJM, Kuijsten A.
    en verbonden. Den Haag, 2018.                                               Operationalising the health aspects of sustainable diets: a review.
 2
    Ministerie van LNV. Realisatieplan Visie LNV. Op weg met nieuw              Public Health Nutrition 2017; 20(4): 739-757.
    perspectief. Den Haag, 2019.                                             11
                                                                                European Public Health Association. Healthy and Sustainable Diets
 3
    Gezondheidsraad. Werkprogramma 2020.                                        for European Countries. EUPHA, 2017.
    Den Haag: Gezondheidsraad; 2019.                                         12
                                                                                De Krom M, Muilwijk H. Perspectieven op duurzaam voedsel.
 4
    Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2006.                            Pluriformiteit in debat en beleid. Planbureau voor de Leefomgeving:
    Den Haag: Gezondheidsraad; 2006: publicatienr. 2006/21.                     Den Haag, 2018.
 5
    Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding ecologisch belicht.           13
                                                                                Raad voor de leefomgeving en infrastructuur. Duurzaam en gezond.
    Den Haag: Gezondheidsraad; 2011: publicatienr. 2011/08.                     Samen naar een houdbaar voedselsysteem. Den Haag, 2018.
 6
    Gezondheidsraad. Gezonde voeding: logo’s onder de loep.                  14
                                                                                Parsons K, Hawkes C. Connecting food systems for co-benefits:
    Den Haag: Gezondheidsraad; 2008: publicatienr. 2008/22.                     How can food systems combine diet-related health with environmental
 7
    Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015.                            and economic policy goals? Policy Brief 31. European Observatory on
    Den Haag: Gezondheidsraad; 2015: publicatienr. 2015/24.                     Health Systems and Policies, 2018.
 8
    Dooren C van, Marinussen M, Blonk H, Aiking H. Vellinga P.               15
                                                                                Van de Kamp M, Van Dooren C, Hollander A, Geurts M, Brink E,
    Exploring dietary guidelines based on ecological and nutritional values:    Van Rossum C, e.a. Healthy diets with reduced environmental impact?
    a comparison of six dietary patterns. Food Policy 2014; 44: 36-46.          – The greenhouse gas emissions of various diets adhering to the Dutch
 9
    Nelson M, Hamm W, Hu F, Abrams S, Griffin T. Alignment of healthy           food based dietary guidelines. Food Research International 2018;
    dietary patterns and environmental sustainability: a systematic review.     104: 14-24.
    Adv Nutr 2016; 7: 1005–1025.                                             16
                                                                                Planbureau voor de Leefomgeving. Dagelijkse kost. Hoe overheden,
                                                                                bedrijven en consumenten kunnen bijdragen aan een duurzaam
                                                                                voedselsysteem. Den Haag, 2019.
10      Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                                  2                             12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                           Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit | pagina 12 van 13
 17
    International Panel of Experts on Sustainable Food Systems.            26
                                                                              Gezondheidsraad. Werkwijze van de commissie Richtlijnen goede
    Toward a Common Food Policy for the European Union, 2019.                 voeding 2015 – Achtergronddocument bij Richtlijnen goede voeding
 18
    FAO and WHO. Sustainable healthy diets – Guiding principles.              2015. Den Haag: Gezondheidsraad; 2015: publicatienr. A15/03.
    Rome, 2019.                                                            27
                                                                              https://www.rivm.nl/over-het-rivm/kennis-en-kunde/strategisch-
 19
    Stockholm Resilience Centre. Nordic food systems for improved             programma-rivm/integraal-voedselbeleid.
    health and sustainability, 2019.
 20
    Willett W, Rockström J, Loken B et al. Food in the Anthropocene:
    the EAT-Lancet Commission on healthy diets from sustainable
    food systems. Lancet 2019; 393: 447-492.
 21
    Chen C, Chaudhary A, Mathys A. Dietary change scenarios and
    implications for environmental, nutrition, human health and economic
    dimensions of food sustainability. Nutrients 2019; 11: 856.
 22
    Brink E, Van Rossum C, Postma-Smeets A, Stafleu A, Wolvers D,
    Van Dooren C, e.a. Development of healthy and sustainable food-
    based dietary guidelines for the Netherlands. Public Health Nutrition
    2019; 22(13): 2419-2435.
 23
    Editorial. Drivers of diet change. Nature Sustainability 2019; 2: 645.
 24
    Gezondheidsraad. Plan de campagne. Bevordering van gezond gedrag
    door massamediale voorlichting. Den Haag: Gezondheidsraad; 2006:
    publicatienr. 2006/16.
 25
    ZonMw. Deltaplan Voedingsonderzoek – een stevig fundament
    voor de toekomst. Den Haag, 2018.
11      Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                              2                              13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
 lingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Voeding, gezondheid en duurzaamheid: een blik vooruit
 Den Haag: Gezondheidsraad, 2020; publicatienr. 2020/05.
 Auteursrecht voorbehouden
12       Gezondheidsraad | Nr. 2020/05                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>