<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Hoogspanningslijnen en
gezondheid:
kanker bij volwassenen
Aan: de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
de minister van Economische Zaken en Klimaat en
de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Nr. 2022/14, Den Haag, 29 juni 2022
                                                           2 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre> Inhoud                                                            Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 2 van 62
 inhoud
      Samenvatting4                                                     05 Hersenkanker29
                                                                             5.1   Blootstelling in de woonomgeving                        30
  01 Inleiding7                                                             5.2   Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden      30
      1.1  Achtergrond                                          8           5.3   Conclusies                                              31
      1.2  Werkwijze9
      1.3  Leeswijzer                                          13       06 Testiskanker32
                                                                             6.1   Blootstelling in de woonomgeving                        33
  02 Elektriciteitslijnen en magnetische velden               14            6.2   Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden      33
      2.1  Spanning, stroom en velden                          15           6.3   Conclusies                                              33
      2.2  Veldsterkte                                         16
      2.3  Blootstelling bepalen                               18       07 Alvleesklierkanker35
                                                                             7.1   Blootstelling in de woonomgeving                        36
  03 Leukemie21                                                             7.2   Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden      36
      3.1  Blootstelling in de woonomgeving                    22           7.3   Conclusies                                              37
      3.2  Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden  23
      3.3  Conclusies                                          23       08 Longkanker38
                                                                             8.1   Blootstelling in de woonomgeving                        39
  04 Borstkanker                                              25            8.2   Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden      39
      4.1  Blootstelling in de woonomgeving                    26           8.3   Conclusies                                              40
      4.2  Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden  27
      4.3  Conclusies                                          27
1       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                           2                            3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre> Inhoud                                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 3 van 62
  09 Prostaatkanker41
      9.1  Blootstelling in de woonomgeving                   42
      9.2  Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden 42
      9.3  Conclusies                                         42
  10 Huidmelanomen44
      10.1 Blootstelling in de woonomgeving                   45
      10.2 Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden 45
      10.3 Conclusies                                         46
  11 Advies47
      11.1 Aanbevelingen                                      49
      Literatuur51
2       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                     2                                 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 4 van 62
samenvatting
In Nederland geldt voorzorgbeleid voor            2000 te actualiseren en daarbij niet alleen naar  magnetische velden zoals die worden opgewekt
hoogspanningslijnen. Dat beleid wil zoveel        leukemie bij kinderen te kijken, maar ook naar    door elektriciteitslijnen en andere bronnen, zoals
mogelijk voorkomen dat er nieuwe situaties        de ziekte van Alzheimer en kanker bij             transformatoren, en het optreden van diverse
ontstaan waarin kinderen langdurig worden         volwassenen. Het deel over kinderleukemie is      typen kanker. Ze heeft zich voornamelijk
blootgesteld aan door bovengrondse                in 2018 verschenen. Daarin gaf de                 gebaseerd op epidemiologische onderzoeken
hoogspanningslijnen opgewekte magnetische         Gezondheidsraad in overweging het                 en daarbij zowel onderzoeken naar blootstelling
velden die gemiddeld over het jaar sterker zijn   voorzorgbeleid uit te breiden naar andere         in de woonomgeving in beschouwing genomen
dan 0,4 microtesla. Het voorzorgbeleid is mede    bronnen van langdurige blootstelling aan          als onderzoeken naar beroepsmatige
gebaseerd op een eerder advies van de             magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk, blootstelling. Bij sommige beroepsgroepen is
Gezondheidsraad. In 2000 concludeerde de          zoals ondergrondse elektriciteitskabels,          de gemiddelde blootstelling aan magnetische
raad dat er aanwijzingen zijn dat kinderen die in transformatorstations en transformatorhuisjes.    velden aanzienlijk hoger dan in de woon-
de buurt van deze lijnen wonen een hogere         Het voorliggende deeladvies gaat over kanker      omgeving. Als magnetische velden de
kans hebben om leukemie te krijgen dan andere     bij volwassenen. Neurodegeneratieve ziekten bij   gezondheid kunnen schaden, zal dat eerder aan
kinderen. De oorzaak is onduidelijk; mogelijk     volwassenen komen in een ander deeladvies         het licht komen bij beroepsmatig blootgestelden.
spelen de door de hoogspanningslijnen             aan bod.                                          Daarbij past wel de kanttekening dat de
opgewekte magnetische velden hierbij een rol.                                                       beroepsbevolking homogener van samenstelling
                                                  Werkwijze                                         is dan de algemene bevolking. Die laatste omvat
Drie deeladviezen                                 De Commissie Elektromagnetische velden van        ook potentieel gevoeligere groepen als kinderen,
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu  de Gezondheidsraad heeft de weten-                ouderen en chronisch zieken.
(het huidige Infrastructuur en Waterstaat) heeft  schappelijke gegevens geanalyseerd over een
de Gezondheidsraad gevraagd het advies uit        mogelijke relatie tussen de blootstelling aan
3      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                                 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 5 van 62
 In de meeste epidemiologische onderzoeken is    hoogspanningslijnen en een verhoogd risico op     Bij beroepsgroepen met aanzienlijk hogere
 de blootstelling aan magnetische velden bij     leukemie bij volwassenen. Bij beroepsmatige       blootstellingen aan magnetische velden dan in
 benadering bepaald. In onderzoeken naar         blootstelling aan magnetische velden boven het    de woonomgeving, zijn er ook bij andere typen
 blootstelling in de woonomgeving wordt vaak     achtergrondniveau is eveneens een associatie      kanker dan leukemie associaties gevonden.
 uitgegaan van een berekend of een gemeten       gevonden met een verhoogd risico op leukemie.     Zo zijn bij beroepsmatige blootstellingen
 magnetisch veld in de woning. Soms wordt de     De commissie beschouwt dit als aanwijzingen       associaties gevonden met het risico op
 afstand tussen de woning en een                 voor een oorzakelijk verband. Deze bevindingen    borstkanker bij mannen, hersenkanker en
 hoogspanningslijn als blootstellingsmaat        zijn in lijn met de conclusie uit het eerdere     alvleesklierkanker. De in de werkomgeving
 gebruikt. In onderzoeken naar beroepsmatige     advies van de Gezondheidsraad dat er              waargenomen associaties beschouwt de
 blootstelling wordt de blootstelling meestal    aanwijzingen zijn voor een verhoogd risico op     commissie als aanwijzingen voor een oorzakelijk
 gereconstrueerd aan de hand van het beroeps-    leukemie bij kinderen die langdurig in de buurt   verband tussen de beroepsmatige blootstelling
 verleden van werknemers.                        van een hoogspanningslijn wonen.                  en de genoemde typen kanker.
 Epidemiologisch onderzoek kan aan het licht     Voor de andere onderzochte typen kanker laat      Voor het vaststellen van een oorzakelijk verband
 brengen dat bij een bepaalde blootstelling een  onderzoek in de woonomgeving geen                 is ook informatie nodig uit (dier)experimenteel
 bepaalde ziekte vaker voorkomt dan verwacht.    associaties zien tussen de nabijheid van          en mechanistisch onderzoek. De meest recente
 Zo’n associatie hoeft niet te betekenen dat die hoogspanningslijnen en het risico op de ziekte.   overzichtspublicaties van dergelijk onderzoek
 blootstelling de ziekte veroorzaakt, maar kan   De omvang en de kwaliteit van dat onderzoek       geven geen steun voor een oorzakelijk verband.
 wel een aanwijzing zijn voor een mogelijk       zijn echter beperkt. Daarom acht de commissie
 oorzakelijk verband.                            de onderzoeksgegevens in de woonomgeving          Advies
                                                 onvoldoende voor een uitspraak over een           Uit onderzoek in de woonomgeving komen
 Conclusies                                      oorzakelijk verband tussen de nabijheid van       aanwijzingen naar voren dat leukemie zich
 Onderzoek in de woonomgeving laat een           hoogspanningslijnen en het risico op de andere    vaker voordoet bij volwassenen die in de buurt
 associatie zien tussen de nabijheid van         typen kanker.                                     van hoogspanningslijnen wonen. De commissie
4       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                                6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre> Samenvatting                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 6 van 62
 beschouwt dit als een extra argument voor de      De commissie verwacht niet dat meer
 toepassing van het huidige beleid ten aanzien     epidemiologisch onderzoek op korte termijn
 van bovengrondse hoogspanningslijnen, dat al      meer zekerheid zal opleveren over de invloed
 is gebaseerd op voorzorg vanwege aanwij-          van blootstelling aan magnetische velden op het
 zingen voor een mogelijk oorzakelijk verband      risico op kanker. Meer onderzoek naar mogelijke
 tussen het risico op leukemie bij kinderen en de  onderliggende biologische mechanismen acht
 nabijheid van hoogspanningslijnen.                ze op dit moment zinvoller.
 Ook beschouwt de commissie het als een extra
 argument voor de eerdere aanbeveling om te        Door de energietransitie neemt het gebruik van
 overwegen dat beleid uit te breiden naar          windturbines en zonnepanelen als primaire bron
 ondergrondse elektriciteitskabels en andere       van energie een hoge vlucht. Tegelijkertijd zijn
 bronnen van langdurige blootstelling aan          de elektrische auto en de warmtepomp bezig
 magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk, met een opmars. Mede door deze
 zoals transformatorstations en transformator-     veranderingen in de productie en het verbruik,
 huisjes.                                          zal er meer elektriciteit worden getransporteerd.
                                                   De blootstelling aan magnetische velden in de
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische   buurt van onderdelen van het elektriciteits-
 velden die aanzienlijk hoger kan zijn dan in de   netwerk en op sommige werkplekken kan
 woonomgeving, ziet de commissie aanwijzingen      daardoor toenemen. Daarom beveelt de
 voor een verhoogd risico op verschillende typen   commissie aan om de blootstelling aan
 kanker. Ze adviseert daarom uit voorzorg om de    magnetische velden in de woon- en
 beroepsmatige blootstelling aan magnetische       werkomgeving te monitoren.
 velden zo laag als redelijkerwijs mogelijk is te
 houden.
5       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                                 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding            Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 7 van 62
 01
 inleiding
6      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                         2                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                     Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 8 van 62
 De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu (het huidige Infrastructuur    De vaste Commissie Elektromagnetische velden heeft de beantwoording
 en Waterstaat) heeft de Gezondheidsraad verzocht om actualisering van           van de adviesaanvraag opgesplitst in drie delen:
 het advies uit 2000 over gezondheidseffecten van het wonen nabij boven-         • een deel over leukemie en andere typen kanker bij kinderen,
 grondse hoogspanningslijnen.1 In dat advies constateerde de raad dat er            uitgebracht op 18 april 2018;2
 een redelijk consistente associatie is tussen wonen in de nabijheid van         • een deel over kanker bij volwassenen, het voorliggende advies, op 29
 bovengrondse elektriciteitslijnen en een verhoging van het voorkomen               juni 2022 aangeboden aan de staatssecretaris van Infrastructuur en
 van leukemie bij kinderen. Dat zou dan betekenen dat één geval van                 Waterstaat (IenW), de minister van Economische Zaken en Klimaat
 kinderleukemie per twee jaar mogelijk samenhangt met de aanwezigheid               (EZK) en de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW);
 van bovengrondse elektriciteitslijnen. De staatssecretaris stelde de            • een deel over neurodegeneratieve ziekten, gelijktijdig met het
 Gezondheidsraad de volgende vragen:                                                voorliggende advies aangeboden aan dezelfde bewindspersonen.
 1. Is er een verband tussen het wonen binnen een bepaalde afstand van           De samenstelling van de commissie staat achter in dit advies. De advies-
    bovengrondse elektriciteitslijnen en het optreden van                        aanvraag en de aanbiedingsbrief staan op www.gezondheidsraad.nl.
    gezondheidsrisico’s zoals kinderleukemie, andere vormen van kanker
    bij kinderen en volwassenen en de ziekte van Alzheimer, en speelt de         1.1     Achtergrond
    spanning op de lijnen daarbij een rol?                                       In 1979 vonden Amerikaanse onderzoekers dat er in de buurt van boven-
 2. Is er een verband tussen de blootstelling aan extreem-laagfrequente          grondse elektriciteitslijnen (de distributielijnen die in de Verenigde Staten
    magnetische velden en het optreden van gezondheidsrisico’s?                  veelal tussen de woningen door lopen) meer gevallen van kinderleukemie
 3. Indien er een verhoogd risico is dat samenhangt met het langdurig            voorkwamen dan verderaf.3 Elektriciteitslijnen wekken zogenoemde
    verblijven in de nabijheid van bovengrondse elektriciteitslijnen, zijn er    extreem-laagfrequente (ELF) elektrische en magnetische velden op (zie
    dan aanwijzingen voor andere factoren dan het magnetisch veld die            hoofdstuk 2; kortheidshalve wordt in dit advies hierna gesproken over
    samenhangen met de aanwezigheid van bovengrondse                             ‘magnetische velden’ als ELF-magnetische velden bedoeld worden).
    elektriciteitslijnen die dat risico zouden kunnen verklaren?                 De vraag rees of blootstelling aan die velden de oorzaak zou kunnen zijn
                                                                                 van kinderleukemie. Dit leidde tot verder onderzoek, waarbij de aandacht
7        Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                       2                                 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 9 van 62
 niet alleen uitging naar kinderleukemie, maar ook naar andere typen                       onderzoek gezocht in de meest recente overzichtspublicaties. In de
 kanker bij kinderen en volwassenen en naar andere ziekten.                                analyse zijn artikelen tot januari 2022 meegenomen.
 In sommige onderzoeken zijn associaties gevonden tussen blootstelling
 aan de magnetische velden die door elektriciteitslijnen of elektrische                    Een uitgebreidere beschrijving van de werkwijze van de commissie staat
 apparatuur worden opgewekt en het voorkomen van bepaalde ziekten.                         in het achtergronddocument bij dit advies. Daarin staat ook een overzicht
 Wat dat betekent staat in het volgende kader.                                             van de geselecteerde onderzoeken, het protocol voor de systematische
                                                                                           analyse van de epidemiologische gegevens, de gedetailleerde uitkomsten
     Associatie of oorzakelijk verband                                                     van de meta-analyses en een toelichting op de classificaties voor de
     Bij relaties tussen blootstelling aan een bepaalde factor, zoals magnetische          bewijskracht voor een oorzakelijk verband tussen blootstelling en ziekte.
     velden, en het risico op een bepaalde ziekte wordt onderscheid gemaakt tussen
     een associatie en een oorzakelijk verband. Men spreekt van een associatie             Verschillende typen kanker
     tussen blootstelling en het risico op ziekte als ze vaker samen voorkomen dan
                                                                                           De commissie heeft de relatie onderzocht tussen de blootstelling aan
     op grond van toeval verwacht mag worden. Er is sprake van een oorzakelijk
                                                                                           magnetische velden en het risico op specifieke typen van kanker bij
     verband als de ziekte een direct gevolg is van de blootstelling. Een associatie
     tussen blootstelling en ziekte, voortkomend uit een statistische analyse, geeft op    volwassenen, waarover voldoende informatie beschikbaar was uit
     zich geen uitsluitsel over de oorzaak. Die kan niet bepaald worden op basis van       specifiek daarop gericht onderzoek: leukemie, borstkanker (bij vrouwen en
     statistiek alleen. Daarvoor is aanvullende informatie nodig, bijvoorbeeld uit         bij mannen), hersenkanker, testiskanker, alvleesklierkanker, longkanker,
     experimenteel onderzoek of op basis van een plausibel biologisch
                                                                                           prostaatkanker en huidmelanomen.
     werkingsmechanisme.
                                                                                           Blootstelling in de woonomgeving en op de werkvloer
 1.2        Werkwijze                                                                      Voor blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving, waar de
 Hieronder geeft de commissie kort weer hoe zij te werk is gegaan bij de                   adviesaanvraag primair op was gericht, heeft de commissie gekeken of
 literatuuranalyse voor dit advies. De commissie heeft zich voornamelijk                   het risico op de genoemde ziekten gerelateerd is aan de afstand van de
 gebaseerd op epidemiologisch onderzoek en aanvullende,                                    woning tot hoogspanningslijnen (als maat voor blootstelling) of aan de
 ondersteunende informatie uit dierexperimenteel en mechanistisch                          gemeten of berekende blootstelling aan magnetische velden in de woning.
8          Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                            2                                10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 10 van 62
 Voor enkele typen kanker is ook onderzoek gedaan naar een relatie           analyse maakt de commissie onderscheid tussen epidemiologische
 tussen het gebruik van elektrische bedwarmers (zoals elektrische dekens     onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking
 en verwarmingselementen voor waterbedden) en het optreden van de            en onderzoek in specifieke industriële populaties, zoals werknemers in
 ziekte. Deze onderzoeken heeft de commissie apart beoordeeld.               elektriciteitsbedrijven. In die populaties kan de blootstelling over het
                                                                             algemeen beter worden gekarakteriseerd, daarom hecht de commissie
 De commissie heeft niet alleen gekeken naar blootstelling in de woon-       voor wat betreft beroepsmatige blootstelling de meeste waarde aan de
 omgeving, maar ook naar beroepsmatige blootstelling aan magnetische         uitkomsten van die onderzoeken.
 velden. In sommige beroepen kan de blootstelling aan magnetische
 velden namelijk aanzienlijk hoger zijn dan in de woonomgeving. Als het      In onderzoeken, zowel in de woonomgeving als op de werkplek, worden
 magnetische veld het vermogen bezit om de gezondheid te schaden, zal        verschillende maten voor de blootstelling gehanteerd: de gemiddelde
 dat waarschijnlijk eerder aan het licht komen bij personen die in hun       blootstelling over een bepaalde periode, uitgedrukt in microtesla (µT), of
 beroep aan relatief hoge magnetische veldsterktes worden blootgesteld,      de cumulatieve blootstelling, uitgedrukt in µT-jaar. Beide worden door-
 zoals elektrische lassers of mensen die werken in een elektriciteits-       gaans ingedeeld in verschillende categorieën. De commissie heeft voor
 centrale. Er is dan ook aanzienlijk meer onderzoek verricht naar mogelijke  deze onderzoeken een gemiddelde risicoschatting berekend voor alle
 effecten van beroepsmatige blootstelling. Wel tekent de commissie daarbij   blootstellingscategorieën en deze beschouwd als een maat voor ‘ooit
 aan dat de algemene bevolking gevarieerder van samenstelling is dan de      blootgesteld boven het achtergrondniveau’. De meta-analyses zijn
 beroepsbevolking en groepen omvat die gevoeliger zouden kunnen zijn,        vervolgens uitgevoerd met deze gemiddelde risicoschattingen.
 zoals kinderen, ouderen en chronisch zieken.
                                                                             Meta-analyses
 Bij beroepsmatige blootstelling heeft de commissie het risico op de         Wanneer over een specifieke vraagstelling drie of meer geschikte
 genoemde ziekten bij werknemers die gedurende langere tijd (één of          epidemiologische onderzoeken beschikbaar zijn, heeft de commissie
 meerdere jaren) werkzaam zijn geweest in een beroep waar de                 meta-analyses uitgevoerd. Bij meta-analyses worden de resultaten uit
 blootstelling hoger is dan het achtergrondniveau vergeleken met het risico  verschillende onderzoeken gecombineerd om tot één risicoschatting te
 bij personen met blootstelling op alleen het achtergrondniveau. Bij de      komen. Met de meta-analyses heeft de commissie het relatieve risico
9        Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                  2                               11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                    Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 11 van 62
                                                                                   Risicoschatting en betrouwbaarheidsinterval
 berekend van de blootstellingscategorie ‘ooit blootgesteld boven het
                                                                                   De risicoschatting geeft weer wat het geschatte risico op een bepaald effect is in
 achtergrondniveau’ t.o.v. de blootstellingscategorie ‘nooit blootgesteld
                                                                                   een bepaalde situatie ten opzichte van de controlesituatie, het relatieve risico dus.
 boven het achtergrondniveau’. Bij de risicoschatting noemt de commissie           Een risicoschatting van 1,3, bijvoorbeeld, wil zeggen dat het geschatte risico op
 ook steeds tussen haken het 95%-betrouwbaarheidsinterval, een maat                het optreden van een ziekte 1,3 keer zo groot is, of 30% hoger, bij mensen die
 voor de onzekerheid van de schatting (zie kader). Daarnaast benoemt               zijn blootgesteld ten opzichte van het risico bij mensen die niet of minder zijn
                                                                                   blootgesteld. Een risicoschatting van 0,9 wil zeggen dat het risico 0,9 keer zo
 de commissie ook of er veel heterogeniteit was in de risicoschattingen
                                                                                   groot is, ofwel 10% lager. Bij een risicoschatting van 1 is het risico op de ziekte
 van de individuele onderzoeken die in de meta-analyse zijn opgenomen.
                                                                                   vergelijkbaar in beide situaties.
 De meta-analyses geven daarvoor twee maten: I en tau . De commissie
                                                     2       2
 heeft alleen I2 gebruikt. Een grote heterogeniteit (in dit advies gedefinieerd    De meeste onderzoeken rapporteren relatieve risico’s, rate ratio’s (RR) of odds
 als een I2 van meer dan 60%) betekent dat de resultaten van de                    ratio’s (OR) als risicoschatting. Daarnaast worden in sommige onderzoeken ook
                                                                                   andere risicomaten gebruikt: de SMR (standardized mortality ratio of sterfteratio),
 individuele onderzoeken niet eenduidig zijn. Daardoor kan minder waarde
                                                                                   SIR (standardized incidence ratio of incidentieratio) en SRR (standardized rate
 worden toegekend aan de risicoschatting uit de meta-analyse.
                                                                                   ratio). Bij een ratio van 1 of van 100% is er geen verschil in risico tussen de
                                                                                   blootgestelde groep en de bevolking als geheel.
 Bij de meta-analyses van onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 heeft de commissie naast de hoofdanalyse van blootstelling hoger dan het          Het 95%-betrouwbaarheidsinterval geeft aan hoe onzeker de gevonden risico-
                                                                                   schatting is en binnen welke grenzen we verwachten dat het werkelijk risico
 achtergrondniveau versus blootstelling op het achtergrondniveau ook
                                                                                   zich bevindt. Het betekent dat, wanneer we het onderzoek 100 maal in dezelfde
 enkele subanalyses uitgevoerd om meer inzicht te krijgen in de invloed
                                                                                   populatie met verschillende steekproeven zouden herhalen, in 95 gevallen het
 van de volledigheid van de beroepsgeschiedenis en de betrouwbaarheid              werkelijke risico binnen het betrouwbaarheidsinterval ligt.
 van de ziektediagnose op de risicoschattingen en op de heterogeniteit.            Als het 95%-betrouwbaarheidsinterval de waarde 1 bevat, noemen we het
 Voor zover mogelijk heeft de commissie ook subanalyses uitgevoerd van             gevonden verband statistisch niet significant verhoogd of verlaagd. Als de
                                                                                   ondergrens van het 95%-betrouwbaarheidsinterval groter is dan 1, spreken
 de gegevens over het hoogste niveau van blootstelling en de langste duur
                                                                                   we van een statistisch significant verhoogd risico. Als de bovengrens van het
 van de blootstelling. De resultaten van zowel de hoofdanalyses als van de
                                                                                   95%-betrouwbaarheidsinterval kleiner is dan 1, spreken we van een statistisch
 subanalyses staan in het achtergronddocument. De conclusies bespreekt             significant verlaagd risico.
 de commissie in dit advies.
10      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                            2                                       12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 12 van 62
 De commissie baseert haar conclusies waar mogelijk op de subanalyse        Bewijskracht voor oorzakelijk verband
 van de onderzoeken waarin de volledige beroepsgeschiedenis van een         Als laatste gaat de commissie na of zij op basis van de beschikbare
 werknemer in beschouwing is genomen, dat wil zeggen dat voor alle          onderzoeksgegevens en de door haar uitgevoerde meta-analyses van
 beroepen die iemand heeft gehad de blootstelling is bepaald, waarmee       die gegevens een conclusie kan trekken over een mogelijk oorzakelijk
 een gemiddelde of cumulatieve blootstelling kan worden bepaald over het    verband tussen de blootstelling en de onderzochte ziekte. Ze hanteert
 gehele beroepsleven. Die gegevens geven volgens de commissie het           daarbij de internationaal gehanteerde systematiek van het Amerikaanse
 meest betrouwbare beeld van de beroepsmatige blootstelling. Zijn er te     Environmental Protection Agency (EPA) die zij in eerdere adviezen heeft
 weinig gegevens voor deze subanalyse, dan baseert de commissie haar        gebruikt 2,4 en waarin op basis van de kwaliteit en de aard en omvang van
 conclusies op de hoofdanalyse, dat wil zeggen op alle onderzoeken,         de onderzoeksgegevens vijf classificaties worden onderscheiden, zie
 ongeacht de volledigheid van de beroepsgeschiedenis. In het achter-        tabel 1.5
 gronddocument is gemarkeerd welke gegevens in het advies zijn gebruikt.
 Voor de woonomgeving zijn te weinig gegevens beschikbaar om                Tabel 1 EPA-classificatie van de bewijskracht voor een oorzakelijk verband tussen
                                                                            blootstelling en ziekte
 vergelijkbare subanalyses te doen.
                                                                             Classificatie
                                                                             Oorzakelijk verband bewezen
 De commissie heeft ook meegewogen of er sprake kan zijn van selectieve
                                                                             Oorzakelijk verband waarschijnlijk
 publicatie, dat wil zeggen dat onderzoeken waarin geen verband is
                                                                             Aanwijzingen voor oorzakelijk verband
 gevonden een kleinere kans hebben om te worden gepubliceerd. Deze           Uitspraak over oorzakelijk verband niet mogelijk
 zogeheten publicatiebias zou de resultaten van de meta-analyses kunnen      Oorzakelijk verband onwaarschijnlijk
 vertekenen. Over het algemeen geldt dat de resultaten van cohort-
 onderzoeken in de algemene bevolking en in industriële populaties          Een uitgebreide beschrijving van deze classificaties van de bewijskracht
 ongeacht de uitkomsten worden gepubliceerd, omdat ze groot en              voor een oorzakelijk verband is opgenomen in het achtergronddocument.
 kostbaar zijn. De commissie verwacht daarom dat haar bevindingen niet      De commissie hanteert ze als volgt. Een statistisch significante associatie
 noemenswaardig zijn vertekend door selectieve publicatie.                  in een meta-analyse van epidemiologische onderzoeken beschouwt de
                                                                            commissie als een aanwijzing voor een oorzakelijk verband. Is de
11      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                         2                               13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 01 | Inleiding                                                     Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 13 van 62
 associatie statistisch niet significant maar is de risicoschatting wel relatief  onderzoeken naar de relatie met de blootstelling aan magnetische velden
 hoog (1,25 of hoger), dan beschouwt de commissie dat eveneens als een            in de woonomgeving en op het werk. Dat gebeurt achtereenvolgens voor
 aanwijzing voor een oorzakelijk verband. Als er weinig onderzoeken               leukemie, borstkanker, hersenkanker, testiskanker, alvleesklierkanker,
 beschikbaar zijn, is de statistische power van de meta-analyse immers            longkanker, prostaatkanker en huidmelanomen. In hoofdstuk 11 bespreekt
 gering. Hogere classificaties (oorzakelijk verband waarschijnlijk of             de commissie de samenhang tussen de bevindingen en geeft ze haar
 bewezen) kent de commissie alleen toe bij aanvullend bewijs uit                  advies.
 experimenteel of mechanistisch onderzoek. Is er (te) weinig kwalitatief
 goed onderzoek uitgevoerd of spreken diverse onderzoeken elkaar tegen,
 dan acht de commissie een uitspraak over een oorzakelijk verband niet
 mogelijk. Is er voldoende goed epidemiologisch onderzoek verricht en
 komt daar geen enkele indicatie uit voor een oorzakelijk verband, dan
 kiest de commissie voor de classificatie ‘oorzakelijk verband
 onwaarschijnlijk’. Komt de commissie voor de werkomgeving tot de
 conclusie dat een oorzakelijk verband onwaarschijnlijk is, dan acht ze
 datzelfde oordeel in principe ook van toepassing op de woonomgeving,
 omdat de blootstelling daar lager is. Is ze van mening dat er aanwijzingen
 zijn voor een oorzakelijk verband op de werkplek, dan spreekt ze in
 principe voor de woonomgeving niet het oordeel ‘oorzakelijk verband
 onwaarschijnlijk’ uit.
 1.3     Leeswijzer
 Het advies begint met een uitleg in hoofdstuk 2 van enkele technische
 begrippen en blootstellingskarakteristieken. In de hoofdstukken 3 t/m 10
 bespreekt de commissie de uitkomsten van de meta-analyses van de
12      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                    2                               14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 14 van 62
 02
 elektriciteitslijnen en
 magnetische velden
13     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                 2                               15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 15 van 62
 Dit hoofdstuk geeft een korte uitleg over magnetische velden en een
 beschrijving van enkele technische begrippen en blootstellings-
 karakteristieken.
 2.1     Spanning, stroom en velden
 De spanning op een elektriciteitslijn veroorzaakt een elektrisch veld.
 Als er stroom door de lijn loopt, ontstaat er ook een magnetisch veld.
 Een elektrisch veld en een magnetisch veld verspreiden zich op
 verschillende wijzen. Figuur 1 is een vereenvoudigde weergave daarvan.
 De spanning op het elektriciteitsnet wisselt 50 keer per seconde van
 positief naar negatief en weer terug (wisselspanning), ofwel met een
 frequentie van 50 hertz (Hz). Dit is een extreem lage frequentie (ELF).
 Ter vergelijking, mobiele telefoons werken bij veel hogere frequenties,
 rond 900 en 2000 megahertz (een megahertz is een miljoen hertz).
                                                                             Figuur 1 Schematische weergave elektrisch en magnetisch veld bij een
                                                                             hoogspanningslijn
14       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                  2                          16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                             Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 16 van 62
    Het elektriciteitsnet
                                                                                           door obstakels. Het dringt gemakkelijk door in huizen en in het menselijk
    Het elektriciteitsnet tussen energiecentrale en woning bestaat uit transport- en
                                                                                           lichaam (zie figuur 2). Bij onderzoeken naar de relatie tussen
    distributielijnen en -kabels. Lijnen zijn bovengrondse verbindingen, kabels liggen
    onder de grond.                                                                        bovengrondse elektriciteitslijnen en mogelijke gezondheidseffecten gaat
    Transportverbindingen in Nederland zijn hoogspanningslijnen of –kabels met een         de aandacht daarom uit naar de blootstelling aan magnetische velden en
    spanning van 380 of 220 kilovolt (kV; 1 kV is 1000 V). Zij transporteren de stroom     niet naar die aan elektrische velden.
    van de centrale naar een onderstation. Het zijn de snelwegen van het
    elektriciteitstransport. Tussen onderstations en transformatorstations lopen
    eveneens hoogspanningslijnen en –kabels, maar met een lagere spanning van
    150, 110 of 50 kV. Het transport vanaf de transformatorstations naar de
    transformatorhuisjes in woonwijken en bij bedrijven vindt plaats door middel van
    distributiekabels met een middenspanning van 25, 20, 12.5, 10, 6, 5 of 3 kV.
    In de transformatorhuisjes wordt de spanning nog verder verlaagd naar 400 en
    230 V en via laagspanningsdistributiekabels naar de eindbestemming gebracht.
    Bovengrondse elektriciteitslijnen zijn in Nederland (vrijwel) uitsluitend
    hoogspanningslijnen. In andere landen lopen ook distributielijnen bovengronds.
 2.2       Veldsterkte
 Bij extreem lage frequenties wordt onderscheid gemaakt tussen
 elektrische en magnetische velden, die verschillende eigenschappen
 hebben. Het elektrische veld wordt aanzienlijk afgezwakt door bomen,
 planten en bebouwing (zie figuur 2). Het dringt vrijwel niet door materialen
 heen en resulteert in een oppervlaktelading die naar de aarde wordt
 afgevoerd. In een woning is het elektrische veld afkomstig van een
 naburige elektriciteitslijn al snel 10 tot 100 keer zwakker dan buiten de                 Figuur 2 Schematische weergave van de mate waarin elektrische en magnetische
                                                                                           velden door materialen dringen
 woning. Het magnetische veld daarentegen wordt nauwelijks afgezwakt
15        Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                             2                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 17 van 62
 De sterkte van een magnetisch veld wordt uitgedrukt in tesla (T). In de
 praktijk wordt de sterkte van magnetische velden van het elektriciteits-
 systeem uitgedrukt in microtesla (µT = 1 miljoenste T). Hoe meer stroom
 er door een lijn gaat, des te sterker het magnetisch veld. De sterke van
 het magnetisch veld neemt snel af naarmate de afstand tot de lijn
 toeneemt (zie figuur 3). Globaal is de veldsterkte een factor vier lager
 bij verdubbeling van de afstand. De afstand tot een bovengrondse
 hoogspanningslijn hangt ook af van de mate waarin deze doorhangt
 tussen twee masten (de ‘zeeg’). Geleiders (de eigenlijke lijnen) hangen
 verder door naarmate ze warmer zijn. Dit is onder meer afhankelijk van de
 sterkte van de stroom door de geleider en van de omgevingstemperatuur.
 In de praktijk is de situatie complexer, omdat er meerdere geleiders en
 verschillende stroomcircuits in een hoogspanningslijn aanwezig zijn,
 waardoor er lokaal gedeeltelijke ‘uitdoving’ of verzwakking van
 magnetische velden kan optreden. Bij de aanleg van nieuwe verbindingen
 wordt ernaar gestreefd dat de magnetische velden van de verschillende
 geleiders elkaar zoveel mogelijk uitdoven, zodat de totale sterkte van
 het magnetische veld op leefniveau bij een hoogspanningslijn zo laag
 mogelijk is.
                                                                              Figuur 3 Relatie tussen afstand tot de lijn en magnetische veldsterkte op de grond
16       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                       2                                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                    Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 18 van 62
 De veldsterkten in de woonomgeving zijn gemiddeld over 24 uur niet               epidemiologische onderzoeken uitgevoerd en dan vooral in industriële
 meer dan 0,1-0,2 µT.6-10 Die blootstelling is afkomstig van het elektriciteits-  populaties. In de meeste onderzoeken wordt gewerkt met methoden die
 systeem in huis en van het gebruik van elektrische apparaten.                    de werkelijke blootstelling bij benadering bepalen.
 De aanwezigheid van een hoogspanningslijn kan de gemiddelde
 blootstelling verhogen tot meer dan 1 µT (zie figuur 3). Dat geldt ook           Blootstelling bepalen in de woonomgeving
 voor het wonen naast of boven een inpandige transformator. Kortdurende           In de woonomgeving kan de blootstelling worden benaderd aan de hand
 piekblootstellingen bij gebruik van huishoudelijke apparatuur kunnen             van de afstand van de woning tot een hoogspanningslijn (doorgaans
 oplopen tot enkele tientallen µT wanneer de afstand tussen apparaat en           gemeten als de afstand tot het midden van de lijn op grondniveau), al
 gebruiker slechts enkele centimeters is.10                                       dan niet rekening houdend met de lijnspanning. De blootstelling kan ook
                                                                                  worden geschat door de magnetische veldsterkte in of bij de woning over
 Beroepsmatige blootstellingen kunnen aanzienlijk hoger zijn dan                  een kortere of langere tijd te meten of te berekenen. Voor het berekenen
 blootstellingen in de woonomgeving, zoals bij elektriciëns (piekbloot-           van de cumulatieve blootstelling, of de gemiddelde blootstelling over een
 stelling tot meer dan 50 µT) en mensen die in de elektriciteitsindustrie         langere periode, is ook inzicht nodig in de woongeschiedenis: op welke
 werken (piekblootstelling tot 500 µT), lassers (tot 5 µT) en                     adressen hebben de betreffende personen gewoond.
 treinmachinisten (piekblootstelling tot meer dan 50 µT).11-13
 Dergelijke piekblootstellingen kunnen frequenter optreden dan                    Afstand als maat voor de blootstelling heeft het voordeel dat hij eenvoudig
 piekblootstellingen in het huishouden, afhankelijk van de aard van de            en redelijk nauwkeurig te bepalen is. Het nadeel is dat het een heel grove
 werkzaamheden. De gemiddelde blootstelling over een werkdag op de                maat is voor de werkelijke blootstelling aan de door elektriciteitslijnen
 werkvloer kan bij genoemde beroepen oplopen tot 26 µT.13,14                      veroorzaakte magnetische velden. Die blootstelling is namelijk ook
                                                                                  afhankelijk van andere factoren, zoals de hoogte van de lijn boven de
 2.3     Blootstelling bepalen                                                    grond (zie figuur 3), de configuratie van de lijnen en vooral van de
 De blootstelling van individuele mensen aan magnetische velden kan               hoeveelheid stroom die door de lijn getransporteerd wordt. Deze kan in de
 eigenlijk alleen maar nauwkeurig worden bepaald door middel van                  tijd aanzienlijk fluctueren. Deze informatie is echter in het algemeen niet
 langdurige metingen op het lichaam. Die worden zelden in                         voorhanden.
17       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                      2                                 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 19 van 62
 De gemeten of met modellen berekende blootstelling aan het                  Daarnaast speelt bij onderzoeken naar de blootstelling in de woon-
 magnetische veld is een meer relevante blootstellingsmaat dan afstand,      omgeving ook nog een rol dat mensen vaak een (aanzienlijk) deel van de
 maar de bepaling daarvan kent ook haar beperkingen. Metingen zijn niet      dag op andere plaatsen dan thuis doorbrengen, bijvoorbeeld op het werk
 per definitie nauwkeuriger dan gemodelleerde blootstelling. Bij metingen    of op school. Op die andere plaatsen kan de blootstelling aan
 in de woning zijn onderzoekers afhankelijk van de medewerking van de        magnetische velden lager maar ook hoger zijn dan thuis.
 bewoners. Als die geweigerd wordt, kan dat leiden tot selectieve
 deelname en daardoor mogelijk vertekening van de resultaten.                Blootstelling bepalen op de werkvloer
 Bij gemodelleerde blootstelling speelt dat probleem niet. Daarnaast         Beroepsmatige blootstelling wordt op uiteenlopende wijzen bepaald.15
 vinden metingen van de magnetische veldsterkte in de woning hooguit         Soms gebeurt dat redelijk nauwkeurig via uitgebreide metingen van de
 gedurende enkele dagen plaats, terwijl de gemodelleerde blootstelling       blootstelling bij bepaalde beroepen. In andere gevallen gebeurt dat minder
 bepaald wordt over een langere periode, soms vele jaren. Voor een           nauwkeurig en gaat men er bijvoorbeeld simpelweg van uit dat bij een
 langere periode kunnen metingen daarom een minder nauwkeurig beeld          bepaald beroep een verhoogde blootstelling hoort. Soms wordt ook
 van de blootstelling geven dan gemodelleerde blootstelling. Anderzijds      gebruik gemaakt van een zogenoemde beroepen-blootstelling-matrix
 wordt bij gemodelleerde blootstelling ten gevolge van de aanwezigheid       (BBM). Daarin wordt een beroep gekoppeld aan een intensiteit van de
 van een hoogspanningslijn doorgaans geen rekening gehouden met de           blootstelling. Deze kan zijn gemeten of geschat door deskundigen, zoals
 blootstelling door andere bronnen nabij of in de woning, zoals inpandige    een arbeidshygiënist.
 transformatoren in appartementengebouwen, het elektriciteitssysteem in
 huis en het gebruik van elektrische apparaten. Die laatste resulteren       In sommige onderzoeken wordt de gehele beroepsgeschiedenis van een
 doorgaans slechts in korte piekblootstellingen die bovenop de meer          persoon nagegaan, wat inzicht kan opleveren in de totale of gemiddelde
 langdurige blootstelling van het elektriciteitssysteem in de woning en      blootstelling over iemands hele werkzame leven. In andere onderzoeken
 nabije hoogspanningslijnen komen. Een uitzondering daarop zijn              wordt slechts het hoofdberoep of het laatste beroep bij de blootstellings-
 bedwarmers (elektrische dekens en verwarmingselementen voor                 bepaling betrokken. Dat gebeurt bijvoorbeeld in onderzoeken die
 waterbedden) die doorgaans wel voor langdurige blootstelling zorgen.        informatie over iemands beroep halen uit overlijdensregisters of die zijn
18      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                 2                                 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 02 | Elektriciteitslijnen en magnetische velden                 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 20 van 62
 gebaseerd op informatie uit een of meerdere volkstellingen. Dit geeft een
 minder nauwkeurig beeld van de totale blootstelling.
 Bij onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling wordt uitgegaan van
 een 40-urige werkweek. In bepaalde beroepen is de blootstelling door
 werkzaamheden zo hoog, dat de blootstelling vanuit andere bronnen in de
 omgeving daarbij min of meer in het niet valt.16 Er kunnen grote verschillen
 zijn tussen het blootstellingspatroon in de woon- en werkomgeving.
19       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                               21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Leukemie             Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 21 van 62
 03
 leukemie
20     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Leukemie                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 22 van 62
 In onderzoek in de woonomgeving is een associatie gevonden tussen de     3.1.1   Leukemie algemeen
 nabijheid van hoogspanningslijnen en een verhoogd risico op leukemie bij Er zijn vier onderzoeken gevonden waarin de afstand tot hoogspannings-
 volwassenen. Ook bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische         lijnen als blootstellingsmaat is gebruikt. De meta-analyse van de
 velden boven het achtergrondniveau is een associatie gevonden met een    gegevens voor het wonen op een afstand van 0 tot 50 meter van een
 verhoogd risico op leukemie. De commissie beschouwt dit als              hoogspanningslijn geeft een risicoschatting van 1,40 (1,10-1,78).17,20,22,23
 aanwijzingen voor een oorzakelijk verband.                               De meta-analyse van de acht onderzoeken waarin de blootstelling aan
                                                                          magnetische velden is onderzocht geeft voor ooit blootgesteld boven
 Dit hoofdstuk bevat een beknopte weergave van de resultaten van de       het achtergrondniveau als gevolg van wonen in de nabijheid van een
 meta-analyses door de commissie. Details van alle onderzoeken en de      hoogspanningslijn voor het optreden van leukemie een risicoschatting
 analyses staan in het achtergronddocument.                               van 1,11 (0,98-1,26).
 3.1     Blootstelling in de woonomgeving                                 3.1.2   AML
 De commissie heeft 20 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen        De commissie heeft vier onderzoeken gevonden waarin de relatie tussen
 blootstelling in de woonomgeving en het optreden van leukemie            blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving en het risico op
 (ongeacht het type) bij volwassenen. Daarvan zijn 12 onderzoeken om      AML apart is onderzocht. De meta-analyse geeft voor ooit blootgesteld
 uiteenlopende redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achter-     boven het achtergrondniveau een risicoschatting van 1,35 (1,01-1,79).
 gronddocument). Met de gegevens van de acht resterende onderzoeken       De commissie heeft twee onderzoeken gevonden waarin de relatie tussen
 heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd.17-24                        het gebruik van elektrische bedwarmers en het optreden van AML is
                                                                          onderzocht. In het eerste onderzoek is een risicoschatting gevonden
 In sommige onderzoeken zijn naast, of in plaats van, leukemie in het     van 0,9 (0,5-1,6).25 In het tweede onderzoek was de risicoschatting 0,9
 algemeen bepaalde typen leukemie apart onderzocht. Voor acute            (0,7-1,2).26
 myeloïde leukemie (AML) zijn uit zes onderzoeken in de woonomgeving
 voldoende gegevens beschikbaar voor aparte analyses, twee daarvan
 gaan over het gebruik van elektrische bedwarmers.19-21,24-26
21      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                                 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Leukemie                                                Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 23 van 62
 3.2     Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden                 3.2.2    AML
 De commissie heeft 62 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen          Voor onderzoeken met een volledige beroepsgeschiedenis is bij
 blootstelling aan magnetische velden tijdens de uitoefening van het        werknemers uit de algemene bevolking voor het risico op AML de
 beroep en het optreden van leukemie. Daarvan zijn 32 onderzoeken om        risicoschatting 0,94 (0,79-1,11). Voor personen uit industriële populaties
 uiteenlopende redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achter-       is de risicoschatting 2,11 (0,84-5,31). Hier is de heterogeniteit tussen de
 gronddocument). Met de gegevens van de 30 resterende onderzoeken           onderzoeken hoog.
 naar beroepsmatige blootstelling heeft de commissie meta-analyses
 uitgevoerd.19,21,27-54 De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt      3.3      Conclusies
 tussen onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling in de algemene         De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken laten voor het wonen
 bevolking en onderzoeken gericht op specifieke industriële populaties,     tussen 0 en 50 meter van een hoogspanningslijn zien dat het risico op
 zoals werknemers van elektriciteitsbedrijven.                              leukemie naar schatting met een factor 1,4 is verhoogd. Voor AML is voor
                                                                            blootstelling in de woonomgeving ook een naar schatting met een factor
 In sommige van deze onderzoeken zijn naast, of in plaats van, leukemie     1,4 verhoogd risico gevonden. De commissie vindt daarom voor leukemie,
 in het algemeen bepaalde typen leukemie onderzocht. Voor AML zijn          en ook specifiek voor AML, de classificatie ‘aanwijzingen voor oorzakelijk
 uit 17 onderzoeken voldoende gegevens beschikbaar voor aparte              verband’ van toepassing op blootstelling in de woonomgeving.
 analyses.21,26,28-33,37,40,47-49,52,53,55
                                                                            De meta-analyses van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 3.2.1   Leukemie algemeen                                                  van werknemers uit de algemene bevolking laten geen duidelijk
 De meta-analyses van de onderzoeken met volledige beroeps-                 verhoogde risico’s zien op leukemie en AML. Maar bij werknemers uit
 geschiedenis geven voor het risico op leukemie bij werknemers uit          industriële populaties is voor AML een ruim twee keer verhoogd risico
 de algemene bevolking een risicoschatting van 1,08 (0,89-1,31).            gevonden. De verhoging is weliswaar statistisch niet significant, maar dat
 Bij blootstelling van werknemers uit industriële populaties is de          kan samenhangen met het geringe aantal onderzoeken. De commissie
 risicoschatting 1,13 (0,96-1,34).                                          hecht het meeste gewicht aan deze onderzoeken, omdat de diagnose
                                                                            (AML) en de blootstellingsbepaling in industriële cohorten het meest
22       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                                 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 03 | Leukemie                                                  Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 24 van 62
 nauwkeurig zijn. De aard van de onderzoeken laat niet toe om een
 blootstellings-effectrelatie te bepalen. Mede omdat in de woonomgeving
 met haar lagere blootstelling eveneens een associatie met het risico op
 AML wordt gevonden, acht de commissie de EPA-classificatie
 ‘aanwijzingen voor oorzakelijk verband’ van toepassing op de relatie
 tussen het risico op leukemie, en specifiek op AML, en blootstelling aan
 magnetische velden op de werkplek.
23      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                               25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Borstkanker          Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 25 van 62
 04
 borstkanker
24     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Borstkanker                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 26 van 62
 Over het geheel genomen laten onderzoeken in de woonomgeving geen           4.1.1   Borstkanker bij vrouwen
 associaties zien tussen blootstelling aan magnetische velden en het risico  De commissie heeft 19 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 op borstkanker. Enkele individuele studies laten echter een afwijkend       blootstelling in de woonomgeving en het optreden van borstkanker bij
 beeld zien en daarom acht de commissie een uitspraak over een               vrouwen. Daarvan is één onderzoek niet in de analyses opgenomen
 oorzakelijk verband in de woonomgeving toch niet mogelijk.                  (zie het achtergronddocument). Met de gegevens van de 18 resterende
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het            onderzoeken heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd. In deze
 achtergrondniveau is wel een associatie gevonden tussen blootstelling       onderzoeken is de relatie tussen het wonen in de nabijheid van
 en ziekte. Dat geldt zowel voor vrouwen als voor mannen. De commissie       bovengrondse elektriciteitslijnen of tussen het gebruik van elektrische
 beschouwt dit als aanwijzingen voor een oorzakelijk verband.                bedwarmers en het optreden van borstkanker bij vrouwen
                                                                             onderzocht.18,20,23,56-70
 Dit hoofdstuk bevat een beknopte weergave van de resultaten van de
 meta-analyses door de commissie. Details van alle onderzoeken en            De meta-analyse geeft voor wonen op een afstand van minder dan 100
 de analyses staan in het achtergronddocument.                               meter van een hoogspanningslijn en het optreden van borstkanker bij
                                                                             vrouwen een risicoschatting van 1,04 (0,92-1,17).
 4.1     Blootstelling in de woonomgeving
 De commissie heeft 20 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen           Voor blootstelling aan magnetische velden boven het achtergrondniveau
 blootstelling in de woonomgeving en het optreden van borstkanker.           als gevolg van wonen in de nabijheid van een hoogspanningslijn geeft de
 In 19 onderzoeken gaat het om borstkanker bij vrouwen en in één             meta-analyse voor het optreden van borstkanker bij vrouwen een
 onderzoek om borstkanker bij mannen. De onderzoeken gaan over de            risicoschatting van 1,02 (0,88-1,18). De heterogeniteit tussen deze
 nabijheid van hoogspanningslijnen of over het gebruik van elektrische       onderzoeken is hoog.
 bedwarmers.
                                                                             De commissie heeft ook een meta-analyse uitgevoerd van de
                                                                             onderzoeken die het optreden van borstkanker bij vrouwen bestuderen in
25      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                 2                              27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Borstkanker                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 27 van 62
 relatie tot het gebruik van elektrische bedwarmers. Voor ooit gebruik van   De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 een elektrische bedwarmer is de risicoschatting 1,02 (0,96-1,09).           naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en
                                                                             onderzoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals
 4.1.2    Borstkanker bij mannen                                             werknemers van elektriciteitsbedrijven.
 De commissie heeft één onderzoek gevonden naar de relatie tussen
 blootstelling in de woonomgeving en het optreden van borstkanker bij        De meta-analyses bij werknemers uit de algemene bevolking resulteren
 mannen. Voor blootstelling aan magnetische velden met een veldsterkte       voor de onderzoeken met volledige beroepsgeschiedenis in een
 van 0,2 µT of hoger was de risicoschatting 2,1 (0,3-14,1).57                risicoschatting van 1,05 (0,99-1,11). Bij werknemers uit industriële
                                                                             populaties is de risicoschatting 1,05 (1,00-1,11). Omdat hier te weinig
 4.2      Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden                 onderzoeken zijn met volledige beroepsgeschiedenis is deze
 De commissie heeft 48 onderzoeken gevonden naar beroepsmatige               risicoschatting gebaseerd op alle onderzoeken.
 blootstelling aan magnetische velden en het optreden van borstkanker.
 Daarvan gaan er 29 over borstkanker bij vrouwen en 19 over borstkanker      4.2.2   Borstkanker bij mannen
 bij mannen.                                                                 De commissie heeft 19 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
                                                                             blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 4.2.1    Borstkanker bij vrouwen                                            borstkanker bij mannen. Daarvan zijn 6 onderzoeken om uiteenlopende
 De commissie heeft 29 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen           redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 blootstelling aan magnetische velden boven het achtergrondniveau in het     Met de gegevens van de 13 resterende onderzoeken naar
 beroep en het optreden van borstkanker bij vrouwen. Daarvan zijn 10         beroepsmatige blootstelling heeft de commissie een meta-analyse
 onderzoeken om uiteenlopende redenen niet in de analyses opgenomen          uitgevoerd.32,39,48,74,81,83-90
 (zie het achtergronddocument). Met de gegevens van de 19 resterende
 onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling heeft de commissie             Deze meta-analyse laat een verhoogd risico zien op borstkanker bij
 meta-analyses uitgevoerd.35,43,48,51,53,58,62,71-82                         werknemers uit de algemene bevolking bij blootstelling aan magnetische
                                                                             velden op de werkplek. De commissie komt tot een risicoschatting van
26       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                 2                             28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 04 | Borstkanker                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 28 van 62
 1,31 (1,07-1,61). Omdat hier te weinig onderzoeken zijn met volledige      werkplek. Voor borstkanker bij vrouwen is de classificatie ‘uitspraak over
 beroepsgeschiedenis is deze risicoschatting gebaseerd op alle              oorzakelijk verband niet mogelijk’.
 onderzoeken. Bij werknemers uit industriële populaties is de.risico-
 schatting voor onderzoeken met een volledige beroepsgeschiedenis
 0,74 (0,35-1,53).
 4.3     Conclusies
 De meta-analyses van de epidemiologische onderzoeken naar het wonen
 in de nabijheid van hoogspanningslijnen of blootstelling aan magnetische
 velden in de woonomgeving of het gebruik van elektrische bedwarmers
 laten geen associaties zien met het risico op borstkanker bij vrouwen.
 Omdat enkele individuele onderzoeken uitkomsten laten zien die afwijken
 van het totaalbeeld, acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak
 over oorzakelijk verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyse van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 van werknemers laten voor borstkanker bij vrouwen geen verhoogd risico
 zien en voor borstkanker bij mannen een naar schatting met een factor
 1,3 verhoogd risico. De aard van de onderzoeken laat niet toe om een
 blootstellings-effectrelatie te bepalen. Op grond van de gevonden
 associaties acht de commissie de EPA-classificatie ‘aanwijzingen voor
 oorzakelijk verband’ van toepassing op de relatie tussen het risico op
 borstkanker bij mannen en blootstelling aan magnetische velden op de
27      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                                    29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Hersenkanker         Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 29 van 62
 05
 hersenkanker
28     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Hersenkanker                                            Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 30 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associaties zien tussen             Voor blootstelling aan magnetische velden boven het achtergrondniveau
 wonen binnen 50 meter van een hoogspanningslijn en het risico op           als gevolg van wonen in de nabijheid van een hoogspanningslijn geeft de
 hersenkanker. De omvang van het onderzoek is echter beperkt, daarom        meta-analyse voor het optreden van hersenkanker een risicoschatting van
 acht de commissie een uitspraak over een oorzakelijk verband toch niet     1,00 (0,91-1,10).
 mogelijk. Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven
 het achtergrondniveau is wel een associatie gevonden. De commissie         5.2     Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 beschouwt dit als een aanwijzing voor een oorzakelijk verband tussen het   De commissie heeft 56 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 risico op hersenkanker en blootstelling op de werkplek.                    blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden
                                                                            van hersenkanker. Daarvan zijn 24 onderzoeken om uiteenlopende
 5.1      Blootstelling in de woonomgeving                                  redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 De commissie heeft 14 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen          Met de gegevens van de 32 resterende onderzoeken naar
 blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving en het             beroepsmatige blootstelling heeft de commissie meta-analyses
 optreden van hersenkanker. Daarvan zijn zes onderzoeken om                 uitgevoerd.19,27-29,31,32,34,35,37-40,42,44,48,51-53,81,92-104
 uiteenlopende redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achter-       De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 gronddocument). Met de gegevens van de acht resterende onderzoeken         naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en onder-
 heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd.18-20,22-24,91,92              zoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals werknemers
 Er zijn twee onderzoeken gevonden waarin naast blootstelling aan           van elektriciteitsbedrijven.
 magnetische velden ook de relatie tussen de afstand tot hoogspannings-
 lijnen en het optreden van hersenkanker is onderzocht. In het eerste       De meta-analyses van de onderzoeken met volledige beroeps-
 onderzoek is de risicoschatting voor wonen op een afstand tussen 0 en 50   geschiedenis geven voor het risico op hersenkanker bij werknemers uit
 meter van een hoogspanningslijn 1,22 (0,88-1,69)23; in het tweede onder-   de algemene bevolking een risicoschatting van 1,03 (0,93-1,13).
 zoek is de risicoschatting 1,3 (0,8-2,1).20                                Bij blootstelling van werknemers uit industriële populaties is voor de
                                                                            onderzoeken met volledige beroepsgeschiedenis de risicoschatting
                                                                            1,30 (1,08-1,57).
29       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                               2             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 05 | Hersenkanker                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 31 van 62
 5.3      Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen associatie zien met
 het risico op hersenkanker. De commissie acht de EPA-classificatie
 ‘uitspraak over oorzakelijk verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyse van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 van werknemers uit de algemene bevolking laat geen associatie zien met
 het risico op hersenkanker. Voor werknemers uit industriële populaties is
 dit wel het geval: het risico is naar schatting met een factor 1,3 verhoogd.
 De aard van de onderzoeken laat niet toe een blootstellings-effectrelatie
 te bepalen. Op grond van de gevonden associatie acht de commissie de
 EPA-classificatie ‘aanwijzingen voor oorzakelijk verband’ van toepassing
 op de relatie tussen het risico op hersenkanker en blootstelling aan
 magnetische velden op de werkplek.
30       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                               32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 06 | Testiskanker         Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 32 van 62
 06
 testiskanker
31     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 06 | Testiskanker                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 33 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associatie zien tussen wonen          Vanwege het geringe aantal onderzoeken heeft de commissie geen
 in de nabijheid van hoogspanningslijnen en het risico op testiskanker.       meta-analyses uitgevoerd.
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het achter-
 grondniveau zijn evenmin associaties gevonden. Omdat het onderzoek in        6.2      Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 de woonomgeving beperkt is en de resultaten van de onderzoeken naar          De commissie heeft 18 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 beroepsmatige blootstelling uiteenlopen, concludeert de commissie dat        blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 uitspraken over een oorzakelijk verband niet mogelijk zijn.                  testiskanker. Daarvan zijn acht onderzoeken om uiteenlopende redenen
                                                                              niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument). Met de
 6.1     Blootstelling in de woonomgeving                                     gegevens van de 10 resterende onderzoeken naar beroepsmatige bloot-
 Er zijn geen gegevens over testiskanker in relatie tot de afstand van de     stelling heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd.27,32,43,48,74,81,87,106-108
 woning tot hoogspanningslijnen.
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie is onderzocht tussen          De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 de cumulatieve blootstelling aan magnetische velden afkomstig van            naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en onder-
 hoogspanningslijnen in de woonomgeving, uitgedrukt in µT-jaar, en het        zoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals werknemers
 optreden van testiskanker.18 Bij mannen die ooit zijn blootgesteld aan       van elektriciteitsbedrijven.
 magnetische velden boven het achtergrondniveau treedt testiskanker
 niet vaker op dan in de algemene bevolking. De commissie komt tot een        De meta-analyses van de commissie laten in geen van beide typen
 incidentieratio (SIR) van 0,91 (0,78-1,29).                                  onderzoek een verhoogd risico zien op testiskanker bij blootstelling aan
                                                                              magnetische velden op de werkplek. Bij de onderzoeken onder
 Daarnaast is er één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen het          werknemers uit de algemene bevolking komt de commissie tot een
 gebruik van een elektrische bedwarmer en het optreden van testiskanker       risicoschatting van 1,03 (0,86-1,23). Voor de onderzoeken onder
 is onderzocht.105 Bij mannen die ooit een elektrische bedwarmer hebben       werknemers uit specifieke industriële populaties is de risicoschatting
 gebruikt werd een risicoschatting van 1,00 (0,70-1,40) gevonden.             0,93 (0,81-1,06). Omdat er in beide gevallen te weinig onderzoeken zijn
32       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                                         34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 06 | Testiskanker                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 34 van 62
 met een volledige beroepsgeschiedenis zijn deze risicoschattingen
 gebaseerd op alle onderzoeken.
 6.3      Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen associatie zien met
 het risico op testiskanker. Omdat dit echter maar weinig onderzoeken zijn,
 acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk
 verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyse van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 van werknemers uit de algemene populatie en aan industriële populaties
 laten beide geen verhoogd risico zien op testiskanker. Omdat de
 resultaten van de onderzoeken uiteenlopen, acht de commissie de
 EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk verband niet mogelijk’ ook
 van toepassing op de relatie tussen het risico op testiskanker en
 blootstelling aan magnetische velden op de werkplek.
33       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                              2                               35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 07 | Alvleesklierkanker   Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 35 van 62
 07
 alvleesklierkanker
34     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 07 | Alvleesklierkanker                                          Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 36 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associaties zien tussen wonen           7.2     Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 in de nabijheid van hoogspanningslijnen en het risico op alvleesklier-         De commissie heeft 15 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 kanker. De omvang van het onderzoek is echter beperkt, daarom acht de          blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 commissie een uitspraak over een oorzakelijk verband niet mogelijk.            alvleesklierkanker. Daarvan zijn vier onderzoeken om uiteenlopende
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het               redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 achtergrondniveau is wel een associatie gevonden. De commissie                 Met de gegevens van de 11 resterende onderzoeken naar
 beschouwt dit als een aanwijzing voor een oorzakelijk verband.                 beroepsmatige blootstelling heeft de commissie meta-analyses
                                                                                uitgevoerd.27,32,39,43,48,74,81,85,106,109,110
 7.1      Blootstelling in de woonomgeving
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen de afstand tot           De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 hoogspanningslijnen en sterfte aan alvleesklierkanker is onderzocht.56         naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en onder-
 Een vergelijking van de sterfte aan alvleesklierkanker bij mensen die in       zoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals werknemers van
 de vijf jaar voorafgaand aan de diagnose op minder dan 100 meter van           elektriciteitsbedrijven.
 een hoogspanningslijn woonden en de sterfte aan alvleesklierkanker in
 de totale bevolking laat een sterfteratio (SMR) zien van 124 (25-361).         De meta-analyses laten een verhoogd risico zien op alvleesklierkanker bij
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie is onderzocht tussen de         werknemers uit de algemene bevolking bij blootstelling aan magnetische
 cumulatieve blootstelling aan magnetische velden afkomstig van                 velden boven het achtergrondniveau op de werkplek. De commissie komt
 hoogspanningslijnen in de woonomgeving, uitgedrukt in µT-jaar, en het          tot een risicoschatting van 1,10 (1,05-1,16). Omdat hier te weinig onder-
 optreden van alvleesklierkanker.18 Bij personen die ooit zijn blootgesteld     zoeken zijn met volledige beroepsgeschiedenis is deze risicoschatting
 aan magnetische velden boven het achtergrondniveau treedt alvleesklier-        gebaseerd op alle onderzoeken.
 kanker niet vaker op dan in de algemene bevolking. De commissie komt
 op een incidentieratio (SIR) van 1,04 (0,94-1,16).                             De meta-analyses van de onderzoeken met volledige beroeps-
 Vanwege het geringe aantal onderzoeken heeft de commissie geen                 geschiedenis bij werknemers uit industriële populaties laten geen
 meta-analyses uitgevoerd.                                                      verhoogd risico op alvleesklierkanker bij blootstelling aan magnetische
35        Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                        2                          37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 07 | Alvleesklierkanker                                       Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 37 van 62
 velden op de werkplek zien. De risicoschatting is 1,00 (0,78-1,28). De
 heterogeniteit tussen de onderzoeken is hoog.
 7.3      Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen verhoging zien van
 het risico op alvleesklierkanker. Omdat dit echter maar weinig onder-
 zoeken zijn, acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over
 oorzakelijk verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyse van de onderzoeken bij werknemers uit de algemene
 bevolking laat een naar schatting met een factor 1,1 verhoogd risico op
 alvleesklierkanker zien, maar dat is niet het geval bij werknemers uit
 industriële populaties. De aard van de onderzoeken laat niet toe om een
 blootstellings-effectrelatie te bepalen. Op grond van de gevonden
 associatie acht de commissie de EPA-classificatie ‘aanwijzingen voor
 oorzakelijk verband’ van toepassing op de relatie tussen het risico op
 alvleesklierkanker en blootstelling aan magnetische velden op de
 werkplek.
36       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                               38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre> hofdstuk 08 | Longkanker            Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 38 van 62
 08
 longkanker
37     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre> hofdstuk 08 | Longkanker                                                 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 39 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associaties zien tussen de            Vanwege het geringe aantal onderzoeken heeft de commissie geen
 nabijheid van hoogspanningslijnen en het risico op longkanker. De            meta-analyses uitgevoerd.
 omvang van het onderzoek is echter beperkt, daarom is de conclusie dat
 een uitspraak over een oorzakelijk verband niet mogelijk is. Bij beroeps-    8.2      Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 matige blootstelling aan magnetische velden is evenmin een associatie        De commissie heeft 20 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 gevonden. Daarom is ook voor beroepsmatige blootstelling de conclusie        blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 dat een uitspraak over een oorzakelijk verband niet mogelijk is.             longkanker. Daarvan zijn zeven onderzoeken om uiteenlopende redenen
                                                                              niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 8.1     Blootstelling in de woonomgeving                                     Met de gegevens van de 13 resterende onderzoeken naar
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen de afstand tot         beroepsmatige blootstelling heeft de commissie meta-analyses
 hoogspanningslijnen en sterfte aan longkanker is onderzocht.56 Onder         uitgevoerd.27,32,39,40,42,43,48,52,53,74,81,106,111
 mensen die in de vijf jaar voorafgaand aan de diagnose longkanker op
 minder dan 100 meter van een hoogspanningslijn woonden was de sterfte        De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 aan longkanker vergelijkbaar met de sterfte aan longkanker in de             bij werknemers in de algemene bevolking en onderzoeken gericht op
 bevolking als geheel. Er werd een sterfteratio (SMR) gevonden van            specifieke industriële populaties, zoals werknemers van elektriciteits-
 114 (65-185).                                                                bedrijven.
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen de cumulatieve         De meta-analyses laten geen verhoogd risico op longkanker zien bij
 blootstelling aan magnetische velden afkomstig van hoogspanningslijnen       blootstelling aan magnetische velden bij werknemers uit de algemene
 in de woonomgeving, uitgedrukt in µT-jaar, en het optreden van long-         bevolking. De commissie komt tot een risicoschatting van 0,95 (0,79-
 kanker is onderzocht.18 Bij personen die ooit zijn blootgesteld aan          1,14). Omdat hier te weinig onderzoeken zijn met volledige beroeps-
 magnetische velden boven het achtergrondniveau treedt longkanker niet        geschiedenis is deze risicoschatting gebaseerd op alle onderzoeken.
 vaker op dan in de bevolking als geheel. De commissie komt tot een           De heterogeniteit tussen de onderzoeken is hoog.
 incidentieratio (SIR) van 0,92 (0,85-1,00).
38      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                             2                   40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre> hofdstuk 08 | Longkanker                                                Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 40 van 62
 De meta-analyses van de onderzoeken met volledige beroeps-
 geschiedenis bij werknemers uit industriële populaties laten ook geen
 verhoogd risico op het optreden van longkanker bij blootstelling aan
 magnetische velden zien. De risicoschatting is 1,02 (0,92-1,14).
 De heterogeniteit tussen de onderzoeken is hoog.
 8.3      Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen associatie zien met
 het risico op longkanker. Omdat dit echter maar weinig onderzoeken zijn,
 acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk
 verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyse van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 van werknemers uit de algemene bevolking laat ook geen verhoogd risico
 zien op longkanker. Dat geldt eveneens voor onderzoeken naar beroeps-
 matige blootstelling van werknemers uit industriële populaties. De aard
 van de onderzoeken laat niet toe om een blootstellings-effectrelatie te
 bepalen. Vanwege de heterogeniteit tussen de onderzoeken acht de
 commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk verband niet
 mogelijk’ van toepassing op de relatie tussen het risico op longkanker en
 blootstelling aan magnetische velden op de werkplek.
39       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                               41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 09 | Prostaatkanker       Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 41 van 62
 09
 prostaatkanker
40     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 09 | Prostaatkanker                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 42 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associaties zien tussen wonen        Vanwege het geringe aantal onderzoeken heeft de commissie geen
 in de nabijheid van hoogspanningslijnen en het risico op prostaatkanker.    meta-analyses uitgevoerd.
 De omvang van het onderzoek is echter beperkt, daarom is de conclusie
 dat een uitspraak over een oorzakelijk verband niet mogelijk is.            9.2      Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het achter-    De commissie heeft 14 onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 grondniveau is wel een associatie gevonden. De commissie beschouwt          blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 dit als een aanwijzing voor een oorzakelijk verband.                        prostaatkanker. Daarvan zijn vijf onderzoeken om uiteenlopende redenen
                                                                             niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 9.1      Blootstelling in de woonomgeving                                   Met de gegevens van de negen resterende onderzoeken naar
 Er zijn geen gegevens over prostaatkanker in relatie tot de afstand van     beroepsmatige blootstelling heeft de commissie meta-analyses
 de woning tot hoogspanningslijnen.                                          uitgevoerd.27,32,39,40,43,74,81,106,113
 Er is één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen de cumulatieve        De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 blootstelling aan magnetische velden afkomstig van hoogspanningslijnen      naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en
 in de woonomgeving, uitgedrukt in µT-jaar, en het optreden van prostaat-    onderzoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals
 kanker is onderzocht.18 Bij mannen die ooit zijn blootgesteld aan           werknemers van elektriciteitsbedrijven.
 magnetische velden boven het achtergrondniveau treedt prostaatkanker
 niet vaker op dan in de bevolking als geheel. De commissie komt tot een     De meta-analyses resulteren voor het optreden van prostaatkanker bij
 incidentieratio (SIR) van 0,99 (0,91-1,07).                                 werknemers uit de algemene bevolking in een risicoschatting van 1,06
                                                                             (1,00-1,12). Omdat hier te weinig onderzoeken zijn met volledige beroeps-
 Daarnaast is één onderzoek gevonden waarin de relatie tussen het            geschiedenis is deze risicoschatting gebaseerd op alle onderzoeken. De
 gebruik van een elektrische bedwarmer en het optreden van prostaat-         meta-analyses van de onderzoeken met volledige beroepsgeschiedenis
 kanker is onderzocht.112 Bij mannen die ooit een elektrische bedwarmer      bij werknemers uit industriële populaties geven voor het optreden van
 hebben gebruikt werd een risicoschatting van 1,4 (0,9-2,2) gevonden.
41       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 09 | Prostaatkanker                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 43 van 62
 prostaatkanker bij blootstelling aan magnetische velden op de werkplek
 een risicoschatting van 1,02 (0,88-1,17).
 9.3      Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen associaties zien met
 het risico op prostaatkanker. Omdat dit ook maar weinig onderzoeken zijn,
 acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk
 verband niet mogelijk’ van toepassing.
 De meta-analyses van de onderzoeken naar beroepsmatige blootstelling
 laten geen verhoogd risico zien. Vanwege de heterogeniteit tussen de
 onderzoeken acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over
 oorzakelijk verband niet mogelijk’ van toepassing op de relatie tussen het
 risico op prostaatkanker en blootstelling aan magnetische velden op de
 werkplek.
42       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                             2                               44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 10 | Huidmelanomen        Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 44 van 62
 10
 huidmelanomen
43     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 10 | Huidmelanomen                                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 45 van 62
 Onderzoek in de woonomgeving laat geen associatie zien tussen wonen        meta-analyse voor het optreden van huidmelanomen een risicoschatting
 in de nabijheid van hoogspanningslijnen en het risico op huidmelanomen.    van 1,10 (0,78-1,55).
 De omvang van het onderzoek is echter beperkt, daarom is de conclusie
 dat een uitspraak over een oorzakelijk verband niet mogelijk is.           10.2 Beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden
 Bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het           De commissie heeft acht onderzoeken gevonden naar de relatie tussen
 achtergrondniveau is evenmin een associatie gevonden. Ook voor de          blootstelling aan magnetische velden in het beroep en het optreden van
 werkomgeving, waar de resultaten van de onderzoeken niet eenduidig         huidmelanomen. Daarvan zijn twee onderzoeken om uiteenlopende
 zijn, geldt dat de commissie geen uitspraak kan doen over een mogelijk     redenen niet in de analyses opgenomen (zie het achtergronddocument).
 oorzakelijk verband tussen blootstelling aan magnetische velden en         Met de gegevens van de zes resterende onderzoeken naar beroeps-
 huidmelanomen.                                                             matige blootstelling heeft de commissie meta-analyses uitgevoerd.
 10.1 Blootstelling in de woonomgeving                                      De commissie heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen onderzoeken
 De commissie heeft vier onderzoeken gevonden naar de relatie tussen        naar beroepsmatige blootstelling in de algemene bevolking en
 blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving en het             onderzoeken gericht op specifieke industriële populaties, zoals
 optreden van huidmelanomen. Met deze gegevens heeft de commissie           werknemers van elektriciteitsbedrijven.
 meta-analyses uitgevoerd.18,23,114,115
                                                                            Er zijn twee onderzoeken gevonden waarvan de deelnemers afkomstig
 In één van deze onderzoeken is ook de relatie tussen de afstand tot        zijn uit de algemene bevolking. In het eerste onderzoek is de risico-
 hoogspanningslijnen en het optreden van huidmelanomen onderzocht.          schatting bij hogere blootstelling dan het achtergrondniveau 1,39 (1,32-
 De risicoschatting voor wonen op een afstand tussen 0 en 50 meter van      1,47).43 In het tweede onderzoek is de risicoschatting 1,11 (0,87-1,41).114
 een hoogspanningslijn is 0,82 (0,61-1,11).23
                                                                            De meta-analyse van de gegevens uit de vier onderzoeken bij industriële
 Voor blootstelling aan magnetische velden boven het achtergrondniveau      populaties laat geen verhoogd risico op het optreden van huidmelanomen
 als gevolg van wonen in de nabijheid van een hoogspanningslijn geeft de    zien bij blootstelling aan magnetische velden boven het
44       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                                  46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 10 | Huidmelanomen                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 46 van 62
 achtergrondniveau.39,48,74,81 De commissie komt tot een risicoschatting van
 1,01 (0,89-1,16). Omdat hier te weinig onderzoeken zijn met volledige
 beroepsgeschiedenis is deze risicoschatting gebaseerd op alle
 onderzoeken.
 10.3 Conclusies
 De geanalyseerde epidemiologische onderzoeken naar blootstelling aan
 magnetische velden in de woonomgeving laten geen associaties zien met
 het risico op huidmelanomen. Omdat dit maar weinig onderzoeken zijn,
 acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over oorzakelijk
 verband niet mogelijk’ van toepassing.
 Voor werknemers uit de algemene bevolking is in een van de twee
 onderzoeken een verhoogd risico op huidmelanomen gevonden, in het
 andere niet. De meta-analyses van de onderzoeken bij werknemers uit
 industriële populaties laten voor blootstelling op de werkplek geen
 verhoogd risico op huidmelanomen zien. De aard van de onderzoeken
 laat niet toe om een blootstellings-effectrelatie te bepalen. Op grond van
 deze bevindingen acht de commissie de EPA-classificatie ‘uitspraak over
 oorzakelijk verband niet mogelijk’ van toepassing op de relatie tussen het
 risico op huidmelanomen en blootstelling aan magnetische velden op de
 werkplek.
45       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                               2                               47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 11 | Advies               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 47 van 62
 11
 advies
46     Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 11 | Advies                                                   Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 48 van 62
 Over blootstelling in de woonomgeving zijn voor de meeste onderzochte       In tabel 2 geeft de commissie aan wat de onderzoeksresultaten volgens
 typen kanker maar weinig onderzoeken beschikbaar en een deel daarvan        haar betekenen in termen van bewijs, op basis van de EPA-classificatie,
 gebruiken de nabijheid van hoogspanningslijnen als maat voor                voor een oorzakelijk verband tussen blootstelling aan magnetische velden
 blootstelling aan het magnetisch veld, wat minder nauwkeurig is dan         en de verschillende typen kanker. Ze doet dat apart voor de blootstelling
 bepaling van de blootstelling aan magnetische velden door meting of         in de woonomgeving en beroepsmatige blootstelling.
 modellering. Voor de meeste typen kanker zijn geen associaties gevonden
 tussen blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving en het       Tabel 2 Bewijskracht voor een oorzakelijk verband tussen blootstelling en ziekte
 risico op de ziekte bij volwassenen.                                         Ziekte                    Woonomgeving                  Beroepsmatig
                                                                              Leukemie, inclusief AML   Aanwijzingen voor oorzakelijk Aanwijzingen voor oorzakelijk
                                                                                                        verband                       verband
 Alleen voor leukemie heeft de commissie wel een associatie gevonden.         Borstkanker bij vrouwen   Uitspraak over oorzakelijk    Uitspraak over oorzakelijk
                                                                                                        verband niet mogelijk         verband niet mogelijk
 Net als bij kinderen komt leukemie vaker voor bij volwassenen die dichtbij   Borstkanker bij mannen    Uitspraak over oorzakelijk    Aanwijzingen voor oorzakelijk
 hoogspanningslijnen wonen. De commissie beschouwt dit als een                                          verband niet mogelijk         verband
                                                                              Hersenkanker              Uitspraak over oorzakelijk    Aanwijzingen voor oorzakelijk
 aanwijzing voor een oorzakelijk verband.                                                               verband niet mogelijk         verband
                                                                              Testiskanker              Uitspraak over oorzakelijk    Uitspraak over oorzakelijk
                                                                                                        verband niet mogelijk         verband niet mogelijk
 Voor beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het            Alvleesklierkanker        Uitspraak over oorzakelijk    Aanwijzingen voor oorzakelijk
                                                                                                        verband niet mogelijk         verband
 achtergrondniveau heeft de commissie associaties gevonden met het            Longkanker                Uitspraak over oorzakelijk    Uitspraak over oorzakelijk
                                                                                                        verband niet mogelijk         verband niet mogelijk
 risico op leukemie, borstkanker bij mannen, hersenkanker en alvleesklier-
                                                                              Prostaatkanker            Uitspraak over oorzakelijk    Uitspraak over oorzakelijk
 kanker. De risico’s op deze typen kanker zijn met een factor tussen naar                               verband niet mogelijk         verband niet mogelijk
                                                                              Huidmelanomen             Uitspraak over oorzakelijk    Uitspraak over oorzakelijk
 schatting 1,1 en 2,1 verhoogd. De commissie beschouwt dit als                                          verband niet mogelijk         verband niet mogelijk
 aanwijzingen voor een oorzakelijk verband. Voor de andere typen kanker
 zijn te weinig gegevens beschikbaar of zijn de onderzoeksresultaten te      De onderzochte beroepsmatige blootstellingen zijn aanzienlijk hoger dan
 uiteenlopend om een uitspraak te kunnen doen over een mogelijk              die in de woonomgeving. Als het magnetische veld het vermogen bezit om
 oorzakelijk verband.                                                        de gezondheid te schaden, zal dat waarschijnlijk eerder aan het licht
                                                                             komen bij personen die in hun beroep aan relatief hoge magnetische
47       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                        2                                     49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 11 | Advies                                                       Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 49 van 62
 veldsterktes worden blootgesteld, zoals elektrische lassers of mensen die       experimenteel onderzoek noodzakelijk, en die ontbreken voor leukemie
 werken in een elektriciteitscentrale. De aanwijzingen voor een oorzakelijk      grotendeels. Wel is er meer experimenteel onderzoek beschikbaar naar
 verband bij beroepsmatige blootstelling kunnen niet zonder meer worden          andere typen kanker. In 2007 heeft de WHO een uitgebreide review uitge-
 geëxtrapoleerd naar de woonomgeving. Wel duiden ze erop dat                     bracht waarin geconcludeerd wordt dat er geen experimenteel bewijs is
 magnetische velden mogelijk de potentie hebben om de gezondheid te              dat extreem laagfrequente magnetische velden kanker kunnen veroor-
 schaden. Verder onderzoek zal moeten uitwijzen of dat daadwerkelijk             zaken.117 Een review uit 2016 van de Swedish Radiation Safety Authority
 zo is, wat het achterliggende werkingsmechanisme is, hoe dosis-                 (SSM) komt tot de conclusie dat er sindsdien in feite niets is veranderd.118
 effectrelaties eruit zien en of er blootstellingsniveaus zijn waaronder zich    Recentere goede reviews van experimentele onderzoeken zijn niet
 geen nadelige effecten voordoen. Daarbij past ook de kanttekening dat de        beschikbaar.
 blootgestelde populatie in de woonomgeving ook groepen omvat die
 mogelijk gevoeliger zijn, zoals kinderen, ouderen en chronisch zieken en        In de adviesaanvraag wordt gevraagd of mogelijk de lijnspanning van
 dat blootstelling langduriger is dan in de werkomgeving.                        belang kan zijn. Er zijn echter geen onderzoeken waarin de lijnspanning
                                                                                 als mogelijke factor is geanalyseerd.
 Extreem laagfrequente magnetische velden zijn in 2002 door het
 International Agency for Research on Cancer (IARC) geclassificeerd als          11.1 Aanbevelingen
 ‘mogelijk kankerverwekkend bij mensen’ (categorie 2B), voornamelijk op          Nader onderzoek
 basis van de associaties die destijds gevonden zijn met kinderleukemie.116      De commissie verwacht niet dat meer (retrospectief) epidemiologisch
 Die associaties zijn door de commissie in het eerste deeladvies uit 2018,       onderzoek op korte termijn meer zekerheid zal opleveren. Zij beveelt
 mede op basis van recentere literatuur, bevestigd.2 In het voorliggende         wel aan om de blootstelling aan magnetische velden in de woon- en
 advies heeft de commissie ook voor leukemie bij volwassenen associaties         werkomgeving te monitoren. Het gebruik van windturbines en
 gevonden met blootstelling aan magnetische velden, zowel in de woon-            zonnepanelen als primaire bron van energie is de laatste jaren sterk
 omgeving als op het werk. Associaties die in epidemiologisch onderzoek          toegenomen. Tegelijkertijd zijn de elektrische auto en de warmtepomp
 gevonden worden zijn aanwijzingen, maar geen bewijzen voor een                  bezig aan een opmars. De veranderingen in de productie en het verbruik
 oorzakelijk verband. Daarvoor zijn aanvullende gegevens uit                     van elektriciteit leiden tot een verhoging van het transport van elektriciteit
48       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                     2                                   50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre> hoofdstuk 11 | Advies                                                   Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 50 van 62
 en daarmee waarschijnlijk tot hogere blootstellingen aan magnetische        naar een zo laag als redelijkerwijs mogelijke beroepsmatige blootstelling
 velden in de buurt van elektriciteitslijnen en op sommige werkplekken.      (ALARA – as low as reasonably achievable).
 Onderzoek naar biologische werkingsmechanismen kan aanvullende
 gegevens over oorzakelijke verbanden opleveren.
 Voorzorg
 Het huidige beleid ten aanzien van bovengrondse hoogspanningslijnen is
 gebaseerd op voorzorg in verband met aanwijzingen voor een oorzakelijk
 verband tussen de blootstelling aan magnetische velden en het risico op
 kinderleukemie. In haar eerdere advies heeft de commissie aanbevolen
 om te overwegen het voorzorgbeleid uit te breiden naar ondergrondse
 elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan
 magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk, zoals transformator-
 stations en transformatorhuisjes. In de huidige analyses zijn voor de
 meeste onderzochte typen kanker bij volwassenen geen aanwijzingen
 gevonden dat de algemene bevolking een verhoogd risico loopt door
 blootstelling aan magnetische velden in de woonomgeving. De enige
 uitzondering vormt leukemie. Deze bevinding beschouwt de commissie
 als een extra argument voor voorzorg.
 Gezien de aanwijzingen voor een verhoogd risico voor diverse typen
 kanker bij beroepsmatige blootstelling aan magnetische velden boven het
 achtergrondniveau, beveelt de commissie aan om uit voorzorg te streven
49       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                              2                                  51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre> Literatuur                           Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 51 van 62
 literatuur
50      Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                           2                               52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 52 van 62
 1
    Gezondheidsraad. Blootstelling aan elektromagnetische velden (0 Hz         9
                                                                                  Bolte JF, Baliatsas C, Eikelboom T, van Kamp I. Everyday exposure to
    - 10 MHz). Den Haag, 2000; publicatienr. 2000/06.                             power frequency magnetic fields and associations with non-specific
 2
    Gezondheidsraad. Hoogspanningslijnen en gezondheid deel I: kanker             physical symptoms. Environ Pollut 2015; 196: 224-229.
    bij kinderen. Den Haag, 2018; publicatienr. 2018/08.                       10
                                                                                  Kelfkens G, Pruppers MJM. Extreem-laagfrequente elektrische en
 3
    Wertheimer N, Leeper E. Electrical wiring configurations and childhood        magnetische velden van huishoudelijke apparatuur. Bilthoven, 2005;
    cancer. Am J Epidemiol 1979; 109(3): 273-284.                                 RIVM Rapport 300010001/2005.
 4
    Gezondheidsraad. 5G en gezondheid. Den Haag, 2020; publicatie nr.          11
                                                                                  Gourzoulidis GA, Tsaprouni P, Skamnakis N, Tzoumanika C,
    2020/16.                                                                      Kalampaliki E, Karastergios E, et al. Occupational exposure to
 5
    Owens EO, Patel MM, Kirrane E, Long TC, Brown J, Cote I, et al.               electromagnetic fields. The situation in Greece. Phys Med 2018; 49:
    Framework for assessing causality of air pollution-related health effects     83-89.
    for reviews of the National Ambient Air Quality Standards. Regul Toxicol   12
                                                                                  Gobba F, Bravo G, Rossi P, Contessa GM, Scaringi M. Occupational
    Pharmacol 2017; 88: 332-337.                                                  and environmental exposure to extremely low frequency-magnetic
 6
    Eliyahu I, Hareuveny R, Riven M, Kandel S, Kheifets L. 24-h personal          fields: a personal monitoring study in a large group of workers in Italy. J
    monitoring of exposure to Power Frequency Magnetic Fields in                  Expo Sci Environ Epidemiol 2011; 21(6): 634-645.
    adolescents - Results of a National Survey. Environ Res 2017; 158:         13
                                                                                  van Tongeren M, Mee T, Whatmough P, Broad L, Maslanyj M, Allen S,
    295-300.                                                                      et al. Assessing occupational and domestic ELF magnetic field
 7
    Magne I, Souques M, Bureau I, Duburcq A, Remy E, Lambrozo J.                  exposure in the uk adult brain tumour study: results of a feasibility
    Exposure of children to extremely low frequency magnetic fields in            study. Radiat Prot Dosimetry 2004; 108(3): 227-236.
    France: Results of the EXPERS study. J Expo Sci Environ Epidemiol          14
                                                                                  Kromhout H, Loomis DP, Mihlan GJ, Peipins LA, Kleckner RC, Iriye R,
    2017; 27(5): 505-512.                                                         et al. Assessment and grouping of occupational magnetic field
 8
    Calvente I, Davila-Arias C, Ocon-Hernandez O, Perez-Lobato R,                 exposure in five electric utility companies. Scand J Work Environ Health
    Ramos R, Artacho-Cordon F, et al. Characterization of indoor extremely        1995; 21(1): 43-50.
    low frequency and low frequency electromagnetic fields in the INMA-        15
                                                                                  Bolte JFB, Pruppers MJM. Elektromagnetische velden in
    Granada cohort. PLoS One 2014; 9(9): e106666.                                 arbeidssituaties. Den Haag, 2006; RIVM-nr. 610015001.
51       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                   2                                  53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 53 van 62
 16
    The National Institute for Occupational Safety and Health (NIOSH).          23
                                                                                   Elliott P, Shaddick G, Douglass M, de Hoogh K, Briggs DJ, Toledano
    EMFs in the workplace. https://www.cdc.gov/niosh/docs/96-129/default.          MB. Adult cancers near high-voltage overhead power lines.
    html. Geraadpleegd: 09-03-2022.                                                Epidemiology 2013; 24(2): 184-190.
 17
    Youngson JHAM, Clayden AD, Myers A, Cartwright RA. A case control           24
                                                                                   Khan MW, Juutilainen J, Auvinen A, Naarala J, Pukkala E, Roivainen P.
    study of adult hematological malignancies in relation to overhead              A cohort study on adult hematological malignancies and brain tumors in
    powerlines. Br J Cancer 1991; 63(6): 977-985.                                  relation to magnetic fields from indoor transformer stations. Int J Hyg
 18
    Verkasalo PK, Pukkala E, Kaprio J, Heikkila KV, Koskenvuo M.                   Environ Health 2021; 233: 113712.
    Magnetic-fields of high voltage power lines and risk of cancer in Finnish   25
                                                                                   Preston-Martin S, Peters JM, Yu MC, Garabrant DH, Bowman JD.
    adults - nationwide cohort study. Br Med J 1996; 313(7064): 1047-              Myelogenous leukemia and electric blanket use. Bioelectromagnetics
    1051.                                                                          1988; 9(3): 207-213.
 19
    Feychting M, Forssén U, Floderus B. Occupational and residential            26
                                                                                   Oppenheimer M, Preston-Martin S. Adult onset acute myelogenous
    magnetic field exposure and leukemia and central nervous system                leukemia and electromagnetic fields in Los Angeles County:
    tumors. Epidemiology 1997; 8(4): 384-389.                                      bed-heating and occupational exposures. Bioelectromagnetics 2002;
 20
    Li CY, Thériault G, Lin RS. Residential exposure to 60-Hertz magnetic          23(6): 411-415.
    fields and adult cancers in Taiwan. Epidemiology 1997; 8(1): 25-30.         27
                                                                                   Pearce N, Reif J, Fraser J. Case-control studies of cancer in New
 21
    Tynes T, Haldorsen T. Residential and occupational exposure to 50 Hz           Zealand electrical workers. Int J Epidemiol 1989; 18(1): 55-59.
    magnetic fields and hematological cancers in Norway. Cancer Causes          28
                                                                                   Juutilainen J, Laara E, Pukkala E. Incidence of leukaemia and brain
    Control 2003; 14(8): 715-720.                                                  tumours in Finnish workers exposed to ELF magnetic fields. Int Arch
 22
    Marcilio I, Gouveia N, Pereira Filho ML, Kheifets L. Adult mortality from      Occup Environ Health 1990; 62(4): 289-293.
    leukemia, brain cancer, amyotrophic lateral sclerosis and magnetic          29
                                                                                   Loomis DP, Savitz DA. Mortality from brain cancer and leukaemia
    fields from power lines: a case-control study in Brazil. Rev Bras              among electrical workers. Br J Ind Med 1990; 47(9): 633-638.
    Epidemiol 2011; 14(4): 580-588.                                             30
                                                                                   Pachocki KA, Gajewski AK. Exposure to electromagnetic fields and risk
                                                                                   of leukemia. Rocz Panstw Zakl Hig 1991; 42(3): 217-221.
52       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                   2                                 54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 54 van 62
 31
    Törnqvist S, Knave B, Ahlbom A, Persson T. Incidence of leukemia and      39
                                                                                 Tynes T, Reitan JB, Andersen A. Incidence of cancer among workers in
    brain tumors in some electrical occupations. Br J Ind Med 1991; 48(9):       Norwegian hydroelectric power companies. Scand J Work Environ
    597-603.                                                                     Health 1994; 20(5): 339-344.
 32
    Tynes T, Andersen A, Langmark F. Incidence of cancer in Norwegian         40
                                                                                 Thériault G, Goldberg M, Miller AB, Armstrong B, Guenel P, Deadman
    workers potentially exposed to electromagnetic fields. Am J Epidemiol        J, et al. Cancer risks associated with occupational exposure to
    1992; 136(1): 81-88.                                                         magnetic-fields among electric utility workers in Ontario and Quebec,
 33
    Richardson S, Zittoun R, Bastuji-Garin S, Lasserre V, Guihenneuc C,          Canada, and France - 1970-1989. Am J Epidemiol 1994; 139(6):
    Cadiou M, et al. Occupational risk factors for acute leukaemia: a case-      550-572.
    control study. Int J Epidemiol 1992; 21(6): 1063-1073.                    41
                                                                                 London SJ, Bowman JD, Sobel E, Thomas DC, Garabrant DH, Pearce
 34
    Sahl JD, Kelsh MA, Greenland S. Cohort and nested case-control               N, et al. Exposure to magnetic fields among electrical workers in
    studies of hematopoietic cancers and brain cancer among electric utility     relation to leukemia risk in Los Angeles County. Am J Ind Med 1994;
    workers. Epidemiology 1993; 4(2): 104-114.                                   26(1): 47-60.
 35
    Guénel P, Raskmark P, Andersen JB, Lynge E. Incidence of cancer in        42
                                                                                 Alfredsson L, Hammar N, Karlehagen S. Cancer incidence among male
    persons with occupational exposure to electromagnetic fields in              railway engine-drivers and conductors in Sweden, 1976-90. Cancer
    Denmark. Br J Ind Med 1993; 50(8): 758-764.                                  Causes Control 1996; 7(3): 377-381.
 36
    Matanoski GM, Elliott EA, Breysse PN, Lynberg MC. Leukemia in             43
                                                                                 Floderus B, Stenlund C, Persson T. Occupational magnetic field
    telephone linemen. Am-J-Epidemiol 1993; 137(6): 609-619.                     exposure and site-specific cancer incidence: a Swedish cohort study.
 37
    Floderus B, Persson T, Stenlund C, Wennberg A, Ost A, Knave B.               Cancer Causes Control 1999; 10(5): 323-332.
    Occupational exposure to electromagnetic fields in relation to leukemia   44
                                                                                 Savitz DA, Cai J, van Wijngaarden E, Loomis D, Mihlan G, Dufort V, et
    and brain tumors: a case-control study in Sweden. Cancer Causes              al. Case-cohort analysis of brain cancer and leukemia in electric utility
    Control 1993; 4(5): 465-476.                                                 workers using a refined magnetic field job-exposure matrix. Am J Ind
 38
    Tynes T, Jynge H, Vistnes AI. Leukemia and brain tumors in Norwegian         Med 2000; 38(4): 417-425.
    railway workers, a nested case-control study. Am J Epidemiol 1994;        45
                                                                                 Harrington JM, Nichols L, Sorahan T, van Tongeren M. Leukaemia
    139(7): 645-653.                                                             mortality in relation to magnetic field exposure: findings from a study of
53       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                   2                                 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                             Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 55 van 62
    United Kingdom electricity generation and transmission workers, 1973-      magnetic fields: cohort study of Swiss railway employees. Occup
    97. Occup Environ Med 2001; 58(5): 307-314.                                Environ Med 2007; 64(8): 553-559.
 46
    Bethwaite P, Cook A, Kennedy J, Pearce N. Acute leukemia in electrical  53
                                                                               Koeman T, van den Brandt PA, Slottje P, Schouten LJ, Goldbohm RA,
    workers: A New Zealand case-control study. Cancer-Causes-Control           Kromhout H, et al. Occupational extremely low-frequency magnetic
    2001; 12: 683-689.                                                         field exposure and selected cancer outcomes in a prospective Dutch
 47
    Blair A, Zheng T, Linos A, Stewart PA, Zhang YW, Cantor KP.                cohort. Cancer Causes Control 2014; 25(2): 203-214.
    Occupation and leukemia: a population-based case-control study in       54
                                                                               Huss A, Spoerri A, Egger M, Kromhout H, Vermeulen R, Swiss National
    Iowa and Minnesota. Am J Ind Med 2001; 40(1): 3-14.                        Cohort. Occupational extremely low frequency magnetic fields (ELF-
 48
    Håkansson N, Floderus B, Gustavsson P, Johansen C, Olsen JH.               MF) exposure and hematolymphopoietic cancers - Swiss National
    Cancer incidence and magnetic field exposure in industries using           Cohort analysis and updated meta-analysis. Environ Res 2018; 164:
    resistance welding in Sweden. Occup Environ Med 2002; 59(7):               467-474.
    481-486.                                                                55
                                                                               Flodin U, Fredriksson M, Persson B, Hardell L, Axelson O. Background
 49
    Willett EV, McKinney PA, Fear NT, Cartwright RA, Roman E.                  radiation, electrical work, and some other exposures associated with
    Occupational exposure to electromagnetic fields and acute leukaemia:       acute myeloid leukemia in a case-referent study. Arch Environ Health
    analysis of a case-control study. Occup Environ Med 2003; 60(8):           1986; 41(2): 77-84.
    577-583.                                                                56
                                                                               Schreiber GH, Swaen GMH, Meijers JMM, Slangen JJM, Sturmans F.
 50
    Adegoke OJ, Blair A, Shu XO, Sanderson M, Jin F, Dosemeci M, et al.        Cancer mortality and residence near electricity transmission equipment
    Occupational history and exposure and the risk of adult leukemia in        - A retrospective cohort study. Int J Epidemiol 1993; 22(1): 9-15.
    Shanghai. Ann Epidemiol 2003; 13(7): 485-494.                           57
                                                                               Feychting M, Forssén U, Rutqvist LE, Ahlbom A. Magnetic fields and
 51
    Johansen C, Raaschou-Nielsen O, Olsen JH, Schüz J. Risk for                breast cancer in Swedish adults residing near high-voltage power lines.
    leukaemia and brain and breast cancer among Danish utility workers: a      Epidemiology 1998; 9: 392-397.
    second follow-up. Occup Environ Med 2007; 64(11): 782-784.              58
                                                                               Coogan PF, Aschengrau A. Exposure to power frequency magnetic
 52
    Röösli M, Lortscher M, Egger M, Pfluger D, Schreier N, Lortscher E, et     fields and risk of breast cancer in the upper Cape Cod cancer incidence
    al. Leukaemia, brain tumours and exposure to extremely low frequency       study. Arch Environ Health 1998; 53: 359-367.
54       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                              56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 56 van 62
 59
    Davis S, Mirick DK, Stevens RG. Residential magnetic fields and the       67
                                                                                 Zheng T, Holford TR, Mayne ST, Owens PH, Zhang B, Boyle P, et al.
    risk of breast cancer. Am J Epidemiol 2002; 155(5): 446-454.                 Exposure to electromagnetic fields from use of electric blankets and
 60
    Schoenfeld ER, O’Leary ES, Henderson K, Grimson R, Kabat GC,                 other in-home appliances and breast cancer risk. Am J Epidemiol 2000;
    Ahnn S, et al. Electromagnetic fields and breast cancer on Long Island:      151: 1103-1111.
    a case-control study. Am J Epidemiol 2003; 158(1): 47-58.                 68
                                                                                 McElroy JA, Newcomb PA, Remington PL, Egan KM, Titus-Ernstoff L,
 61
    London SJ, Pogoda JM, Hwang KL, Langholz B, Monroe KR, Kolonel               Trentham-Dietz A, et al. Electric blanket or mattress cover use and
    LN, et al. Residential magnetic field exposure and breast cancer risk: a     breast cancer incidence in women 50-79 years of age. Epidemiology
    nested case-control study from a multiethnic cohort in Los Angeles           2001; 12(6): 613-617.
    County, California. Am J Epidemiol 2003; 158(10): 969-980.                69
                                                                                 Zhu K, Hunter S, Payne-Wilks K, Roland CL, Forbes DS. Use of
 62
    Kliukiene J, Tynes T, Andersen A. Residential and occupational               electric bedding devices and risk of breast cancer in African-American
    exposures to 50-Hz magnetic fields and breast cancer in women: a             women. Am J Epidemiol 2003; 158(8): 798-806.
    population-based study. Am J Epidemiol 2004; 159(9): 852-861.             70
                                                                                 Kabat GC, O’Leary ES, Schoenfeld ER, Greene JM, Grimson R,
 63
    Vena JE, Graham S, Hellmann R, Swanson M, Brasure J. Use of                  Henderson K, et al. Electric blanket use and breast cancer on Long
    electric blankets and risk of postmenopausal breast cancer. Am J             Island. Epidemiology 2003; 14(5): 514-520.
    Epidemiol 1991; 134(2): 180-185.                                          71
                                                                                 Loomis DP, Savitz DP, Ananth CV. Breast cancer mortality among
 64
    Vena JE, Freudenheim JL, Marshall JR, Laughlin R, Swanson M,                 female electrical workers in the United States. J Natl Cancer Inst 1994;
    Graham S. Risk of premenopausal breast cancer and use of electric            86(12): 921-925.
    blankets. Am J Epidemiol 1994; 140(11): 974-979.                          72
                                                                                 Coogan PF, Clapp RW, Newcomb PA, Wenzl TB, Bogdan G, Mittendorf
 65
    Gammon MD, Schoenberg JB, Britton JA, Kelsey JL, Stanford JL,                R, et al. Occupational exposure to 60-hertz magnetic fields and risk of
    Malone KE, et al. Electric blanket use and breast cancer risk among          breast cancer in women. Epidemiology 1996; 7(5): 459-464.
    younger women. Am J Epidemiol 1998; 148(6): 556-563.                      73
                                                                                 Petralia SA, Chow WH, McLaughlin J, Jin F, Gao YT, Dosemeci M.
 66
    Laden F, Neas LM, Tolbert PE, Holmes MD, Hankinson SE,                       Occupational risk factors for breast cancer among women in Shanghai.
    Spiegelman D, et al. Electric blanket use and breast cancer in the           Am J Ind Med 1998; 34(5): 477-483.
    Nurses’ Health Study. Am J Epidemiol 2000; 152(1): 41-49.
55       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                 2                                 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 57 van 62
 74
    Johansen C, Olsen JH. Risk of cancer among Danish utility workers--a        and breast cancer risk in a large, population-based, case-control study
    nationwide cohort study. Am J Epidemiol 1998; 147(6): 548-555.              in the United States. J Occup Environ Med 2007; 49(3): 266-274.
 75
    Kliukiene J, Tynes T, Martinsen J, I, Blaasaas KG, Andersen A.           81
                                                                                Sorahan T. Cancer incidence in UK electricity generation and
    Incidence of breast cancer in a Norwegian cohort of women with              transmission workers, 1973-2008. Occup Med (Lond) 2012; 62(7):
    potential workplace exposure to 50 Hz magnetic fields. Am J Ind Med         496-505.
    1999; 36(1): 147-154.                                                    82
                                                                                Li W, Ray RM, Thomas DB, Yost M, Davis S, Breslow N, et al.
 76
    van Wijngaarden E, Nylander-French LA, Millikan RC, Savitz DA,              Occupational exposure to magnetic fields and breast cancer among
    Loomis D. Population-based case-control study of occupational               women textile workers in Shanghai, China. Am J Epidemiol 2013;
    exposure to electromagnetic fields and breast cancer. Ann Epidemiol         178(7): 1038-1045.
    2001; 11: 297-303.                                                       83
                                                                                Demers PA, Thomas DB, Rosenblatt KA, Jimenez LM, McTiernan A,
 77
    Labrèche F, Goldberg MS, Valois MF, Nadon L, Richardson L, Lakhani          Stalsberg H, et al. Occupational exposure to electromagnetic fields and
    R, et al. Occupational exposures to extremely low frequency magnetic        breast cancer in men. Am J Epidemiol 1991; 134(4): 340-347.
    fields and postmenopausal breast cancer. Am J Ind Med 2003; 44(6):       84
                                                                                Floderus B, Törnqvist S, Stenlund C. Incidence of selected cancers in
    643-652.                                                                    Swedish railway workers, 1961-79. Cancer Causes Control 1994; 5(2):
 78
    Forssén UM, Rutqvist LE, Ahlbom A, Feychting M. Occupational                189-194.
    magnetic fields and female breast cancer: a case-control study using     85
                                                                                Savitz DA, Loomis DP. Magnetic field exposure in relation to leukemia
    Swedish population registers and new exposure data. Am J Epidemiol          and brain cancer mortality among electric utility workers. Am J
    2005; 161(3): 250-259.                                                      Epidemiol 1995; 141(2): 123-134.
 79
    Peplonska B, Stewart P, Szeszenia-Dabrowska N, Rusiecki J, Garcia-       86
                                                                                Rosenbaum PF, Vena JE, Zielezny MA, Michalek AM. Occupational
    Closas M, Lissowska J, et al. Occupation and breast cancer risk in          exposures associated with male breast cancer. Am J Epidemiol 1994;
    Polish women: a population-based case-control study. Am J Ind Med           139(1): 30-36.
    2007; 50(2): 97-111.                                                     87
                                                                                Stenlund C, Floderus B. Occupational exposure to magnetic fields in
 80
    McElroy JA, Egan KM, Titus-Ernstoff L, Anderson HA, Trentham-Dietz          relation to male breast cancer and testicular cancer: a Swedish case-
    A, Hampton JM, et al. Occupational exposure to electromagnetic field        control study. Cancer Causes Control 1997; 8(2): 184-191.
56       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                                58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                               Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 58 van 62
 88
    Cocco P, Figgs L, Dosemeci M, Hayes R, Linet MS, Hsing AW. Case-              population-based case-control study in Germany. Cancer Causes
    control study of occupational exposures and male breast cancer.               Control 1990; 1(3): 209-215.
    Occup Environ Med 1998; 55(9): 599-604.                                   96
                                                                                  Mack W, Preston MS, Peters JM. Astrocytoma risk related to job
 89
    Pollán M, Gustavsson P, Floderus B. Breast cancer, occupation, and            exposure to electric and magnetic fields. Bioelectromagnetics 1991;
    exposure to electromagnetic fields among Swedish men. Am J Industr            12(1): 57-66.
    Med 2001; 39(3): 276-285.                                                 97
                                                                                  Grayson JK. Radiation exposure, socioeconomic status, and brain
 90
    Grundy A, Harris SA, Demers PA, Johnson KC, Agnew DA, Canadian                tumor risk in the US Air Force: a nested case-control study. Am J
    Cancer Registries Epidemiology Research Group, et al. Occupational            Epidemiol 1996; 143(5): 480-486.
    exposure to magnetic fields and breast cancer among Canadian men.         98
                                                                                  Rodvall Y, Ahlbom A, Stenlund C, Preston-Martin S, Lindh T, Spannare
    Cancer Med 2016; 5(3): 586-596.                                               B. Occupational exposure to magnetic fields and brain tumours in
 91
    Wrensch M, Yost M, Miike R, Lee G, Touchstone J. Adult glioma in              central Sweden. Eur J Epidemiol 1998; 14: 563-569.
    relation to residential power frequency electromagnetic field exposures   99
                                                                                  Villeneuve PJ, Agnew DA, Johnson KC, Mao Y, Canadian Cancer
    in the San Francisco Bay area. Epidemiology 1999; 10(5): 523-527.             Registries Epidemiology Research Group. Brain cancer and
 92
    Klaeboe L, Blaasaas KG, Haldorsen T, Tynes T. Residential and                 occupational exposure to magnetic fields among men: results from a
    occupational exposure to 50-Hz magnetic fields and brain tumours in           Canadian population-based case-control study. Int J Epidemiol 2002;
    Norway: A population-based study. Int J Cancer 2005:                          31(1): 210-217.
 93
    Lin RS, Dischinger PC, Conde J, Farrell KP. Occupational exposure to      100
                                                                                  Navas-Acién A, Pollán M, Gustavsson P, Floderus B, Plato N,
    electromagnetic fields and the occurrence of brain tumors. An analysis        Dosemeci M. Interactive effect of chemical substances and
    of possible associations. J Occup Med 1985; 27(6): 413-419.                   occupational electromagnetic field exposure on the risk of gliomas and
 94
    Speers MA, Dobbins JG, Miller VS. Occupational exposures and brain            meningiomas in Swedish men. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev
    cancer mortality: a preliminary study of east Texas residents. Am J Ind       2002; 11(12): 1678-1683.
    Med 1988; 13(6): 629-638.                                                 101
                                                                                  Karipidis KK, Benke G, Sim MR, Kauppinen T, Giles G. Occupational
 95
    Schlehofer B, Kunze S, Sachsenheimer W, Blettner M, Niehoff D,                exposure to ionizing and non-ionizing radiation and risk of glioma.
    Wahrendorf J. Occupational risk factors for brain tumors: results from a      Occup Med (Lond) 2007; 57(7): 518-524.
57       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                  2                               59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 59 van 62
 102
     Coble JB, Dosemeci M, Stewart PA, Blair A, Bowman J, Fine HA, et al.       109
                                                                                    Ji BT, Silverman DT, Dosemeci M, Dai Q, Gao YT, Blair A. Occupation
     Occupational exposure to magnetic fields and the risk of brain tumors.         and pancreatic cancer risk in Shanghai, China. Am J Ind Med 1999;
     Neuro Oncol 2009; 11(3): 242-249.                                              35(1): 76-81.
 103
     Baldi I, Coureau G, Jaffre A, Gruber A, Ducamp S, Provost D, et al.        110
                                                                                    Weiderpass E, Vainio H, Kauppinen T, Vasama-Neuvonen K, Partanen
     Occupational and residential exposure to electromagnetic fields and            T, Pukkala E. Occupational exposures and gastrointestinal cancers
     risk of brain tumors in adults: a case-control study in Gironde, France.       among Finnish women. J Occup Environ Med 2003; 45(3): 305-315.
     Int J Cancer 2011; 129(6): 1477-1484.                                      111
                                                                                    Savitz DA, Dufort V, Armstrong B, Theriault G. Lung cancer in relation
 104
     Turner MC, Benke G, Bowman JD, Figuerola J, Fleming S, Hours M, et             to employment in the electrical utility industry and exposure to magnetic
     al. Occupational exposure to extremely low-frequency magnetic fields           fields. Occup Environ Med 1997; 54(6): 396-402.
     and brain tumor risks in the INTEROCC study. Cancer Epidemiol              112
                                                                                    Zhu K, Weiss NS, Stanford JL, Daling JR, Stergachis A, McKnight B, et
     Biomarkers Prev 2014; 23(9): 1863-1872.                                        al. Prostate cancer in relation to the use of electric blanket or heated
 105
     Verreault R, Weiss NS, Hollenbach KA, Strader CH, Daling JR. Use of            water bed. Epidemiology 1999; 10(1): 83-85.
     electric blankets and risk of testicular cancer. Am-J-Epidemiol 1990;      113
                                                                                    Charles LE, Loomis D, Shy CM, Newman B, Millikan R, Nylander-
     131(5): 759-762.                                                               French LA, et al. Electromagnetic fields, polychlorinated biphenyls, and
 106
     Törnqvist S, Norell S, Ahlbom A, Knave B. Cancer in the electric power         prostate cancer mortality in electric utility workers. Am J Epidemiol
     industry. Br J Ind Med 1986; 43(3): 212-213.                                   2003; 157(8): 683-691.
 107
     Swerdlow AJ, Douglas AJ, Huttly SR, Smith PG. Cancer of the testis,        114
                                                                                    Tynes T, Klaeboe L, Haldorsen T. Residential and occupational
     socioeconomic status, and occupation. Br J Ind Med 1991; 48(10):               exposure to 50 Hz magnetic fields and malignant melanoma: a
     670-674.                                                                       population based study. Occup Environ Med 2003; 60(5): 343-347.
 108
     Baumgardt-Elms C, Schumann M, Ahrens W, Bromen K, Stang A, Jahn            115
                                                                                    Khan MW, Juutilainen J, Naarala J, Roivainen P. Residential extremely
     I, et al. Residential exposure to overhead high-voltage lines and the risk     low frequency magnetic fields and skin cancer. Occup Environ Med
     of testicular cancer: results of a population-based case-control study in      2022; 79(1): 49-54.
     Hamburg (Germany). Int Arch Occup Environ Health 2005; 78(1):
     20-26.
58         Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                    2                                60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre> Literatuur                                                                 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 60 van 62
 116
     IARC - International Agency for Research on Cancer. Non-ionizing
     radiation, part 1: static and extremely low-frequency (ELF) electric and
     magnetic fields. Lyon: IARC; 2002.
 117
     WHO - World Health Organization. Extremely low frequency fields.
     Geneva: World Health Organization, 2007.
 118
     SSM - Swedish Radiation Safety Authority - Scientific Council on
     Electromagnetic Fields. Recent Research on EMF and Health Risk.
     Eleventh report from SSM’s Scientific Council on Electromagnetic
     Fields, 2016. Including Thirteen years of electromagnetic field research
     monitored by SSM’s Scientific Council on EMF and health: How has the
     evidence changed over time? Stockholm: Swedish Radiation Safety
     Authority, 2016; SSM Report 2016:15.
59       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                2                               61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre> Samenstelling commissie                                                                              Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen | pagina 61 van 62
 Commissie en geraadpleegd deskundigen
 Samenstelling Commissie Elektromagnetische velden voor het advies                                        Waarnemers
 Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen                                                •  ir. J.P.M. van Assche, Agentschap Telecom, Groningen
 •  prof. dr. ir. H. Kromhout, hoogleraar arbeidshygiëne en blootstellingskarakterisering,                •  dr. M.J.M. Pruppers, Kennisplatform Elektromagnetische velden, Bilthoven
    Universiteit Utrecht (voorzitter sinds 1 januari 2017; lid sinds 4 februari 2005)                     •  drs. ing. T.A.H. van Roermund, EZK, Den Haag
 •  prof. dr. A. Aleman, hoogleraar cognitieve neuropsychiatrie, Rijksuniversiteit Groningen              •  D. Valk, SZW, Den Haag
    (lid sinds 7 januari 2009)
 •  dr. A. Huss, epidemioloog, Universiteit Utrecht (lid sinds 4 januari 2016)                            Secretarissen
 •  prof. dr. S. Le Cessie, statisticus, LUMC, Leiden (lid sinds 28 september 2015)                       •  dr. E. van Rongen, Gezondheidsraad, Den Haag
 •  dr. ir. R.M.C. Mestrom, universitair docent, Technische Universiteit Eindhoven                        •  dr. H.F.G. van Dijk, Gezondheidsraad, Den Haag
    (lid sinds 1 februari 2017)
 •  prof. dr. ir. M.M. Paulides, professor en leider van het Electromagnetics for Care&Cure
    laboratorium, Technische Universiteit Eindhoven (tot 1 januari 2022)
 •  prof. dr. H.F.J. Savelkoul, hoogleraar celbiologie en immunologie, Wageningen UR
    (lid sinds 29 december 2008)
 •  dr. R. van Strien, epidemioloog; medisch milieukundige, GGD, Amsterdam
    (lid sinds 13 november 2015)
 •  prof. dr. ir. F. de Vocht, professor of Epidemiology and Public Health, Population Health Sciences,
    University of Bristol, United Kingdom (lid sinds 30 december 2020)
 •  dr. G. Kelfkens, fysicus, RIVM, Bilthoven (structureel geraadpleegd deskundige vanaf 17 juli
    2007)
60          Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                                                                      2                      62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre> De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een adviesorgaan met als taak de regering en het parlement ‘voor te lichten over de stand der wetenschap
 ten aanzien van vraagstukken op het gebied van de volksgezondheid en het gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezondheidswet).
 De Gezondheidsraad ontvangt de meeste adviesvragen van de bewindslieden van Volksgezondheid, Welzijn en Sport; Infrastructuur en Waterstaat;
 Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. De raad kan ook op eigen initiatief adviezen uitbrengen,
 en ontwikkelingen of trends signaleren die van belang zijn voor het overheidsbeleid.
 De adviezen van de Gezondheidsraad zijn openbaar en worden als regel opgesteld door multidisciplinaire commissies van – op persoonlijke titel
 benoemde – Nederlandse en soms buitenlandse deskundigen.
 U kunt dit document downloaden van www.gezondheidsraad.nl.
 Deze publicatie kan als volgt worden aangehaald:
 Gezondheidsraad. Hoogspanningslijnen en gezondheid: kanker bij volwassenen.
 Den Haag: Gezondheidsraad 2022; publicatienr. 2022/14.
 Auteursrecht voorbehouden
61       Gezondheidsraad | Nr. 2022/14                                                                              2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>