<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>EEN EUROPEES HANDVEST
 VOOR GRONDRECHTEN?
     No. 15, Mei 2000
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter          Prof. drs. R.F.M. Lubbers
Leden               Prof. mr. F.H.J.J. Andriessen
                    Dhr. A.L. ter Beek
                    Mw. prof. dr. C.E. von Benda-Beckmann-Droogleever Fortuijn
                    Prof. Jhr. dr. G. van Benthem van den Bergh
                    Mw. dr. O.B.R.C. van Cranenburgh
                    Prof. mr. C. Flinterman
                    Prof. dr. E.J. de Kadt
                    Dr. B. Knapen
Ambtelijk adviseurs Drs. D.J. van den Berg (Ministerie van Buitenlandse Zaken)
                    Drs. B.W. Bargerbos (Ministerie van Defensie)
Secretaris          Drs. F. van Beuningen
                    Postbus 20061
                    2500 EB Den Haag
                    telefoon 070 - 348 5108/6060
                    fax 070 - 348 6256
                    E-mail AIV@minbuza.nl
                    Internet www.AIV-Advies.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>         Inhoudsopgave
         Woord vooraf
I        Perspectief op de langere termijn     7
II       Aan het Handvest te stellen vereisten     12
         Eenheid en ondeelbaarheid van klassieke en sociale mensenrechten 12
         Nieuwe rechten    13
         Zichtbaarheid en inzichtelijkheid 14
         Burgers van de Unie en onderdanen van derde landen   14
         Spanning tussen beide Hoven    15
         Uitbreiding van de bestaande rechtsgang  17
         Slotopmerkingen    18
III      Aanbevelingen      19
Bijlage I         Adviesaanvraag
Bijlage II        Lijst van geraadpleegde personen
Bijlage III       Lijst van gebruikte afkortingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Tijdens zijn bijeenkomst van 3 en 4 juni 1999 te Keulen heeft de Europese Raad
besloten tot het opstellen van een Handvest Grondrechten van de Europese Unie
(EU). Het initiatief daartoe was eerder in 1999 door het Duitse voorzitterschap
genomen. In de Raadsconclusies van ‘Keulen’ wordt gesteld dat de EU een punt in
haar ontwikkeling heeft bereikt waarop het wenselijk is de in Unieverband
geldende grondrechten in een Handvest te bundelen, met als belangrijkste doel
deze rechten voor de burger meer zichtbaar te maken. De Raad stelt verder dat
daarbij op geen enkele wijze afbreuk mag worden gedaan aan de voor de Unie
geldende grondrechten, zoals onder meer opgenomen in het Europees Verdrag
voor de Rechten van de Mens.
De Europese Raad van Tampere heeft vervolgens op 15 en 16 oktober 1999
overeenstemming bereikt over de samenstelling, werkmethode en praktische
regelingen van het Forum dat is belast met het opstellen van een ontwerp van een
EU-Handvest. Dit Forum, dat vanaf februari 2000 Conventie wordt genoemd,
bestaat uit leden van het Europees Parlement, de wetgevende organen van de lid-
staten, gevolmachtigden van de regering en vertegenwoordigers van de Europese
Commissie. Het streeft ernaar vóór de Europese Raad in juni 2000 een tussen-
rapportage af te ronden en vervolgens op 7 en 8 december 2000 te Parijs/Nice een
ontwerp van het Handvest aan de Raad voor te leggen.
Op 14 januari 2000 heeft de minister van Buitenlandse Zaken de Adviesraad
Internationale Vraagstukken (AIV) verzocht om een advies over het Handvest. In de
adviesaanvraag, die is geformuleerd op verzoek van de algemene commissie voor
Europese Zaken van de Tweede Kamer, wordt nadrukkelijk aangegeven dat de AIV
niet wordt gevraagd een blauwdruk voor een Handvest te formuleren. Het gaat
erom een antwoord te geven op vragen over het juridisch karakter van een
Handvest, de relatie tussen het Handvest en bestaande internationaalrechtelijke
(verdrags)teksten, de gevolgen ervan voor de burger en de eventuele beroepsproce-
dures die aan het Handvest moeten worden gehecht. Dit zijn de zogenaamde ‘hori-
zontale’ vragen (zie bijlage I voor de tekst van de adviesaanvraag). Nog tijdens de
voorbereiding van het advies zag de regering zich, in het licht van de snelle
ontwikkelingen rond het Handvest, genoodzaakt een standpunt in te nemen. De
AIV heeft aanvankelijk overwogen daarop te reageren, maar van dat voornemen
afgezien omdat het uitkomen van het advies en het regeringsstandpunt in de tijd
nagenoeg gelijk vielen.
Ter voorbereiding van het advies heeft de AIV kennisgenomen van vele rapporten
en documenten die in het kader van de opstelling van een Handvest zijn versche-
nen en heeft de daartoe ingestelde Commissie Handvest een aantal gesprekken
gevoerd (voor lijst van geraadpleegde personen, zie bijlage II). De AIV is de geraad-
pleegde personen en instanties erkentelijk voor hun inbreng en spreekt haar grote
waardering uit voor de ondersteuning door mr. J.H.M. van Bonzel en mw. I.
Henneken van de PV Brussel voor de verwezenlijking van het bezoekprogramma
aan de Conventiebijeenkomst in Brussel op 27 april 2000. Gaandeweg de voor-
bereiding van het advies is tevens op secretariaatsniveau goed contact onder-
houden met de Ad-hoc-groep EU-handvest grondrechten van de Commissie
Internationale Sociaal-Economische Aangelegenheden van de SER.
Het advies is voorbereid in een daartoe ingestelde Commissie Handvest
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Grondrechten van de AIV. Deze Commissie bestond uit de volgende personen: Prof.
mr. F.H.J.J. Andriessen* (CEI), Dr. A. Bloed*(CVV), drs. T. Etty (CMR), prof. mr. C.
Flinterman (CMR), prof. dr. W.J.M. van Genugten (voorzitter/CMR), mej. mr. C. Hak
(CMR), mr. F. Kuitenbrouwer (CMR), drs. H.C. Posthumus Meyjes (CEI), prof. dr. N.J.
Schrijver* (COS) en mw. mr. M.G. Wezenbeek-Geuke (CEI). De leden van wie de
namen met een asterisk (*) zijn gemarkeerd, hebben overwegend als correspon-
derend lid deelgenomen.
De werkzaamheden ten behoeve van het opstellen van het advies zijn in het
bijzonder ondersteund door (ambtelijk) adviseur mr. A.R. Westerink (DIE/AE). Het
secretariaat van de CHV is gevoerd door drs. T.D.J. Oostenbrink (secretaris CMR) en
de stagiaires mw. mr. A. Schueler en E. van Zimmeren.
Het advies is besproken tijdens de plenaire vergadering van de Commissie
Mensenrechten van de AIV op 18 mei 2000 en vervolgens door de AIV vastgesteld
op 29 mei 2000.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>I         Perspectief op de langere termijn
Sinds het Verdrag van Maastricht (1992) rust de Europese Unie op drie ‘pijlers’.1 Wat
betreft de eerste, reeds lang bestaande en meest omvattende, ‘pijler’, de Europese
Gemeenschap (EG), heeft de bescherming van de rechten van de mens vooral vorm en
inhoud gekregen in de jurisprudentie van het Europese Hof van Justitie. Het laat zich
daarbij met name leiden door het Europees Verdrag tot Bescherming van de Rechten
van de Mens en de Fundamentele Vrijheden (EVRM) van 1950, waarbij alle lidstaten
partij zijn, en door de gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten.2
Soms echter honoreert het Hof een beroep op andere mensenrechtenverdragen, zoals
het Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke rechten (IVBPR, 1966).3 Het EG-
Verdrag zelf kent, ook na de opeenvolgende revisies, slechts enkele mensenrechtelijke
bepalingen.
De Verdragen betreffende de Europese Unie (Maastricht, 7 februari 1992 en Amster-
dam, 2 oktober 1997) bouwen voort op de vaste rechtspraak van het Hof van Justitie
van de Europese Gemeenschap. Artikel F lid 2 van het Verdrag van Maastricht (nu arti-
kel 6, lid 2 Verdrag van Amsterdam) bepaalt dat de (Europese) Unie de grondrechten
eerbiedigt, zoals die zijn vastgelegd in het EVRM, inclusief acquis, en zoals die uit de
gemeenschappelijke constitutionele tradities van de lidstaten voortvloeien. In het Ver-
drag van Amsterdam wordt in artikel 6 als lid 1 toegevoegd dat de EU is gegrondvest
op de beginselen van vrijheid, democratie, eerbiediging van de rechten van de mens en
de fundamentele vrijheden, en van de rechtsstaat, welke beginselen de lidstaten
gemeen hebben. In artikel 7 wordt voorzien in een sanctie/opschortingsclausule. In
artikel 46 wordt de mogelijkheid geschapen rechterlijke controle uit te oefenen voorzo-
ver het de eerbiediging van de rechten van de mens betreft.
Zoals ook vermeld in de adviesaanvraag heeft de voormalige Adviescommissie Men-
senrechten Buitenlands Beleid (ACM)4 in haar advies uit 1996 over de Europese Unie
en de Rechten van de Mens een drietal suggesties uitgewerkt met betrekking tot de
grondrechtenbescherming in Unieverband. Het betreft:
• de toetreding van de EG of wellicht de EU tot het EVRM;
• het aanvaarden van een eigen catalogus van mensenrechten (‘Bill of Rights’); en
• het geleidelijk uitbreiden van de specifieke mensenrechtenbepalingen in de EU-Ver-
   dragen.
In het advies komt de (voormalige) ACM uiteindelijk tot de conclusie dat een ‘stap voor
stap’, ‘recht voor recht’-benadering op de korte termijn het meest realistisch is. Op de
1  Deze pijlers zijn: De Europese Gemeenschap (EG), het Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbe-
   leid (GBVB) en de samenwerking op het terrein van Justitie en Binnenlandse Zaken (JBZ).
2  Zie onder meer HvJ Stauder-arrest (29/69) van 12 november 1969; HvJ Tweede Nold-arrest (4/73) van
   14 mei 1974; HvJ Hoechst-arrest (46/87) van 26 maart 1987 en HvJ Orkem-arrest (374/87) van 18
   oktober 1989.
3  In HvJ Orkem-arrest (374/87) van 18 oktober 1989, wordt expliciet verwezen naar het IVBPR.
4  Zie Adviescommissie Mensenrechten Buitenlands Beleid, ‘De Europese Unie en de Rechten van de
   Mens’, advies nr. 21, Den Haag, 1996.
                                                   7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>langere termijn zou echter moeten worden toegewerkt naar toetreding van de EG of EU
tot het EVRM dan wel het opstellen van een eigen EU-‘Bill of Rights’.
Nu het besluit is gevallen dat een EU-Handvest zal worden opgesteld en de hierboven
beschreven situatie drastisch is gewijzigd, heeft de AIV zich, evenals destijds de ACM,
wederom uitvoerig beraden op de grondrechtenbescherming die uiteindelijk binnen de
Unie dient te worden gerealiseerd. De AIV ziet de ‘operatie totstandbrenging Handvest’
als een tussentijdse stap, waarvan de richting het beste kan worden bepaald, wanneer
duidelijk is wat het lange-termijnperspectief is. Dit geldt temeer wanneer gaandeweg
2000 mocht blijken dat over de tekst van een Handvest geen consensus te bereiken
valt op een wenselijk niveau.
Alvorens verderop in dit advies meer gedetailleerd in te gaan op de vragen die de
minister heeft gesteld, zal de AIV de uitgangspunten expliciteren die hij bij de opstelling
van dit advies heeft gehanteerd. De AIV staat een beeld voor ogen van een Europa dat
wordt gekenmerkt door:
1. Realisering van burger- en politieke rechten in de zin van het EVRM, maar ook het
    IVBPR, en van economische, sociale en culturele rechten in de zin van het (Herzie-
    ne) Europees Sociaal Handvest ((Herziene) ESH, 1961 en herzien in 1996), het
    Internationaal Verdrag inzake Economische-, Sociale en Culturele Rechten (IVESCR,
    1966) en de ‘mensenrechtenverdragen’ van de IAO5;
2. expliciete gebondenheid van bestuur en bestuurders, zowel op het niveau van de
    nationale lidstaten als op dat van ‘Brussel’, aan de fundamentele rechten van de
    mens;
3. zichtbaarheid en inzichtelijkheid van de onder 1. genoemde rechten voor burgers
    van de Unie en onderdanen van derde landen6, alsmede voor de juridische beroeps-
    beoefenaren;
4. een systeem van controleerbaarheid en rechtsbescherming, dat ondermeer voorziet
    in de mogelijkheid in rechte op te komen tegen handelingen van Unie-organen wan-
    neer deze strijdig zijn met fundamentele rechten van de mens.
Redenerend vanuit deze uitgangspunten onderstreept de AIV dat wat betreft de
bescherming van burger- en politieke rechten toetreding van de EU tot het EVRM nog
altijd verre de voorkeur verdient. De welgehoorde redenering dat toetreding een gepas-
seerd station zou zijn, heeft de AIV vooralsnog niet overtuigd. Ter toelichting diene het
volgende:
Zoals aangegeven heeft het Europese Hof van Justitie de rechten als genoemd in het
EVRM onder de algemene beginselen van het Gemeenschapsrecht gebracht, welke
rechtspraak is bekrachtigd door de lidstaten van de EG/EU door het opnemen van rele-
vante artikelen in de Verdragen van de EU (zie hierboven). Het ligt daarom nog steeds
voor de hand dat de EU als geheel toetreedt tot het EVRM. Op die wijze krijgt het EVRM
betekenis voor alle drie ‘pijlers’ van de EU, hetgeen in de visie van de AIV de meest
wenselijke situatie is. Op deze manier wordt ook voorkomen dat het Hof van Justitie
een interpretatie geeft aan de grondrechten die minder bescherming biedt dan de
Straatsburgse jurisprudentie of daarvan anderszins sterk divergeert. Tevens wordt
5   Het betreft de IAO-verdragen nrs. 87 en 98, 29 en 105, 100 en 111 en 138 en 182.
6   Dit laatste is een term uit het Verdrag van Amsterdam. Vaak wordt kortweg gesproken van ‘derdelan-
    ders’. De AIV geeft echter de voorkeur aan ‘onderdanen van derde landen’.
                                                      8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>aldus bereikt dat het EVRM zich ontwikkelt tot de gemeenschappelijke mensenrechten-
basis voor geheel Europa, inclusief de instellingen van de EU en wordt het gevaar van
een tweedeling in Europa bezworen. Bovendien maakt een dergelijke toetreding het
mogelijk dat handelingen van EU-organen naar aanleiding van klachten over mensen-
rechtenschendingen in concrete situaties door het Straatsburgse Hof tegen het licht
kunnen worden gehouden.
De AIV beseft dat toetreding tot het EVRM - en hetzelfde zou mutatis mutandis gelden
voor acceptatie van de verplichtingen volgend uit het (Herziene) ESH, waarbij in aan-
merking dient te worden genomen dat niet alle verplichtingen die daaruit voortvloeien
gelijkelijk op de EU van toepassing kunnen worden verklaard - niet gemakkelijk te berei-
ken zal zijn. Tussen de lidstaten bestaat hierover verschil van mening. Daarnaast
wordt, zowel in politieke als juridische kring, verschillend gedacht over de mogelijke juri-
dische obstakels. Bekend is dat de Europese Commissie reeds in 1979 het voorstel
heeft gedaan de EG te laten toetreden tot het EVRM, teneinde te komen tot versterking
van de bescherming van de rechten van de mens binnen de EG. Deze benadering heeft
geleid tot het advies van het Hof van 28 maart 1996 waarin is uitgesproken dat de
Gemeenschap niet bevoegd is tot het EVRM toe te treden. Toetreding zal volgens het
Hof niet kunnen zonder wijziging van het EG-Verdrag. Verder dient in dat geval te wor-
den bezien of ook het EVRM en de daarbij behorende Protocollen moeten worden aan-
gepast. De vraag is of er thans nadere redenen zijn aan te voeren om voor heroverwe-
ging van het advies van het Hof te pleiten.
Vastgesteld kan worden dat het verzoek om advies van het Hof over toetreding van de
EG tot het EVRM destijds in belangrijke mate was ingegeven door de politieke weer-
stand van sommige EU-lidstaten tegen een extensieve interpretatie van artikel 235 oud
EG (het artikel dat zegt dat ‘indien een optreden van de Gemeenschap noodzakelijk
blijkt om, in het kader van de gemeenschappelijke markt, een der doelstellingen van de
Gemeenschap te verwezenlijken zonder dat dit Verdrag in de daartoe vereiste bevoegd-
heden voorziet’ dat dan de Raad met eenparigheid van stemmen passende maatrege-
len mag nemen). Sinds het van kracht worden van het Verdrag van Amsterdam, inclu-
sief de opneming van de nieuwe Titel IV in de eerste pijler, is de bescherming van de
rechten van de mens echter weer een stap verder gaan behoren tot de kerndoelstellin-
gen van de Unie. De daartoe in artikel 6, lid 1, geformuleerde bepalingen verheffen de
vermelding dat de regeringsstelsels gebaseerd dienen te zijn op democratische begin-
selen tot een normatieve voorwaarde.7 Dit blijkt onder meer uit het gegeven dat artikel
O (inzake de toetreding van nieuwe leden) is gewijzigd (nu artikel 49) in die zin dat elke
Europese staat die genoemde beginselen eerbiedigt, het Unielidmaatschap kan aanvra-
gen. Verder wordt in artikel 6 lid 4 bepaald dat de Unie zich voorziet van middelen inza-
ke de handhaving van de rechtsstatelijke beginselen waarop de Unie is gebaseerd. Het
netto-effect van de verplichting in artikel 6, lid 1 is dat een staat, om te kunnen toetre-
den tot de EU, eveneens partij moet zijn bij het EVRM. Met betrekking tot de grond-
rechten wordt via het Verdrag van Amsterdam tevens op duidelijke wijze tot uitdrukking
gebracht dat de Unie bepaalde constitutioneelrechtelijke kwaliteiten bezit. De genoem-
de beginselen zijn niet alleen meer een aangelegenheid van de lidstaten, maar ook van
de Unie als geheel.8
7   Aldus prof. mr. R. Barents in ‘Het Verdrag van Amsterdam’, Kluwer, Deventer, 1997, pag. 24-27.
8   Ibid.
                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Bovendien blijkt uit een aantal recente uitspraken van het Hof in Straatsburg, dat ook
van die zijde de druk wordt verhoogd om te bereiken dat ook voor de uitvoering van
besluiten van Unieorganen rekenschap wordt afgelegd, althans voorzover het de gevol-
gen van de toepassing van gemeenschapsrecht in de nationale rechtsordes van de lid-
staten betreft.9 Daarnaast kan nog worden gewezen op de besluitvorming tijdens de
Top in Tampere op 15 en 16 oktober 1999. In de conclusies van het voorzitterschap is
in het hoofdstuk ‘naar een Unie van vrijheid, veiligheid en rechtvaardigheid’ uitgebreid
ingegaan op de gemeenschappelijke waarden, die voor de EU van wezenlijk belang zijn
en is de procedure om te komen tot de opstelling van een Handvest inzake grondrech-
ten nader uitgewerkt.10
Zoals de zaken er nu voor staan heeft de EU niet de bevoegdheid internationale verdra-
gen op mensenrechtengebied te sluiten of tot dergelijke verdragen toe te treden. Het
argument dat daarvoor vaak wordt gehanteerd, luidt dat de EU de rechtspersoonlijkheid
zou ontberen die daarvoor nodig is. Naar de opvatting van de AIV, belet de lidstaten
evenwel niets, bijvoorbeeld in het kader van de thans lopende IGC-onderhandelingen,
alsnog te besluiten de EG/EU te laten toetreden tot het EVRM. Het gaat daarbij om
een loutere wilsbepaling en wilsuiting: als alle vijftien lidstaten van de EU het besluit
tot toetreding gewenst achten en dit uitspreken kunnen stappen daartoe worden
gezet.11 Daarvoor is niet noodzakelijk dat voor de Unie - analoog aan artikel 281 van
het EG-Verdrag waarin wordt bepaald dat de Gemeenschap rechtspersoonlijkheid bezit -
aparte en algemene rechtspersoonlijkheid wordt gecreëerd. De algemene discussie
over rechtspersoonlijkheid dient te worden losgekoppeld van de concrete bereidheid
toetreding tot het EVRM tot stand te brengen. Deze bereidheid kan, naar de opvatting
van de AIV, op zichzelf als doorslaggevend worden aangemerkt. Dit alles geldt voor de
Uniezijde van de medaille. Aan de zijde van het EVRM doen zich aparte problemen
voor, zoals de noodzakelijke wijziging van het Statuut van de Raad van Europa en van
het EVRM. Ook deze kunnen echter worden opgelost, indien de politieke wil daartoe
aanwezig is. Daarbij dient er echter rekening mee te worden gehouden dat de Raad van
Europa naast de vijftien Uniepartners nog 26 andere lidstaten kent met elk hun eigen
opvattingen over de onderhavige materie.
Verder kan voor wat betreft toetreding tot het EVRM worden gedacht aan de toepassing
van de leer van de ‘implied powers’. Bij deze leer gaat het in algemene zin om de
vraag of een organisatie die intern op een bepaald terrein bevoegd is verklaard, ook
extern taken op zich mag nemen die voor een adequate vervulling van die bevoegdheid
noodzakelijk zijn. Hoewel ook in Uniekader erkend - zie onder meer het Fédéchar-arrest
uit 1956 - kan worden gezegd dat de leer van de ‘implied powers’ daarbinnen over de
hele linie een geringe rol speelt omdat veel bevoegdheden van de Unie door de lid-
staten voorzichtigheidshalve expliciet zijn geregeld. Een uitzondering echter betreft het
9  Zie bijvoorbeeld EHRM, 19 februari 1999, Matthews - United Kingdom, in R.A. Lawson & H. Schermers,
   Leading cases of the Court of Human Rights (sec. edition, Ars Aqui, 1999, pag. 671) en EHRM, 17
   maart 2000, T.I. - United Kingdom, (NJB, afl. 19, 12 mei 2000, pag. 981-982).
10 Zie hiervoor onder meer: De brief van de minister van Buitenlandse Zaken aan de voorzitter van de
   Tweede Kamer, dd. 26 oktober 1999, inzake een Forum EU-Handvest Grondrechten (DIE/676/99).
11 Ter vergelijking: Ook de rechtspersoonlijkheid van de Verenigde Naties naar internationaal recht is niet
   expliciet geregeld; zie evenwel de Reparations for Injuries in the Service of the United Nations, Advisory
   Opinion of the I.C.J., 11 april 1949, pag. 174 e.v.
                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>terrein van de externe verdragssluitende bevoegdheid. Op dat vlak wordt met enige
regelmaat van de leer gebruik gemaakt, bijvoorbeeld bij toetreding van de Gemeen-
schap tot het WTO-verdrag. De AIV beveelt de regering aan, nu sprake is van een gelei-
delijke uitbreiding van de bevoegdheden van de Unie op het terrein van de rechten van
de mens en aanpalende vraagstukken (cf. Titel IV van het Verdrag van Amsterdam),
nader te onderzoeken of de situatie in voldoende mate is gewijzigd c.q. na het aanne-
men van het Handvest zal zijn gewijzigd om ook op dat terrein de leer van de ‘implied
powers’ toepasselijk te kunnen achten.
Al deze overwegingen en ontwikkelingen in aanmerking nemend, beveelt de AIV de
regering aan in de nabije toekomst nadere verkenningen te laten plaatsvinden onder de
huidige mede-lidstaten dan wel te bevorderen dat het Hof in Luxemburg zich in het licht
van de nieuwe ontwikkelingen en op basis van specifieke vragen12 opnieuw over de
kwestie van de toetreding uitspreekt.
Op dit punt aangekomen heeft de AIV zich beraden op de vraag wat te doen indien de
hierboven aanbevolen weg niet wordt bewandeld. Op dat moment blijft, als ook eerder
beschreven, een aantal mogelijke benaderingswijzen aanwezig. De minst vergaande
betreft het streven naar een politieke verklaring. Een dergelijke verklaring loopt echter,
gezien de wijze waarop de Conventie opereert, te zeer het risico dat zij ‘voor elk wat
wils’ wordt. Zo kunnen daarin naar keuze nieuwe rechten worden opgenomen (waarover
hieronder nader) zonder dat de verklaring de staten bindt en zonder dat zij voor de bur-
gers betekent dat dezen er qua rechtsbescherming op vooruitgaan. Dat laatste zou de
AIV onwenselijk vinden. Aldus zouden immers bij de burgers verwachtingen worden
gewekt, die vervolgens niet worden waargemaakt. Uit de ontwikkelingen tot nu toe bin-
nen de Conventie en uit de gesprekken die de CHV in die context heeft gevoerd, blijkt
evenwel dat de Conventie lijkt te streven naar het formuleren van een juridisch bindend
Handvest, hetzij onmiddellijk hetzij op termijn. Deze verbindendheid kan worden bereikt
op verschillende manieren - te denken valt aan integratie in het EU-Verdrag danwel in
een Protocol daarbij - zulks ter keuze van de Europese Raad. De AIV heeft op dat punt
een lichte voorkeur voor de eerste optie omdat op die manier de fundamentele beteke-
nis van het EU-Verdrag voor de verdere integratie van Europa wordt benadrukt. Een der-
gelijk bindend Handvest heeft - na de optie van toetreding van de EU tot het EVRM - de
voorkeur van de AIV en wordt daarom aan een nadere beschouwing onderworpen.
12 Zie hiervoor onder meer prof. mr. E.M.H. Hirsch Ballin: ‘Commentaar bij Advies 2/94 van het Hof van Justi-
   tie van 28 maart 1996 inzake de toetreding van de Gemeenschap tot het EVRM’, in SEW, Tijdschrift voor
   Europees en economisch recht, jrg. 45, nr. 1, januari 1997, pag. 21-23.
                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>II         Aan het Handvest te stellen vereisten
Indachtig het eerdere door de AIV geschetste langere termijn perspectief en in aanmer-
king nemend dat er geen sprake lijkt te zijn van een objectief vastgestelde doelstelling
van wat zou moeten worden bereikt in deze Handvestoperatie, dient naar de mening
van de AIV bij de vormgeving van een Handvest rekening te worden gehouden met de
volgende aspecten.
Eenheid en ondeelbaarheid van klassieke en sociale mensenrechten
Het is de AIV bekend dat in de Conventie ernstig wordt gedacht over de mogelijkheid in
het Handvest louter burger- en politieke rechten op te nemen, teneinde uiteindelijk te
kunnen komen tot een bindend Handvest. De gedachte is dan dat economische, socia-
le en culturele rechten, gezien hun karakter van ‘instructienorm’, niet in een bindende
tekst kunnen worden neergelegd. De AIV is van mening dat met een dergelijke gedach-
tegang, wanneer in praktijk gebracht, wordt gekozen voor een ten principale verkeerde
aanpak.
Ook de EU heeft in haar mensenrechtenbeleid, zoals bij vele gelegenheden uitgedra-
gen, steeds weer de eenheid en ondeelbaarheid van de burger- en politieke rechten en
de economische, sociale en culturele rechten benadrukt. Dat uitgangspunt, dat haar
wortels mede vindt in de ‘Four Freedoms Speech’ van de Amerikaanse president
Roosevelt uit 1941, is, met volledige steun van de lidstaten van de Unie, bevestigd tij-
dens de Tweede Wereldconferentie Rechten van de Mens van 1993. Daarbij zij aange-
tekend dat termen als eenheid en ondeelbaarheid (‘indivisibility’ en ‘interdependency’
of een equivalent daarvan) internationaal inmiddels gebruikelijk zijn. Beide typen rech-
ten thans weer uit elkaar halen zou een verkeerd signaal zijn aan grote delen van de
wereldgemeenschap van staten en de niet-gouvernementele wereld. Recentelijk heeft
ook de VN-Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens, mw. Robinson, van de
eenheid en ondeelbaarheid van de rechten van de mens een belangrijk punt van actie
gemaakt.13 Verder blijkt ook uit ontwikkelingen aan het internationale juridische front
dat het klassieke onderscheid tussen juridisch wel en juridisch niet afdwingbaar niet
parallel loopt met het onderscheid tussen burger- en politieke rechten enerzijds en de
economische, sociale en culturele rechten anderzijds. Dit onderscheid is in zijn abso-
luutheid niet langer houdbaar.14
Daarom dient de Conventie tot uitdrukking te brengen dat het ook in Europa bij de
rechten van de mens gaat om een ondeelbaar pakket van rechten, bestaande uit meer
concrete aanspraken op elk van beide terreinen. De AIV hecht er daarom ook aan dat
in een Handvest in de presentatie van de rechten geen scheiding wordt aangebracht
tussen klassieke en sociale mensenrechten. Uit het enkele gegeven dat de beide typen
rechten bij elkaar worden gezet, volgt echter niet automatisch dat aan elk recht gelijke
juridische werking toekomt. Bindend zijn zij alle; daarover kan geen misverstand
bestaan. Ook de rechten zoals thans bijvoorbeeld neergelegd in het (Herziene) ESH zijn
bindend voor de staten die het (Herziene) Handvest hebben geratificeerd. De betekenis
13 Zie hiervoor onder meer ook: Adviesraad Internationale Vraagstukken, ‘Het functioneren van de VN-Com-
    missie voor de Rechten van de Mens’, advies nummer 11, Den Haag, 1999, paragraaf II B.
14 Hierbij kan bijvoorbeeld ook worden verwezen naar de, inmiddels van kracht geworden, en ook daadwer-
    kelijk gebruikte, collectieve klachtenprocedure onder het (Herziene) ESH.
                                                      12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>van deze rechten in door individuele burgers op gang gebrachte rechterlijke procedures
kan evenwel verschillend zijn.15 In sommige gevallen kunnen wetgeving en besluiten
van regering en overheidsdiensten daaraan rechtstreeks worden getoetst en eventueel
onverbindend worden verklaard. In andere gevallen kunnen deze rechten bijdragen aan
de interpretatie van (vage) nationale normen. In een land als Nederland heeft de rech-
ter heeft immers de verplichting het nationale recht in het licht van de internationale
verplichtingen uit te leggen en toe te passen. Dit zowel op het terrein van burger- en
politieke rechten, alsook op het terrein van economische, sociale en culturele rechten
zoals de gelijkberechtiging van mannen en vrouwen, bescherming van kinderen tegen
economische en sociale uitbuiting, de vrije schoolkeuze voor ouders en vakverenigings-
rechten.
Dat neemt niet weg dat met name in de groep van economische, sociale en culturele
rechten aanspraken voorkomen die zich minder gemakkelijk lenen voor rechterlijke toet-
sing dan wel afdwingbaarheid in juridische procedures. Voor dergelijke rechten, of
aspecten daarvan, zullen degenen die zich in hun rechten aangetast voelen primair
andere mechanismen moeten gebruiken, zoals het doen van een beroep op regeringen
en politieke partijen en het starten van consumentenacties. Het is de AIV bekend dat
veel Unie-lidstaten vooralsnog niet bereid zijn op het vlak van de inroepbaarheid in
rechte van de economische, sociale en culturele rechten verder te gaan dan thans het
geval is. De AIV betreurt dat, maar acht de Conventie niet het juiste forum om op dat
vlak verdere ontwikkelingen tot stand te brengen. Zou men dienaangaande met ver-
gaande voorstellen komen, dan is dat in de visie van de AIV een garantie voor het
‘opblazen’ van de gehele Handvest-operatie. Waar het om gaat is dat bij de aanvaar-
ding van het Handvest door de Europese Raad aan de burgers het nadrukkelijke sig-
naal wordt gegeven dat burgers over een reeks van mensenrechten beschikken, waar-
aan ook de Unie gehouden is, maar dat deze rechten in een rechterlijk forum een
verschillende rol kunnen hebben.
Nieuwe rechten
Dit brengt de AIV bij de vraag of de Conventie er verstandig aan doet in het Handvest
een aantal nieuwe rechten op te nemen, zoals leden van de Conventie en verschillende
niet-gouvernementele organisaties hebben gesuggereerd. Als voorbeeld kunnen dienen
het recht op een schoon milieu en het recht op goed bestuur. Hoewel een dergelijke
neiging zeer wel te begrijpen valt, is de AIV van mening dat het zeer risicovol is op dat
terrein te zoeken naar de beoogde meerwaarde van het Handvest. Die meerwaarde
dient naar de opvatting van de AIV, als eerder vermeld bij zijn uitgangspunten, te wor-
den gevonden in het streven dat de Unie-organen voortaan beter in rechte kunnen wor-
den aangesproken op de naleving van in Europa reeds erkende grondrechten (zie ook
hierna de paragraaf over de uitbreiding van de bestaande rechtsgang). In het licht van
dat kerndoel, kan het gevaarlijk zijn het Handvest te belasten met nieuwe rechten, om
de eenvoudige reden dat dergelijke rechten voor afzonderlijke staten reden kunnen zijn
zich tegen het Handvest te keren, hetzij in het stadium van afronding door de Conven-
tie, hetzij in het daaropvolgende traject van formalisering door de IGC en Europese
Raad. Het meerdere zou dan de vijand zijn van het goede. De AIV is dan ook van
mening dat voor dergelijke nieuwe rechten beter de weg kan worden gevolgd van apar-
te verdragsonderhandelingen, al dan niet uitmondend in een apart protocol bij hetzij
het EVRM of het (Herziene) ESH, dan wel het EU-Verdrag.
15 Een situatie overigens die ook per land kan verschillen. In dit verband kan bijvoorbeeld worden gewezen
    op ontwikkelingen terzake binnen nationale rechtspraktijken, zoals Zuid-Afrika en India.
                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Zichtbaarheid en inzichtelijkheid
Zoals eerder aangegeven is een van de doelstellingen van de Handvest-operatie gele-
gen in het zichtbaar maken van de rechten. Op dat punt wordt vaak onderscheid
gemaakt tussen juristen en burgers. De eersten zouden goed zicht hebben op de
bestaande rechten, de laatsten zouden dat overzicht missen. Bij dit onderscheid laten
zich echter vele kanttekeningen maken. De AIV noemt er twee. ‘Zelfs’ juristen is het
precieze zicht op de grondrechtelijke stand van zaken in Unie-verband – de Verdrags-
component, aangevuld met een reeks van uitspraken van het Luxemburgse Hof – vaak
niet gegeven. Het vergt een mate van specialisatie die zeker niet in den brede aan ‘de’
jurist kan worden toegeschreven. Nog onlangs werd vanuit ‘Luxemburg’ geklaagd over
de onbekendheid van veel Europese juristen met het Europese recht. Die klacht is ook
hier van toepassing.
Wat betreft de onbekendheid van veel burgers met hun rechten, geldt dat de spreek-
woordelijke uitzondering – te denken valt aan gespecialiseerde niet gouvernementele
organisaties, zoals in Nederland het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrech-
ten (NJCM) – niet mag worden veralgemeend. Zowel ‘Straatsburg’ als ‘Brussel’ zijn in
vele opzichten ver weg, hetgeen zich ook uitstrekt tot de grondrechtenproblematiek. Op
dat vlak valt er veel te verbeteren, zowel door nationale autoriteiten als door de desbe-
treffende instellingen zelf. Ook een helder geformuleerd Handvest kan in dat verband
goede diensten bewijzen door in sterke mate bij te dragen aan de beoogde zichtbaar-
heid en inzichtelijkheid. Daarbij is het van belang het begrip ‘burger’ ruim te nemen.
Het gaat niet alleen om de burgers en niet-gouvernementele organisaties, maar even-
zeer om bedrijven en andere private actoren, zoals de media, die in en vanuit Europa
opereren.
Burgers van de Unie en onderdanen van derde landen
Een belangrijk punt in de discussie, en apart punt van zorg van de AIV, betreft de
grondrechtelijke positie van onderdanen van derde landen, de personen afkomstig uit
een niet EU-land. Ten aanzien van dit punt merkt de AIV in algemene zin op dat de
rechten van de mens betrekking hebben op een ieder die zich binnen de grenzen van
de EU bevindt en derhalve op zowel burgers van de Unie als op onderdanen uit derde
landen. Het karakter van mensenrechten impliceert dat deze niet afhankelijk zijn van
het staatsburgerschap van een van de lidstaten van de EU, maar voor een ieder gel-
den. Daarbij is te denken aan internationaal erkende mensenrechten zoals het recht op
vrijheid van meningsuiting en het recht van vereniging en vergadering, maar ook aan
het recht op gezondheidszorg en het recht op onderwijs.
In de praktijk echter is de rechtspositie van onderdanen van derde landen binnen de
EU buitengewoon complex. Deze complexiteit komt met name voort uit het feit dat
onderdanen van derde landen hun rechten ontlenen aan verschillende rechtsbronnen.
Naast rechten op basis van het EG-Verdrag (zoals enkele malen herzien) kan worden
gewezen op (ontwerp)-richtlijnen inzake discriminatie, gelijke behandeling, deeltijdar-
beid, gezinshereniging en racismebestrijding. In andere gevallen worden de rechten die
aan onderdanen van derde landen worden toegekend in hoge mate bepaald door hun
nationaliteit en/of land van verblijf. Rechten die onderdanen van derde landen genieten
op grond van hun nationaliteit kunnen bijvoorbeeld voortvloeien uit Associatieovereen-
komsten, waarbij de werkingssfeer is beperkt tot onderdanen van de verdragssluitende
partijen. Dit geldt in andere zin ook voor het onderscheid tussen burgers van de Unie
en onderdanen van derde landen op grond van de Schengenovereenkomsten. Hierbij is
de lidstaat van vestiging doorslaggevend.16
16 Zie hiervoor in het bijzonder het proefschrift van Helen Staples, ‘The Legal Status of Third Country Natio-
    nals Resident in the European Union’, Utrecht, 13 oktober 1999, pag. 422-429.
                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Een vergelijking van de rechten van onderdanen van derde landen met de rechten die
onderdanen van een lidstaat genieten, geeft aan dat er een aantal verschillen bestaat.
De belangrijkste verschillen doen zich niet zozeer voor op het terrein van burgerrech-
ten, alswel op het terrein van de politieke, sociale en economische rechten, met dien
verstande dat ook op het vlak van politieke rechten steeds minder sprake is van een
strikte scheiding tussen burgers van de Unie en onderdanen van derde landen. Dit
geldt bijvoorbeeld voor het petitierecht en het recht om een klacht in te dienen bij de
Europese Ombudsman.17 Hoewel het staten op grond van artikel 16 EVRM wordt toe-
gestaan om beperkingen op te leggen aan de activiteiten van vreemdelingen heeft deze
bepaling in de praktijk zelden of nooit een rol van betekenis gespeeld.18 Het algemene
uitgangspunt dient te zijn dat onderdanen van derde landen dezelfde grondrechten
genieten als burgers van de Unie, tenzij er objectieve en redelijke gronden zijn om
onderscheid te maken op die algemene regel, zoals in de praktijk al gebeurt op het ter-
rein van actief en passief kiesrecht.19 Hetzelfde geldt voor het recht op diplomatieke
en consulaire bescherming en het recht op toegang tot functies bij de EU-instellingen.
Omdat de bescherming van de rechten van de mens van allen die zich binnen de EU
bevinden voorop dient te staan, moet ook de meer beperkte problematiek van het Euro-
pees burgerschap in dat licht worden benaderd. Artikel 8 van het EG-Verdrag bepaalt
dat een ieder die de nationaliteit van een lidstaat bezit burger van de Unie is en dat de
burgers van de Unie de rechten genieten en verplichtingen dienen na te leven die bij
het EG-Verdrag zijn vastgelegd. Sommige van deze rechten zijn neergelegd in de
artikelen 8A tot en met 8D, andere zijn te vinden op verschillende plaatsen in het EG-
Verdrag. Desondanks is duidelijk dat het Europees burgerschap, dat aanvullend is aan
het nationale burgerschap van een lidstaat (en dus niet plaatsvervangend), nog slechts
een zeer beperkte reikwijdte heeft. Zo zijn in een aantal gevallen regelingen die in het
ene land wel gelden (zoals op het gebied van rassendiscriminatie en ten aanzien van
partnerschapsregelingen) niet van toepassing in andere landen. Ook ontbreken op een
aantal terreinen de mogelijkheden, die feitelijk nodig zijn om aan bestaande rechten
inhoud te geven. Hierbij kan worden gewezen op het recht op openbaarheid van Euro-
pese besluitvorming en toegang tot documenten.20 De AIV is van mening dat de rege-
ring, vertrekkende vanuit het beginsel van gelijkberechtiging tussen burgers van de
Unie en die onderdanen van derde landen die meer dan vijf jaar binnen de Unie verblij-
ven, verder inhoud moet geven aan het Unieburgerschap tenzij er ‘objectieve en redelij-
ke gronden’ zijn om een onderscheid te maken.
Spanning tussen beide Hoven
In de discussies over het Handvest wordt met grote regelmaat gesproken over de span-
ning die het nieuwe Handvest met zich zou kunnen meebrengen tussen het Straats-
burgse en Luxemburgse Hof.
17 Zie de bijdrage van de Nationale Ombudsman, ‘Memorandum ten behoeve van de Europese Ombuds-
   man’, 12 april 2000.
18 Zie hiervoor EHRM, 27 april 1995, Piermont-Frankrijk (Series A, vol. 314), paragraaf 64.
19 Zie hiervoor ook EHRM, 16 september 1996, Gaygusuz-Austria (Reports 1996, pag. 1129), paragraaf
   42.
20 Hoewel in art. 255 EU-Verdrag is voorzien in het recht op toegang tot documenten van het Europees Par-
   lement, de Commissie en de Raad, is het aantal gronden om deze toegang te weigeren zodanig groot
   dat er sprake is van serieuze uitholling van dit recht.
                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>De situatie is thans dat het Hof in Straatsburg recht spreekt in zaken die daar aanhan-
gig zijn gemaakt door burgers van de 41 staten die partij zijn bij het EVRM, terwijl het
Luxemburgse Hof in de toekomst, in aansluiting op bestaande procedures, uitspraken
moeten kunnen doen in zaken waarbij Unie-organen zich schuldig hebben gemaakt aan
schending van een in het Handvest geformuleerd mensenrecht. Dit roept een aantal
vragen op.
In de eerste plaats is het de vraag hoe groot het risico is dat het Luxemburgse Hof een
andere, substantieel afwijkende, interpretatie van een bepaald mensenrecht zal hante-
ren dan het Hof in Straatsburg. In het Handvest zal wellicht worden gesteld dat het
Luxemburgse Hof zich gebonden dient te weten aan het Straatsburgse acquis, maar
daarmee wordt voorbijgegaan aan het feit dat het Luxemburgse Hof als zelfstandige
rechter een dergelijke bepaling gevoeglijk kan negeren. Meer in het algemeen kan ook
worden aangenomen dat het Luxemburgse Hof er weinig voor zal voelen zich bij voor-
baat neer te leggen bij de interpretatie van rechten, zoals in Straatsburg overeengeko-
men. Daarbij komt dat recht geen statisch fenomeen is, en dat over de vorming van
nieuw recht daadwerkelijk verschillend kan worden gedacht. De vraag is of dit tot
bezwaarlijke consequenties zou leiden. Is het in algemene zin wel een probleem wan-
neer beide Hoven op onderdelen tot verschillende interpretaties zouden besluiten? De
AIV is op voorhand van mening dat hier een risico ligt, dat echter, vooral gezien de
onafhankelijkheid van de rechters in beide Hoven, kan en dient te worden geaccep-
teerd. Gezien het genoemde risico plaatst de AIV hierbij echter wel de uitdrukkelijke
aantekening dat, in elk geval binnen tien jaar na aanvaarding van een Handvest, seri-
eus moet worden bezien of zich inderdaad belangrijke interpretatieverschillen hebben
voorgedaan. Wanneer dat het geval is rust op de EU en de Raad van Europa de plicht
om nadere verdragsrechtelijke afspraken te maken of alsnog te besluiten tot toetreding
tot het EVRM en dienovereenkomstige acceptatie van verplichtingen voortvloeiend uit
het (Herziene) ESH.
Voor de korte termijn zou het een mogelijkheid kunnen zijn van uitspraken van het
Luxemburgse Hof, voor zover liggend op het terrein van het EVRM, beroep open te stel-
len bij het Straatsburgse Hof, zoals in de discussie wel is bepleit. De AIV is echter van
opvatting dat dit misschien gewenst is vanuit een optimalisering van kansen voor de
burger wiens rechten zijn aangetast – en vanuit het perspectief van rechtszekerheid –
maar dat het uit een oogpunt van proceseconomie minder gewenst is. De burger zou
na een gang naar de nationale rechter nog eens naar twee internationale Hoven kun-
nen gaan, hetgeen mede in het licht van de reeds bestaande overbelasting van beide
instituties ‘te veel van het goede lijkt’. De AIV wijst in dit verband op een parallel met
de mogelijkheid die talrijke Europese burgers hebben om in geval van een schending
van rechten zowel naar het Straatsburgse Hof als het VN-Mensenrechtencomité te
gaan; deze mogelijkheid bestaat weliswaar op papier, maar is in de praktijk door vele
staten ingeperkt via voorbehouden die zij hebben gemaakt bij ratificatie van of toetre-
ding tot een van beide verdragen.
Een tweede aspect betreft de taakverdeling tussen beide Hoven. Het misverstand lijkt
te bestaan dat burgers in de toekomst vrijelijk zouden kunnen kiezen voor een gang
naar hetzij ‘Straatsburg’, hetzij ‘Luxemburg’, al naar gelang waar zij zichzelf de beste
kansen toedichten. Dat zou echter in de ogen van de AIV een ongewenste situatie zijn.
Om dat te voorkomen dient te worden benadrukt dat het Straatsburgse Hof in essentie
moet blijven doen wat het thans doet, terwijl een beroep op het Luxemburgse Hof
alleen mogelijk is ten aanzien van die schendingen die zich voordoen als gevolg van
handelingen van de Unie-organen. Te denken valt aan het uitvaardigen door de Unie
                                              16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>van een verordening die het eigendomsrecht aantast, of aan een beschikking bij de tot-
standkoming waarvan elementaire beginselen als hoor-wederhoor zijn geschonden.
Alleen voor dergelijke zaken zou het Luxemburgse Hof de aangewezen instantie zijn,
met de aantekening dat alleen wanneer een zaak zich inhoudelijk ervoor leent aanhan-
gig te worden gemaakt bij beide Hoven, het aan de klager is een keuze te maken. Dat
is overigens conform de internationale rechtspraktijk.
Uitbreiding van de bestaande rechtsgang
Als vermeld in hoofdstuk 1 van dit advies ziet de AIV als een van de belangrijkste uit-
gangspunten bij de Handvestoperatie dat het bestaande systeem van controleerbaar-
heid en rechtsbescherming wordt verhelderd en verder verstevigd. De burgers hebben
er recht op dat door de regeringen geen loze beloftes worden gedaan. In die context is
het van belang te onderkennen dat het individu bij de huidige stand van zaken slechts
moeilijk toegang heeft tot het Hof in Luxemburg. De klassieke criteria van het ‘recht-
streeks en individueel geraakt zijn’21 door een handeling van een van de Unie-organen,
functioneren in de praktijk als een aanzienlijke barrière en bemoeilijken de controleer-
baarheid van de besluitvorming in ernstige mate.22 Naar de opvatting van de AIV dient
er daarom voor te worden gezorgd dat de burgers in de toekomst over betere en reële
mogelijkheden beschikken om daadwerkelijk te kunnen klagen over schendingen van
hun rechten door een van de Unie-organen. Het opwerpen van te hoge drempels kan
daaraan in de weg staan. In dat verband adviseert de AIV uit te gaan van een aanpas-
sing van bestaande procedures waarbij wat betreft de ontvankelijkheid kan worden uit-
gegaan van de criteria van het EVRM, zoals onlangs herbevestigd (in het kader van het
Elfde Protocol, leidend tot een aantal fundamentele revisies van het Straatsburgse sys-
teem) en zoals met precisie geijkt door de Straatsburgse toezichthoudende organen.
Deze ontvankelijkheidseisen, variërend van de termijn waarbinnen een klacht aanhan-
gig moet zijn gemaakt tot het vereiste dat de klager moet claimen zelf het slachtoffer
te zijn van een schending, hebben intussen hun waarde bewezen. Het is eveneens dui-
delijk dat zij wel als drempel fungeren, maar niet als een onoverkomelijke.
Ook wat betreft degenen aan wie het recht toekomt om een klacht aanhangig te
maken, kan worden aangesloten bij het EVRM. Dit spreekt over ‘ieder natuurlijk per-
soon, iedere (niet-gouvernementele) organisatie of iedere groep van particulieren die
beweert het slachtoffer te zijn van een schending..’. Het Handvest kan daarbij gevoeg-
lijk aansluiten, opnieuw onder de aantekening dat wijziging van de ontvankelijkheidscri-
teria of het hanteren van twee verschillende systemen meer vragen oproept dan dat
het bijdraagt aan een inzichtelijk en coherent geheel. In de discussies over het Hand-
vest wordt onderkend dat het fout zou zijn van het Handvest het signaal te laten uit-
gaan dat er een Straatsburgse ‘snelheid’ en een hogere of andere ‘snelheid’, geldend
voor de Unie-lidstaten, is. Het optuigen van het Handvest met nieuwe rechten (zie hier-
voor) en een klachtsysteem dat qua ontvankelijkheidsvereisten afwijkt van het bestaan-
de Straatsburgse systeem, zouden ook in dat opzicht een verkeerd signaal zijn.
21 In art. 230 EG-verdrag is voorzien in een dergelijke geclausuleerde beroepsmogelijkheid voor natuurlijke
    of rechtspersonen.
22 Zie bijvoorbeeld HvJ Plaumann-arrest (25/62) van 15 juli 1963; HvJ Toepfer-arrest (gevoegde zaken 106
    en 107/63) van 1 juli 1965; HvJ Eridania-arrest (gevoegde zaken 10 en 18/68) van 10 december 1969;
    HvJ International Fruit Company I-arrest (gevoegde zaken 41-44/70) van 13 mei 1971; en HvJ Kwekerij
    Gebroeders Van der Kooy BV e.a.-arrest (gevoegde zaken 67, 68 en 70/85) van 2 februari 1988.
                                                      17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Tevens is het van groot belang dat een bepaling in het Handvest wordt opgenomen die
verbiedt dat het Handvest wordt ingeroepen om bestaande nationale en internationale
bepalingen en verplichtingen op het terrein van de rechten van de mens restrictief uit
te leggen of toe te passen. Een dergelijke bepaling zou analoog aan artikel 53 EVRM
en artikel 5 lid 2 IVBPR kunnen worden geformuleerd.23
Slotopmerkingen
Wanneer uiteindelijk mocht blijken, na zorgvuldige toetsing van de door de Conventie
overeengekomen tekst van een Handvest aan het acquis van Straatsburg én Luxem-
burg24, dat de poging om een goed geformuleerd en juridisch bindend Handvest tot
stand te brengen niet tot het gewenste resultaat leidt, kan alsnog worden gekozen voor
een ‘politieke’ verklaring, die op termijn juridische verbindendheid krijgt. In dat geval
blijft de eerder beschreven ‘stap voor stap’, ‘recht voor recht’-benadering van toepas-
sing, zoals door de IGC zou kunnen worden onderstreept. Wanneer de belangrijkste
stappen voorwaarts zoals toetreding tot het EVRM en mutatis mutandis tot het (Herzie-
ne) ESH, of het opstellen van een juridisch bindend Handvest niet mogelijk of haalbaar
lijken, dient dit gegeven niet te worden gehanteerd als excuus om niets te doen. Ook in
het verleden heeft een ‘piecemeal’-benadering vaak positieve resultaten opgeleverd en
heeft een dergelijke werkwijze geleid tot een zekere dynamiek in het integratieproces.
Per saldo kent de Unie, als gemeld, ook thans reeds een aanzienlijke bescherming van
de rechten van de mens, zij het een die niet altijd voldoende inzichtelijk is. Voortgaan
op deze weg zou een laatste mogelijkheid zijn om te komen tot een versterking van de
rechtsbescherming van de EU-burger.
Tot besluit hecht de AIV eraan te onderstrepen dat er een nauwe relatie dient te zijn
tussen de maatstaven die intern worden aangelegd en die in het kader van het externe
beleid aan andere landen worden voorgehouden. Hoewel dit advies zich voornamelijk
richt op het interne beleid is het van groot belang te onderkennen dat het interne en
het externe mensenrechtenbeleid niet los van elkaar kunnen worden gezien. Alleen de
norm die de Unie intern realiseert, kan zij in het kader van haar externe beleid aan
anderen voorhouden.
23 Zie hiervoor onder meer de opinie van L.F.M. Besselink in het Nederlands Juristenblad, afl. 17, 28 april
    2000, pag. 887-888.
24 De AIV gaat er in dit advies van uit dat de Conventie er in zal slagen om tijdens de Top in Lissabon in
    juni 2000 een tekst van een Handvest te presenteren. Deze tekst zou vervolgens in de maanden daar-
    na, maar vóór de Top in Nice, de bedoelde toetsing kunnen ondergaan.
                                                    18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>III     Aanbevelingen
Het voorafgaande brengt de AIV tot de volgende aanbevelingen aan de Nederlandse
regering:
1. De AIV benadrukt dat toetreding van de EU tot het EVRM verreweg de voorkeur ver-
   dient. De Nederlandse regering dient derhalve serieus te onderzoeken of toetreding
   van de EU tot het EVRM in de gewijzigde politieke omstandigheden toch haalbaar is.
   Ditzelfde geldt mutatis mutandis voor de toetreding tot het (herziene) ESH en de
   mensenrechtenverdragen van de IAO.
2. Ingeval toetreding op korte termijn niet haalbaar lijkt, dient te worden gestreefd
   naar een juridisch bindend Handvest Grondrechten, waarin zowel burger- en politie-
   ke als economische, sociale en culturele rechten een plaats dienen te krijgen. Uit
   het gegeven dat beide typen rechten in één tekst worden opgenomen mag niet
   automatisch worden geconcludeerd dat ook in alle gevallen gelijke juridische wer-
   king wordt verbonden. De betekenis van deze rechten in door burgers op gang
   gebrachte juridische procedures kan verschillend zijn.
3. De regering dient te streven naar het zichtbaar en inzichtelijk maken van de rechten
   die in een Handvest worden neergelegd, dit zowel voor de gewone burger als voor
   juridische beroepsbeoefenaren (ook zij!).
4. De meerwaarde van een Handvest dient te liggen in een versterking van de juridi-
   sche bescherming van de burger op het terrein van de rechten van de mens, inclu-
   sief rechtsgang, bij de toepassing van het Europese recht. De meerwaarde dient
   niet te worden gezocht in het opnemen van nieuwe rechten.
5. De AIV constateert dat binnen Europa nog grote verschillen bestaan tussen de
   grondrechtelijke positie van burgers van de Unie en die van onderdanen van derde
   landen. De AIV beveelt de Nederlandse regering aan alleen daar onderscheid te
   maken waar dat objectief en redelijk is en voor het overige uit te gaan van gelijkbe-
   rechtiging tussen burgers van de Unie en onderdanen van derde landen, die vijf jaar
   of meer binnen het Uniegrondgebied verblijven.
6. De AIV erkent het risico dat de Hoven in Straatsburg en Luxemburg in sommige
   gevallen tot verschillende interpretaties van mensenrechtennormen zullen komen.
   Hij acht dat in de huidige omstandigheden een te accepteren en onontkoombaar
   risico en beveelt aan dat, in geval van belangrijke verschillen, nadere verdragsrech-
   telijke afspraken worden gemaakt in het kader van de EU en de Raad van Europa of
   dat alsnog wordt besloten tot toetreding van de EU tot het EVRM. Met het oog hier-
   op dient, naar de mening van de AIV, in elk geval binnen 10 jaar, nader te worden
   bezien in hoeverre sprake is geweest van grote verschillen. In de visie van de AIV is
   het voorts ongewenst dat een beroepsmogelijkheid in Straatsburg wordt gecreëerd
   tegen uitspraken van het Hof in Luxemburg.
7. Om de burgers in de toekomst beter in staat te stellen te klagen over schendingen
   van hun grondrechten door Unieorganen én om te voorkomen dat twee afwijkende
   systemen van ontvankelijkheid worden ontwikkeld, dient te worden uitgegaan van de
   ontvankelijkheidsvereisten, als gesteld en geijkt in de context van het EVRM. Ook
   op het punt van de klachtgerechtigden dient te worden aangesloten bij het EVRM.
   Voorkomen moet worden dat bestaande nationale en internationale grondrechtenbe-
   palingen restrictief kunnen worden uitgelegd.
8. Zodra een eerste tekst van het Handvest gereed is dient er zorgvuldig op te worden
   toegezien dat de resultaten worden getoetst aan het acquis van Straatsburg en
   Luxemburg.
9.    Wanneer wordt geconstateerd dat de pogingen te komen tot een Handvest niet tot
                                            19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>    een goed geformuleerd en juridisch bindend resultaat leiden, dient via de ‘stap
    voor stap’, ‘recht voor recht’-benadering verder te worden gewerkt aan de verster-
    king van de bescherming van de rechten van de mens binnen de EU.
10. Afsluitend benadrukt de AIV nogmaals, dat slechts de norm die de Unie intern
    realiseert in het kader van haar externe beleid aan anderen kan worden voorge-
    houden.
                                          20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
hArmsterne van

Buitenlandse Zaken

De Vuorzitter van de Adviesraad
Ilmemättumäle Wiaagstukken (ALY)
Prat.drs. REM. Lubbers

Fuslbus 20061

2500 EB Den Haag

Den Haag, 14 januari JUU

fi

CK lim ru dar SL,

Bij monde van haar voorzitter mr. M Fatijn vroeg de algemene cummissie voor Europese
Zaken van de Tweede Kamer mij om aan U het verzoek voor te leggen een advies uit te
brengen over het Handvest van de Gromdrechten van de Muropese Unie. Mr. M. Patijn is,
behalve voorzitter van genoemde Commissie, tevens namens de Tweede Kamer lid van
hei Forum dat het Handvest Grondrechten gaat opstellen. Namens de Eerste Karner heeft
Prof. Dr E.M.H. Hirsch Ballin zitting genomen in het Forum. De Regering wordt
vertegenwoordigd door mr F Korthals Altes.

Het besluit tet bet opstellen van cen EU-Handvest van de Lirondrechten 1s genomen door
de Europese Raad van Keulen, op 3 en 4 juni 1999 bijeen. Een Forum, bestaande uit
leden van bet Buropees Parlement en de wetgevende organen van de lidstaten,
gevolmachtigden van de regering en vertegenwoordigers van de Europese Commissie zal
dit Handvest voorberciden. Vidor de Europese Raad m december 2000 weet dit Forum
oon ontwerp van het Handvest aan de Raad vourleggen. Het Forum 15 up 17 december
1494 voor de eerste maal bijeen gekomen.

De algemene comuussie voor Elmupese Zaken van de Tweede Kamer heeft aangegeven
het op grijs te stellen dat in het AlV-advies nader wordt ingegaan up de volgende

vraag pre CRE
wat zal de verhouding tussen het bedoelde Handvest co de reeds bestaande nationale
wetgeving (met mune de Grondwet), Eurupcst verdragen (Met name EVE en
Europees Sociaal Handvest) vn internationale verdragen (Universele verklaring,
Huro-rerdrag, Verdrag inzake economische, suctale en culturele rechten) weoeten
zijn?
welke onderwerpen zouden un di Handvest aan de orde kunnen komen die niet in de
besmmamde weten reeélpeving fijn oppgewuurtu?
welke gevolgen zal ven dergelijk Handvest hebben voor de burgers?
up welke wijze cou dit Minas verl stand santen kurgu”!
welke jur dische bervepsprovedures zouden up dit Handvest van tucpassing mucten
éipey Welke juridische insllulica apelou lurrtzi] vol? Hec de wuderlinge
WET begin pe Chore deusetrumies
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>De algemene wooumissie voor Kuropese Zaken beet erop gewezen dat bet ondorwerp van
het Handvest reeds voorkomt in het werkprogramma van de AIV en sprak dan wok de
hoop uit dat bet advies binnen cen penode van dare maamden beschikbear cou kunnen
zijn

Wellicht ten vrervloede bericht ik U dat de Imerdepartementale Commissie Europees
Recht op 10 september 999 cen Advies aan de Staatssecretaris van Buitenlandse Zaken
heelt uitgebracht, waarin op enkele van de hogergenoemde vragen reeds 15 ingegaan. Lit
advees os ter informatie bijgevoegd, Tevens is bijgevoegd cen notitie over het Handvest,
die ik op 3 december 1999 aan de voorzitter van de Tweede Kamer heb gezonden.

He advies “De Europese Unie on de Rechten van de Mens” uitgebracht door de
Adviescommissie Mensenrechten Buitenlands Beleid op 25 september 1996, is mij
bekend In bet door de AIV op te stellen advies kan hierop wellicht worden
voorgebouwd.

Ik deel de hoop van de algemene commissue voor Europese Zaken dat het advies van de
AIV binnen drie maanden beschikbaar kan zijn en ben ervan overtuigd dat het advies niet
alleen voor de perlementure vertegenwoordigers in bet Forum, maar zeker ook vuur de
RESTA VET epee a Ber een belangrijke rol zal spelen fy hun meet in het Forum.

ler le KM LAS Ph AED ACR
t] ETT i
f Aln

J.J van Aartsen | LW /
a

De Minister van Huitenlandse Zaken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                 Bijlage II
Lijst van geraadpleegde personen
Dhr. P. Altmeyer (lid Duits Parlement)
Maitre G. Braibant (vertegenwoordiger Franse regering in de Conventie)
Mw. K.M. Buitenweg (fractie De Groenen, Europees Parlement)
Mw. I. Van den Burg (fractie van de Partij van de Europese Sociaal-democraten, Euro-
pees Parlement)
Dhr. R. van Dam (fractie Europa van Democratieën in Diversiteit, Europees Parlement)
Mr. R. Fernhout (Nationale Ombudsman)
Lord Goldsmith QC (vertegenwoordiger Engelse regering in de Conventie)
Dhr. R. Herzog (voorzitter Conventie)
Mr. F. Korthals Altes (voorzitter Eerste Kamer)
Mw. J.R.H. Maij-Weggen (fractie Europese Volkspartij-Europese Democraten, Europees
Parlement)
Mr. M. Patijn (voorzitter algemene commissie voor Europese Zaken van de Tweede
Kamer)
Dhr. Rodriguez Berejo (vertegenwoordiger Spaanse regering in de Conventie)
Mr. P.B.Ch.D.F. van Sasse van Ysselt (voorzitter NJCM)
Tevens zijn geconsulteerd:
Prof. Dr. E.M.H. Hirsch Ballin (lid Eerste Kamer/hoogleraar Internationaal recht KUB) en
de ambtelijk adviseurs:
Mr. R.A.A. Böcker (DJZ/IR)
Mr. I. Van der Steen (DJZ/ER)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                         Bijlage III
Lijst van gebruikte afkor tingen
ACM             Adviescommissie Mensenrechten Buitenlands Beleid
AIV             Adviesraad Internationale Vraagstukken
CEI             Commissie Europese Integratie
CHV             Commissie Handvest Grondrechten
CMR             Commissie Mensenrechten
Commissie       Europese Commissie
Conventie       Conventie Grondrechten
COS             Commissie Ontwikkelingssamenwerking
CVV             Commissie Vrede en Veiligheid
EG              Europese Gemeenschap
EHRM            Europees Hof voor de Rechten van de Mens
ESH             Europees Sociaal Handvest
EU              Europese Unie
EVRM            Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
GBVB            Gemeenschappelijk Buitenlands- en Veiligheidsbeleid
Handvest        EU-Handvest Grondrechten
HvJ             Hof van Justitie te Luxemburg
IAO             Internationale Arbeids Organisatie
IGC             Intergouvernementele Conferentie
IVESCR          Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele
                Rechten
IVBPR           Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten
JBZ             Justitie en Binnenlandse Zaken
NJCM            Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten
PV              Permanente Vertegenwoordiging
Raad            Europese Raad
SER             Sociaal Economische Raad
Unie            Europese Unie
VN              Verenigde Naties
WTO             Wereld Handels Organisatie (World Trade Organization)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
1      EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
2      CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte mogelijk-
       heden, april 1998
3      DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS; recente ontwikkelingen, april
       1998
4      UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE VERSCHEI-
       DENHEID, juni 1998
5      EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
6      HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
7      COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP,
       november 1998
8      ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
9      NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen Turkije en
       de Europese Unie, juli 1999
10     DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE IN DE
       JAREN NEGENTIG: van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september
       1999
11     HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE
       MENS, september 1999
12     DE IGC 2000 EN DAARNA: OP WEG NAAR EEN EUROPESE UNIE VAN DERTIG
       LIDSTATEN, januari 2000
13     HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000**
14     ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, april 2000
*      Deze adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels.
**     Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de
       Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>