<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Toelaatbaarheid
nieuwe vormen
van lijkbezorging
Aan: de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
Nr. 2020/06, Den Haag, 25 mei 2020
                                                               2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud                                          Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 2 van 31
 inhoud
      Samenvatting3                          03 Twee nieuwe technieken getoetst                              16
                                                  3.1  Alkalische hydrolyse                                    17
  01 Inleiding5                                  3.2  Composteren                                             21
      1.1  Uitgangspunten en terminologie  6
      1.2  Werkwijze                       7     Literatuur24
      1.3  Internationale ontwikkelingen   8
      1.4  Leeswijzer                      8
  02 Beoordelingskader9
      2.1  Waarden en voorwaarden         10
      2.2  Veiligheid                     11
      2.3  Waardigheid                    12
      2.4  Duurzaamheid                   14
1       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                         2                                  3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                         Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 3 van 31
 samenvatting
 In de Wet op de lijkbezorging is vastgelegd dat    het woord, als onderdeel van het met tal van        Toetsing van nieuwe technieken
 de lichamen van onze doden een goede bestem-       rituele handelingen omgeven uitvaartproces.         Naar het oordeel van de commissie voldoet
 ming moeten krijgen. Toegestaan zijn begraven,     De commissie leidt uit verschillende bronnen        alkalische hydrolyse in principe aan de gestelde
 cremeren, doneren aan de wetenschap, en in         af dat de samenleving belang hecht aan een          voorwaarden. Zij vindt dat voldoende is aan­ge-
 uitzonderlijke gevallen een zeemansgraf.           respectvolle bestemming van de lichamen van         toond dat deze nieuwe techniek van lijkbezor-
 Er dienen zich echter nieuwe technieken aan.       onze doden. Bestaande wet- en regelgeving en        ging op het punt van duurzaamheid in beginsel
 Alkalische hydrolyse, waarbij lichamen worden      geaccepteerde praktijken vormen een vertrek-        gunstig afsteekt bij begraven en cremeren. Wel
 opgelost in een verwarmde vloeistof, is er daar    punt. Daarin liggen breed gedeelde principes        zullen bij eventuele toelating van deze techniek
 een van. Gezien deze ontwikkelingen heeft          besloten. Ook actuele discussies in politiek en     de technische specificaties nog nader beoor-
 de minister van Binnenlandse Zaken en              samenleving, zowel nationaal als internationaal,    deeld moeten worden. Humaan composteren is
 Koninkrijksrelaties de Gezondheidsraad             bieden een oriëntatie voor het opstellen van een    een andere vorm van lijkbezorging die in een
 verzocht een beoordelingskader op te stellen       beoordelingskader. De commissie heeft dit alles     toenemende belangstelling staat. Hierbij wordt
 voor de toelaatbaarheid van nieuwe vormen          in samenhang beschouwd en op basis daarvan          het lichaam van de overledene in koolstofrijk
 van lijkbezorging.                                 drie waarden – veiligheid, waardigheid en duur-     materiaal gelegd en door bacteriën afgebroken
                                                    zaamheid – geïdentificeerd en voorwaarden           en omgezet in een stabiele en vruchtbare
 Uitgangspunten bij dit advies                      geformuleerd waaraan voldaan dient te worden,       compost. Het proces kan meer of minder
 Een speciaal samengestelde commissie van           wil een nieuwe techniek van lijkbezorging toelaat-  ­technisch worden ingericht. De commissie
 de raad heeft zich gebogen over dit ethisch,       baar zijn. Deze staan samengevat in tabel 1 op       concludeert dat vooralsnog onvoldoende infor-
 religieus en maatschappelijk gevoelige vraag-      pagina 4.                                            matie beschikbaar is om humaan composteren
 stuk. Conform de adviesaanvraag heeft zij zich                                                          te beoordelen aan de hand van de opgestelde
 beperkt tot de lijkbezorging in de strikte zin van                                                      voorwaarden van het beoordelingskader.
2        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                 2                                 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                                    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 4 van 31
 Tabel 1. Beoordelingskader voor nieuwe vormen van lijkbezorging
  Waarde             Voorwaarde                             Omschrijving
  Veiligheid         Gegarandeerde technische veiligheid    Installaties moeten technisch deugdelijk zijn en geen risico opleveren
                                                            voor de operateurs en anderen in de buurt van de installatie.
  Veiligheid         Geen verspreiding van risicovolle      Het proces van lichaamsafbraak mag niet gepaard gaan met het vrijkomen
                     agentia                                van agentia in concentraties die mens en milieu schaden.
  Waardigheid        Gegarandeerde afbraak van het lichaam  De lichaamsafbraak moet effectief verlopen tot ten minste het skelet.
                     Geen ongewilde vermenging van          Gedurende de lijkbezorging moeten lichamen en de overblijfselen daarvan
  Waardigheid        lichamen en de overblijfselen daarvan  individueel onderscheidbaar blijven.
  Waardigheid        Geen publieke waarneembaarheid van     De lichaamsafbraak mag niet leiden tot geurhinder en mag niet zichtbaar
                     het afbraakproces                      zijn voor mensen in de omgeving.
  Waardigheid        Gegarandeerde integriteit van lichamen Lichamen en de overblijfselen daarvan moeten worden beschermd
                     en de overblijfselen daarvan           tegen ontvreemding en ander oneigenlijk gebruik.
  Duurzaamheid       Minder beslag op eindige grondstoffen  Bij de technische inrichting en uitvoering moeten minder eindige grondstoffen
                                                            worden gebruikt dan bij begraven en cremeren.
  Duurzaamheid       Minder schadelijke emissies            Bij de technische uitvoering moet de uitstoot van schadelijke stoffen lager
                                                            zijn dan bij begraven en cremeren.
  Duurzaamheid       Minder beslag op beschikbare ruimte    De lijkbezorging moet minder ruimte in beslag nemen dan begraven.
3        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                           2                               5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding            Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 5 van 31
 01
 inleiding
4      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                              2                                  6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                          Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 6 van 31
 In Nederland sterven jaarlijks ruim 150.000 mensen en dat aantal neemt    terreinen, zoals antropologie, milieutechnologie, ethiek, recht en biologi-
 de komende decennia toe. Wat er met het lichaam van een overledene        sche veiligheid. De samenstelling van de Commissie Toelaatbaarheid
 moet gebeuren staat in de Wet op de lijkbezorging. Meer specifiek staat   nieuwe vormen van lijkbezorging staat achterin dit advies. De adviesvraag
 daarin dat “lijkbezorging geschiedt door begraving, crematie of op andere van de minister is te vinden op www.gezondheidsraad.nl.
 bij of krachtens de wet voorziene wijze.” Naast begraven en cremeren
 kunnen burgers beslissen hun lichaam te doneren aan de wetenschap.        1.1     Uitgangspunten en terminologie
 In uitzonderlijke gevallen is een zeemansgraf toegestaan.                 De uitvaart van overledenen is omgeven met tal van rituelen en hande-
                                                                           lingen. Al naar gelang levensbeschouwing, individuele wensen, culturele
 De afgelopen jaren zijn er nieuwe vormen van lijkbezorging ontwikkeld,    gebruiken en wettelijke kaders krijgen die rituelen en handelingen hun
 zoals alkalische hydrolyse. Dit betreft een techniek waarbij het lichaam  precieze vorm. Lijkbezorging is een onderdeel van dat hele proces.
 wordt opgelost in een verwarmde vloeistof waaraan loog (het zeer corro-   Alleen op dat onderdeel richt zich dit advies. Bij het opstellen van het
 sieve kaliumhydroxide) is toegevoegd. In Nederland wordt sinds enkele     kader heeft de commissie gezocht naar waarden die, blijkens geldende
 jaren gediscussieerd over deze nieuwe techniek, die vaak als ‘resomeren’  wet- en regelgeving, staande praktijken en naar inschatting van de
 wordt aangeduid. De commissie kiest ervoor om naar het chemische          commissie, onderschreven worden door een ruime meerderheid van de
 proces te verwijzen: alkalische hydrolyse (zie verder 3.1).               Nederlandse bevolking.2-5 Het beoordelingskader is techniekonafhankelijk.
                                                                           Daardoor is het toepasbaar op meerdere, mogelijk nog te ontwikkelen,
 Het toevoegen van nieuwe vormen van lijkbezorging aan de wet vraagt       vormen van lijkbezorging. De waarden zijn uitgewerkt door voorwaarden
 een brede afweging, omdat het een gevoelig thema is met ethische, religi- te formuleren. Hierbij is in meer detail gekeken naar de wet- en regelge-
 euze en maatschappelijke componenten. De minister van Binnenlandse        ving en naar de bestaande, en daarmee geaccepteerde, praktijken van
 Zaken en Koninkrijksrelaties heeft daarom aan de Gezondheidsraad          en voor begraven en cremeren. Het, deels impliciete, normatieve kader
 gevraagd een beoordelingskader te ontwikkelen waaraan de toelaatbaar-     voor deze vormen van lijkbezorging is voor de commissie een vertrekpunt
 heid van nieuwe vormen van lijkbezorging zich laat toetsen, en om dat     geweest. In aanvulling daarop heeft zij onderzocht welke argumenten en
 kader op alkalische hydrolyse toe te passen.1 Hiertoe heeft de raad een   overwegingen in het huidige discours over nieuwe technieken van lijk­
 commissie van deskundigen ingesteld met expertise op uiteenlopende        bezorging een rol spelen.
5        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                               2                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                            Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 7 van 31
 De commissie heeft ervoor gekozen aan te sluiten bij actuele ontwikke-     1.2      Werkwijze
 lingen. Daarom beoordeelt zij in dit advies niet alleen de toelaatbaarheid De commissie heeft literatuuronderzoek gedaan, waarbij zij constateerde
 van alkalische hydrolyse, maar ook van composteren. Wettelijke ontwikke-   dat weinig wetenschappelijke literatuur beschikbaar is over humane
 lingen in de VS en in België wijzen uit dat het composteren van een over-  alkalische hydrolyse en humaan composteren. Wat wel beschikbaar is,
 leden persoon geen science fiction is.6-9 Een andere techniek die vaak     zijn publicaties over de toepassing van genoemde technieken voor de
 wordt genoemd, cryomeren (vriesdrogen), is niet in de overwegingen         verwerking van dode boerderijdieren. De zoekstrategie naar relevante
 meegenomen, omdat deze alleen nog als concept bestaat en omdat,            literatuur is divers geweest. In databases met wetenschappelijke literatuur,
 voorzover bekend, er nergens ter wereld een installatie beschikbaar is     zoals PubMed en Scopus, is periodiek gezocht naar zowel wetenschap-
 voor humaan cryomeren.10 Technieken die niet op afbraak maar op            pelijke publicaties over vormen van lijkbezorging en destructie van de
 conservering zijn gericht, zoals plastineren en invriezen, laat de         stoffelijke overschotten van dieren als naar analyses van de ethische,
 commissie eveneens buiten beschouwing. Zij plaatst de vraag van de         juridische en sociaal-maatschappelijke inbedding van dergelijke tech-
 minister binnen de context van lopende discussies in politiek en samen­    nieken. Met Google Scholar is op dagelijkse basis gezocht naar beschik-
 leving en vat ‘lijkbezorging’ op in de strikte zin van het woord, namelijk bare literatuur. De meeste publicaties zijn verschenen in Engelstalige
 zorg gericht op afbraak van het lichaam van de overledene.                 vaktijdschriften en door overheden gepubliceerde standaarden gericht
                                                                            op controle en beheer van afval, boerderijdieren en waterhuishouding.
 Een discussiepunt bij de totstandkoming van dit advies was de gebezigde    Daarnaast hebben de commissieleden artikelen en rapporten aange-
 terminologie, met name het begrip ‘lijk’. Het woord lijk wordt in sommige  dragen die inzichtelijk maken hoe de dood en de lijkbezorging worden
 situaties als onnodig confronterend of aanstootgevend ervaren.11           georganiseerd in Nederland en daarbuiten. Verder zijn veel publicaties
 Tegelijkertijd heeft het begrip specifieke en technische betekenissen,     gevonden aan de hand van de referentielijsten van de bestudeerde
 bijvoorbeeld voor de wet. Daarom spreekt de commissie in dit advies        stukken. Informatie is verder betrokken van nieuwssites, blogs en
 veelal van lichaam van de overledene of van lichaam. Slechts in enkele     websites van (potentiële) aanbieders van alkalische hydrolyse
 gevallen gebruikt zij de term lijk, vooral waar het begrip past in een     en composteren.
 ­wettelijke context.
6         Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                              2                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                          Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 8 van 31
 Er is een aantal relevante rapporten verschenen over alkalische           kennis, ervaring en technologie die is ontwikkeld in de veehouderijsector,
 hydrolyse voor de Nederlandse situatie, en de commissie heeft daar        onder meer in de VS en Canada, en die daar al jaren gangbaar is.16 In de
 dankbaar gebruik van gemaakt. TNO heeft drie rapporten geschreven         Europese Unie is, onder specifieke voorwaarden, het composteren van
 over alkalische hydrolyse.12-14 Ook hebben onderzoekers van de TU Delft   dode boerderijdieren toegestaan sinds 2015.17
 een rapport uitgebracht over een beoordelingskader voor alternatieve
 vormen van lijkbezorging.4 Tenslotte zijn er twee onderzoeken gepubli-    1.4    Leeswijzer
 ceerd die inzichtelijk maken of er in Nederland draagvlak is voor         In hoofdstuk 2 formuleert de commissie het beoordelingskader voor
 alkalische hydrolyse.3,5
 ­
                                                                           nieuwe vormen van lijkbezorging. Vervolgens past zij dit in hoofdstuk 3
 Naast het literatuuronderzoek heeft de commissie deskundigen geraad-      toe op alkalische hydrolyse en composteren.
 pleegd, onder meer op het terrein van composteren, en zijn diverse werk­
 bezoeken afgelegd aan professionals in de uitvaartbranche. Ook is er een
 hoorzitting geweest waar belanghebbenden gehoord zijn over het eventueel
 toelaten van nieuwe vormen van lijkbezorging.2 De deelnemerslijst en het
 verslag van deze hoorzitting zijn te vinden op www.gezondheidsraad.nl.
 1.3     Internationale ontwikkelingen
 In een aantal landen zijn nieuwe vormen van lijkbezorging inmiddels
 wettelijk toegelaten. Zo is alkalische hydrolyse toegestaan in een aantal
 delen van Canada, de VS, Mexico, Australië en Zuid-Afrika.15 Voor zover
 de commissie heeft kunnen nagaan, heeft nog geen enkel Europees land
 die mogelijkheid geboden. Humaan composteren is in de staat
 Washington in de VS toegestaan als nieuwe vorm van lijkbezorging.7
 In de staten Colorado en Californië en ook in België (Brussel) zijn er
 wetsinitiatieven daarvoor ingediend.6,8,9 Composteren is gebaseerd op de
7        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                             2                                  9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 9 van 31
 02
 beoordelingskader
8      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                              2                                 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                                   Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 10 van 31
 Nieuwe vormen van lijkbezorging zijn naar het oordeel van de commissie     duurzaamheid vergeleken met bestaande vormen van lijkbezorging
 alleen toelaatbaar als daarbij drie waarden gerespecteerd worden:          slechter scoort, die nieuwe techniek naar het oordeel van de commissie
 veiligheid, waardigheid en duurzaamheid. Om het beoordelingskader          in beginsel niet toelaatbaar is.
 praktisch vorm te geven heeft de commissie deze waarden uitgewerkt         De commissie heeft deze drie waarden uitgewerkt in concrete voor-
 in concrete voorwaarden waaraan voldaan dient te worden.                   waarden waaraan nieuwe lijkbezorgingstechnieken moeten voldoen.
                                                                            Veiligheid is fundamenteel. Indien er aanmerkelijke risico’s zijn geïdentifi-
 2.1     Waarden en voorwaarden                                             ceerd, bijvoorbeeld door de kans op vrijkomen van schadelijke agentia,
 Analyse van principes en overwegingen in bestaande wet- en regelgeving,    dan is zo’n vorm van lijkbezorging of niet toelaatbaar, of dienen er (techni-
 uitvaartpraktijken en bestudering van actuele ontwikkelingen en discussie- sche of andere) maatregelen te worden getroffen waarmee de risico’s
 punten hebben de commissie ertoe gebracht bij de invulling van het         beheersbaar zijn. Waardigheid is minder eenduidig te operationaliseren,
 beoordelingskader uit te gaan van de drie genoemde waarden.                omdat sterk variabele factoren als cultuur, levensbeschouwing en persoon-
 Consultatie van deskundigen en professionals, onder andere tijdens een     lijke voorkeuren daarbij een grote rol spelen. Zo was crematie lange tijd
 hoorzitting, leverde een verdere onderbouwing voor de door de commissie    controversieel, maar is het inmiddels de meest toegepaste vorm van lijk­
 gemaakte keuzen.2 De waarden zijn in overeenstemming met eerdere           bezorging.20,21 Tegelijkertijd blijft deze vorm onacceptabel voor bijvoorbeeld
 beschouwingen over dit onderwerp, inclusief die in het parlement.3-5,18,19 orthodoxe christenen, moslims en joden, omdat verassing ingaat tegen
 Om te beginnen mag een nieuwe techniek geen onaanvaardbare risico’s        hun geloof.2,22,23 De commissie acht het niet op haar weg liggen om hier
 opleveren voor de veiligheid van betrokkenen bij de uitvaart en van omwo-  een nadere ethische beschouwing aan te wijden of er een oordeel over te
 nenden. Daarnaast is uit ethisch oogpunt waardigheid bij het omgaan met    geven. Zij heeft zich gericht op onderliggende principes bij de bestaande
 het lichaam van de overledene essentieel. Met het oog op de bestaande      praktijken van, en wet- en regelgeving voor, begraven en cremeren in
 problemen van milieu, opwarming van de aarde en gebrek aan ruimte          Nederland. Tevens is er gekeken naar praktijken in andere landen en cultu-
 vindt de commissie verder dat nieuwe vormen van lijkbezorging per saldo    rele contexten. Hieruit heeft de commissie voorwaarden voor waardigheid
 duurzamer moeten zijn dan begraven en cremeren. De drie genoemde           afgeleid.24 Het gaat om handelingen en regels die tezamen bijdragen aan
 waarden zijn nevengeschikt. Dit betekent bijvoorbeeld dat als een nieuwe   een zorgvuldige en respectvolle lijkbezorging. Ook de voorwaarden voor
 techniek voldoet aan de waarden van veiligheid en waardigheid, maar op     duurzaamheid worden afgemeten aan cremeren en begraven.
9        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                   2                                11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                                   Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 11 van 31
 2.2       Veiligheid                                                       2. Geen verspreiding van risicovolle agentia: een overledene kan een
 Nieuwe lijkbezorgingstechnieken mogen geen onaanvaardbare risico’s            zware chemotherapie hebben gekregen of drager zijn van gevaarlijke
 opleveren voor professionals en vrijwilligers werkzaam in de uitvaart-        bacteriën en virussen. De uitvaartbranche heeft richtlijnen ontwikkeld
 branche, nabestaanden en andere aanwezigen bij de uitvaart en mensen          om werknemers te beschermen tegen besmetting.25 Daarnaast kunnen
 die via de leefomgeving aan eventueel vrijkomende fysische, chemische         zich radiologische risico’s voordoen. Een recent rapport van het RIVM
 of biologische agentia kunnen worden blootgesteld. Veiligheidsrisico’s        laat overigens zien dat de potentiële stralingsbelasting voor
 hebben betrekking op gezondheid en op fysieke veiligheid. Aanbieders          werknemers en andere betrokkenen in de uitvaartbranche klein is.29
 van een nieuwe techniek moeten aannemelijk maken dat dergelijke               In de branche gaan stemmen op voor een meldingsplicht voor artsen
 risico’s niet voorkomen dan wel beheersbaar zijn, gemeten naar geldende       en lijkschouwers als overledenen zijn behandeld met isotopen en
 arbeids- en milieuhygiënische normen. Om de veiligheid van nieuwe             andere risicovolle agentia.30 Dit naar aanleiding van een incident
 vormen van lijkbezorging te waarborgen, stelt de commissie de                 waarbij een crematorium de bedrijfsvoering moest staken wegens
 volgende voorwaarden voor:                                                    besmetting van de oven met isotopen.31 Gevaar voor individu en
 1. Gegarandeerde technische veiligheid: installaties moeten technisch         leefomgeving kan ontstaan als risicovolle agentia tijdens of na de
     deugdelijk zijn. Technische veiligheid is mede verzekerd door             lijkbezorging vrijkomen in lucht, bodem of water. Denk aan metalen
     bestaande wet- en regelgeving, zoals de Arbocatalogus voor de             die zich in het lichaam bevinden (zoals kwik, cadmium of koper), of
     uitvaartzorg, het Warenwetbesluit machines en de Publicatiereeks          multiresistente bacteriën die lange tijd kunnen overleven buiten het
     Gevaarlijke stoffen.25-27 De bestaande vormen van lijkbezorging geven     lichaam. Risico’s op besmetting moeten tot een minimum beperkt
     ook handvatten om de technische veiligheid te waarborgen. Zo staan in     worden. Het is daarom belangrijk dat van nieuwe vormen van
     het Activiteitenbesluit, in het artikel over ‘Luchtvoorschriften voor     lijkbezorging bekend is hoe effectief risicovolle agentia worden
     crematoria’, eisen voor goede verbranding en goed onderhoud en            opgeruimd en of deze vormen voldoen aan wettelijke eisen.
     controle daarop.28 De commissie beveelt aan om de technische
     veiligheid van nieuwe vormen van lijkbezorging op gelijksoortige wijze
     te reguleren.
10        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                               2                               12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                                    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 12 van 31
 2.3       Waardigheid                                                          worden doorgeschoven naar toekomstige generaties. Zo wordt bij
 Met de doden moet waardig en respectvol worden omgegaan gedurende              begraven het skeletteren gefaciliteerd door de in Nederland geldende
 het hele uitvaartproces, inclusief het vervoer, wassen en verzorgen,           grafrusttermijn van tien jaar. Deze periode is meestal voldoende.34
 opbaren, de uitvaartdienst, de lijkbezorging, en de omgang met de over-     2. Geen ongewilde vermenging van lichamen en de overblijfselen daarvan:
 blijfselen van het lichaam na de lijkbezorging, bijvoorbeeld de as.23,32,33    lichamen en de overblijfselen daarvan moeten individueel onderscheid-
 Waardigheid ligt daarbij verankerd in de belangen van een ieder die op         baar blijven tot na de grafrust of totdat de as bezorgd is aan de
 enigerlei wijze betrokken is bij dit proces, van nabestaanden die willen       nabestaanden. Maar er zijn ook andere normen die het belang van
 dat de wensen van henzelf en hun overleden dierbaren worden                    individuele onderscheidbaarheid onderstrepen. In een kist of ander
 gerespecteerd tot werknemers in de uitvaartbranche die hechten aan             lijkomhulsel gaat één individu. Er wordt één kist begraven en daarna
 regels voor een respectvolle omgang met de doden. Voor het beoorde-            wordt in principe de grafrustperiode in acht genomen. Hiermee is de
 lingskader heeft de commissie, zoals eerder gezegd, uitsluitend gekeken        kenbaarheid gegarandeerd: het lichaam van de overledene wordt niet
 naar de techniek van de lijkbezorging zelf. Waardigheid heeft in dit           vermengd met lichaamsmateriaal van een andere persoon, en alle
 verband primair betrekking op het te bezorgen lichaam van de                   delen bevinden zich op een aanwijsbare plek.35 Verwijzend naar
 ­overledene, en de overblijfselen van het lichaam na de lijkbezorging.33       debatten in de Tweede Kamer, kan de commissie zich overigens
  De commissie komt tot de volgende voorwaarden:                                voorstellen dat in bijzondere gevallen een gezamenlijke bezorging
  1. Gegarandeerde afbraak van het lichaam: iedere nieuwe vorm van              mogelijk zou moeten zijn, bijvoorbeeld als moeder en kind in het
     lijkbezorging moet het lichaam van de overledene effectief afbreken tot    kraambed overlijden.19,32 Artikelen 50 en 65 van de Wet op de
     een product dat geen afbreekbare organische stoffen meer bevat, of tot     lijkbezorging stellen regels voor de individuele traceerbaarheid van
     een product dat elders is geaccepteerd voor verdere (biologische)          overledenen, hun lichaam en overblijfselen middels registratienummers
     ontbinding, waarbij gegarandeerd wordt dat aan geldende lozings- dan       en (openbare) registers. Artikel 9 van het Besluit op de lijkbezorging
     wel hergebruikeisen wordt voldaan. Het proces moet zonodig kunnen          schrijft voor dat crematie op zodanige wijze geschiedt dat vermenging
     worden bijgestuurd. Het maatschappelijke belang is dat de afbraak          met as van een ander lichaam, of verwisseling van de as, niet
     daadwerkelijk geschiedt. Anders gezegd, de ontbinding dient effectief      mogelijk is. In een graf mogen maximaal drie lichamen op verschillende
     te verlopen en de zorg voor en bezorging van lijken moeten niet            momenten worden begraven, mits er een laag grond tussen zit.
11        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                2                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                                 Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 13 van 31
    Pas na de grafrusttermijn van tien jaar van het laatste ter aarde         door adsorptie en filtering, zijn daarop gericht.28 De huidige wet- en
    bestelde lichaam kan de beheerder van een begraafplaats de                regelgeving laat wel ruimte voor de individuele waarneming van het
    overblijfselen van twee (of meerdere) overledenen samenvoegen op          proces van lijkbezorging door nabestaanden of werknemers,
    één niveau.34 Hieruit leidt de commissie af dat traceerbaarheid,          bijvoorbeeld bij de graflegging, invoering in de oven of omwille van het
    individualiteit en een aanwijsbare plaats waar (de overblijfselen van)    monitoren van veiligheid.
    het lichaam zich bevindt, belangrijke normen zijn die samenkomen       4. Gegarandeerde integriteit van het lichaam en de overblijfselen
    in de voorwaarde van het verbod op ongewilde vermenging. Na het           daarvan: hoewel een overledene geen rechtssubject meer is en dus
    overhandigen van de stoffelijke resten aan de nabestaanden staat          niet langer aanspraak kan maken op individuele rechten, geniet diens
    het hun wel vrij om (delen van) de resten te mengen met die van           lichaam wel degelijk rechtsbescherming. De overledene heeft na­­-
    andere overledenen.                                                       werkende persoonlijkheidsrechten, waaronder het recht op lichamelijke
 3. Geen publieke waarneembaarheid van het afbraakproces: dat de              integriteit.32,36,37 Hiermee wordt het lichaam na het overlijden beschermd
    afbraak van het lichaam van de overledene niet publiekelijk               “in naam van het respect voor de menselijke persoon en diens waardig-
    waarneembaar mag zijn, voorkomt aanstoot. Begraven vindt doorgaans        heid”.37 In het Wetboek van strafrecht staan diverse artikelen die de
    plaats in de grond, waardoor van enige waarneembaarheid van het           beschermwaardigheid benadrukken. Zo is het wederrechtelijk opgraven
    afbraakproces geen sprake kan zijn: de ontbinding kan noch gezien         van een lijk of het verplaatsen of vervoeren van een opgegraven lijk
    noch geroken worden. Voorgeschreven, en met deze voorwaarde in            strafbaar (artikel 150 Sr). De commissie vindt daarom dat nieuwe
    overeenstemming, is bovendien dat het opgraven van lijken en ruimen       vormen van lijkbezorging zodanig georganiseerd dienen te zijn dat
    van graven achter schermen dienen plaats te vinden.34 Wand-, galerij-     het wegnemen van (een deel van) het lichaam van een overledene
    en muurgraven, waarbij de kist bovengronds wordt geplaatst in een         redelijkerwijs is uitgesloten.
    afsluitbare nis, gelden ook als begraven. Volgens het Besluit op de
    lijkbezorging moet lucht kunnen toetreden tot en afgevoerd worden uit
    de grafruimte zonder hinder voor wie dan ook. Cremeren kent
    vergelijkbare bepalingen waar het gaat om het voorkomen van publieke
    waarneembaarheid. Voorschriften voor behandeling van rookgassen,
12       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                  2                              14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                                  Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 14 van 31
 2.4      Duurzaamheid                                                      satie op dit gebied verder te ontwikkelen. Om de gewenste duurzaamheid
 Aandacht voor duurzaamheid sluit volgens de commissie aan bij actuele      van nieuwe technieken te waarborgen, stelt de commissie de volgende
 ontwikkelingen in de uitvaartbranche en algemene beleidsmaatregelen        voorwaarden voor:
 gericht op de bescherming van milieu, natuur en klimaat.38-44 De commissie 1. Minder beslag op eindige grondstoffen: de lijkbezorging is afhankelijk
 stelt voor duurzaamheid af te meten aan de bestaande lijkbezorgings­          van het gebruik en verbruik van grondstoffen. Voorbeelden zijn hout en
 technieken en het uitgangspunt te hanteren dat de milieudruk van nieuwe       lijm voor een kist, brandstof voor een graafmachine of een
 vormen van lijkbezorging per saldo lager moet zijn dan bij cremeren en        crematorium, een grafsteen of urn voor een begraafplaats of
 begraven. De voorwaarden hebben met name betrekking op het gebruik            crematie-as, of chemicaliën die worden gebruikt bij alkalische hydrolyse
 van eindige grondstoffen, emissies van schadelijke agentia en de fysieke      en grondstoffengebruik bij verdere (biologische) ontbinding van
 ruimte die de lijkbezorging in beslag neemt.                                  restproducten (zoals bij alkalische hydrolyse). Als de systeemgrens
                                                                               verder weg wordt gelegd, moeten ook zaken als vervoer, faciliteiten,
 Diverse indicatoren van duurzaamheid zijn te kwantificeren en te model-       installaties of bijvoorbeeld de aanleg van een begraafplaats worden
 leren, maar het begrip duurzaamheid kent ook normatieve aspecten:             verdisconteerd in de LCA-modellen.
 welke indicatoren doen ertoe en hoe zwaar moeten die worden mee­-          2. Minder schadelijke emissies: de uitstoot van schadelijke stoffen moet
 gewogen? De commissie is zich bewust van deze complexe thematiek en           lager zijn dan de hoogste emissies bij met name cremeren. Het gaat
 beperkt zich tot kwesties die in de discussie over lijkbezorging aan de       daarbij onder meer om broeikasgassen (uitgedrukt in kilo/CO2-
 orde komen. Zij ziet het niet als haar taak en is niet samengesteld om        equivalenten), stikstofoxiden, zwaveldioxide en fijnstof. Ontwikkelaars
 nadere uitspraken te doen over zogeheten LCA-modellen (LCA staat voor         en gebruikers van crematoria werken momenteel aan innovaties voor
 life cycle analysis, een methode om de milieubelasting van activiteiten       een efficiëntere bedrijfsvoering. In verband hiermee stelt de commissie
 meetbaar en vergelijkbaar te maken). Wel heeft zij de indruk dat de door      voor dat bij het bepalen van crematie-emissies een actualiseringsplicht
 TNO uitgevoerde LCA’s voor begraven, cremeren en alkalische hydrolyse         zal gelden.
 een start bieden voor standaardisatie.13,45 Buitenlandse rapporten onder-  3. Minder beslag op beschikbare ruimte: bij begraven ligt het lichaam voor
 steunen volgens haar deze conclusie.46 Met het oog op de beoordeling          minimaal de periode van de grafrust in de grond. Die grond kan en mag
 van toekomstige lijkbezorgingstechnieken beveelt zij aan de standaardi-       dan niet gebruikt worden voor andere doeleinden. Hierbij wordt geen
13       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                2                                15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Beoordelingskader                                           Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 15 van 31
   rekening gehouden met het gebruik van een begraafplaats of strooiveld
   als recreatie- of natuurgebied. Nieuwe vormen van lijkbezorging
   moeten minder ruimte in beslag nemen dan begraven.
 Omdat de bepaling van duurzaamheid, zoals gezegd, nogal wat onzeker-
 heden en normatieve aspecten kent, wil de commissie toevoegen dat de
 betreffende voorwaarden in hun onderlinge verband beschouwd moeten
 worden. Per saldo dient een nieuwe techniek in dit opzicht beter te scoren
 dan de bestaande vormen van lijkbezorging.
14      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                      2                                16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 16 van 31
 03
 twee nieuwe
 technieken getoetst
15     Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                           2                                17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                      Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 17 van 31
                                                                              Terminologie
 De commissie heeft het beoordelingskader toegepast op twee nieuwe
                                                                              De term resomeren stamt af van het Griekse woord resoma: hergeboorte van
 lijkbezorgingstechnieken die momenteel in de belangstelling staan:
                                                                              het lichaam.47 Hiermee doelt een Engelse fabrikant van alkalische hydrolyse-
 alkalische hydrolyse en composteren. Zij concludeert dat alkalische
                                                                              apparatuur, Resomation Ltd., erop dat een gehydrolyseerd lichaam is omgezet in
 hydrolyse in principe wel en composteren vooralsnog niet voldoet aan         organische elementen die snel weer in de waterkringloop terecht komen en
 de door haar voorgestelde voorwaarden.                                       daarmee worden ‘teruggegeven’ aan de natuur. Resomation (of resomeren) is
                                                                              dus een marketingterm. Om deze reden kiest de commissie ervoor om de
                                                                              ­technische term te gebruiken, namelijk alkalische hydrolyse.
 3.1     Alkalische hydrolyse
                                                                               Nog andere aanduidingen zijn in zwang geraakt, zoals aquamation, water
 In diverse landen is alkalische hydrolyse inmiddels als nieuwe vorm van
                                                                               ­cremation, flameless cremation, green cremation en bio-cremation.39,44 Dergelijke
 lijkbezorging toegestaan. In ons land bestaat er in de uitvaartbranche en      termen verbinden alkalische hydrolyse aan de bekendheid van cremeren en
 de politiek al een jaar of tien belangstelling voor deze techniek en zijn in   positioneren deze techniek als milieuvriendelijke vorm van lijkbezorging, die een
 verband daarmee diverse onderzoeken uitgevoerd.3-5,12-14 Vaak wordt            interessante optie zou kunnen zijn voor wie duurzaamheid belangrijk vindt.48,49
                                                                                De vergelijking met cremeren gaat niet op. Het woord cremeren stamt af van
 gesproken over ‘resomeren,’ maar de commissie houdt vast aan de
                                                                                cremare (Lat.) wat ‘branden’ betekent. Tijdens een crematie verast het lichaam
 procesterm, alkalische hydrolyse (zie kader).
                                                                                door verbranding; alle stoffen komen dan terecht in de as of in de lucht. Daarna is
                                                                                het proces voltooid. Met alkalische hydrolyse is er geen sprake van verbranding,
                                                                                maar komen de organische bestanddelen door middel van oplossing van het
                                                                                lichaam terecht in een vloeistof.
16       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                      2                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 18 van 31
                                                                           Procesbeschrijving
 3.1.1   Het proces van alkalische hydrolyse
                                                                           Alkalische hydrolyse is een chemisch proces waarbij het lichaam van een
 Alkalische hydrolyse werd eind 19e eeuw ontwikkeld om organische mest-
                                                                           ­overledene in een stalen drukvat wordt geplaatst. Nadat het vat is afgesloten,
 stof te genereren uit de lichamen van dode boerderijdieren.41 Kort gezegd
                                                                            worden water en het looghoudende kaliumhydroxide toegevoegd. Het vat wordt
 gaat het bij alkalische hydrolyse om het bij verhoogde temperatuur         onder druk gebracht en het water wordt verwarmd. De maximaal bereikte
 oplossen van het lichaam van een overledene in een vloeistof waaraan       ­temperatuur is afhankelijk van het type installatie en de druk, en varieert tussen
 het looghoudende kaliumhydroxide is toegevoegd (zie kader).                 ongeveer 100 en 150 graden Celsius.
                                                                             Onder werking van de warmte, het water en het kaliumhydroxide, worden de
                                                                             organische stoffen van het lichaam opgenomen in de vloeistof. Het volledig auto-
                                                                             matische proces neemt, afhankelijk van de temperatuur en het gewicht van het te
                                                                             verwerken lichaam, twee tot tien uur in beslag. Een cyclus bestaat niet alleen uit
                                                                             het verhitten van de vloeistof, maar ook uit diverse koelings- en spoelstappen.
                                                                             Na voltooiing van het proces zijn er drie restproducten:
                                                                             • De botten. Deze worden gedroogd en vermalen tot een wit poeder,
                                                                                dat grotendeels bestaat uit calcium. Dit poeder kan, net als crematie-as,
                                                                                aan nabestaanden worden meegegeven.
                                                                             • Eventuele protheses, vullingen en medische hulpmiddelen. Deze kunnen
                                                                                worden verzameld en afgevoerd op de daartoe voorgeschreven wijzen.
                                                                                ­Eventueel kunnen ze worden hergebruikt.
                                                                             • De vloeistof die is gebruikt tijdens het hydrolyseren. Dit zogeheten effluent
                                                                                 heeft een volume van ongeveer 1.500 liter en bestaat uit water, kalium­
                                                                                 hydroxide en de opgeloste organische stoffen (suikers, aminozuren, zouten en
                                                                                 vetzuren). Het effluent heeft een sterk basische, dus hoge, pH en bevat geen
                                                                                 DNA of RNA.43,50-52 Door toevoeging van zwavelzuur wordt de pH teruggebracht
                                                                                 tot onder de 10.
17       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                     2                                    19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 19 van 31
 Zoals gezegd gaat de vergelijking met cremeren niet op. Tijdens het        3.1.2 Beoordeling
 crematieproces (verbranding) wordt de organische stof rechtstreeks         Hoe scoort alkalische hydrolyse gelet op de voorwaarden van het
 omgezet in kooldioxide en water. Aanwezig water wordt verdampt.            beoordelingskader? De commissie loopt ze stap voor stap langs.
 Aan de organische stof gebonden nutriënten komen of in de as terecht of
 worden afgegeven aan de lucht. Voor dit alles is bij alkalische hydrolyse  Veiligheid
 een nabehandelingsstap vereist. In principe wordt het effluent via het     1. Gegarandeerde technische veiligheid: TNO heeft de procesveiligheid
 riool afgevoerd naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie en komt het na        van alkalische hydrolyse (in de rapportage aangeduid als resomeren)
 water­zuivering in het oppervlaktewater. Daarom wijzen diverse (veelal        onderzocht. De conclusie luidde dat er op “veiligheidsgronden geen
 Amerikaanse) organisaties alkalische hydrolyse af als waardige en             significante redenen zijn om resomeren niet wettelijk toe te laten in
 respectvolle vorm van lijkbezorging.22,40,44,48,53-55                         Nederland”.14 Het RIVM heeft het rapport van TNO getoetst en zag
                                                                               geen onjuistheden of omissies.56 Ook andere analyses komen op dit
 Er zijn echter ook alternatieven denkbaar voor lozen op het riool. Zo kan     punt tot eenzelfde slotsom.50,57 De commissie benadrukt dat gangbare
 het effluent lokaal gezuiverd worden direct na voltooiing van het proces      procedures voor de installatie van technische voorzieningen ook hier
 van alkalische hydrolyse. Bij toepassing van een zuiveringsmethode            moeten worden gevolgd. Dit betekent onder meer certificatie van
 waarbij nutriënten worden behouden (bijvoorbeeld anaerobe zuivering)          afzonderlijke onderdelen en processen, werken volgens voorschriften
 kan het effluent van de lokale zuivering bijvoorbeeld worden gebruikt         van de fabrikant, training van de operateurs, en zorgvuldig onderhoud
 voor bemesting van akkers, productiebossen of herinneringsplaatsen.           en periodieke controle van de apparatuur. Als hieraan voldaan wordt,
 Afhankelijk van de wensen van de nabestaanden en de beschikbare               acht de commissie de technische veiligheid gewaarborgd.
 ­faciliteiten bij de uitvaartondernemer, zou een deel van het resulterende 2. Geen verspreiding van risicovolle agentia: tijdens alkalische hydrolyse
  product aan nabestaanden kunnen worden meegegeven. Een andere                worden alle organische stoffen, inclusief prionen en medicatie,
  optie is het effluent direct, dus zonder het te zuiveren, als bemester te    afgebroken.50-52,57 Ook dus (al dan niet schadelijke) bacteriën, virussen,
  gebruiken.2 Een derde verwerkingsmethode is het effluent per tankauto        parasieten, schimmels en gisten aanwezig in en op het lichaam van
  te vervoeren naar een slibvergister om biogas te produceren.                 een overledene. Volgens de analyse van TNO blijven de concentraties
18         Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                              2                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                      Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 20 van 31
    van stoffen aanwezig in het effluent onder de gestelde normen van            geven aan de omgeving.14 Technische maatregelen, bijvoorbeeld
    de rioolafvalwaterzuiveringsinstallaties.58                                  toepassing van een geurfilter, zouden bij hinderlijke geur uitkomst
                                                                                 kunnen bieden.
 Waardigheid                                                                  4. Gegarandeerde integriteit van het lichaam en de overblijfselen daarvan:
 1. Gegarandeerde afbraak van het lichaam: alkalische hydrolyse is een           de hele installatie met afgesloten container staat inpandig.
    effectieve methode om een lichaam om te zetten in een vloeistof.52
    Na voltooiing van het proces bevinden de opgeloste organische stoffen     Duurzaamheid
    van het lichaam zich in het effluent. Te overwegen valt om ook een        1. Minder beslag op eindige grondstoffen: de commissie heeft kennis­
    vorm van nabehandeling, zoals hiervoor beschreven, toe te passen.            genomen van twee LCA-studies naar grondstoffengebruik van alkalische
    Botten en tanden worden volledig gemineraliseerd. Nadat deze zijn            hydrolyse in vergelijking met cremeren en begraven. Een Engelse studie
    gedroogd en vermalen, blijft er een wit, stabiel poeder over bestaande       laat zien dat alkalische hydrolyse minder grondstoffen gebruikt dan
    uit onder andere calcium.                                                    bijvoorbeeld cremeren.46 Een door TNO uitgevoerde LCA komt tot over-
 2. Geen ongewilde vermenging van lichamen en de overblijfselen daarvan:         eenkomstige resultaten.13 In aanvulling daarop wijst de commissie op een
    installaties zijn ontworpen om per cyclus in principe één lichaam af te      Amerikaans onderzoek naar verwerkingsmethoden van dode boerderij-
    breken. De resulterende botten worden tot poeder vermalen.                   dieren. Daarin wordt geconcludeerd dat alkalische hydrolyse wat betreft
    Dit restproduct is vergelijkbaar met crematie-as zoals omschreven in de      grondstoffengebruik gunstig afsteekt bij andere destructietechnieken.16
    Wet op de lijkbezorging. De commissie vindt dat voor het registreren,     2. Minder schadelijke emissies: vergeleken met cremeren heeft alkalische
    bergen, bewaren, bijzetten, uitstrooien of overhandigen aan de               hydrolyse enkele duidelijke voordelen. Zo zijn het brandstofverbruik en
    nabestaanden aansluiting gezocht kan worden bij de geldende regels           de daarmee gepaard gaande CO2-emissies veel lager.16,59 Ook komen
    voor crematie-as.                                                            er verhoudingsgewijs weinig schadelijke stoffen vrij.16,52,60 In een review
 3. Geen publieke waarneembaarheid van het afbraakproces: alkalische             van een recent TNO-rapport over alkalische hydrolyse meldt het RIVM
    hydrolyse voltrekt zich in een afgesloten roestvrijstalen vat. Toch wordt    dat het proces kan leiden tot geurhinder via het riool door de vorming
    gemeld dat er in de werkruimtes rond de alkalische hydrolyse-installatie     van gasvormige diamines.14,56 Ook hier zouden technische maatregelen
    een onprettige geur kan hangen. Onduidelijk is of de geur aanstoot kan       kunnen worden getroffen.
19       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                  2                                  21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                       Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 21 van 31
 3. Minder beslag op de beschikbare ruimte: uit berekeningen van TNO blijkt    maken. Pleitbezorgers stellen dat composteren zijn waarde bij het
    dat het beslag op de beschikbare ruimte bij alkalische hydrolyse veel      afbreken van dierkarkassen in de praktijk heeft bewezen en dat het een
    kleiner is dan bij begraven, en dat met name de grafrustperiode in de      milieuvriendelijke methode is.61,62
    berekeningen een zware wissel trekt op de ruimte.13 Omdat het botten-
    poeder dat overblijft na alkalische hydrolyse vergelijkbaar is met crema-  3.2.1    Procesbeschrijving
    tie-as, zal het beslag op de ruimte vergelijkbaar zijn met die bestemming. Het composteren van boerderijdieren is een al lang bestaande,
                                                                               beproefde en ook wetenschappelijk onderzochte praktijk.16,63,64
 3.1.3   Conclusie                                                             Ook hebben overheden en instituten in met name de VS en Canada
 Op basis van Nederlandse en buitenlandse wetenschappelijke publicaties        handleidingen gepubliceerd.65-67 Bij composteren wordt het lichaam op
 en rapporten concludeert de commissie dat alkalische hydrolyse in prin-       koolstofrijk materiaal gelegd, zoals houtsnippers, zaagsel en bladeren,
 cipe voldoet aan de gestelde voorwaarden voor veiligheid, waardigheid         en afgedekt met hetzelfde materiaal. Stikstof, vocht en zuurstof zijn ook
 en duurzaamheid. ‘In principe’ houdt in dat, net als overigens bij begraven   nodig voor het proces. Zodra de composthoop is geprepareerd, beginnen
 en cremeren, de technische procedures conform geldende voorschriften          afbraak en opwarming van het (dieren)lichaam door microbiologische
 moeten worden uitgevoerd. Zij vindt dat voldoende is aangetoond dat op        activiteit van bacteriën en schimmels. Voor voldoende afdoding van de
 het punt van duurzaamheid alkalische hydrolyse in beginsel gunstig            meeste pathogenen is een temperatuur vanaf 55°C gedurende enkele
 afsteekt bij begraven en cremeren. Wel zullen bij eventuele toelating van     dagen nodig. Bij een correct uitgevoerd proces is het resulterende residu
 deze vorm van lijkbezorging de technische specificaties wat de commissie      een stabiele compost.
 betreft nog nader beoordeeld moeten worden.
                                                                               Er bestaan verschillende composteringstechnieken. Sommige vormen,
 3.2     Composteren                                                           bijvoorbeeld waarbij het dierenlichaam wordt geplaatst in de compost-
 Waar alkalische hydrolyse in diverse landen inmiddels is toegestaan,          hoop, zijn meer natuurlijk en goeddeels ongecontroleerd. Bij andere meer
 is dat momenteel voor humaan composteren alleen in de Amerikaanse             technologisch gestuurde vormen van composteren, waarbij dierenli-
 staat Washington het geval. In een aantal andere Amerikaanse staten           chamen worden geplaatst in een afsluitbaar, roterend vat, worden de
 als ook in België gaan stemmen op om dit ook daar wettelijk mogelijk te       afbraakcondities (zoals percentage zuurstof, temperatuur en vocht­
20       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                  2                                22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                                    Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 22 van 31
 gehalte) voortdurend gemonitord.16,64 Afhankelijk van de grootte van het   een initiatief gestart om wetenschappelijk onderzoek te entameren naar
 te composteren lichaam en de gekozen techniek neemt het proces van         humaan composteren.71
 composteren enkele weken tot ongeveer een jaar in beslag.68
 Opgemerkt dient te worden dat het composteringsproces bij technologisch    3.2.2   Beoordeling
 gestuurde vormen aanmerkelijk sneller verloopt.                            De commissie heeft vastgesteld dat het tot nu toe schort aan weten­
                                                                            schappelijke gegevens en analyses over humaan composteren. Zij heeft
 Zowel de natuurlijke als technologische composteringsvariant krijgt        onder meer navraag gedaan naar de wetenschappelijke onderbouwing
 ­toe­nemend belangstelling als mogelijke vorm van lijkbezorging.69,70      van het besluit om deze vorm van lijkbezorging in de staat Washington toe
  Bij humaan composteren worden volgens plan gedurende het proces de        te laten, maar ontving daarover slechts beknopte informatie. Ook tijdens
  botten op enig moment machinaal gefragmenteerd met het oog op het         de georganiseerde hoorzitting zijn geen rapporten naar voren gekomen
  genereren van een bruikbare compost.2                                     over humaan composteren.2 In die zin is de situatie dus anders dan bij
  In België maakt de Stichting Metamorfose zich sinds enkele jaren sterk    alkalische hydrolyse. Tegelijk maken Europese wet- en regelgeving
  om de natuurlijke variant wettelijk aangewezen te krijgen als toelaatbare evenals rapporten van Europese instellingen duidelijk dat dierlijk compos-
  vorm van lijkbezorging.62 Inmiddels heeft het Brussels Hoofdstedelijk     teren niet zonder problemen is.17,72,73 Zo moet het composteerproces bij
  Parlement een zogenoemd Ontwerp van Ordonnantie aangenomen om             varkens aan strikte regels voldoen en mag het eindproduct niet in het
  composteren wettelijk mogelijk te maken.6 In Amerika heeft de staat       milieu terecht komen maar moet het worden verbrand.17,73 Dit laatste
  Washington in 2019 een wet aangenomen waarmee de technologische           omdat de bereikte temperaturen tijdens het proces onvoldoende
  variant is toegestaan als lijkbezorgingstechniek.7 Dit betekent dat vanaf garantie zouden bieden om risicovolle agentia zoals prionen volledig te
  mei 2020 humaan composteren wettelijk mag. Naar het proces wordt          vernietigen.16,73 Ook zijn er zorgen dat sommige medicijnen, waaronder
  in de wet verwezen als natural organic reduction.61 In februari 2020      euthanatica,67,74 niet goed worden afgebroken.16,64,75-77
  zijn er wetsinitiatieven ontplooid om natural organic reduction als lijk­
  bezorgingstechniek aan te wijzen in de staten Colorado en Californië.8,9  Bij de huidige gebrekkige stand van kennis valt volgens de commissie niet
  Geïnspireerd door de ontwikkelingen in België en de VS, is in Nederland   goed te beoordelen in hoeverre humaan composteren aan het geheel van
                                                                            de gestelde voorwaarden voor toelaatbaarheid voldoet. Zonder nader
21        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                               2                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Twee nieuwe technieken getoetst                               Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 23 van 31
 onderzoek kan op onderdelen wel al een uitspraak worden gedaan,
 bijvoorbeeld dat deze vorm van lijkbezorging in principe minder beslag
 legt op de beschikbare ruimte en op eindige grondstoffen. De commissie
 heeft echter gerede twijfel in hoeverre voldaan wordt aan andere voor-
 waarden. Dit betreft de verspreiding van risicovolle agentia, de afbraak van
 het lichaam en de publieke waarneembaarheid van het afbraakproces.
 Bij dit alles spelen vooral de inrichting en beheersing van het composte-
 ringsproces een rol. Naarmate het proces een technischer karakter heeft,
 bijvoorbeeld door gebruik van individuele containers, monitoring van
 temperatuur en zuurstofvoorziening en mogelijkheden tot bijsturing,
 zal het oordeel over de toelaatbaarheid eerder positief kunnen uitvallen.
 De commissie heeft de indruk dat de Amerikaanse methode mede op de
 inzet van dit soort technieken berust, maar beschikt over onvoldoende
 informatie om zich over de kwaliteit van het proces een weloverwogen
 oordeel te kunnen vormen.
 Samenvattend concludeert de commissie dat vooralsnog onvoldoende
 informatie beschikbaar is om humaan composteren te beoordelen aan
 de hand van de opgestelde voorwaarden van het beoordelingskader.
22        Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                      2                                24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> Literatuur                           Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 24 van 31
         literatuur
23      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                2                                25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                  Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 25 van 31
 1
    Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.         10
                                                                         Schmidt D, Fitzgerald A. NO. 2019- 9, A proposed process for the
    Adviesaanvraag toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging.      disposition of a dead human body that includes cryogenically freezing
    Den Haag, 2019.                                                      the body, applying vibration to shatter the frozen body into particles,
 2
    Gezondheidsraad. Hoorzitting toelaatbaarheid van nieuwe vormen       and freeze-drying the particles does not meet the definition of
    van lijkbezorging, 30 oktober in Utrecht. Den Haag:                  “cremation” set out in statute and regulations. Cited herein: K.S.A.
    Gezondheidsraad, 2019.                                               65-1760 and regulations adopted thereunder. Topeka: Office of the
 3
    Andringa W, Bouwmeester J, Doeschot Ft, Nieuwenburg P, Wilson D.     Attorney General, State of Kansas, 2019.
    Draagvlakonderzoek resomeren. Enschede: I&O Research, 2017.       11
                                                                         Den Boer M. Initiatiefnota: naar een moderne Uitvaartwet.
 4
    Bergen JP, Van den Hoven J. Beoordelingskader alternatieve           Den Haag: D66; 2018.
    vormen van lijkbezorging. Rapport voor het Ministerie van BZK.    12
                                                                         Keijzer EE, Kok HJG. Milieueffecten van verschillende uitvaarttechnieken.
    Delft: TU Delft; 2018.                                               Utrecht: TNO, 2011.
 5
    Kleijn B, Zwinkels E. Onderzoek naar draagvlak voor resomeren.    13
                                                                         Keijzer EE, Broeke Ht, Ansems AMM. Milieueffecten van verschillende
    Eindrapport voor Yarden. Amsterdam: MediaTest, 2016.                 uitvaarttechnieken - update van eerder TNO-onderzoek.
 6
    Brussels Hoofdstedelijk Parlement. Integraal verslag. Plenaire       Utrecht: TNO, 2014.
    vergadering van vrijdag 9 november 2018. Brussel:                 14
                                                                         Reinders JEA, Spruijt MPN. Veiligheidsanalyse Resomeren.
    Brussels Hoofdstedelijk Parlement. Vergaderjaar 2018.                Utrecht: TNO, 2018.
 7
    State of Washington. SB 5001 - 2019-20, Concerning human remains. 15
                                                                         BioResponse Solutions. Aquamation. https://aquamationinfo.com/faq/.
    Olympia: State of Washington, 2019.                                  Geraadpleegd: 14 april 2020.
 8
    California Legislature. AB-2592 Reduction of human remains and    16
                                                                         Gwyther CL, Williams AP, Golyshin PN, Edwards-Jones G, Jones DL.
    the disposition of reduced human remains. Los Angeles:               The environmental and biosecurity characteristics of livestock carcass
    California Legislature, 2020.                                        disposal methods: A review. Waste Management 2011; 31(4): 767-78.
 9
    State of Colorado. 20-1060, Concerning the conversion of human    17
                                                                         Europese Commissie. Verordening (EU) Nr. 142/2011 van de
    remains to basic elements within a container using an accelerated    Commissie van 25 februari 2011. Publicatieblad van de Europese Unie
    process. Denver: State of Colorado; 2020.                            2015; L(54): 1-254.
24       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                         2                                 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                      Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 26 van 31
 18
    Tweede Kamer. Wijziging van de Wet op de lijkbezorging. Verslag van   26
                                                                             Staatsblad. Warenwetbesluit Machines. Staatsblad van het Koninkrijk
    een algemeen overleg, 30969, nr. 39. Den Haag: Tweede Kamer der          der Nederlanden 2008; 236: 1-21.
    Staten Generaal. Vergaderjaar 2014.                                   27
                                                                             PGS Projectbureau. Publicatiereeks gevaarlijke stoffen.
 19
    Tweede Kamer. Verslag van een notaoverleg, vaste commissie voor          https://publicatiereeksgevaarlijkestoffen.nl/. Geraadpleegd: 6 juni 2019.
    Binnenlandse Zaken, 35077, nr. 12. Den Haag: Tweede Kamer der         28
                                                                             Kenniscentrum InfoMil. Luchtvoorschriften voor crematoria. https://
    Staten Generaal. Vergaderjaar 2019.                                      www.infomil.nl/onderwerpen/lucht-water/lucht/activiteiten/crematoria.
 20
    Franke I. Crematie in Nederland 1875-1955: de Vereniging voor            Geraadpleegd: 7 januari 2020.
    Facultatieve Crematie en de Wet op de Lijkbezorging.                  29
                                                                             Siegersma D, Dillen Tv, Waard IRd, Boudewijns LHA. Potentiële
    Utrecht: Matrijs; 1989.                                                  stralingsbelasting na het overlijden van patiënten behandeld met
 21
    Mathijssen B. Making Sense of Death: Ritual Practices and Situational    radioactieve stoffen. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid
    Beliefs of the Recently Bereaved in the Netherlands.                     en Milieu, 2019. https://www.rivm.nl/nieuws/stralingsrisicos-rond-
    Münster: Verlag; 2017.                                                   overleden-patient-zijn-beperkt. Geraadpleegd: 3 december 2019.
 22
    Lasnoski KJ. Are Cremation and Alkaline Hydrolysis Morally Different. 30
                                                                             LVC. Position paper LVC t.b.v. hoorzitting/rondetafelgesprek
    The National Catholic Bioethics Center 2016: 233-42.                     Modernisering Wet op de lijkbezorging. Almere: Landelijke Vereniging
 23
    Laqueur TW. The Work of the Dead: A Cultural History of Mortal           van Crematoria; 2019.
    Remains. Princeton: Princeton University Press; 2015.                 31
                                                                             NOS. Crematorium Purmerend dicht om radioactieve as van
 24
    Mol AM, Berg, M. Ingebouwde normen: medische technieken                  kankerpatiënt https://nos.nl/artikel/2242439-crematorium-purmerend-
    doorgelicht. Utrecht: Van der Wees; 2001.                                dicht-om-radioactieve-as-van-kankerpatient.html. Geraadpleegd:
 25
    Palm T, Sniekers L, Onland J, Kalenda J, Claasse DSAH.                   10 oktober 2019.
    De Branchevereniging Gecertificeerde Nederlandse                      32
                                                                             Vansweevelt T. Het juridisch statuut van het lijk. Editor: Thierry
    Uitvaartondernemingen. Arbocatalogus voor de uitvaartzorg.               Vansweevelt FD. Rechten van patiënten: van embryo tot lijk:
    Utrecht: De Branchevereniging Gecertificeerde Nederlandse                Antwerpen: Intersentia; 2014.
    Uitvaartondernemingen, Nardus Samenwerkende Uitvaartorganisaties,     33
                                                                             Jones DG, Whitaker MI. Speaking for the dead: the human body in
    CNV Dienstenbond, FNV Bondgenoten, De Unie, 2010.                        biology and medicine. Londen: Routledge; 2016.
25      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                               2                                27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                      Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 27 van 31
 34
    LOB. Handleiding opgraven en ruimen. Landelijke organisatie van         https://www.infomil.nl/vaste-onderdelen/onderwerpen/lucht-water/
    begraafplaatsen. Zeist, 2010.                                           handboek-water/handreiking-lozingen/schrijven-vergunning-
 35
    Olson PR. Knowing “Necro-Waste”. Social Epistemology 2015;              maatwerkbesluit/doelmatige-werking-rwzi-riolering/.
    30(3): 326-45.                                                          Geraadpleegd: 7 januari 2020.
 36
    Blok PH. Is er prive leven na de dood. Nederlands Juristenblad 2003; 43
                                                                            Scottisch Police Services Authority. DNA Analysis of resomation
    (6): 273-8.                                                             product. Glasgow: Scottisch Police Services Authority, 2010.
 37
    Van Beers BC. Persoon en lichaam in het recht. Menselijke            44
                                                                            Whaley KA. Dispute over what remains. Toronto: Whaley Estate
    waardigheid en zelfbeschikking in het tijdperk van de medische          Litigation Partners, 2019.
    biotechnologie. Amsterdam: Vrije Universiteit; 2009.                 45
                                                                            Keijzer E. The environmental impact of activities after life: life cycle
 38
    Cremation Association of North America. Alkaline Hydrolysis.            assessment of funerals. The International Journal of Life Cycle
    https://www.cremationassociation.org/page/                              Assessment 2017; 22(5): 715-30.
    alkalinehydrolysis?&hhsearchterms=%22alkaline+and+hydrolysis%22.     46
                                                                            Smith S, Fishwick, M, Hill, M. Carbon Footprint of Co-op Funeral
    Geraadpleegd: 7 januari 2020.                                           Services. The Co-operative Funeral Care-Carbon Footprint of the
 39
    Funeral consumers alliance of Minnesota. Alkaline hydrolysis:           Cremation and Resomation Process. Bristol: Sustain, 2010.
    green cremation. https://fcaofmn.org/alkaline-hydrolysis-green-      47
                                                                            Resomation Ltd. Natural water cremation. https://resomation.com/
    cremation.html. Geraadpleegd: 7 januari 2020.                           about/a-need-for-change/. Geraadpleegd: 20 november 2019.
 40
    Hansen K. Choosing to be Flushed Away: a National Background on      48
                                                                            Olson PR. Flush and Bone: Funeralizing Alkaline Hydrolysis in the
    Alkaline Hydrolysis and What Texas Should Know about Regulating.        United States. Science, Technology, & Human Values 2014;
    Texas Tech Estate Planning & Community Property Journal 2012:           39(5): 666-93.
    145-70.                                                              49
                                                                            Canning L, Szmigin I. Radical innovation, network competence and
 41
    Hobson AH. Process of separating gelatine from bones, patent no.        the business of body disposal. Journal of Business & Industrial
    269,727. Verenigde Staten: United States Patent Office, 1888.           Marketing 2016; 31(6): 771-83.
 42
    Rijkswaterstaat Ministerie van infrastructuur en Waterstaat.
    Doelmatige werking rioolwaterzuiveringsinstallatie en riolering.
26       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                            2                                  28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                          Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 28 van 31
 50
    Belgian Biosafety Professionals. A BBP proposal on the regulatory        59
                                                                                John Fox AN, Justin Kastner, Thomas Marsh, Otto Doering, Ken Foster.
    status of the sterile liquid and solid fractions resulting from alkaline    Economic and cost considerations. Editor: Kastner C. Carcass
    hydrolysis of animal carcasses. 2014.                                       Disposal: A Comprehensive Review: Riverdale, MD: USDA Animal &
 51
    Lundy L, Linneker, B, Bradshaw, S. Department of Natural Sciences.          Plant Health Inspection Service; 2004.
    Alkaline hydrolysis as an amerging and-of-life disposal option:          60
                                                                                Engel BA, Kyoung JL, Choi J-Y, Theller L. Evaluating Environmental
    experiences to-date and opportunities for the UK. London: Middlesex         Impacts. Editor: Kastner C. Carcass disposal: A Comprehensive
    University London, 2019.                                                    Review: Riverdale, MD: USDA Animal & Plant Health Inspection
 52
    Thacker HL. Alkaline Hydrolysis. Editor: Kastner C. Carcass Disposal:       Service; 2004.
    A Comprehensive Review: Riverdale, MD: USDA Animal & Plant Health        61
                                                                                Recompose Life. https://www.recompose.life/. Geraadpleegd:
    Inspection Service; 2004.                                                   3 september 2019.
 53
    National Catholic Register. Ernster B. Chemical Cremation: 2008.         62
                                                                                Stichting Metamorfose. https://humusatie.be/. Geraadpleegd:
 54
    Mirkes R. The Mortuary Science of Alkaline Hydrolysis Is It Ethical?        4 juni 2019.
    The National Catholic Bioethics Center 2008: 683-95.                     63
                                                                                Arias JZ, Reuter T, Sabir A, Gilroyed BH. Ambient alkaline hydrolysis
 55
    Washington State Catholic Conference. Letter from Joseph A.                 and anaerobic digestion as a mortality management strategy for whole
    Sprague to Steve Kirby on January 23 2019 about Concerning                  poultry carcasses. Waste Management 2018; 81: 71-7.
    Human Remains. 2019.                                                     64
                                                                                Kalbasi A, Mukhtar S, Hawkins S, Auvermann B. Carcass composting
 56
    Montforts M, Broekman M. Advies 14618A00 – Milieueffecten                   for management of farm mortalities: a review. Compost Science &
    van resomeren. Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en            Utilization 2005; 13(3): 180-93.
    Milieu, 2018.                                                            65
                                                                                USDA. Livestock Mortality Composting Protocol. Washington, DC:
 57
    Das KC. Co-composting of alkaline tissue digester effluent with yard        US Department of Agriculture; 2017.
    trimmings. Waste Management 2008; 28(10): 1785-90.                       66
                                                                                Cooperband L. The art and science of composting. Madison, WI:
 58
    WastePoint. Beoordeling effluent van resomeren. Editor: TNO.                Center for Integrated Agricultural Systems, 2002.
    Veiligheidsanalyse Resomeren: 43-9. Utrecht: TNO; 2018.                  67
                                                                                Bonhotal J, Schwarz M, Rynk R. Composting animal mortalities.
                                                                                Ithaca, NY: Cornell Waste Management Institute, 2014.
27       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                2                               29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                       Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 29 van 31
 68
    Agriculture Knowledge Centre. Composting Animal Mortalities:           74
                                                                              Payne J, Farris R, Parker G, Bonhotal J, Schwarz M. Quantification of
    A Producer’s Guide. Moose Jaw: Government of Saskatchewan; 2016.          sodium pentobarbital residues from equine mortality compost piles.
 69
    Tekle AM. Have a scoop of grandpa: Composting as a means of Final         Journal of Animal Science 2012; 93(4): 1824-9.
    Disposition of Human Remains. Savannah Law Review 2016;                75
                                                                              Ciamillo S, Peck G, Williams MA, Splan RK, Porr C. Impact of
    3(1): 137-60.                                                             Composting on Drug Residues in Large Animal Mortality. Blacksburg,
 70
    Sanders CJ. Mor(t)al Remains: Pastoral Theology and Corpse Care.          VA: College of Agriculture and Life Sciences, Virginia Polytechnic
    Journal of Pastoral Theology 2019; 29(2): 116-31.                         Institute and State University, 2014.
 71
    De Humusator. Een open onderzoek naar humusatie als alternatieve       76
                                                                              Schwarz M, Bonhotal J, Bischoff K, Ebel J. Fate of Barbiturates and
    en groene lichaamsbestemming. https://www.dehumusator.org/.               Non-steriodal Anti-inflammatory Drugs During Carcass Composting.
    Geraadpleegd: 28 februari 2020.                                           Trends in Animal & Veterinary Sciences Journal 2013; 4(1): 1-12.
 72
    EFSA Panel on Biological Hazards. Scientific Opinion on Composting     77
                                                                              Wilkinson K. The biosecurity of on-farm mortality composting.
    on-farm of dead poultry. EFSA Journal 2011; 9(11): 2427.                  Journal of Applied Microbiology 2007; 102(3): 609-18.
 73
    EFSA Panel on Biological Hazards. Scientific Opinion on Composting
    and incineration of dead-on-farm pigs. EFSA Journal 2012; 10(2): 2559.
28      Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                               2                               30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                                                                               Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging | pagina 30 van 31
 Commissie en geraadpleegde deskundige
 Samenstelling Commissie Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging:                            Waarnemers:
 •  prof. dr. J.G. Nijhuis, emeritus hoogleraar verloskunde, Maastricht UMC+, voorzitter             •   drs. S.H.J. Meihuizen, BZK, Den Haag
 •  prof. mr. N.S.J. Koeman, jurist, emeritus hoogleraar milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht,  •   dr. M.H.M.M. Montforts, RIVM, Bilthoven
    Universiteit van Amsterdam; voormalig staatsraad in de Afdeling advisering van de Raad
    van State, Den Haag                                                                              Secretarissen:
 •  dr. E.J.O. Kompanje, ethicus, universitair hoofddocent, Erasmus MC, Rotterdam                    •   drs. E.J. Schoten, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  dr. B.M.H.P Mathijssen, religiewetenschapper, universitair docent, Rijksuniversiteit Groningen   •   dr. V. Toom, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  dr. ir. Y.H. van der Pijl, cultureel antropoloog, universitair hoofddocent, Universiteit Utrecht
 •  dr. H.J. Wisselink, onderzoeker en biologisch veiligheidsfunctionaris, Wageningen UR             Ter voorbereiding van het advies is de volgende deskundige geraadpleegd:
 •  prof. dr. G. Zeeman, emeritus hoogleraar nieuwe sanitatie, milieutechnologie,                    •   Dr. A.H.M Veeken, Compostdeskundige, Attero
    Wageningen UR, en senior consultant LeAF BV
29          Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                                                              2                       31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen, en ontwikke-
 lingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Toelaatbaarheid nieuwe vormen van lijkbezorging
 Den Haag: Gezondheidsraad, 2020; publicatienr. 2020/06.
 Auteursrecht voorbehouden
30       Gezondheidsraad | Nr. 2020/06                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>