<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>FALENDE STATEN
EEN WERELDWIJDE VERANTWOORDELIJKHEID
No. 35, Mei 2004
      Inhoudsopgave
      Woord vooraf
I     Begripsomschrijvingen     5
      I.1     Overwegingen vooraf        5
      I.2     Het staatsmodel      5
      I.3     Een institutionele (formele) en een functionele (materiële) benadering   6
      I.4     Enkele recente begripsomschrijvingen; terminologie       8
      I.5     Kiezen van een omschrijving      10
II    Volkenrechtelijke aspecten       12
      II.1    Toepassing van het volkenrecht bij onduidelijkheid over wie de
              staat rechtens vertegenwoordigt      12
      II.2    Staatsaansprakelijkheid      14
      II.3    Kunnen niet-statelijke actoren mensenrechten schenden en/of
              internationale misdrijven plegen?     19
      II.4    Conclusies en aanbevelingen      23
III   Het falen van staten: oorzaken, effecten en de internationale gemeenschap     24
      III.1   Oorzaken van het falen van staten      24
      III.2   Fases in het proces van falen     29
      III.3   Effecten van het falen van een staat    30
      III.4   Welke gronden heeft de internationale gemeenschap om zich
              met falende staten bezig te houden?      31
      III.5   Het doel: steun voor de staat    34
IV    Middelen om het falen van staten te bestrijden     38
      IV.1    Het falen van staten en prioriteit van beleid: een nieuw paradigma   38
      IV.2    De actoren     43
      IV.3    Categorieën van beleidsmiddelen ter voorkoming
              van het falen van staten     46
      IV.4    Gerichte maatregelen in concrete gevallen van het falen van een staat    52
      IV.5    Maatregelen gericht op beperking van gevolgen, waaronder
              humanitaire hulp       53
      IV.6    Slotopmerkingen       54
      IV.7    Conclusies en aanbevelingen      55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>V    De inzet van militaire middelen      56
     V.1       Het geweldverbod en de inzet van militaire middelen
               in falende staten     56
     V.2       Optreden met instemming van de Veiligheidsraad       57
     V.3       Optreden zonder autorisatie van de Veiligheidsraad, het geval van
               zelfverdediging      59
     V.4       De interventie op uitnodiging      60
     V.5       Optreden zonder autorisatie van de Veiligheidsraad: het geval van de
               humanitaire interventie      62
     V.6       Ontwikkelingen sedert het vorige advies en het zoeken naar een
               oplossing voor de rechtmatigheid van militaire middelen     64
     V.7       Doelmatigheid van militaire middelen      66
     V.8       Nederlandse inzet      70
     V.9       Conclusies en aanbevelingen       71
VI   Herstel van falende staten       73
     VI.1      Omschrijving van 'herstel' en varianten van soevereiniteit   73
     VI.2      Wederopbouw als vervolg op militair ingrijpen     74
     VI.3      Exitstrategieën     78
     VI.4      Beschrijving van de ervaringen met de structuur
               in post-conflictsituaties    79
     VI.5      Conclusies en aanbevelingen       82
VII  Voorstellen voor een verbeterde internationale aanpak      83
     VII.1     De institutionele kant van staatsherstel binnen de VN    83
     VII.2     Elementen van het voorstel      85
     VII.3     Afsluitende opmerkingen       89
     VII.4     Conclusies en aanbevelingen       90
VIII Samenvatting en algemene beleidsconclusies          92
     VIII.1    Samenvatting      92
     VIII.2    Algemene beleidsconclusies       95
     Bijlage I          Adviesaanvraag
     Bijlage II         Ledenlijsten
     Bijlage III        Lijst van gebruikte afkortingen
     Bijlage IV         Modellen van VN-bestuur
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Op 28 mei 2003 hebben de minister van Buitenlandse Zaken, de minister van
Defensie en de minister voor Ontwikkelingssamenwerking aan de Adviesraad Inter-
nationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke
Vraagstukken (CAVV) gevraagd gezamenlijk advies uit te brengen over de proble-
matiek inzake ‘falende staten’. In de adviesaanvraag, die is opgenomen als bijlage I
van dit advies, stelt de regering onder meer dat de gebeurtenissen van 11 septem-
ber 2001 het fenomeen ‘falende staten’ in een nieuw daglicht hebben geplaatst. Zij
hebben duidelijk gemaakt dat het fenomeen ‘falende staten’ geen geïsoleerd en
verafgelegen probleem meer is. Tegenwoordig vormen deze staten niet alleen een
bedreiging voor hun eigen bevolking, maar tevens voor omliggende staten en voor
de wereldgemeenschap als geheel, aldus de regering.
De regering vraagt de AIV en de CAVV om in ieder geval aandacht te besteden aan
de volgende vragen:
1. ‘Wat is een werkbare definitie van het begrip falende staat? In welke situaties en
   op welke gronden zou de internationale gemeenschap (VN, IFI's, NAVO, regiona-
   le organisaties) moeten bijdragen aan het voorkomen dan wel herstellen van
   falende staten? Welke rol is daarbij weggelegd voor Nederland respectievelijk de
   Europese Unie?
2. Over welke hulpmiddelen beschikt de internationale gemeenschap om te voor-
   komen dat staten geleidelijk aan ineenstorten en om staten die reeds gefaald
   zijn weer op de been te helpen? Hoe kunnen politieke en economische instru-
   menten, inclusief ontwikkelingssamenwerking, het beste worden ingezet? En
   speelt de verlening van humanitaire hulp een specifieke rol of juist niet?
3. Onder welke omstandigheden verdient de inzet van militaire middelen overwe-
   ging? Hoe verhouden dergelijke interventies van buitenaf zich met het leerstuk
   van de staatssoevereiniteit en het non-interventiebeginsel? Kunnen preventief,
   dat wil zeggen voordat het staatsgezag geheel instort, militaire eenheden wor-
   den gestationeerd? En wanneer is het overheidsgezag dermate hersteld dat een
   vredesoperatie kan worden beëindigd zonder het gevaar te lopen van een her-
   vatting van de strijd? Kunnen zowel voor de pre- als voor de post-gevechtsfase
   indicatoren worden ontwikkeld die aangeven dat een staat niet langer of juist
   weer wel op eigen benen kan staan?
4. Zijn er ontwikkelingen in het internationale recht die het de internationale
   gemeenschap mogelijk maken om niet-statelijke actoren aan te spreken op mis-
   drijven, die als mensenrechtenschendingen zouden worden aangemerkt, ingeval
   zij zouden zijn gepleegd door (vertegenwoordigers van) staten? Welke inhoud
   heeft het begrip staatsaansprakelijkheid nog in falende staten en hoe dient het
   volkenrecht te worden toegepast in situaties, waarin niet langer duidelijk is wie
   ten rechte de falende staat vertegenwoordigt?’
Hoofdstuk I van het advies gaat in op het begrip ‘falende staat’. In hoofdstuk II
worden enige specifiek volkenrechtelijke vraagstukken behandeld, die uit de hier-
boven onder punt 4 genoemde vragen voortvloeien. Hoofdstuk III is gewijd aan de
oorzaken en gevolgen van het falen van staten en de gronden die de internationale
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>gemeenschap heeft om dit falen te bestrijden. Hoofdstuk IV behandelt de niet-mili-
taire middelen die kunnen worden ingezet. In hoofdstuk V wordt beschreven op
welke gronden militaire middelen rechtmatig kunnen worden ingezet en onder wel-
ke omstandigheden zij het meest doelmatig kunnen worden ingezet. Hoofdstuk VI
kijkt naar ervaringen met het herstellen van staten. Hoofdstuk VII bevat een voor-
stel voor grotere betrokkenheid van de VN. Hoofdstuk VIII geeft een korte samen-
vatting en de algemene beleidsconclusies. Specifieke aanbevelingen zijn opgeno-
men achter de betreffende hoofdstukken.
De tekst van dit advies is voorbereid door een gemengde commissie, de Commissie
Falende Staten, die bestond uit een aantal leden van de CAVV en een aantal leden
van de permanente commissies van de AIV.1 De Commissie stond onder leiding
van de voorzitter, prof. mr. N.J. Schrijver (lid Commissie Mensenrechten van de AIV
en tevens lid van de CAVV), en de vice-voorzitter, prof. dr. K.C. Wellens (voorzitter
CAVV). De andere leden waren: mw. dr. K.C.J.M. Arts (CAVV), mw. prof. dr. M.G.W.
den Boer (AIV), mr. A. Bos (CAVV), prof. mr. Th.C. van Boven (AIV), dr. M.M.T.A. Brus
(CAVV), mw. dr. O.B.R.C. van Cranenburgh (AIV), prof. dr. mr. B. de Gaay Fortman
(AIV), prof. dr. M.T. Kamminga (CAVV), prof. dr. K. Koch (AIV), mr. F. Kuitenbrouwer
(AIV), mr. dr. E.P.J. Myjer (CAVV), prof. dr. P.A. Nollkaemper (CAVV), mw. dr. B. Oomen
(AIV), mw. mr. J.W.H.M. van Sambeek (CAVV), prof. dr. A.H.A. Soons (CAVV), mw. mr.
H.M. Verrijn Stuart (AIV), gen. b.d. A.K. van der Vlis (AIV) en drs. E.P. Wellenstein
(AIV).
Mw. dr. M.C. Castermans-Holleman (AIV) heeft als corresponderend lid deelgeno-
men. Zij heeft de afronding van het advies niet meer mogen meemaken. De AIV en
de CAVV hebben met groot leedwezen kennisgenomen van haar overlijden.
Bijstand werd verleend door de ambtelijk contactpersonen mr. S. Fazili en prof. dr.
J.G. Lammers van het ministerie van Buitenlandse Zaken. Het secretariaat werd
gevoerd door mr. P.J.A.M. Peters (secretaris AIV) en mw. mr. drs. C.D. Noland (secre-
taris CAVV). Zij werden ondersteund door de stagiairs R. Bartels, Chr.M.G. de Wit,
J.P. Denkers, Th. Juhász (allen AIV).2
Dit advies is vastgesteld op 7 mei 2004 in een gecoördineerde procedure van beide
adviescolleges.
1    De ledenlijsten van de AIV en de CAVV zijn opgenomen als bijlage II.
2   Bij de voorbereiding van de tekst is dankbaar gebruik gemaakt van de informatie en inzichten
    die werden aangereikt door dr. A. Bloed (AIV/CVV), drs. R. van der Veen (ministerie van Buiten-
    landse Zaken), dhr. M. Hollestelle (Pax Christi Nederland), dhr. R. von Meijenfeldt en dhr. J. Tuit
    (Netherlands Institute for Multiparty Democracy) en dhr. K.J.H.H. Sietsma (Control Risks Group
    Limited).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>I          Begripsomschrijvingen
A. Het begrip ‘staat’
I.1        Overwegingen vooraf
Het begrip ‘falende staat’, respectievelijk ‘failing state’ en ‘failed state’, is van betrek-
kelijk recente oorsprong. Het is (nog) niet met zoveel woorden erkend en vastgelegd in
het volkenrecht. Door politici en wetenschappers wordt het niettemin gebruikt, zij het
niet altijd in dezelfde betekenis.1
Het is niet goed mogelijk, en voor het onderhavige rapport ook niet nodig, om een juri-
disch sluitende definitie te formuleren. Het is voldoende het begrip ‘falende staat’ te
omschrijven om een kader te hebben waarbinnen de problemen kunnen worden behan-
deld die worden aangesneden in de adviesaanvraag.
Bij het omschrijven van het begrip ‘falende staat’ passen enkele overwegingen over het
begrip ‘staat’. Daarbij moet worden bedacht dat dit begrip een historische ontwikkeling
heeft doorgemaakt. Daarnaast worden aan de staat, al naar gelang het juridische, poli-
tieke, culturele of ideologische perspectief, verschillende taken en functies toebedacht.
Als het begrip ‘staat’ tot verschillende visies op de essentie van de staat leidt, dan
brengt dat met zich mee dat er ook debat is over de vraag wanneer een staat niet aan
de essentie van zijn bestaan als staat voldoet en dus ‘faalt’. Bovendien kan er debat
zijn over de vraag of een staat reeds ‘faalt’ als nog wel gedeeltelijk wordt voldaan aan
de essentie van het staatsbegrip. In de volgende paragrafen wordt kort ingegaan op
deze begrippen met als doel een werkbare begripsomschrijving van ‘falende staten’. De
institutionele benadering vanuit de formele kenmerken van de staat en de functionele
benadering vanuit de materiële taken van de staat komen aan de orde. Ook worden
nog enkele algemene kwesties rond de begripsomschrijving behandeld.
I.2        Het staatsmodel
De staten zoals wij die nu kennen als leden van de wereldgemeenschap hebben voor
een belangrijk deel hun vorm gekregen naar een West-Europees model. Sinds de Mid-
deleeuwen is sprake van een proces waarbij soeverein gezag werd gekoppeld aan een
grondgebied met een bevolking. Een bekend kristallisatiepunt hierbij vormen de West-
faalse vredesverdragen uit 1648, in het bijzonder de verdragen van Münster en Osna-
brück. Hierin werd onder meer vastgelegd dat er uiteindelijk maar één soevereine
macht was met zeggenschap over een bepaald territoir en niet een aantal elkaar over-
lappende instanties met bevoegdheden die geografisch en naar personenkring gedefi-
nieerd zijn.2 De op dat moment feitelijk bestaande soevereine eenheden werden als
onafhankelijke staten erkend.
1   Voor een uitgebreide analyse van het verschijnsel zie ook de recente dissertatie van G. Kreijen, State
    Failure, Sovereignty and Effectiveness, Legal Lessons from the Decolonization of Sub-Saharan Africa,
    Leiden, Brill, 2004.
2   Zie bijvoorbeeld ook N.J. Schrijver, ‘The changing nature of state sovereignty’ in The British Yearbook of
    International Law 1999, Oxford, 2000, pp. 68-69 en de daar vermelde literatuur.
                                                       5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Het verschijnsel staat is aldus pas laat in de geschiedenis tot bloei gekomen onder
specifieke omstandigheden in een bepaalde regio. De staat heeft sindsdien in Europa
vele verschijningsvormen gekend. Ook buiten Europa hebben altijd grote en kleinere
soevereine rijken bestaan. Deze rijken zijn grotendeels ten onder gegaan dan wel ver-
nietigd of onderbroken door de komst van het kolonialisme. Ook de niet-gekoloniseerde
rijken hebben hun oorspronkelijke structuur niet gehandhaafd (China, Japan, Thailand,
Ethiopië). In de dekolonisatiegolf na 1945 zijn de jonge staten vaak (door de vertrek-
kende kolonisatoren) gemodelleerd naar de historisch gegroeide staten van West-Euro-
pa. Ook de staatsinstituties werden op West-Europese leest geschoeid. In sommige
gevallen zochten jonge staten aansluiting bij het Oost-Europese staatsmodel met een
geleide staatseconomie.
Ook andere factoren werken een zekere convergentie naar de vorm in de hand. De in
intensiteit toenemende internationale betrekkingen en de groei van interstatelijke struc-
turen hebben ertoe geleid dat van alle staten in principe eenzelfde rol wordt verwacht.
Dit ligt ook vast in artikel 4 van het Handvest van de Verenigde Naties. Zeker formeel
bestaat er een gelijkheid tussen de statelijke leden van de internationale gemeen-
schap. Dit is onder meer vastgelegd in artikel 2.1 van het Handvest: ‘The Organization
is based on the principle of sovereign equality of all its Members.’ Ondanks dit begin-
sel en de hiervoor genoemde convergentie blijft de statengemeenschap heterogeen. In
ieder geval zijn de staten niet gelijk in macht.
I.3        Een institutionele (formele) en een functionele (materiële) benadering
Het internationale recht kent criteria voor het bepalen van ‘statehood’. Het Verdrag van
Montevideo van 1933 reflecteert nog altijd de basiscriteria:
- er moet sprake zijn van een permanente bevolking;
- er moet sprake zijn van een gedefinieerd grondgebied;
- er moet sprake zijn van een regering die gezag uitoefent over zijn grondgebied; en
- er moet sprake zijn van een bekwaamheid om betrekkingen met andere staten aan
    te gaan (het criterium van de onafhankelijkheid).3
Deze basiscriteria, die betrekking hebben op de effectiviteit van de entiteit die rechten
en plichten van een staat claimt, zijn later aangevuld met andere criteria van een meer
politiek en moreel karakter, namelijk:
- onafhankelijkheid dient te zijn verkregen in overeenstemming met de beginselen van
    zelfbeschikking;4 en
3   ‘The State as a person of international law should possess the following qualifications: (a) a permanent
    population; (b) a defined territory; (c) government; and (d) capacity to enter into relations with other Sta-
    tes’. Aldus artikel I van de Montevideo Convention on Rights and Duties of States, getekend op 26
    december 1933. Zie ook: J. Crawford, The Creation of States in International Law, Oxford, OUP, 1979. I.
    Brownlie, Principles of Public International Law, 6th ed., Oxford, 2003, p. 71, specificeert het derde ele-
    ment aldus: ‘The existence of effective government, with centralized administrative and legislative
    organs, is the best evidence of a stable political community.’
4   Zie D.J. Harris, Cases and materials on international law, Londen, Sweet & Maxwell, 5th ed., 1998, pp.
    102 en 111, P.H. Kooijmans, Internationaal publiekrecht in vogelvlucht, 9e druk, Deventer, Kluwer 2002,
    p. 27 en M.N. Shaw, International Law, Grotius Cambridge 1997, pp. 145 en 146. Toen in 1965 het
    blanke minderheidsregime in de Britse kolonie Rhodesië zich eenzijdig onafhankelijk verklaarde, riep de
                                                                                           vervolg noot op pag. 7
                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>-   onafhankelijkheid mag niet zijn verkregen ter verwezenlijking van een racistisch
    beleid.5
Gelet op de ruime meerderheid van staten die zich achter deze criteria heeft geschaard,
kan worden gesteld dat deze voor de bepaling van ‘statehood’ als juridische voorwaar-
den naast de basiscriteria van het Verdrag van Montevideo zijn gaan gelden.
Naar aanleiding van het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië hebben de lid-
staten van de EU een aantal aanvullende politieke criteria geformuleerd voor de erken-
ning van nieuwe staten in Oost-Europa en de voormalige Sovjet-Unie. Zo dient een nieu-
we staat, wil hij door de EU erkend worden:
- de democratische principes, de rechten van de mens en de rechten van minderhe-
    den en etnische groeperingen te respecteren;
- het beginsel te aanvaarden dat de grenzen niet op gewelddadige wijze mogen wor-
    den gewijzigd en daartoe alle afspraken gemaakt over de veiligheid en stabiliteit bin-
    nen de regio te accepteren; en
- alle ontwapeningsafspraken, gemaakt door de voorganger-staat, over te nemen.6
Het niet voldoen aan deze criteria betekent niet dat er juridisch geen sprake is van een
staat. Erkenning van deze nieuwe staten door lidstaten van de EU had vóór alles een
declaratoir karakter; erkenning behelsde vooral de bereidheid om met die staat betrek-
kingen aan te gaan.7
Als een staat eenmaal bestaat (‘statehood’ heeft verworven), dan tast een tijdelijke
verstoring van de effectiviteit van het gezag, bijvoorbeeld door interne onrust, burger-
oorlog of vijandige militaire bezetting, het staatskarakter niet aan. Zelfs wanneer er
sprake is van langdurige anarchie en het feitelijk ineenstorten van een staat als organi-
satie, zoals in Somalië of Sierra Leone, is men er in de statenpraktijk niet toe overge-
gaan het staatskarakter van het betrokken gebied te ontkennen.8 Niettemin zal de fei-
telijke situatie het onderhouden van normale betrekkingen kunnen verhinderen. De
criteria van Montevideo passen bij de institutionele (formele) benadering van het begrip
staat. De staat moet een eigen bestaan en identiteit hebben en mag bijvoorbeeld geen
deel uitmaken van het privé-vermogen van een heerser of louter diens instrument zijn.
De instituties moeten een constante factor vormen in het bestaan van de staat. Men-
sen lossen elkaar af binnen deze instituties. Eén van de staatsorganen is de regering
die daadwerkelijk en effectief gezag uitoefent over het grondgebied. Daarvan is sprake
als de regering het geweldsmonopolie bezit en als institutie keuzen maakt en zorgt dat
deze effect hebben.
vervolg noot van pag. 6
    Veiligheidsraad alle staten op tot niet-erkenning. Evenzo riep de Veiligheidsraad op tot niet-erkenning
    van de Turkse Republiek van Noord-Cyprus die op 15 november 1983 de onafhankelijkheid uitriep.
5   Zie AVVN Resolutie van 26 oktober 1976 waarin wordt opgeroepen Transkei niet als staat te erkennen
    nadat Zuid-Afrika het als eerste zwarte ‘thuisland’ de onafhankelijkheid had verleend. Zie ook Harris,
    idem, pp. 102, 110 en 111.
6   Bull. EG 12-1991, pp. 120 en 121.
7   Zie P.H. Kooijmans, Internationaal publiekrecht in vogelvlucht, 9e druk, Deventer, 2002, pp. 24-27.
8   Zie Kooijmans, idem, p. 21; I. Brownlie, Principles of Public International Law, 6th ed., Oxford, 2003,
    p. 80 en D.J. Harris, Cases and materials on international law, Londen, Sweet & Maxwell, 1998, p. 82.
                                                        7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Een andere benadering gaat niet uit van institutionele kenmerken, maar van de taken
van een moderne staat. Dit is de materiële of functionele benadering.9 Daarmee wor-
den inhoudelijke eisen aan de staat gesteld wat de resultaten betreft van het staatshan-
delen voor de burger. De essentiële taken van een staat zijn het handhaven van veilig-
heid en openbare orde en het leveren van publieke diensten zoals infrastructuur,
onderwijs en gezondheidszorg. Uiteraard bestaan verschillende opvattingen over welke
diensten de staat moet leveren of mogelijk maken. Bestaande staten zijn meer of min-
der succesvol in het vervullen van deze taken. Er zijn steeds meer, al dan niet bindende,
normen ontstaan. De staat moet verdragsverplichtingen nakomen, de staat moet de
rechten van de mens naleven, de staat moet een rechtsstaat zijn, de staat moet ‘good
governance’ praktiseren, de staat moet bijdragen aan een gezamenlijke inspanning om
de wereld veiliger en leefbaarder te maken (milieu, veiligheid, ontwikkeling, et cetera).
Gemeten naar dergelijke maatstaven zal een staat al snel tekortschieten.
B. Het begrip ‘falende staat’
I.4        Enkele recente begripsomschrijvingen; terminologie
Na deze korte behandeling van het begrip ‘staat’ komt in deze paragraaf het begrip
‘falen’ van staten aan de orde.10 Het betreft hier de onmacht van de centrale regering.
In de statenpraktijk en in uitspraken van internationale organisaties zijn elementen voor
een definitie te vinden:
Het Mensenrechtencomité (BuPo-Comité) van de VN heeft uitgesproken dat de procedu-
res van het comité berusten op de vooronderstelling dat een staat zijn hele grondge-
bied beheerst. Op zeker moment was dit bij Libanon niet het geval. De staat kon der-
halve geen verantwoordelijkheid dragen voor de gebieden die onder vreemde
heerschappij stonden.11
De Europese Veiligheidsstrategie spreekt van staten die van binnenuit gecorrodeerd zijn
en van het inéénstorten van de staatsinstituties.12 Europees Commissaris Patten
omschreef ‘failed states’ als ‘countries where the institutions, coercive power and
basic services of national government have simply crumbled away’.
Een enkele juridische uitspraak verdient vermelding. De (Nederlandse) Raad van State
definieert het ontbreken van een centrale overheid als ‘de afwezigheid van iedere vorm
van overheidsgezag’, waaronder door clans georganiseerde politie en belastingheffing.13
9   Over institutioneel en functioneel zie J. Milliken en K. Krause, ‘State Failure, State Collapse and State
    Reconstruction: Concepts, Lessons and Strategies’, in Development and Change, Vol. 33, nr. 5, Novem-
    ber 2002, Special Issue: State Failure, Collapse and Reconstruction, p. 753 e.v.
10 In het Engels suggereert ‘failing states’ dat staten in een proces van ‘falen’ zitten, maar de status van
    ‘failed state’ nog niet hebben bereikt. Dit komt mede doordat ‘failing’ de betekenis kan hebben van
    ‘afnemen’ of ‘verzwakken’ (wat het Nederlandse ‘falen’ niet heeft). In het Nederlands duidt de term
    ‘falende staat’ reeds het eindstadium aan (net als de term ‘gefaalde staat’). Uiteraard moet inhoudelijk
    ook aandacht worden besteed aan het proces dat leidt tot die situatie. Zie hierover hoofdstuk III.
11 Rapport Mensenrechtencomité aan AVVN, A/38/40, p. 79 (1983).
12 A secure Europe in a better world, December 2003, p. 8.
13 Concrete situaties waarin toepassing van het begrip vertegenwoordiging van een staat op problemen
    stuit, hebben uiteraard wel juridische gevolgen. In de ogen van de (Nederlandse) Raad van State heeft
    het ontbreken van een centrale overheid tot gevolg dat er geen sprake                   vervolg noot op pag. 9
                                                         8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Zoals in de adviesaanvraag aangegeven bestaan ook andere benamingen die deels
samenvallen met het begrip ‘falende staten’, zoals het begrip ‘LICUS’ (‘low-income coun-
tries under stress’, Wereldbank),14 ‘fragile states’ en ‘difficult partnerships’ (OESO).
In de literatuur wordt regelmatig een glijdende schaal geconstrueerd aan de hand van
de afnemende zeggenschap van een regering: ‘weak’, ‘failing’, ‘failed’, ‘collapsed’.
Een ‘weak state’ (of ‘soft state’)15 is een staat waar de regering grote problemen heeft
om haar eigen keuzes te realiseren, vooral vanwege een gebrekkig uitgerust overheids-
apparaat en waarbij de feitelijke macht ligt bij informele netwerken. In een ‘weak state’
is de staatsbureaucratie nog een middel bij de uitoefening van deze macht. Een derge-
lijke zwakke staat onderscheidt zich van ‘krijgsherenpolitiek’ (waarin niet-statelijke enti-
teiten op eigen titel de dienst uitmaken) doordat er, althans in enige mate, nog een col-
lectief belang wordt nagestreefd.16 Een ‘failing state’ is in een proces terecht gekomen
dat kan uitdraaien op de status van ‘failed state’, waarbij de regering geen zeggen-
schap meer heeft. ‘Collapsed state’ is een extreme vorm van ‘failed state’.17 Er is
geen regering meer. Er is een totaal gezagsvacuüm. Dit geldt in ieder geval voor Somalië
en misschien ook voor recente fasen uit de geschiedenis van de Democratische
Republiek Congo, Liberia en Sierra Leone.
vervolg noot van pag. 8
    meer kan zijn van ‘vervolging’ in de zin van artikel 1a van het Vluchtelingenverdrag (Uitspraak Afdeling
    Administratieve Rechtspraak 6 november 1995), NAV (1995) p. 1070, RV 1995 nr. 4, GV nr. 18d-13; zie
    voor een inhoudelijke bespreking ook NJB (1996), pp. 347-352. Zie ook uitspraak 19 maart 1997, NAV
    (1997), p. 401; RV (1997) nr. 2.
14 LICUS, is een initiatief om ‘chronically weak-performing countries get onto a path leading to sustained
    growth, development, and poverty reduction. […] LICUS are highly diverse […], several LICUS are ‘policy-
    poor’ […], [s]everal LICUS such as Haiti have exceptionally weak government capacity […], [s]ome
    LICUS - such as Sierra Leone - have recently emerged from conflict’. Zie ‘World Bank Group Work in Low-
    Income Countries Under Stress: a Task Force Report’, September 2002 op
    http://www1.worldbank.org/operations/licus. De LICUS Task Force van de Wereldbank hanteert een
    gecombineerd cijfermatige en materiële definitie. Er wordt met name ook aandacht besteed aan landen
    met een ineffectief beleid. ‘For analytic purposes, the Task Force has designated states whose per-capi-
    ta incomes fall below the IDA operational cut-off (GNI of $875 in 2001) and which combine poor policy
    performance or low service delivery capacity with a lack of responsiveness to their citizens, as LICUS.
    ...The result is a snapshot of about 30 states…The Bank’s concern is how to address a complex syn-
    drome, not a set of specific countries…’ Idem, p. 3.
15 G. Myrdal, The Challenge of World Poverty, New York, Pantheon Books, 1970, hoofdstuk 7. R. van der
    Veen, Afrika, van de koude oorlog naar de 21e eeuw, KIT Amsterdam 2002, p. 162: ‘Vaak wordt de
    staat in Afrika in verhouding tot de maatschappij als ‘zwak’ bestempeld. Dit kan het beste vertaald wor-
    den met ‘ineffectief’; zwak betekent zeker niet soft. Hoe weinig de staat ook kon uitrichten, zijn gedra-
    gingen waren bepaald niet zachtaardig, maar bleven zoals voorheen autoritair.’
16 William Reno, Warlord Politics and African States, Lynne Rienner, Boulder/London, 1998, p. 3.
17 Zo ook R.I. Rotberg, ‘Failed States in a World of Terror’, in Foreign Affairs, Vol. 81, No. 4, July/August
    2002, Council on Foreign Affairs, New York, 2002, p. 133 en R.I. Rotberg, ‘The New Nature of Nation-
    State Failure’, in The Washington Quarterly, Vol. 25, No. 3, Summer 2002, p. 90; I. William Zartman
    (ed.), Collapsed States. The disintegration and restoration of legitimate authority, Boulder/Londen,
    Lynne Rienner, 1995.
                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Voor een goed begrip is het nuttig de ‘falende staat’ af te zetten tegen wat het niet is.
Sommige staten kan men ethisch slecht noemen.18 Zij worden gemeten aan de intentie
en de kwaliteit van de overheidsprestatie. Een totalitair regime terroriseert en onder-
drukt de bevolking om de controle te handhaven. De term ‘schurkenstaten’ verwijst
naar twee verschijningsvormen. In ‘criminal/predatory states’ worden de staatsorganen
door de (kleine) heersende groepering gebruikt voor zelfverrijking ten koste van de gewo-
ne bevolking.19 Dit hoeft niet een ‘falende staat’ te zijn, maar een dergelijke houding
kan wel het falen van een staat in de hand werken. In ‘rogue states’ kiezen de macht-
hebbers bewust voor een beleid dat (daarnaast) de rechten van andere staten en van
onderdanen van derde landen schendt.20 Ook ‘rogue states’ zullen in het algemeen
geen ‘falende staten’ zijn. In de rechtsstaat is de staat gebonden aan de regels van het
recht.21 Een staat die geen rechtsstaat is, behoeft nog geen ‘falende staat’ te zijn.
I.5      Kiezen van een omschrijving
Bij het kiezen van een omschrijving van ‘falende staten’ kan de omschrijving uit de
adviesaanvraag als uitgangspunt worden genomen. Hierin komen elementen terug van
de criteria van Montevideo. Echter, op drie punten verdient de gehanteerde omschrijving
nuancering: de geografische reikwijdte van het gezag, het niet willen leveren van dien-
sten en het scheppen van voorwaarden voor het verlenen van diensten door derden.
Het is duidelijk dat binnen een staat de situatie per regio kan verschillen. De omschrij-
ving van ‘failed states’ lijkt niet noodzakelijkerwijs beperkt tot die gevallen waarin er in
het geheel geen overheidsgezag bestaat. Het kan ook gaan om staten waar in delen of
zelfs het gehele grondgebied nog wel overheidsgezag wordt uitgeoefend (en er derhalve
ook staatsorganen zijn), maar waarbij het vermogen van de staat om bescherming en
andere essentiële voorzieningen te bieden beneden een minimumvereiste raakt. In het
eerste criterium uit de adviesaanvraag wordt derhalve de situatie van een geografisch
beperkt gezag toegevoegd.
18   Vergelijk de definitie gegeven naar aanleiding van een ‘failed states project’ van de CIA. Deze begrips-
     omschrijving omvat staten waar ‘democracy is overthrown; a civil war occurs; a change of government
     with extensive violence occurs; genocide occurs’. Zie Gurr, T.R., Minorities at Risk. A Global View of
     Ethnopolitical Conflicts, U.S. Institute of Peace, Washington, 1993.
19   Van der Veen spreekt van ‘sedentaire roofridders’, als hij de rol beschrijft van bepaalde Afrikaanse
     presidenten. R. van der Veen, Afrika, van de Koude Oorlog naar de 21e eeuw, KIT Amsterdam 2002,
     p. 169 en 192. Richard Joseph spreekt van ‘prebendalism’, genoemd in Chr. Allen, ‘Warfare, endemic
     violence & state collapse in Africa’, Review of African Political Economy No. 81, p. 377. Allen zelf
     spreekt van ‘spoils’ (idem, p. 367 e.v.). ‘Failed states prey on their own citizens’, stelt R.I. Rotberg in
     ‘The new nature of state failure’, The Washington Quarterly, Vol. 25, No. 3, Summer 2002.
20   In de National Security Strategy van de Verenigde Staten (september 2002, p. 14) worden aan ‘rogue
     states’ bepaalde eigenschappen toegeschreven, waarvan de belangrijkste zijn: ‘[They] brutalize their
     own people and squander their natural resources for the personal gain of the rulers; [and they] display
     no regard for international law, threaten neighbours, and callously violate international treaties to
     which they are party’. Daarmee worden beide in de tekst genoemde verschijningsvormen van schur-
     kenstaten afgedekt.
21   Zie voor een recente beschouwing over de inhoud van dit begrip ‘De toekomst van de nationale rechts-
     staat’, WRR-rapport nr. 63, 2002.
                                                      10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Bij nadere beschouwing blijken het element ‘effectieve regering’ (uit de formele benade-
ring) en het element ‘levering van essentiële diensten aan de burgers’ (in de functione-
le benadering van de taken van de staat) niet zover uit elkaar te liggen. Het verschil lijkt
hierin te liggen dat aan het niet-leveren van essentiële diensten ook een gebrek aan wil
ten grondslag kan liggen. Als het louter wel of niet leveren van diensten op zichzelf een
criterium wordt, dan wordt in principe het niet willen voldoen aan de taken van de staat
(zoals in de omschrijving in de adviesaanvraag) ook onder het begrip ‘falende staat’
gebracht. In die situatie is er wel gezag van de regering (en zou deze niet ‘falen’ onder
de Montevideo-criteria). Het niet willen voldoen aan de taken van de staat is een wezen-
lijk andere problematiek, die een eigen specifieke aanpak vereist. In het huidige kader
is het beter om van het begin af aan te kijken naar gevallen van staten die hun gezag
niet kunnen laten gelden - niet naar staten die laakbare keuzes maken, maar wel het
gekozen beleid ten uitvoer kunnen brengen.22 Het element van ‘niet-willen’, uit de
omschrijving van de regering, wordt derhalve niet overgenomen.23 Hierbij moet wel wor-
den bedacht dat na een langere periode ‘niet-willen’ vaak vanzelf een situatie van ‘niet-
kunnen’ ontstaat.
In het derde criterium uit de adviesaanvraag wordt alleen gesproken over het leveren
van diensten door de staat zelf. Er dient expliciet ruimte te worden gemaakt voor het
scheppen van voorwaarden voor het leveren van diensten door derden.
Voortbouwend op de adviesaanvraag, en in het bewustzijn dat geen twee situaties het-
zelfde zijn, hanteert dit advies derhalve de volgende omschrijving van het begrip falende
staat:
Het gaat om een staat die:
niet bij machte is (grote delen van) zijn grondgebied te beheersen, noch de veiligheid
van zijn burgers te garanderen, aangezien hij zijn monopolie op geweld verloren heeft;
niet langer in staat is de interne rechtsorde te handhaven;
zijn bevolking geen openbare diensten meer kan leveren noch de voorwaarden daartoe
kan scheppen.
De drie elementen zijn niet zozeer cumulatief te constateren hoedanigheden als wel ver-
schillende aspecten van hetzelfde probleem. Het feitelijke verlies van het geweldsmono-
polie is het meest fundamentele kenmerk van de falende staat. De beide andere ele-
menten zijn neveneffecten.24
22    Ook Ayoob zet zich af tegen de mening dat onmacht en onwil beide staatsfalen tot gevolg hebben; hij
      hanteert de ‘zuivere’ omschrijving. M. Ayoob, ‘State-Making, State-Breaking and State Failure: Explai-
      ning the Roots of ‘Third World’ Insecurity’, in L. van de Goor, K. Rupesinghe en P. Sciarone, Between
      Development and Destruction – An Enquiry into Causes of Conflict in Post-Colonial States, Den Haag,
      1996, pp. 80-81.
23    De omschrijving die de Britse minister van Buitenlandse Zaken J. Straw gaf in zijn in de adviesaan-
      vraag genoemde rede is juist op dit punt anders dan de variant die uiteindelijk is geformuleerd door
      de bewindslieden. Hij beperkt zich tot staten die geen openbare diensten kunnen leveren. Het advies
      sluit aan bij de versie van minister Straw.
24    Het begrip ‘failed states’ komt al voor in AIV-advies nr. 2, Conventionele wapenbeheersing: dringende
      noodzaak, beperkte mogelijkheden, Den Haag, april 1998, p. 14, waar wordt gesproken van ‘staten
      gekenmerkt door gewelddadige desintegratie’.
                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>II        Volkenrechtelijke aspecten
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de drie volkenrechtelijke aspecten die ter tafel wor-
den gebracht onder punt 4 van de adviesaanvraag, te weten: de vertegenwoordiging,
de staatsaansprakelijkheid en de niet-statelijke actoren als mogelijke schenders van de
rechten van de mens.
II.1      Toepassing van het volkenrecht bij onduidelijkheid over wie de staat
          rechtens vertegenwoordigt
Het laatste deel van de vraagstelling onder punt 4 van de adviesaanvraag luidt:
‘… hoe dient het volkenrecht te worden toegepast in situaties waarin niet langer duide-
lijk is wie ten rechte de staat vertegenwoordigt?’ Dit betreft in feite twee afzonderlijke
vragen, de toepassing van het volkenrecht en de vertegenwoordiging van de staat,
maar de nadruk lijkt te liggen op het laatste onderdeel.
Het algemene uitgangspunt is dat zolang er in een falende staat nog steeds sprake is
van een regering c.q. enige vorm van centraal overheidsgezag, deze de vertegenwoordi-
ging van de staat blijft. In de praktijk worden zaken gedaan met de zittende regering.
Eventueel kan dit worden gedaan in combinatie met de de facto autoriteiten in gebie-
den waar de centrale regering geen zeggenschap meer heeft.25 Of er zaken worden
gedaan met andere partijen dan de centrale regering, dient iedere betrokken staat in
beginsel zelf uit te maken. Daarbij dient niet uit het oog te worden verloren dat men
later eventueel aansprakelijk kan worden gesteld voor deze handelingen.
Vertegenwoordiging van de staat in bilaterale relaties
Hierbij kan onderscheid worden gemaakt tussen de politieke/diplomatieke vertegen-
woordiging; de vertegenwoordiging van de staat in een juridische procedure voor een
buitenlandse rechter; de vertegenwoordiging van de staat voor een internationaal
rechtscollege; het aangaan van bilaterale verdragsverplichtingen; en de rechtseffecten
van (rechts)handelingen in de uitoefening van het publieke gezag.
Het volkenrecht stelt geen grenzen aan staten om politieke/diplomatieke betrekkingen
te onderhouden met partijen in een falende staat. Dit kunnen de ‘oude’ machthebbers
(de ‘legitieme’ regering) zijn en/of de nieuwe machthebbers die delen van het grondge-
bied onder controle hebben, dan wel proberen te krijgen. In sommige landen speelt de
erkenning van regeringen hierbij een rol. Nederland erkent sedert geruime tijd geen
regeringen meer, doch gaat alleen over tot erkenning van staten. Dit schept een zekere
flexibiliteit; een dialoog kan zo nodig worden aangegaan met één of meerdere partijen
naar keuze. Op pragmatische wijze kan worden omgegaan met de verschillende politieke
facties die rechtsmacht uitoefenen over delen van het grondgebied.26 Leidinggevende
personen, vaak krijgsheren, kunnen in feitelijke machtscentra worden benaderd met
voorstellen voor overleg.
25 Denk hierbij aan verzoeken tot het verlenen van toestemming in het kader van humanitaire hulpverlening
    en het aanvragen van diplomatieke klaringen voor militaire vluchten.
26 Zoals bij de totstandkoming van een regeling met Somaliland inzake terugkeer van asielzoekers.
                                                    12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Wel zijn er volkenrechtelijke grenzen aan het leveren van concrete steun aan partijen in
een falende staat. Staten mogen niet bijdragen aan het ondermijnen van de legitieme
regering via steun aan opstandige partijen, dan wel de legitieme regering (of andere
partijen) ondersteunen bij het uitvoeren van activiteiten die in strijd zijn met volkenrech-
telijke verplichtingen. In het eerste geval kan de legitieme regering deze interveniëren-
de staat aansprakelijk stellen, terwijl in het tweede geval de ondersteunende staat zelf
(mede-)aansprakelijk kan worden gehouden voor de schending.27
De vraag wie de falende staat rechtens vertegenwoordigt wordt vooral relevant wanneer
één van de partijen in de falende staat bepaalde rechten van de staat opeist, bijvoor-
beeld financiële tegoeden van de staat in het buitenland, zeggenschap eist over bezit-
tingen in het buitenland (denk aan ambassadegebouwen), staatsimmuniteit claimt of
van de staatsimmuniteit afgeleide immuniteiten (bijvoorbeeld immuniteit van het staats-
hoofd, de minister-president of de minister van Buitenlandse Zaken). In deze gevallen
zal meestal de nationale rechter van de staat waar de claim wordt uitgebracht hierover
moeten oordelen. In Nederland heeft de rechter een grote mate van zelfstandigheid
hierbij; in andere landen is het antwoord op deze vraag soms afhankelijk van de erken-
ning van de eisende partij als rechtmatige vertegenwoordiger van de regering.
Wanneer een conflict uitmondt in een internationaal geschil en de eisende partij zich
als vertegenwoordiger van de falende staat tot een internationale rechter of arbitrage-
tribunaal wendt, is het aan dat forum te bepalen of deze partij de rechtmatige verte-
genwoordiger is.
Als één van de partijen in een falende staat (die uiteraard door de andere zijde als
rechtmatige vertegenwoordiger is erkend) bilaterale verdragsverplichtingen is aange-
gaan, zal het voor de geldigheid van het verdrag van belang zijn om vast te stellen of
op het moment van het aangaan van de verplichtingen de betrokken partij in redelijk-
heid als vertegenwoordiger van de staat kon worden gezien. Dit zal pas aan de orde
komen als de geldigheid van het verdrag betwist wordt door de nieuwe legitieme rege-
ring na (gedeeltelijk) herstel van het centrale overheidsgezag.
Ook kan de problematiek rondom de rechtmatige vertegenwoordiging van een falende
staat van invloed zijn op de vraag welke rechtseffecten er in het buitenland gegeven
moeten worden aan de (rechts)handelingen in de uitoefening van het publieke gezag
van de partij die claimt het overheidsgezag uit te oefenen. Dit geldt onder meer voor
het effect van uitspraken van rechters (voorzover deze nog functioneren) in de falende
staat of de verstrekking van officiële documenten. Hier geldt eveneens dat vooral de
nationale rechter van de staat waar een dergelijke vraag aan de orde komt, zal moeten
beslissen of deze partij de staat vertegenwoordigt.28
Vertegenwoordiging van de staat in multilaterale relaties
In een situatie van een falende staat blijft het rechtssubject ‘staat’ bestaan. Het leer-
stuk van erkenning van regeringen kan ook bij de vertegenwoordiging in multilaterale
relaties van belang zijn. Bij concurrerende regeringen speelt de acceptatie van geloofs-
brieven bij vertegenwoordiging in diplomatieke conferenties, conferenties van partijen
27 Zie ook paragraaf 2 inzake aansprakelijkheid van derden die in een falende staat ingrijpen.
28 Zo stelde de Afdeling Bestuursrechtspraak van de Raad van State in 1995 dat er in Somalië geen spra-
    ke meer was van een overheid. Uitspraak RV 1995, nr. 4, 6 november 1995.
                                                   13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>en in (organen van) internationale organisaties een belangrijke rol. Indien een partij als
vertegenwoordiger is geaccepteerd, zal deze de staat kunnen binden. Het is meermalen
voorgekomen dat twee regeringen claimden de enige legitieme vertegenwoordiging van
een VN-lidstaat te zijn.29 Voorbeelden zijn China (1949-1971), Congo (1960), Jemen
(1962), Cambodja (1972-1983 en 1997), Afghanistan (1997-2001) en de Dominicaanse
Republiek (1965).30 Indien een geloofsbrievencomité geen van beide geloofsbrieven
accepteert, kan daardoor geen enkele delegatie van het desbetreffende land participeren
in de vergadering. Het is algemeen erkend dat de Algemene Vergadering van de VN het
geëigende orgaan is om inzake delicate geloofsbrieven te beslissen. Soms worden ook
de gespecialiseerde organisaties, zoals het IMF of de WHO, voor dit vraagstuk gesteld.
Een specifieke vraag is wie een staat kan vertegenwoordigen bij het aangaan van inter-
nationale verplichtingen die de staat als geheel zullen binden in de vorm van een multi-
lateraal verdrag met andere staten of een verdrag met een internationale organisatie.
Indien in een diplomatieke conferentie via het mechanisme van acceptatie van geloofs-
brieven de partij die de falende staat zegt te vertegenwoordigen als vertegenwoordiger
is geaccepteerd, zal deze de staat kunnen binden. Uiteraard zullen de in die staat gel-
dende regels voor goedkeuring van verdragen moeten worden gevolgd alvorens tot ratifi-
catie kan worden overgegaan, hetgeen problematisch zal zijn.31
II.2       Staatsaansprakelijkheid
Algemeen
Staatsaansprakelijkheid is in de context van falende staten van beperkt belang, zoals
zal blijken uit de rest van dit advies. De klemtoon zal dienen te liggen op voorkoming,
herstel en verzoening.
Het internationale staatsaansprakelijkheidsrecht is grotendeels gecodificeerd in de Arti-
cles on responsibility of States for internationally wrongful acts van de International Law
Commission (‘ILC Articles’).32 De ILC Articles zijn niet geschreven voor falende staten
en er is aldus geen rekening gehouden met de speciale problematiek en de situatie
waarin deze staten zich bevinden.
29 H.G. Schermers en N.M. Blokker, International Institutional Law, Leiden, Martinus Nijhoff, 4e druk,
    2003, pp. 199-205.
30 Congo: zie YUN, 1960, (pp. 66-71). Jemen: zie YUN, 1962, pp. 148-149, Cambodja: zie YUN, 1972,
    pp. 225-226. Afghanistan; zie UN Docs. A/52/719, A/53/556 en A/55/537; in 1997 werd besloten ‘to
    defer a decision on the credentials of representatives of Afghanistan on the understanding that the cur-
    rent representatives of Afghanistan accredited to the United Nations would continue to participate in the
    work of the General Assembly pursuant to the applicable rules of the Assembly’ (A/52/719, 3). Dit
    besluit was ook de navolgende jaren van toepassing tot aan de komst van de Karzai regering in 2001.
31 In de context van verdragsregimes zijn in het verleden voorzieningen getroffen om toetreding tot c.q. toe-
    passing van relevante verdragen te vergemakkelijken. Een voorbeeld betreft de Lomé/Cotonou verdrags-
    praktijk tussen de Europese Unie en de ACS-landen. In Lomé IV-bis (1995) werd een speciaal artikel
    opgenomen (artikel 364(a)) dat een eventuele latere toetreding van de falende staat Somalië moest
    faciliteren. Het land was vanwege de binnenlandse situatie niet in staat Lomé IV-bis te ondertekenen.
32 De tekst is voorbereid door de ILC en later voorgelegd aan de AVVN, die deze voor kennisgeving aannam
    en als bijlage hechtte aan de tekst van een resolutie: A/RES/56/83, 12 december 2001.
                                                     14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>In de rechtspraktijk blijkt het internationale recht inzake staatsaansprakelijkheid met
betrekking tot falende staten een zeer beperkte rol te spelen. Dit recht ziet in hoofdzaak
toe op gevallen van bilaterale aansprakelijkstelling tussen twee of meer staten. Er zijn
geen gedocumenteerde voorbeelden van gevallen waarbij één of meer staten een falende
staat volkenrechtelijk aansprakelijk hebben gesteld voor schending van het volkenrecht.
De ILC Articles hebben geen betrekking op het optreden van internationale organisa-
ties jegens (falende) staten. Wel kan een aantal onderdelen van het aansprakelijk-
heidsrecht mede van invloed zijn op de praktijk van internationale organisaties en kan
omgekeerd de praktijk van internationale organisaties van belang zijn voor de interpre-
tatie van het aansprakelijkheidsrecht. Evenmin heeft de ILC bepalingen opgenomen
inzake strafrechtelijke aansprakelijkheid van staten.33 Deze vorm van staatsaansprake-
lijkheid is in het volkenrecht nauwelijks ontwikkeld, maar zou in bijzondere omstandig-
heden voor falende staten van enig belang kunnen zijn vanwege de punitieve elemen-
ten in een op te leggen sanctie en de eventuele preventieve werking die hiervan kan
uitgaan. In dit advies zal hierop verder niet worden ingegaan, daar in de praktijk het
begaan van een in beginsel als internationaal misdrijf van een staat te classificeren
vergrijp een schending van een ‘gewone’ volkenrechtelijke verplichting inhoudt en als
zodanig tegemoet kan worden getreden.
Het beginsel van staatsaansprakelijkheid van falende staten
Hoewel staatsaansprakelijkheid van falende staten in de praktijk van weinig belang
lijkt, dient voorop te worden gesteld dat zolang een falende staat functionerende orga-
nen heeft, ook al hebben deze slechts controle over een deel van het grondgebied, de
situatie van het falen op zichzelf niet in de weg staat aan aansprakelijkstelling voor
schendingen van het volkenrecht.
Een staat is aansprakelijk indien aan twee voorwaarden is voldaan. Ten eerste dient er
sprake te zijn van een schending van een volkenrechtelijke verplichting.34 In hoofdstuk I
is gesteld dat een falende staat in beginsel zijn rechtspersoonlijkheid behoudt. De
internationaal beschermde rechten en de internationale verplichtingen van een dergelij-
ke staat blijven dus in stand.
Ten tweede dient de schending te kunnen worden toegerekend aan de staat. Zolang de
persoon of entiteit die de schending van de verplichting veroorzaakt een orgaan van de
falende staat is, kan diens handelen in beginsel worden toegerekend aan de falende
staat.35
Desondanks biedt het internationale recht inzake staatsaansprakelijkheid enkele gron-
den die in concrete gevallen met zich mee kunnen brengen dat een falende staat niet
aansprakelijk kan worden gesteld. Dit zijn de gronden die betrekking hebben op het
vaststellen van een schending van een verplichting of op de toerekening en de uitslui-
tingsgronden.
33 Tijdens de onderhandelingen over de ILC Articles is een ontwerpartikel inzake internationale misdrijven
    van staten gesneuveld. Zie: J. Crawford, The International Law Commission’s Articles on State Responsi-
    bility, Cambridge, CUP, 2002, pp. 16-20.
34 Artikelen 2(b) en 12 van de ILC Articles.
35 De term ‘handelen’ omvat in dit hoofdstuk ook ‘nalaten’.
                                                     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Schending van een verplichting
Ten eerste kunnen de omstandigheden waarin een falende staat verkeert met zich mee-
brengen dat verplichtingen van de staat niet (meer) op het volledige grondgebied van de
staat van toepassing zijn. Zo kan de vraag worden gesteld of, ingeval van een falende
staat, op het deel van het grondgebied waarover de staat geen controle uitoefent, wel
sprake is van ‘rechtsmacht’ in termen van de verdragen inzake de rechten van de
mens. Indien dat niet zo is, zal de staat niet gehouden zijn op dat gebied toepassing
van deze verdragen te verzekeren en kan deze derhalve ook niet aansprakelijk worden
gesteld voor schending van deze verdragen.
Ten tweede kan de omstandigheid van het falen de mogelijkheden van deze staat om
een verplichting na te leven (bijvoorbeeld het bieden van bescherming aan burgers)
beperken. Het staatsaansprakelijkheidsrecht bevat hieromtrent geen bepalingen. Indien
evenwel de primaire norm zelf differentieert in aard of omvang van de verplichting of
het recht, of een rechtstreeks verband legt met de implementatiecapaciteit van een
staat, zou het zo kunnen zijn dat de situatie van falen met zich meebrengt dat de staat
niet bij machte is bepaalde verplichtingen na te leven. Hierbij valt met name te denken
aan due diligence verplichtingen en programmatische verplichtingen.36
Ten derde rijst de vraag of de omstandigheid van een falende staat een opschortende
werking van verdragsverplichtingen met zich mee kan brengen. Het Weense Verdragen-
verdrag voorziet niet direct in een opschorting van verdragsverplichtingen in dergelijke
noodtoestanden. In zeer uitzonderlijke omstandigheden kan wel een beroep worden
gedaan op artikel 62 voorziet in een opschorting van verdragsverplichtingen ingeval van
een fundamentele wijziging van omstandigheden die de uitvoering van het verdrag beïn-
vloedt (rebus sic stantibus). In theorie zou een situatie waarin een staat controle over
(een deel van) het grondgebied heeft verloren een fundamentele wijziging van omstan-
digheden kunnen behelzen. Rechtspraktijk is echter niet voorhanden, aangezien deze
bepaling nooit is toegepast door een internationaal tribunaal.37
Toerekening
Ten aanzien van de vraag of in geval van een falende staat sprake kan zijn van toereke-
ning in de zin van artikel 29(a) en artikelen 4-11 van de ILC Articles, zal veel afhangen
van de aard van het overheidsgezag dat door of in de falende staat wordt uitgeoefend.
Er zijn drie situaties te onderscheiden. In de eerste situatie is het centrale overheidsge-
zag intact gebleven, maar is het vermogen van de staat om bepaalde verantwoordelijk-
heden uit te oefenen ernstig aangetast. Hier zal nog steeds sprake zijn van overheids-
organen wier handelen kan worden toegerekend aan de staat. In de tweede situatie
functioneert het centrale overheidsgezag niet meer volledig, maar zijn er nog wel func-
tionerende staatsorganen. Hierbij kan men denken aan lagere overheden, hoogge-
plaatste functionarissen of personen verantwoordelijk voor de externe betrekkingen van
een staat. Ook het handelen van deze staatsorganen kan worden toegerekend aan de
36 Zie bijvoorbeeld artikel 4 van het VN-Verdrag voor de Rechten van het Kind: ‘States Parties shall under-
   take such measures to the maximum extent of their available resources and where needed, within the
   framework of international cooperation.’
37 Zie A. Aust, Modern Treaty Law and Practice, Cambridge, CUP, 2000, pp. 240-242.
                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>staat.38 In de derde, meest extreme situatie is er niet langer sprake van overheidsge-
zag noch van functionerende staatsorganen. Deze situatie heeft zich tot nu toe nog niet
voorgedaan, zelfs niet in het geval van Somalië. In dit geval zal het handelen van indivi-
duen, ook indien die voorheen wellicht functioneerden als staatsorganen, mogelijk niet
toerekenbaar zijn aan de staat in de zin van artikelen 4, 5 of 8 van de ILC Articles.
Overigens kan staatsaansprakelijkheid op basis van artikel 4 van de ILC Articles worden
verondersteld in het geval dat een gewapende oppositiegroep als algemene de facto
regering functioneert, en aldus een opzichzelfstaand staatsorgaan vormt.39
Indien er op een deel van het grondgebied dan wel op het gehele grondgebied geen
sprake is van overheidsgezag noch van functionerende staatsorganen, kan handelen in
die gebieden slechts in twee situaties leiden tot aansprakelijkheid van de staat. Ten
eerste voorziet artikel 9 van de ILC Articles in de mogelijkheid dat, in de afwezigheid
van officiële autoriteiten, personen overheidsgezag uitoefenen en dat de handelingen
van die personen dan worden toegerekend aan de staat. Deze toerekening is afhanke-
lijk van de mate van overheidsgezag die wordt uitgeoefend. In de praktijk zijn geen
gevallen van falende staten bekend waarin deze mogelijkheid is toegepast. Ten tweede
kunnen op grond van artikel 10 van de ILC Articles handelingen van een opstandige
beweging worden toegerekend aan de staat, indien deze beweging de nieuwe regering
van die staat wordt of een nieuwe staat vestigt. Het belang van deze bepaling lijkt voor-
al dat ook in situaties waarin er sprake is van een burgeroorlog en er in het geheel
geen sprake is van een effectief overheidsgezag, beginselen van staatsaansprakelijk-
heid van toepassing blijven en althans ten dele kunnen worden toegepast zodra één
van de betrokken bewegingen het centrale en effectieve overheidsgezag herstelt.
Uitsluitingsgronden
Indien, ondanks de omstandigheden waarin een falende staat verkeert, aan de voor-
waarden van schending en toerekening is voldaan, is de vraag of de staat omstandighe-
den kan inroepen die onrechtmatigheid uitsluiten. Hierbij lijkt force majeure de enige
uitsluitingsgrond.40 Van geval tot geval zal moeten worden bezien in hoeverre aan de
relevante voorwaarden is voldaan.
In ieder geval zal de mogelijkheid zich te beroepen op omstandigheden die onrechtma-
tigheid uitsluiten niet zonder meer bepalend zijn voor een eventuele verplichting tot het
betalen van schadevergoeding voor veroorzaakte schade.41
38 Zie J. Crawford, The International Law Commission’s Articles on State Responsibility, Cambridge, CUP,
    2002, p. 95 met betrekking tot artikel 4 ILC Articles: ‘Thus the reference to a State organ in article 4 is
    intended in the most general sense. It is not limited to the organs of the central government, to officials
    at a high level or to persons with responsibility for the external relations of the State. It extends to
    organs of government of whatever kind of classification, exercising whatever functions, and at whatever
    level in the hierarchy, including those at provincial or even local level.’
39 Artikel 4: Conduct of organs of a State. Zie ook J. Crawford, idem, p. 115.
40 ‘The occurrence of an irresistible force or of an unforeseen event, beyond the control of the State,
    making it materially impossible in the circumstances to perform the obligation.’ Artikel 23.1 ILC Articles.
41 Artikel 27(b) ILC Articles.
                                                        17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Toepassing van staatsaansprakelijkheid in de praktijk
De mogelijkheid en wijze van het inroepen van aansprakelijkheid zullen in belangrijke
mate afhangen van de omstandigheden waarin de falende staat verkeert. Hierbij kan
een onderscheid worden gemaakt tussen enerzijds situaties waarbij aansprakelijkheid
wordt gesteld en toegepast in de periode waarin de staat als falende staat kan worden
aangemerkt, en anderzijds situaties waarin aansprakelijkheid wordt gesteld voor hande-
lingen gedurende de periode voorafgaand aan het herstel van centraal en effectief
gezag.
Indien aansprakelijkheid wordt gesteld en toegepast in de periode waarin de staat als
falende staat kan worden aangemerkt, zullen zich ingeval van een functionerend, maar
in effectiviteit beperkt, centraal gezag geen bijzondere problemen voordoen en kan de
regering aansprakelijk worden gesteld. Ingeval van het ontbreken van een centraal
gezag is toepassing echter problematisch, zo de staat in kwestie al aansprakelijk
gesteld zou kunnen worden. Zo is de vraag, bijvoorbeeld, tot wie een kennisgeving van
aansprakelijkstelling zich moet richten.42 In deze situatie lijkt aansprakelijkstelling
juridisch noch praktisch mogelijk.
Indien aansprakelijkheid wordt gesteld en toegepast in de periode waarin zich een
normale situatie heeft hersteld voor handelingen gedurende de voorafgaande periode,
doen zich wat betreft het inroepen en toepassen van aansprakelijkheid geen bijzondere
problemen voor.
Rechtsherstel
De omstandigheden waarin een falende staat verkeert, kunnen de mogelijkheden tot
het bieden van rechtsherstel beperken. Dat kan, afhankelijk van de omstandigheden
en de in het geding zijnde verplichting, in het bijzonder gelden voor beëindiging van de
schending, restitutie en schadevergoeding.
Aansprakelijkheid van derden die in een falende staat ingrijpen
Zijn staten of internationale organisaties die in een falende staat unilateraal ingrijpen
of bepaalde taken van de staat (met of zonder toestemming) tijdelijk overnemen aan-
sprakelijk voor volkenrechtelijke schendingen in de falende staat?43
Wat aansprakelijkheid van de VN betreft in het kader van peacekeeping en peace enfor-
cement is reeds een advies door de CAVV opgesteld.44 Indien de organisatie comman-
do en controle uitoefent, vloeit hieruit in beginsel ook aansprakelijkheid voort. Dit kan
parallel ook gelden voor staten. De vragen die dan aan de orde komen zijn: In hoeverre
zijn (mensenrechten)verdragen van toepassing buiten het grondgebied van de partijen
bij het verdrag? Kan er nog een beroep worden gedaan op force majeure? In hoeverre
is er nog sprake van staatsaansprakelijkheid van de falende staat? Wat force majeure
betreft, sluit artikel 23 van de ILC Articles een beroep hierop uit indien het handelen
van een staat zelf de oorzaak is van een situatie van force majeure of indien een staat
het risico heeft genomen dat een dergelijke situatie ontstaat. Dit kan een element zijn
42 Ibid. artikel 43.
43 Zie hoofdstukken V en VI voor voorbeelden van een dergelijk ingrijpen.
44 CAVV-advies nr. 13 ‘Aansprakelijkheid voor onrechtmatige daden tijdens VN-vredesoperaties’,
    14 februari 2002.
                                                   18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>dat ingrijpende landen serieus dienen te overwegen alvorens actie te ondernemen in
een falende staat.
Betrokkenheid van een derde staat bij het doen ontstaan of het stimuleren van het
proces van falen kan ook aansprakelijkheid met zich meebrengen. Wanneer bovendien
in de falende staat ernstige schendingen van fundamentele normen van internationaal
recht plaatsvinden (‘a serious breach by a State of an obligation arising under a
peremptory norm of general international law’), suggereren artikelen 40 en 41 van de
ILC Articles dat staten verplicht zijn mee te werken aan de beëindiging hiervan en ver-
bieden zij het erkennen van en het bieden van hulp bij het instandhouden van een
onrechtmatige situatie die het gevolg is van de schending.45
II.3      Kunnen niet-statelijke actoren mensenrechten schenden en/of internationale
          misdrijven plegen?
Tegen wie kan handhavend worden opgetreden door een orgaan van een internationale
organisatie wanneer in een falende staat schendingen van regels plaatsvinden? De
praktijk geeft aan dat bij schending van belangrijke regels, zoals regels die betrekking
hebben op mensenrechten en bedreiging van de internationale vrede en veiligheid, alle
partijen worden aangesproken door de politieke organen van de VN. Omdat deze prak-
tijk echter berust op het reageren op feitelijke situaties en niet zozeer gericht is op het
articuleren van een juridische status, mag er geen grote precedentwaarde aan worden
toegekend.
Individuen
Individuen – daaronder begrepen ‘warlords’ en leden van gewapende oppositiegroepen –
hebben plichten op het terrein van het internationaal humanitair recht en het internatio-
naal strafrecht. Deze plichten berusten op verdragen en op internationaal gewoonte-
recht. Individuen die in strijd handelen met deze plichten, maken zich schuldig aan
internationale misdrijven. De voornaamste codificatie van deze misdrijven (genocide,
misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven) is te vinden in de artikelen 6-8
van het Statuut van het Internationaal Strafhof. Materieel gaat het hier om gedragingen
die, als zij door staten waren gepleegd, zouden neerkomen op ernstige schendingen
van de rechten van de mens.
Individuen kunnen onder bepaalde voorwaarden door internationale tribunalen en het
Internationaal Strafhof worden berecht. Op basis van artikel 28 van het Statuut van het
Internationaal Strafhof kunnen leiders van gewapende oppositiegroepen, naast de indi-
viduele strafrechtelijke aansprakelijkheid voor hun eigen daden, in beginsel ook interna-
tionaal strafrechtelijk verantwoordelijk worden gehouden voor handelingen van hun
ondergeschikten.
Voor het Internationaal Strafhof kan er alleen een taak zijn in die gevallen dat nationale
staten onwillig of niet in staat zijn om zelf tot onderzoek en berechting van in hun land
begane misdrijven over te gaan. Berechting, ook van deze internationale misdrijven,
blijft in het huidige systeem primair een taak van de nationale staten.
45 Zie ook J. Crawford, The International Law Commission’s Articles on State Responsibility, Cambridge,
    CUP, 2002, pp. 242-253.
                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Gewapende oppositiegroepen
Onder een gewapende oppositiegroep wordt niet verstaan een algemene de facto rege-
ring; deze is een opzichzelfstaand orgaan van een staat dat een voorheen bestaand
staatsapparaat vervangt. Zoals gesteld in paragraaf 2, worden handelingen van een
dergelijke regering gezien als handelingen van de staat. Verplichtingen voortvloeiend uit
mensenrechtenverdragen zijn aldus van toepassing op dergelijke de facto regeringen.
Gewapende oppositiegroeperingen zijn groeperingen die militaire actie voeren tegen de
zittende regering teneinde de macht te veroveren of een afscheiding te bewerkstelligen.
Deze groepen hebben duidelijke verplichtingen op grond van het internationaal humani-
tair recht, met name op basis van gemeenschappelijk artikel 3 van de Conventies van
Genève en Protocol II bij deze Conventies inzake gewapende conflicten die niet interna-
tionaal van aard zijn.46 Er moet wel sprake zijn van enige organisatie en participatie in
militaire operaties. Gewapende oppositiegroepen kunnen geen partij worden bij de
Geneefse Conventies. Er zijn voldoende aanwijzingen dat internationale organen het
gemeenschappelijk artikel 3 en daarmee overlappende artikelen van Protocol II als
gewoonterecht van toepassing achten op gewapende oppositiegroepen.47
Een duidelijk onderscheid dient te worden gemaakt tussen gewapende oppositiegroe-
pen en hun individuele leden. Dit zijn verschillende subjecten in het volkenrecht. In de
praktijk blijkt dat internationale tribunalen een sterke voorkeur hebben voor vervolging
van individuele leden en/of de leiders van gewapende oppositiegroepen in plaats van
de groep als collectieve entiteit. Een van de redenen hiervoor is de geringere grijpbaar-
heid van gewapende oppositiegroepen en de daarmee gepaard gaande problemen om
effectief internationale regels toe te passen.
Gewapende oppositiegroepen hebben in beginsel, formeel juridisch bezien, geen ver-
plichtingen op het terrein van mensenrechtenverdragen. Mensenrechtenverdragen bin-
den immers alleen staten. Wel kunnen gewapende oppositiegroepen zich vrijwillig aan
mensenrechtenverdragen of mensenrechtennormen committeren.48 Dit doet echter
geen afbreuk aan de verdragsverplichtingen van de staat. Over de vraag of gewapende
oppositiegroepen gebonden zijn aan mensenrechtennormen bestaat binnen internatio-
nale organisaties een weinig consistente praktijk. Het Inter-Amerikaanse Hof voor de
Rechten van de Mens en de rapporteurs van de VN-Commissie voor de Rechten van de
Mens hebben formeel het standpunt ingenomen dat het toepassen van mensenrechten-
normen op het handelen van gewapende oppositiegroepen niet wenselijk is. Daarentegen
46 Artikel 3 stelt: ‘In the case of armed conflict not of an international character occurring in the territory of
    one of the High Contracting Parties, each Party to the conflict shall be bound to apply as a minimum the
    following provisions.’ Het betreft hier verplichtingen inzake de humane behandeling van gevangenen en
    de bescherming van burgers ten tijde van gewapend conflict.
47 L. Zegveld, The Accountability of Armed Opposition Groups in International Law, Cambridge University
    Press, 2003, pp. 19-26. Zie ook de ‘Decision on challenge to jurisdiction: Lomé Accord Amnesty’ van
    het Sierra Leone Tribunaal, Case No. SCSL-2004-15-AR72(E) en Case No. SCSL-2004-16-AR72(E) van
    13 maart 2004, paragraaf 47.
48 De regering van El Salvador en de Frente Farabundo Martí para la Liberación Nacional (FLMN) sloten op
    26 juli 1990 een Agreement on Human Rights waarbij de FLMN zich ook jegens de VN committeerde
    bepaalde mensenrechtennormen te respecteren. Deze normen waren gebaseerd op verdragen waar El
    Salvador partij bij was.
                                                        20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>hebben de Commissie voor de Rechten van de Mens en de Veiligheidsraad herhaaldelijk
resoluties aangenomen waarin er expliciet van wordt uitgegaan dat de fundamentele nor-
men van mensenrechten wel degelijk op gewapende oppositiegroepen van toepassing
zijn.49 In de doctrine wordt deze laatste tendens ondersteund door de Turku Declara-
tion on Minimum Humanitarian Standards die van toepassing is op ‘all persons, groups
and authorities’.50 Een dergelijke rechtsontwikkeling past in de visie van de opstellers
van de Turku Declaration dat er sprake is van een lacune in de rechtsbescherming.
Deze benadering wordt niet door de AIV/CAVV gesteund. De AIV en de CAVV zijn van
mening dat gemeenschappelijk artikel 3 van de Conventies van Genève en Protocol II
bij deze Conventies materieelrechtelijk voldoende zijn, hoewel niet alle situaties in
falende staten hierdoor gedekt worden. Situaties die hierdoor niet worden gedekt kun-
nen worden ondervangen door het strafrechtelijk aansprakelijk stellen van individuen.
Multinationale ondernemingen
Multinationale ondernemingen kunnen een steun zijn voor de staat, maar ook bij het
proces van falen betrokken zijn of raken. Door het betalen van royalty’s kunnen zij ook
bijdragen aan het instandhouden van corrupte regimes en gewapende oppositiegroe-
pen. Multinationale ondernemingen hebben vooralsnog geen expliciete verplichtingen
voortvloeiend uit het internationaal humanitair recht of het internationaal strafrecht.51
Zoals eerder gesteld, werken traditioneel gezien mensenrechten alleen tussen de staat
en het individu; dat wil zeggen in een verticale verhouding. In toenemende mate wordt
echter geaccepteerd dat mensenrechten ook werking kunnen hebben in een horizontale
verhouding, bijvoorbeeld tussen bedrijven en individuen. Aldus kunnen multinationale
ondernemingen voor uiteenlopende nationale rechters worden gedaagd voor onrechtma-
tig handelen, waarbij een schending van de rechten van de mens wordt gesteld als ele-
ment van onrechtmatigheid. Dit betekent niet dat alle mensenrechtenbepalingen ‘zo
maar’ van toepassing (kunnen) zijn op multinationale ondernemingen; dit vereist een
analyse van elke afzonderlijke inhoudelijke verdragsbepaling. Wel kan erop gewezen
worden dat veel mensenrechten het karakter hebben van een dwingende norm (ius
cogens), waarvan geen afwijking is toegestaan, ook niet door andere entiteiten dan de
staat. Denk hierbij aan vakbondsvrijheid of het martelverbod.52
Een andere kwestie betreft de mogelijkheid om multinationale ondernemingen direct
aan te spreken op verplichtingen ten overstaan van internationale toezichthoudende
49 Zie bijvoorbeeld VR-Resolutie 1193 (1998), paragraaf 14, inzake de situatie in Afghanistan; resoluties
    1998/70, paragrafen 2 en 5, en 1997/47, paragraaf 3, van de VN-Commissie voor de Rechten van de
    Mens.
50 Aanvaard door een groep deskundigen in Turku (Finland) in 1990. Zie 89 AJIL (1995), pp. 218-223.
51 Een poging om het Internationaal Strafhof de bevoegdheid te geven om naast burgers ook rechtsperso-
    nen te berechten faalde in 1998 tijdens de eindonderhandelingen over het Statuut van Rome. Het verzet
    tegen opname van een dergelijke bepaling was evenwel niet principieel maar vooral praktisch van aard.
    Zie A. Clapham, ‘The Question of Jurisdiction under International Criminal Law over Legal Persons’, in
    M. Kamminga en S. Zia-Zarifi (eds.), Liability of Multinational Corporations under International Law, Den
    Haag, Kluwer Law International, 2000, p. 191.
52 W. van Genugten en N. Jägers, ‘Juridische gebondenheid van ondernemingen aan de rechten van de
    mens’, in C. Flinterman en W. van Genugten (red.), Niet-statelijke actoren en de rechten van de mens;
    gevestigde waarden, nieuwe wegen, Den Haag, Boom Juridische Uitgevers, 2003, pp. 41-42.
                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>organen. Dit vormt een probleem.53 Er bestaan internationaal diverse juridisch niet-bin-
dende codes die beogen het gedrag van multinationale ondernemingen te reguleren
met het oog op negatieve sociale en/of mensenrechtelijke gevolgen van hun activitei-
ten.54 Hieraan zijn lichte toezichthoudende procedures gekoppeld, die van beperkte
waarde zijn.55 Een recenter initiatief, dat inzet op de totstandkoming van internationale
minimumnormen, is een ontwerp getiteld ‘Norms on the Responsibilities of Transna-
tional Corporations and Other Business Enterprises with Regard to Human Rights’ dat
momenteel in behandeling is bij de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens.56 Op
dit terrein dient Nederland een actieve rol te spelen.
Criminele organisaties
Mensenrechtenverdragen, internationaal humanitair recht en internationaal strafrecht
normeren in beginsel niet het gedrag van criminele organisaties. Het fenomeen van
falende staten geeft soms aanleiding tot pogingen om het internationaal strafrecht en
algemene mensenrechtennormen ook op deze actoren van toepassing te laten zijn. In
het kader van de terrorismebestrijding is een tendens waarneembaar om internationaal
strafrecht toe te passen op criminele organisaties. De lidstaten van de EU hebben zich
er steeds tegen verzet dat in resoluties wordt gesproken over mensenrechtenschendin-
gen door criminele organisaties.57 De AIV en de CAVV delen deze mening en zijn van
oordeel dat de strafrechtelijke aanpak van criminele organisaties in het kader van ter-
rorismebestrijding versterkt kan worden.58 Het is duidelijk dat acties van criminele
organisaties een negatieve uitwerking kunnen hebben op de mogelijkheden om de
rechten van de mens te realiseren. De ontwikkelingen in het internationale recht zijn
evenwel nog niet van dien aard dat zij zelf kunnen worden aangesproken op mensen-
rechtenschendingen. Dit laat individuele strafrechtelijke aansprakelijkheid onverlet.
53 Bij gebrek aan mogelijkheden om op internationaal terrein mensenrechtenverplichtingen van multinatio-
   nale ondernemingen direct af te dwingen is een belangrijke rol weggelegd voor de nationale rechter. Een
   voorbeeld hiervan is de Amerikaanse Alien Tort Claims Act op basis waarvan ondernemingen civielrech-
   telijk aansprakelijk kunnen worden gesteld wegens schending van bepalingen uit internationale mensen-
   rechtenstandaarden in het buitenland. In de Verenigde Staten is en wordt nog steeds een aantal civiel-
   rechtelijke proefprocessen op basis van deze Act gevoerd. In ten minste één zaak is door een federale
   rechter al vastgesteld dat een onderneming aansprakelijk kan zijn voor schending van het slavernijver-
   bod (Doe v. Unocal, nos. 00-56603, 00-57197, 00-56628, 00-57195, 2002 WL 31063976 (9th Cir.
   Sept. 18, 2002)).
54 Denk met name aan de in 2000 herziene Richtlijnen voor Multinationals van de OESO uit 1976, en de
   Tripartiete Verklaring betreffende Multinationale Ondernemingen en Sociaal Beleid van de ILO uit 1977.
55 Zie ook W. van Genugten en N. Jägers, ‘Juridische gebondenheid van ondernemingen aan de rechten van
   de mens’, in C. Flinterman en W. van Genugten (red.), Niet-statelijke actoren en de rechten van de
   mens; gevestigde waarden, nieuwe wegen, Den Haag, Boom Juridische Uitgevers, 2003, pp. 44-45.
56 Zie Resolutie 2003/16 van 13 augustus 2003 van de Subcommissie voor de Bevordering en Bescher-
   ming van de Rechten van de Mens.
57 UN doc. A/58/PV.77, p. 19.
58 Zie het VN-Verdrag tegen transnationale georganiseerde misdaad, gesloten te Palermo op 12 december
   2000, 40 International Legal Materials (2001) en op www.odccp.org/palermo.
                                                      22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>II.4     Conclusies en aanbevelingen
Toepassing van het volkenrecht bij onduidelijkheid over wie rechtens de staat vertegen-
woordigt. In de praktijk wordt lang vastgehouden aan de ‘oude’ regering als vertegen-
woordiger van de staat. Dit is in overeenstemming met de volkenrechtelijke grondsla-
gen van de internationale betrekkingen. Dit geeft echter de ‘oude’ regering – die veelal
medeveroorzaker is van het falen van de staat – nog lange tijd een bijzondere positie.
De multilaterale praktijk met betrekking tot de acceptatie van geloofsbrieven werkt niet
altijd bevredigend en ook in de bilaterale praktijk kunnen er nogal wat verschillen optre-
den. Sommige staten beperken hun betrekkingen met falende staten tot het hoogstno-
dige en gaan geen nieuwe verplichtingen meer aan terwijl andere staten hun betrekkin-
gen op de oude voet voortzetten.
Staatsaansprakelijkheid. Omstandigheden gekenmerkt door het ontbreken van enige
effectieve mogelijkheid tot uitoefening van overheidsgezag zullen zowel de gronden
voor staatsaansprakelijkheid als de mogelijkheid tot toepassing wegnemen. Derhalve
zal toepassing van het volkenrecht op falende staten in de praktijk niet altijd praktisch
mogelijk, effectief of wenselijk zijn. In de praktijk blijkt dan ook dat staatsaansprakelijk-
heid post factum wordt ingeroepen, daar in de fase van herstel van de falende staat, in
dezelfde vorm of anderszins, er normaliter meer mogelijkheden zijn voor toepassing
van het volkenrecht. In beginsel rust er ook aansprakelijkheid op derde staten en inter-
nationale organisaties die in een falende staat ingrijpen. Dit element zou een rol kun-
nen spelen bij het besluit om actie te ondernemen in een falende staat.
Kunnen niet-statelijke actoren mensenrechten schenden en/of internationale misdrijven
plegen? Individuen en gewapende oppositiegroepen hebben verplichtingen op het ter-
rein van internationaal humanitair recht en/of het internationaal strafrecht. De AIV en
de CAVV achten een uitbreiding van de specifieke verplichtingen op het terrein van
mensenrechten, inclusief de toepassing van de handhavingmechanismen onder men-
senrechtenverdragen, naar individuen en gewapende oppositiegroepen niet wenselijk.
De internationaalrechtelijke positie van andere niet-statelijke actoren is in het alge-
meen minder evident. Het direct aanspreken van multinationale ondernemingen op hun
mensenrechtenverplichtingen onder het internationale recht en ten overstaan van inter-
nationale toezichthoudende organen is nog steeds problematisch. Het ontwikkelen van
internationale verplichtingen c.q. minimumnormen voor deze actoren kan positief tege-
moet worden getreden. Wat criminele organisaties betreft, kan de internationale straf-
rechtelijke aanpak in het kader van terrorismebestrijding worden versterkt.
                                              23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>III       Het falen van staten: oor zaken, ef fecten en de
          internationale gemeenschap
Dit hoofdstuk bevat allereerst een inventarisatie van oorzaken die ten grondslag liggen
aan het falen van staten. Daarna komen de negatieve effecten van het falen aan de
orde. Vervolgens wordt bekeken of, en zo ja op welke gronden, de internationale
gemeenschap zich zou moeten inlaten met de problematiek van falende staten en met
welk doel.59
III.1     Oorzaken van het falen van staten
Aan het falen van een staat ligt een combinatie van factoren ten grondslag die niet in
ieder concreet geval gelijk is. Het gaat om een keten van gegeven omstandigheden en
beslissingen van mensen. De factoren die het functioneren van de staat verhinderen
zijn in een dergelijk geval krachtiger dan de factoren die dit bevorderen. Het is vrijwel
nooit mogelijk de oorzaak van het falen van staten aan te wijzen. Hooguit zou men een
‘samenstel van oorzaken’ kunnen beschrijven.
Aan de hand van de drie elementen van de omschrijving aan het slot van het eerste
hoofdstuk wordt geïnventariseerd welke factoren het falen van een staat in de hand
werken. Deze elementen worden hieronder kortweg aangeduid met de termen veilig-
heid, legitimiteit en diensten.
In een falende staat is de veiligheid ernstig aangetast. Andere actoren hebben het
geweldsmonopolie van de staat ondergraven. Dit gebeurt als gelegenheid, middelen en
motief samenkomen. Het gezag van de staat is onvolledig door een gebrekkige fysieke
en organisatorische infrastructuur en door onvoldoende inzet van middelen. Er is ruim-
te voor concurrerende machten. Niet-statelijke actoren beschikken over de middelen
om zich deze ruimte toe te eigenen. Er is een reservoir van personen die onvrede
koesteren of aan wie werk, voedsel, een ‘thuis’, aanzien of zelfs macht en rijkdom kun-
nen worden geboden. Er zijn inkomsten uit ’conflict trade’ (waarover hieronder meer) of
buitenlandse steun. Er zijn wapens beschikbaar.
In een falende staat is de effectiviteit van het rechtssysteem verdwenen, onder meer
door een gebrek aan legitimiteit. Een groot deel van de burgers kan zich niet langer
identificeren met het systeem en voelt zich niet beschermd. Dit kan komen doordat de
structuur niet aansluit bij lokale tradities. Het kan ook zijn dat het rechtssysteem cor-
rupt is en wordt misbruikt door een heersende groep. Dikwijls worden ook onvoldoende
middelen ingezet om deze staatstaak effectief uit te voeren. Het element ‘(gebrekkige)
legitimiteit’ kan zo sterk zijn dat het ook in een context van relatieve welvaart de grond-
slag vormt van het falen van een staat, zoals destijds in Joegoslavië.
Het verstrekken van openbare diensten is in een falende staat onmogelijk geworden
doordat de veiligheidssituatie het onderhouden van een infrastructuur onmogelijk maakt.
Daarnaast ontbreken de middelen. De staat heeft niet de personen, de expertise en de
59 Het begrip ‘internationale gemeenschap’ verwijst niet per se naar een georganiseerde gemeenschap
    met een gemeenschappelijk doel, maar het duidt de verzameling actoren aan buiten de falende staat
    wier publieke, politieke en militaire acties als resultante invloed kunnen hebben op de staat in kwestie.
                                                        24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>financiën om de openbare diensten te verstrekken. Dit komt door lage overheidsinkom-
sten en onvoldoende onderwijs en training.
De drie elementen versterken elkaar in een neerwaartse beweging: minder veiligheid,
dan ook minder diensten; minder onpartijdige en effectieve rechtsbedeling, dan meer
motieven om de verzekering van veiligheid en diensten in eigen hand te nemen; minder
diensten, dan meer beweegredenen om niet meer loyaal te zijn aan de overheid.
De achterliggende factoren vallen in drie categorieën uitéén: gegeven omstandigheden,
frictie tussen instituties van verschillende herkomst en misbruik. Uit deze drie catego-
rieën vormt zich in een concreet geval een samenstel van oorzaken.
Gegeven omstandigheden
Onder de gegeven omstandigheden vallen factoren die het de staat moeilijk maken om
te functioneren. Dit leidt niet rechtstreeks tot falen, maar het stijgen van de druk op de
staat voert, in een samenspel met andere factoren, tot een breekpunt. Een voorbeeld
is gebrekkige economische ontwikkeling. Bij falende staten gaat het meestal, maar niet
uitsluitend, om landen met een achterblijvende ontwikkeling. Een karige bodemgesteld-
heid, een ongunstig klimaat en een toenemende bevolkingsdruk maken het voor een
staat moeilijker zijn taken te vervullen. De internationale economische betrekkingen en
de economische afhankelijkheid van de industrielanden en donoren vormen een factor.
Er is sprake van een beperkte, eenzijdige en soms weinig voordeel brengende deelna-
me aan de wereldhandel.60 Deze elementen resulteren in een druk op de economie en
daarmee op de staat die daaruit gefinancierd wordt.
De staat heeft onvoldoende middelen om zich van de loyaliteit van lokale machthebbers
te verzekeren. Daarnaast stapelen de sociale problemen zich op. Een gebrek aan
onderwijs en scholing leidt tot een weinig productieve en weinig innovatieve economie.
Een niet-functionerende gezondheidszorg en epidemieën, zoals de HIV/AIDS-besmet-
ting, onttrekken potentieel aan de samenleving. Grote groepen werkloze jongeren vor-
men een reservoir voor het recruteren van strijders.61 Al deze gegevenheden maken de
staat kwetsbaar.
Bij de strijd om economische voordelen wordt de regeringsmacht een begeerlijk goed (en
vaak zelfs de enig bereikbare bron van inkomsten), dat na verovering wordt ingezet voor
de eigen groep. In dit proces worden de rechtszekerheid en daarmee het functioneren
van de economie verder ondermijnd. De aanwezigheid van kostbare grondstoffen blijkt
dikwijls niet zozeer een bron van ontwikkelingskansen te zijn als wel een specifieke fac-
tor die de strijd om de beschikkingsmacht aanwakkert. ‘Conflict trade’ is de handel in
niet-militaire goederen waarmee lokale oorlogseconomieën worden gefinancierd.62 Het
60 World Development Report 1997, The State in a Changing World, Washington, World Bank, p. 11 e.v.
    beschrijft hoe effectieve staten meer voordelen zouden kunnen verkrijgen van mondialisering.
61 De Wereldbank wijst op de zwaarwegende invloed van grote werkloosheid. Zie Paul Collier et al.,
    Breaking the Conflict Trap: Civil War and Development Policy, Washington, World Bank, 2003. In een arti-
    kel in de International Herald Tribune van 21 mei 2003 stelt Paul Collier dat het gaat om ‘the economy’.
62 Zie: Neil Cooper: State Collapse as Business: The Role of Conflict Trade and the Emerging Control Agen-
    da, in: Development and Change, vol. 33, nr. 5, November 2002, p. 936. Zie ook AIV-advies nr. 17, De
    Worsteling van Afrika; veligheid, stabiliteit en ontwikkeling, Den Haag, 2001, p. 25 e.v.
                                                        25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>biedt de lokale bevolking een mogelijkheid om in haar levensonderhoud te voorzien en
stelt niet-statelijke actoren in staat om een militaire macht te realiseren, die ingezet
kan worden om zeggenschap te krijgen over een grondgebied en daarmee de staat te
ondermijnen. Sierra Leone en de Democratische Republiek Congo zijn bekende voor-
beelden.
Een andere gegeven omstandigheid is het einde van de Koude Oorlog. Daardoor boette
bijvoorbeeld Afrika aan belang in als een strijdtoneel der grootmachten.63 Strategische
redenen voor bilaterale steun vielen weg.
Toenemende contacten over de grenzen maken staten gevoeliger voor de effecten van
negatieve ontwikkelingen in buurstaten, zoals instabiliteit, gewapende conflicten,
natuurrampen en economische tegenslag. De hieruit resulterende onveiligheid, handels-
belemmeringen, vluchtelingenstromen, beschikbaarheid van kleine wapens en ver-
plaatsingen van strijders leggen een bepaalde druk op het functioneren van buurstaten,
die als gevolg daarvan kunnen gaan falen.
Frictie tussen instituties van verschillende herkomst
Onder frictie tussen instituties van verschillende herkomst wordt verstaan de gebrekki-
ge worteling van de moderne staat (als concept en verzameling instituties) in een niet-
westerse culturele omgeving. Bij het falen van een concrete staat gaat het meestal niet
om structuren die berusten op een lange lokale traditie, maar om het (geïmporteerde)
West-Europese staatsmodel. De transplantatie van dit model is in veel gevallen niet erg
vruchtbaar geweest. In veel jonge staten ontbreken de voorwaarden die de staatsvor-
ming in Europa hebben bevorderd. Na een vaak lange strijd ontstonden daar structuren
die de opkomende burgerij meer kansen boden op gelijkheid, algemeen geldende
regels, onpartijdige rechtspraak, verantwoording afleggende bestuurders en invloed op
de besluitvorming.64 In de loop van het proces ontstonden nationale staten met een
nationale identiteit, taal, cultuur en verbindingen. In postkoloniale staten daarentegen
bestaat een gebrek aan committering van de elites aan de westerse geïmporteerde
instituties. Behalve de instituties zijn vaak ook de geografische eenheden door buiten-
staanders vastgelegd en overgedragen. De identiteit is veeleer van boven opgelegd aan
een etnisch heterogene bevolking. De fragmentatie kan gepaard gaan met onderdruk-
king van minderheden. Deze vormt de voedingsbodem voor een reactie. Het signaleren
van deze factoren betekent overigens niet dat etnische homogeniteit een norm zou zijn
of een voorwaarde voor een effectief functionerende staat.
Het functioneren van een staatssysteem is alleen mogelijk bij een vorm van collectieve
identificatie met de staat. Deze kan de basis vormen van een sociale discipline, uitge-
stelde verwachtingen en een vertrouwen in de uitkomsten van het systeem. Om zich te
handhaven heeft een staat stabiliteit en een functionerende bureaucratie nodig. Deze
staan echter op gespannen voet met de werkelijkheid in bijvoorbeeld Sub-Sahara
Afrika.65 Daar is het dominerende karakter van de patroon-cliëntverhoudingen blijven
63 Zie ook William Reno, Warlord Politics and African States, Boulder, Colorado, 1998, p. 22.
64 Over het belang van investeren in de rechtsbedeling, zie reeds Adam Smith, An Inquiry into the nature
    and the causes of the wealth of nations, New York, Collier, 1909, p. 471 e.v.
65 M. van Creveld, The Rise and Decline of the State, Cambridge, CUP, 1999, p. 327; ook P. Chabal & J.P.
    Daloz, Afrika works, disorder as political instrument, Oxford/Indianapolis, 1999.
                                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>voortbestaan, ook na een periode van kolonisatie.66 Deze verhoudingen worden door
elite en massa veelal geaccepteerd. In het huidige Afrika bestaan omstandigheden die
een ontwikkeling in de richting van een effectieve staat tegengaan: de elites hebben
belang bij de informele structuren en zullen de staat blijven gebruiken om hun cliënten
af te kopen. Dit gebeurt op basis van kortetermijnbelangen. Voor het belonen van cliën-
ten moeten middelen aan de economie worden onttrokken.67
In samenhang hiermee kan het gebrek aan weerbaarheid van de burgers worden
genoemd. Het lage opleidingsniveau en het ontbreken van specifieke democratische
tradities bieden geen middelen om de weerbaarheid te versterken. Gedeeltelijk in het
verlengde hiervan ligt het gebrek aan effectieve en legitieme besluitvormingsmechanis-
men. Veelal is er geen evenwicht van machten. Er is geen rechter die op onafhankelijke
wijze gezaghebbende uitspraken kan doen. Het leger heeft macht en veel geld. Meer in
het algemeen is er een gebrek aan transparantie en het afleggen van rekenschap.68
Het publieke debat is daardoor beperkt, ook al door de afwezigheid van onafhankelijke
media.
Intern en extern misbruik
Gegeven omstandigheden, zoals deze hierboven beschreven zijn, maken de staat
kwetsbaar; de frictie tussen oorspronkelijke en geïmporteerde instituties verhoogt deze
kwetsbaarheid. Voor het verklaren van concrete gevallen van het falen van een staat is
het niet voldoende om te wijzen op het objectieve bestaan van de oorspronkelijke insti-
tuties met hun patroon-cliëntstructuren, maar moet de nadruk worden gelegd op het
misbruik daarvan: intern misbruik. Patroons maken de subjectieve keuze om deze
structuren ten eigen bate aan te wenden en ook de staat daaraan ondergeschikt te
maken. Daarmee ontstaat corruptie. Culturele patronen leveren geen natuurwet op
maar: ‘State failure is man made’.69 Dit heeft in een aantal staten de vorm gekregen
van ongebreidelde zelfverrijking (het vroegere Zaïre springt het meest in het oog). De
ruimte voor zelfverrijking kan worden verklaard. Het is voor het (kortetermijn)belang van
de machthebbers niet noodzakelijk zoveel mogelijk burgers aan zich te binden. Als
66 Zie P. Chabal & J.P. Daloz, idem en R. van der Veen, Afrika, van de Koude Oorlog naar de 21e eeuw,
    Amsterdam, KIT, 2002.
67 ‘[T]he present economic crisis in Africa reinforces, rather than undermines, the patrimonial political
    order’, P. Chabal en J.P. Dalloz, idem, p. 44. Een dergelijke orde kon vroeger ook elders worden aange-
    troffen. Alleen Europa kende een opvallend andere ontwikkeling. Chabal en Daloz brengen hier een
    nuance aan. Idem, pp. 60-61. Het gaat niet om de terugval in oude verhoudingen en ook niet om de
    oplegging van een vreemde constructie als de West-Europese staat (zoals Basil Davidson stelt in The
    Black Man’s Burden. Africa and the Curse of the Nation-state, New York, 1992), maar om een imperfec-
    te versie van de traditionele patronageverhouding waarbij nu aan de elite de mogelijkheid wordt gegeven
    om af te komen van de oude verantwoordelijkheid die berustte op etniciteit. Zo wordt de ruimte voor
    machtsmisbruik vergroot. De zogenaamde ‘terugkeer naar oude waarden’ is in dit verband een vaak
    misbruikte formule. Bij toenemende druk van buitenaf blijkt het ‘systeem’ niet bestand tegen crisis.
    Daarop volgt weer een ‘etnische reflex’: de loyaliteit verengt tot de eigen groep.
68 World Bank, World Development Report 1997, The State in a Changing World, Washington, p. 162.
69 R.I. Rotberg, ‘The New Nature of Nation-State Failure’, The Washington Quarterly, Vol. 25 No. 3, 2002,
    p. 93.
                                                      27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>burgers niets te bieden hebben in de vorm van arbeid of grondstoffen, is er voor de lei-
ders geen noodzaak om tot een pact te komen.70
Juist machthebbers die hun soevereiniteit binnenlands op dubieuze wijze inhoud geven,
zullen een beroep doen op de gelding van bepaalde volkenrechtelijke concepten zoals
soevereiniteit en niet-inmenging. Dat leidt ertoe dat nationale machthebbers zich lang
kunnen verzetten tegen rebellie en tegen vroegtijdig ingrijpen van buitenaf.71
Een ander, maar dikwijls gerelateerd, soort misbruik kan gelegen zijn in de houding van
derden: extern misbruik van macht. Buitenlandse actoren kunnen belang hebben bij
het laten voortbestaan van een situatie waarin een staat faalt. Sommigen verdienen
aan de ’conflict trade’ of de wapenhandel. Zo speelde de Liberiaanse leider Taylor een
rol bij het falen van Sierra Leone. Er zijn ook regeringen die baat hebben bij het zwak
houden van andere staten.72
De samenloop van aspecten
De drie hierboven onderscheiden factoren (gegeven omstandigheden, frictie tussen insti-
tuties en misbruik van macht) kunnen niet als geïsoleerde verschijnselen worden behan-
deld. In Oost-Congo bijvoorbeeld worden de conflicten gevoed door (onder meer) grote
geografische afstand tussen overheid en groepen burgers, het ontbreken van good gover-
nance, etnische verbrokkeling, gebrek aan sociaal-politieke identificatie met de staat,
strijd om grondstoffen en regionale politieke invloeden. Al deze factoren en dimensies
moeten worden meegenomen bij het bevorderen van herstel van falende staten.
Afkalving van de staat als mondiale trend
Bij het beschrijven van de oorzaken van het falen van staten moet men ook nog over-
wegen of deze staten niet het slachtoffer zijn van een mondiale trend van afkalving van
het fenomeen staat. Er lijkt sprake te zijn van een slingerbeweging. In de jaren zeventig
en tachtig van de twintigste eeuw werd de staat (‘big government’) vooral gezien als
een belemmering van ontwikkelingen. In de jaren negentig werd de staat voorwerp van
een positieve herwaardering. De staat wordt minder gezien als deel van het probleem
en meer als deel van een mogelijke oplossing. Niettemin zijn er naast deze manier van
kijken naar de staat ook algemene trends die de macht van de staat als politieke een-
heid ondermijnen, c.q. de staat aanzetten om terug te treden. In de moderne industrie-
staten signaleert men decentralisatie, privatisering en overdracht van bevoegdheden
aan bovenstatelijke verbanden. Deze verschijnselen neemt men meestal niet waar in
staten die in een proces van falen zitten.
Andere trends kunnen wel een rol spelen. Het is duidelijk dat de (theoretische) juridi-
sche soevereiniteit niet de garantie biedt dat de staat ook in de praktijk de volledige
vrijheid heeft regels te maken en het kader te scheppen voor het handelen van de
burgers. De wereldeconomie en de technologie zijn factoren die steeds zwaarder zijn
gaan wegen. Zij verschaffen burgers mogelijkheden (of veroorzaken beperkingen) waar
de regelgeving van de staat geen vat op heeft. De speelruimte van de staat is tevens
70 William Reno, Warlord Politics and African States, 1998, Boulder/London, Lynne Rienner, pp. 39-40.
71 Zie Christopher Clapham, ‘The Challenge to the State in a Globalized World’, in Development and Change,
    vol. 33 nr. 5, November 2002, p. 778.
72 Zie voor de juridische aspecten hoofdstuk II.2.
                                                    28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>verminderd doordat het voor een groeiscenario nodig is aansluiting te zoeken bij de
wereldhandel en het kapitaalverkeer. Dit brengt vele vereisten ten aanzien van beleid
met zich mee. Gegeven de tendensen tot een omvattende economische structuur krijgt
de staat meer en meer de functie lokale en mondiale processen en structuren op
elkaar af te stemmen.73 Juist een zwakke staat, die weinig capaciteit heeft om de
invloed van buiten te verzachten, wordt hierdoor verder ondergraven. Ook individuele
internationale ondernemingen en netwerken trachten richting te geven aan beleidskeu-
zes van de staat. In een parallelle ontwikkeling wordt binnen de statengemeenschap
steeds meer de nadruk gelegd op de realisering van mensenrechten als een zaak van
internationale zorg. Enigszins afstandelijk kan men vaststellen dat ook die ontwikkeling
het concept van de onbeperkte soevereiniteit relativeert.
De beperkte speelruimte van een staat in het licht van mondiale processen is een rele-
vante factor, maar niet direct te kwalificeren als oorzaak van het falen van staten. Zij
valt in de categorie van ‘gegeven omstandigheden’.
De hier beschreven drie categorieën factoren vormen het aanknopingspunt voor de mid-
delen die de (leden van de) internationale gemeenschap ten dienste staan en die aan
de orde komen in de hoofdstukken IV, V en VI.
III.2     Fases in het proces van falen
In de adviesaanvraag wordt gesproken over middelen tot het voorkomen en herstellen
van het falen van staten. Dit brengt zeer verschillende situaties in beeld. De aanwezig-
heid van een groot aantal van de bovenbeschreven factoren vormt een risico, ook als
er nog geen sprake is van een feitelijke ontwikkeling in de richting van het falen van
een staat. Het gaat om de factoren die de kwetsbaarheid verhogen zoals bevolkings-
druk, werkloosheid, aanwezigheid van waardevolle, gemakkelijk verhandelbare grond-
stoffen en van grote aantallen kleine wapens. Het risico neemt toe als er een combina-
tie is met de twee andere genoemde factoren, de frictie tussen geïmporteerde
(staats-)instituties en de (traditionele) culturele omgeving en het misbruik van macht.
Kunnen de beleidsmiddelen worden gekoppeld aan een fase in het falen van een
staat?
Hiertoe volgt hieronder een impressie van drie fasen, die in een proces dat leidt tot
falen, in elkaar overlopen.74
Fase van de groeiende tegenstellingen
In de eerste fase leidt misbruik van openbare ambten ertoe dat de beginsituatie, die
een aantal kenmerken van kwetsbaarheid vertoont, zich over de hele linie ontwikkelt in
de richting van toenemende monopolisering van macht en inkomen. Meetbare indicato-
ren voor de politieke constellatie zijn een (permanent) eenzijdige samenstelling van
regering en ambtenarenapparaat (etnisch, sociaal, geografisch) en een politieke rol van
militairen (ook bij de verdeling van het budget). Staatseigendommen worden aan ver-
trouwelingen overgedragen; grondstoffen worden buiten de staat om gewonnen en te
gelde gemaakt; de staat geeft geen prioriteit meer aan het verschaffen van openbare
73 Clapham, idem, p. 775.
74 Een deel van de beschrijving is ontleend aan de analyse in Chr. Allen: ‘Warfare, Endemic Violence and
    State Collapse in Africa’, in Review of African Political Economy, No. 81, pp. 367-384.
                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>diensten. Etnische conflicten worden aangewakkerd. Dit kan een prominentere rol spe-
len dan de concentratie van inkomen, zoals in het voormalige Joegoslavië. Als regel
wordt machtsoverdracht geblokkeerd (door een ‘president voor het leven’ of door mani-
pulatie van verkiezingen).
Fase van verval
Deze fase treedt in met het verval van de staat: het gezag van de regering strekt zich
niet meer uit over het hele staatsgebied. De heersende elite schraapt alle staatsinkom-
sten naar zich toe en de politiek wordt gewelddadig.
Fase van falen
De situatie voldoet dan aan de in hoofdstuk I gegeven omschrijving. De staat is het
geweldsmonopolie kwijt en krijgsheren beheersen delen van het land. De fase wordt
gekenmerkt door het niet meer uitoefenen van de staatsfuncties door staatsorganen;
staat en burgers proberen, los van elkaar, te overleven. Men valt terug op een informe-
le economie; er is een sterke teruggang van de (landbouw)productie en een opbloei
van een secundaire, criminele economie. Er zijn grote migratiestromen.
Fase van herstel
Het falen van staten is in het verleden vaak een onomkeerbaar proces gebleken. De
staat herrijst niet vanzelf. Er is hulp van buitenaf nodig. Vaak moet eerst gewapender-
hand worden ingegrepen om de voorwaarden voor herstel te scheppen: rust en orde,
gevolgd door het kader van het recht.
III.3    Effecten van het falen van een staat
In een interdependente wereld raakt het falen van staten niet alleen de eigen burgers,
maar ook degenen die buiten deze gebieden leven. In navolging van de adviesaanvraag
wordt een bedreiging gesignaleerd op drie onderscheiden niveaus:
Nationaal: een falende staat biedt zijn burgers geen veiligheid. Er is sprake van onont-
koombaar leed en het uithollen van de menselijke waardigheid. De mensenrechten zijn
niet meer gewaarborgd en straffeloosheid is wijdverbreid. Meestal is sprake van een
intern gewapend conflict, dat het decor kan vormen voor schendingen van het humani-
tair oorlogsrecht. Veel burgers zien zich gedwongen om huis en haard te verlaten; zij
vluchten massaal naar een andere regio of een ander land. De maatschappij verbrok-
kelt, ‘sociaal kapitaal’ gaat verloren en het onderlinge wantrouwen neemt toe. Het zeer
zwakke politieke bestel en het ontbreken van rechtszekerheid maken de risico’s en de
kosten van het ondernemen hoog. Economische malaise, maatschappelijke ontwrich-
ting en armoede nemen toe. Meer specifiek kan het falen van staten jarenlange ontwik-
kelingsinspanningen van de internationale donorgemeenschap teniet doen.
Regionaal: door diverse grensoverschrijdende effecten kunnen conflicten in falende sta-
ten de regionale stabiliteit en veiligheid in gevaar brengen. Zo kan het bestuursvacuüm
in een falende staat een aanzuigende werking hebben op tal van criminele elementen
uit de regio. Er is sprake van negatieve gevolgen voor de regionale handel en econo-
mie. Kleine wapens zijn gemakkelijk verkrijgbaar. Grote groepen vluchtelingen zoeken
hun heil in eerste instantie in nabije omstreken.
Mondiaal: ook buiten de eigen regio kunnen falende staten een bedreiging vormen voor
de veiligheid. Deze staten vormen vaak een toevluchtsoord voor criminele organisaties
en een uitvalsbasis voor terroristische netwerken, die hun invloed in beginsel over de
                                              30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>hele wereld kunnen doen gelden. Tevens worden, als gevolg van de implosie van de
nationale staat en de toename van lokale conflicten, internationale vluchtelingenstro-
men op gang gebracht. Drugs worden vaak geproduceerd in gebieden (staten of delen
van staten) die buiten de directe zeggenschap van effectieve regeringen vallen. Van
daaruit worden smokkelroutes opgezet die de illegale handel voeden. Tegen mensen-
smokkel worden geen lokale belemmeringen meer opgeworpen. De falende staten vor-
men ook witte plekken op de kaart, waar geen bijdrage wordt geleverd aan wereldwijde
duurzame ontwikkeling.
III.4   Welke gronden heeft de internationale gemeenschap om zich met falende
        staten bezig te houden?
Het gaat om de vraag welke objectieve basis er is om op te treden om te voorkómen
dat staten falen, dan wel het herstel van falende staten te bewerkstellingen. De gron-
den voor bemoeienis zullen verschillen al naar het gelang het gaat om een buurland,
de regio, verder weg gelegen staten, internationale organisaties of de internationale
gemeenschap als geheel.
Grofweg vallen vier soorten gronden voor internationale bemoeienis met falende staten
te onderscheiden, analoog aan de sferen die getroffen worden door de effecten van
het falen van een staat: het belang van de lokale bevolking (solidariteit); het belang
van de regio; en het belang van de statengemeenschap om een functionerende wereld-
ordening te hebben (vrede en wereldrechtsorde). In een laatste categorie kunnen speci-
fieke eigen belangen van individuele staten worden ondergebracht (veiligheid, migratie-
druk, grondstoffen en verbindingen).
Solidariteit met lokale bevolking
Bemoeienis en solidariteit met mensen die in de verdrukking komen, ontstaan niet pas
als de staat faalt, maar zijn onderdeel van een continuüm van preventie, hulp en
wederopbouw.
In een aantal gevallen is de solidariteit met getroffen bevolkingen neergelegd in regels.
Met name in het kader van de VN is een hele structuur opgebouwd om deze solidariteit
vorm en inhoud te geven. Allereerst zijn er het Handvest en de mensenrechtenverdragen.
Het Handvest van de VN schrijft alle leden voor om door gezamenlijk en afzonderlijk
optreden een aantal doeleinden te verwezenlijken, waaronder een hogere levensstan-
daard, volledige werkgelegenheid, ontwikkeling, oplossing van problemen op het terrein
van gezondheid en het naleven van alle rechten van de mens (artikelen 55-56). Opval-
lend is dat reeds in 1945 dit van belang werd geacht voor het scheppen van voorwaar-
den voor stabiliteit en vrede. Naast deze algemene plicht tot samenwerking voor
internationale economische en sociale vooruitgang vloeien ook uit de mensenrechten-
verdragen plichten tot internationale betrokkenheid en handelen voort.
Zo legt artikel 2 van het Internationaal Verdrag inzake Economische Sociale en Culture-
le Rechten (ESCR) het volgende vast: ‘Iedere staat die partij is bij het verdrag verbindt
zich om maatregelen te nemen, zowel zelfstandig als binnen het kader van de interna-
tionale hulp en samenwerking, met name op economisch en technisch gebied, en met
volledige gebruikmaking van de hem ter beschikking staande hulpbronnen, ten einde
met alle passende middelen, inzonderheid de invoering van wettelijke maatregelen,
steeds nader tot een algehele verwezenlijking van de in dit verdrag erkende rechten te
komen.’ Deze bepaling biedt aanknopingspunten voor het construeren van een grond
voor internationale actie.
                                             31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Op basis van de genoemde artikelen van het Handvest, van de Universele Verklaring
van de Rechten van de Mens en de verdragen hebben staten de plicht zich in te zetten
om mensenrechtenschendingen te voorkomen. Expliciet is in de slotverklaring van de
VN-Mensenrechtenconferentie van Wenen in 1993 nog eens vastgelegd dat de bevorde-
ring en bescherming van alle mensenrechten een legitiem voorwerp is van internationa-
le zorg.
In een groot aantal verklaringen hebben VN-gremia door de jaren heen meer concrete
oproepen gedaan aan de leden van de internationale gemeenschap. Hier dienen met
name de Millennium Development Goals uit 2000 te worden genoemd, welke richting
moeten geven aan de gezamenlijke strijd tegen de armoede in de wereld. Het overeen-
komen van deze gemeenschappelijke doelstellingen bevestigt de betrokkenheid van de
internationale gemeenschap bij de situatie in individuele landen. Als falende staten
hierbij een obstakel vormen (en dat doen ze), dan is het aan de internationale gemeen-
schap om de situatie zo te veranderen dat de doelen bereikt kunnen worden.
In concrete gevallen wordt het lot van de lokale bevolking inderdaad voorop gesteld. De
resolutie van de Veiligheidsraad over Guinee-Bissau geeft een voorbeeld van humanitai-
re actie waarbij wordt verwezen naar ‘the crisis facing Guinea-Bissau and the serious
humanitarian situation affecting the civil population in Guinea-Bissau’.75 Ook in het
kader van vredesoperaties wordt een dergelijke grond gehanteerd, bijvoorbeeld recente-
lijk ten aanzien van Liberia: ‘stressing the urgent need for substantial humanitarian
assistance to the Liberian population’, alsmede: ‘expressing also its deep concern at
the limited access of humanitarian workers to populations in need, including refugees
and internally displaced persons’.76
In het kader van de ACS-EU-ontwikkelingssamenwerking is bemoeienis met de mensen-
rechtensituatie in een bepaalde verdragsstaat nadrukkelijk gelegitimeerd.77
Bijstand op verzoek van een machteloze regering kan een vorm van solidariteit zijn.
Een recent voorbeeld laat zien dat deze grond algemeen geaccepteerd wordt. De Aus-
tralische regering bood in de zomer van 2003 militaire/politionele bijstand aan de Salo-
monseilanden om rebellen te bestrijden, en voegde de daad bij het woord zodra er een
officieel verzoek lag van de vrij machteloze regering en het parlement van dat land.78
Er is een ontwikkeling om meer nadruk te geven aan deze grond. De International Com-
mission on Intervention and State Sovereignty bepleit het erkennen van een verant-
woordelijkheid, niet alleen van de soevereine staat zelf, maar ook van de internationale
gemeenschap, om zich in te zetten voor de lokale getroffen bevolking. De commissie
vat dit samen in het begrip: ‘the responsibility to protect’.79 Als solidariteit een grond
is, vindt deze zijn pendant in verantwoordelijkheid. Een andere grond binnen deze cate-
75 S/RES/1216, 21 december 1998.
76 S/RES/1509, 19 september 2003.
77 Zie het Verdrag van Cotonou, ACS-EU Partnerschapsovereenkomst, 2000, artikelen 9 en 96.
78 Mogelijke juridische complicaties van een uitnodiging komen aan de orde in hoofdstuk V.
79 Zie onder meer de core principles inzake humanitaire interventie in The Responsibility to Protect, Report
    of the International Commission on Intervention and State Sovereignty Ottawa, 2001, Synopsis pp. XI-XIII.
                                                     32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>gorie zou kunnen zijn het trachten te verzekeren van de duurzaamheid van eigen (en
andermans) ontwikkelingsinspanningen in een bepaald land.
Zorg over de regionale situatie
Bemoeienis kan zijn grond vinden in de negatieve effecten van het falen van een staat
op de situatie in de regio. Deze effecten kunnen onder meer liggen op het terrein van
veiligheid, economie of de humanitaire situatie.
Het belang van het handhaven van regionale vrede en veiligheid valt onder de interna-
tionale vrede en veiligheid die als grond voor bemoeienis expliciet is vastgelegd in
VN-kader. Artikel 24 lid 1 van het Handvest geeft de Veiligheidsraad de primaire verant-
woordelijkheid voor de handhaving van de internationale vrede en veiligheid. De Veilig-
heidsraad handelt hierbij ‘overeenkomstig de doelstellingen en beginselen van de VN’
(lid 2). Het begrip ‘internationale vrede en veiligheid’ strekt zich in de praktijk ook uit
tot de situatie in één staat welke repercussies heeft voor andere staten. Artikel 52 van
het Handvest vraagt de leden van regionale organisaties om ‘lokale geschillen’ op
vreedzame wijze op te lossen. Deze verplichtingen zijn vooral reactief. De verplichtingen
op basis van de artikelen 55 en 56 zijn vooral proactief.80
De Veiligheidsraad hanteerde de regionale effecten van de situatie als grond voor inter-
nationale bemoeienis bijvoorbeeld ten aanzien van Somalië, Rwanda, Liberia en Haïti.81
Zo stelde de Raad ten aanzien van Haïti: ‘concerned that the persistence of this situ-
ation contributes to a climate of fear of persecution and economic dislocation which
could increase the number of Haitians seeking refuge in neighbouring Member States
and convinced that a reversal of this situation is needed to prevent its negative reper-
cussions on the region’.82 Bij ingrijpen door middel van een vredesoperatie ligt een der-
gelijke verwijzing nog meer voor de hand. In het geval van Liberia was de raad ‘deeply
concerned over… its destabilizing effect on the region’.83
Wereldorde
Ook op wereldniveau geldt de hierboven beschreven zorg voor de internationale vrede en
veiligheid. De internationale gemeenschap heeft een verantwoordelijkheid voor het creë-
ren en instandhouden van een vreedzame wereldorde, waarin staten hun plichten jegens
hun bevolking kunnen nakomen.84 Zo ook kan het tolereren of zelfs ondersteunen van
terrorisme een grond vormen voor internationaal ingrijpen. De sancties van de Veilig-
80 Zie idem The Responsibility to Protect, Supplementary Volume, p. 129 e.v. voor een algemene beschou-
    wing over de aard van de internationale verplichtingen.
81 Somalië (S/RES/733, 23 januari 1992), ICTY/ICTR (S/RES/1329, 30 november 2000), Liberia
    (S/RES/1497, 1 augustus 2003). De analyse van de Australische belangen die in het geding zijn op de
    Salomonseilanden gaat dezelfde kant op. Zie Our Failing Neighbour, Australia and the Future of Solomon
    Islands, ASPI policy report, Barton ACT 2003.
82 S/RES/841, 16 juni 1993.
83 S/RES/1497, 1 augustus 2003.
84 R.H. Jackson ontkent het in Surrogate sovereignty? Great Power Responsibility and ‘Failed States’,
    Institute of International Relations, University of British Columbia, Working Paper No. 25, 1998. R.I.
    Rotberg, ziet een eigen belang om bijstand te verlenen ‘in the interest of world peace’. ‘The New Nature
    of Nation-State Failure’, in The Washington Quarterly, Vol. 25, No. 3, 2002, p. 95.
                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>heidsraad tegen Libië, Afghanistan en Soedan zijn daar voorbeelden van.85 Uitbanning
van drugshandel is ook een mondiaal belang. In een resolutie over Afghanistan noem-
de de Veiligheidsraad ‘the vital importance of combating the cultivation and trafficking
of illicit drugs’.86
Specifieke eigen belangen
Naast algemene belangen van een goed werkende wereldorde kunnen ook specifieke
(nationale) belangen in het geding zijn die worden geschaad door het falen van een
staat elders. Soms kan de ontstane chaos een voedingsbodem bieden voor activiteiten
die duizenden kilometers verderop leed veroorzaken.87 De grens met het collectieve
belang bij vrede en veiligheid is vaag. Dit debat komt telkens terug in de Veiligheids-
raad. Het is niet gezegd dat deze belangen altijd legitieme gronden voor bemoeienis
vormen, maar voor de staat in kwestie kunnen ze zwaarwegend zijn. Toegang tot grond-
stoffen, toegang tot een belangrijke haven, het afwenden van migratiedruk, het into-
men van rebellen die zich ver van hun land herorganiseren en het inperken van smok-
kel kunnen belangrijke gronden voor bemoeienis zijn.
Een bijzonder voorbeeld van eigen belang is het verlenen van bijstand aan eigen bur-
gers in een derde land. Het is een oud beginsel van volkenrecht dat een staat het
recht heeft eigen onderdanen in nood in den vreemde te hulp te schieten. De Entebbe-
operatie van Israël in Uganda onder het regime van Idi Amin is een in dit verband veel-
genoemd voorbeeld.
Conclusie
Uiteindelijk komen de solidariteitsgronden en de gronden gelieerd aan de wereldorde
heel dicht bij eigenbelang: het is op zijn minst een kwestie van verlicht eigenbelang dat
leed en chaos in de wereld worden voorkomen. Dat is immers ook nodig om economi-
sche belangen te kunnen bevorderen en terrorisme en criminaliteit succesvol te bestrij-
den. Dit geldt ook sterk voor een internationaal georiënteerd land als Nederland. De
legitimiteit van de gronden speelt met name bij de vraag of militair kan worden ingegre-
pen. Deze vraag komt in hoofdstuk V aan de orde.
III.5      Het doel: steun voor de staat
Welk doel zou moeten worden nagestreefd met internationale bemoeienis?
In het licht van theorieën over een afkalvende staat die terrein verliest aan supranatio-
nale organisaties, of als gevolg van regionalisme en mondialisering wordt wel de vraag
gesteld of de staat nog wel een centrale rol heeft.88
85 In S/RES/1390, 16 januari 2002, stelt de Veiligheidsraad: ‘Condemning the Taliban for allowing Afghani-
    stan to be used as a base for terrorist training and activities, including the export of terrorism by the Al-
    Qaida network and other terrorist groups as well as for using foreign mercenaries in hostile actions in
    the territory of Afghanistan’. De vaststelling wordt gevolgd door een reeks maatregelen.
86 S/RES/1401, 28 maart 2002.
87 Speech van de Britse minister van Buitenlandse Zaken J. Straw, ‘Failed and Failing States’,
    http://www.eri.bham.ac.uk/seminars/jstraw060902.pdf.
88 Zie ook het slot van paragraaf 1 van dit hoofdstuk.
                                                       34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Het nut van de moderne staat
De ontwikkeling van de moderne industriestaten in de negentiende eeuw en de
opkomst van Oost-Aziatische nieuwe economieën heeft aangetoond dat ontwikkeling
een effectieve staat nodig heeft. Dat is een staat die de interne rechtsorde handhaaft
en zorgt voor openbare diensten en daarnaast een katalyserende, faciliterende, bemoe-
digende en aanvullende rol speelt bij de activiteiten van personen en bedrijven.89 Daar-
bij is het niet nodig in een al te gedetailleerde (of wellicht al te westerse) beschrijving
van de inrichting van een effectieve staat af te dalen.
De staat als bestuursvorm is nog steeds een waardevol ordeningsmechanisme. Op
het niveau van een gebiedseenheid vindt een concentratie van beleid plaats waardoor
belangenafweging kan plaatsvinden. Op dat niveau vindt ook de legitimatie van de keu-
zes plaats. Het is waarschijnlijker dat individuele burgers bescherming kunnen krijgen
van een soevereine entiteit op staatsniveau dan van de internationale gemeenschap of
andere actoren.90
Een informele bestuursvorm is geen alternatief voor de moderne westerse staat. Even-
min kan een afstandelijke en deterministische benadering worden aanvaard die uitgaat
van de waarneming dat in bijvoorbeeld Sub-Sahara Afrika een vorm van traditioneel
gedrag, gebaseerd op patroon-cliëntsystemen zowel legitiem is, als voordeel brengt.
Met ‘legitiem’ wordt dan bedoeld geaccepteerd door het gros van de bevolking en met
‘voordeel’ wordt bedoeld kortetermijnvoordeel voor de handelende persoon.91 Deze
mechanismen hebben grote nadelen.
Het eerste nadeel betreft de (her)verdeling van goederen en privileges. Dit zal niet zon-
der discriminatie gebeuren aangezien de distributie immers gekoppeld is aan loyalitei-
ten en wederdiensten. In ieder geval vindt deze niet plaats volgens algemeen geldende
regels en is zij niet transparant. Onduidelijkheid en ontevredenheid over de verdeling
van schaarse goederen werken geweld in de hand. Een plaats in de oppositie levert
niets op, alleen de macht loont.92 Zo is er geen wenkend alternatief. Het tweede
nadeel is economisch van aard. Door een gebrek aan rechtszekerheid wordt er weinig
geïnvesteerd. Uiteindelijk is er sprake van economische stagnatie: er is minder te
89 ‘Certainly, state-dominated development has failed. But so has stateless development…Without an
    effective state, sustainable development, both economic and social, is impossible.’ The International
    Bank for Reconstruction and Development/The World Bank: World Development Report 1997, The State
    in a changing world, Washington, Oxford 1997, foreword.
90 Cf. O. Schachter, ‘The Decline of the Nation-State and its Implications for International Law’, 36 Colum-
    bia Journal of Transnational Law (1997), p. 23 en R. Mullerson, Ordering Anarchy, International Law in
    International Society, Den Haag, 2000, p. 97.
91 P. Chabal & J.P. Daloz, Afrika works, disorder as political instrument, Oxford/Indianapolis, 1999, p. 147.
    Zij spreken van ‘self-evidently historically determined Western concepts such as development, corrup-
    tion, civil society or even the state’, p. 144.
92 Zie ook R. van der Veen, Afrika, van de koude oorlog naar de 21e eeuw, Amsterdam, KIT, 2002, p. 115
    en door hem aangehaalde bronnen.
                                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>verdelen en er is geen uitzicht op groei en welvaart.93 Het derde nadeel ligt in het
gebrek aan aansluiting bij de wereldeconomie. Om mee te kunnen profiteren van de
mondialisering dient een land aan een aantal strenge eisen te voldoen.94 Een maat-
schappij gebaseerd op cliëntelisme en willekeur voldoet daar niet aan. Deze drie nade-
len versterken elkaar.
De (moderne) staat als bestuursvorm is wenselijk, maar zal deze in de context van de
boven geschetste tradities ook kunnen worden gerealiseerd? In West-Europa werden
persoonlijke banden (die ook kenmerken hadden van patroon-cliëntbetrekkingen) gro-
tendeels vervangen door functionele banden. In staten die nu nog voor een groot deel
hun structuur vinden in persoonlijke banden bestaan factoren die een dynamiek in die-
zelfde richting bevorderen. Een toenemend opleidingsniveau van de bevolking, de groei-
ende beschikbaarheid van informatie, de mogelijkheid om niet door status maar door
talent welvaart en invloed te verwerven en toenemende inbedding in de wereldecono-
mie zijn factoren die een statische opvatting van een nog vrij traditionele samenleving
steeds meer onder druk zullen zetten.
De staat is ook instrument van de statengemeenschap.
De staat is ook instrument van de statengemeenschap en legt verantwoording af over
het nakomen van zijn internationale verplichtingen. Daarvoor is een staat nodig die
effectieve besluitvormings- en handhavingsmechanismen heeft. Het net van staten
moet de hele wereld dekken. In de wereldgemeenschap is de staat een belangrijke
actor en medeverantwoordelijke.95
Geen doel, maar middel
De staat mag geen doel op zichzelf zijn, maar zij is veeleer een middel. De in deze
paragraaf ontwikkelde stellingen leiden tot de conclusie dat de (moderne) staat inder-
daad een onmisbare positieve rol te vervullen heeft. Derhalve is het wenselijk een
ordening op het niveau van een staat te bevorderen.
Het woord ‘falen’ lijkt op zichzelf reeds te suggereren dat er iets gedaan moet worden
voor een staat.96 Dit komt enerzijds doordat het falen zoveel problemen met zich mee-
brengt, variërend van leed voor de burgers tot negatieve repercussies voor de interna-
93 ‘As Weber already noted long ago, the minimal conditions of predictability and judicial protection, which
   are building blocks of a modern economy, are incompatible with a patrimonial system.’ P. Chabal & J.P.
   Daloz, Afrika works, disorder as political instrument, Oxford/Indianapolis, 1999, p. 131.
94 Door Th. Friedman gegroepeerd tot ‘golden straitjacket’, Lexus or the Olive Tree, New York, 2000.
95 ‘In de huidige internationale rechtsbetrekkingen is soevereiniteit ook steeds meer een organisatiebegin-
   sel ter realisering van bepaalde internationaal overeengekomen normen en waarden, zoals onder meer
   belichaamd in de rechten van de mens en doelstellingen op het terrein van vrede en veiligheid, duurzame
   ontwikkeling en welvaartsvoorziening binnen en tussen staten.’ N.J. Schrijver, ‘Begrensde soevereiniteit -
   350 jaar na de Vrede van Munster’, inaugurele rede, Amsterdam 1998, p. 41, ook gepubliceerd in Trans-
   aktie-tijdschrift over de wetenschap van oorlog en vrede, jrg. 27 (1998), pp. 141-178. Zie ook de rege-
   ringsnota uit 1993 van J. Pronk, minister voor Ontwikkelingssamenwerking, Een wereld in geschil, p. 12.
96 ‘[P]reventing states from failing and resuscitating those that fail is one of the strategic imperatives of
   our times’, Speech van de Britse minister van Buitenlandse Zaken J. Straw, ‘Failed and Failing States’,
   http://www.eri.bham.ac.uk/seminars/jstraw060902.pdf, p. 1.
                                                      36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>tionale gemeenschap. Anderzijds is de perceptie getekend door het uitgangspunt dat
de bestaande staten de norm zijn.
De Dekolonisatieverklaring van de VN uit 1960 erkent een recht op zelfbeschikking
voor alle afhankelijke volkeren. Na de uitoefening van dit recht waren de nieuwe staten
vervolgens soeverein, met handhaving van bestaande grenzen. Dit gold ook voor zwak-
ke staten, die empirisch geen bestaansrecht hadden en wier soevereiniteit niet intern
werd geschraagd.97 Met de toenemende internationale betrekkingen wensten de jonge
staten overal hun soevereiniteit bevestigd te zien. Politieke opvattingen en internationa-
le rechtsregels traden in de plaats van de organische opkomst en ondergang van poli-
tieke eenheden op het niveau van ‘staat’.
Deze relativering leert dat het instandhouden van een samenstel van grondgebied,
bevolking en regering niet altijd de hoogste wijsheid is. Het werkelijke criterium zou
afstandelijker moeten zijn: wordt de situatie beter als derden zich ermee bemoeien?
De restauratie van een staat op zichzelf heeft niet veel zin. Het gaat om de kwaliteit
van de staat voor zijn burgers, de regio en de wereldgemeenschap. Het gaat niet om
een staat als zodanig, maar om een effectieve staat.
In concreto hoeft dat niet per se dezelfde eenheid te behelzen die eerder faalde. In
ieder geval zijn in het volkenrecht staatsvorming en statenopvolging op grond van
vreedzame besluitvorming mogelijk. Van belang is voortdurende levensvatbaarheid van
de oude (of eventueel een nieuwe) entiteit, en uiteindelijk een verbetering in de situatie
van de bevolking en meer in het algemeen het wegnemen van de negatieve effecten op
lokaal, regionaal en wereldniveau.98
Op korte termijn gaat het om de stappen naar dat doel en om het wegnemen van de
meest verstorende effecten, onder andere door het verlenen van humanitaire bijstand.
In hoofdstuk IV komen de middelen aan de orde om deze doelen te bereiken.
97 ‘From that time empirical statehood as a valid ground for determining the right to sovereignty went into
   eclipse and juridical statehood became the basic criterion’, aldus R.H. Jackson in Surrogate sovereign-
   ty? Great Power Responsibility and ‘Failed States’, Institute of International Relations, University of Bri-
   tish Columbia, Working Paper No. 25, 1998, p. 9. H.H. Holm spreekt in dit verband van het ontbreken
   van positieve soevereiniteit (de soevereiniteit die gelegitimeerd is doordat goedkeuring van de eigen
   bevolking is verkregen) en het resteren van een negatieve soevereiniteit (die berust op internationale
   erkenning). ‘The responsibility that will not go away; weak states in the international system’, paper at
   Conference on Failed states and International security: causes, prospects and consequences’ at Purdue
   University, February 25-27 1998, p. 4. Zie ook G. Kreijen, State Failure, Sovereignty and Effectiveness,
   Legal Lessons from the Decolonization of Sub-Saharan Africa, Leiden, Brill, 2004.
98 De regeringsnota Een wereld in geschil spreekt van internationale erkenning van nieuw gevormde staten
   mits er garanties zijn voor de naleving van mensenrechten, met name van nieuw ontstane minderheden,
   1993, p. 16.
                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>IV         Middelen om het falen van staten te bestrijden
IV.1       Het falen van staten en prioriteit van beleid: een nieuw paradigma
In hoofdstuk III is geconstateerd dat het falen van staten ingrijpende gevolgen heeft en
dat de wereldgemeenschap en individuele staten diverse gronden hebben om het falen
te bestrijden. De instrumenten daarvoor zullen moeten aansluiten bij de ook in dat
hoofdstuk beschreven onderliggende factoren. Bij het inventariseren van instrumenten
in dit hoofdstuk blijkt dat vele van deze instrumenten reeds worden ingezet door de
wereldgemeenschap en (groepen van) individuele staten. Het voorkomen of herstellen
van het falen van staten is hierbij meestal niet de expliciete doelstelling, maar beleid
gericht op armoedebestrijding en naleving van mensenrechten kan wel een dergelijk
effect hebben. Pas de laatste jaren komt de noodzaak van het expliciet hanteren van
deze doelstelling, die landenbeleid en themabeleid doorsnijdt, meer prominent naar
voren. De recente Afrika-nota van minister Van Ardenne is hier een duidelijk voorbeeld
van.99
Deze nota staat niet op zichzelf. Sinds het begin van de jaren negentig is er door
onderzoekers veel geschreven over falende staten. Ook politici besteden steeds meer
aandacht aan het verschijnsel. Het komt aan de orde in de recente Europese Veilig-
heidsstrategie.100 De rede van de Britse minister Straw wordt prominent aangehaald
in de adviesaanvraag. De anti-terrorismestrategie van de Verenigde Staten gaat in op
de problematiek.101 In een Australisch beleidsadvies wordt de term ‘paradigma’
gehanteerd om te laten zien dat het hier geen separaat onderdeel van beleid betreft,
maar de sleutel waarin beleid kan worden gezet.102
99    ‘Sterke mensen, zwakke staten’, brief van minister Van Ardenne van 3 oktober 2003, Tweede-Kamer-
      stuk nr. 29.237, nr. 1. Hierin wordt reeds een scala van beleidsopties gepresenteerd die relevant zijn
      voor het falen van staten. Zie ook de algemene nota van minister Van Ardenne van 3 oktober 2003
      over ontwikkelingssamenwerking ‘Aan elkaar verplicht’ die uitvoerig aandacht besteedt aan stabiliteit
      als voorwaarde voor ontwikkeling (Tweede-Kamerstuk nr. 29.234). In de Nederlandse notitie over con-
      flictpreventie (2001) worden reeds vele aspecten belicht die ook hier van belang zijn (early warning,
      coördinatie, regionale aanpak). De beleidsnota over post-conflict wederopbouw is vooral relevant voor
      de laatste fase van het falen. De overtuiging dat juist de politieke kaders waarbinnen ontwikkelings-
      processen zich afspelen de aandacht verdienen is al langer gemeengoed. Het was bijvoorbeeld het
      thema van de nota ‘Een wereld in geschil’ van de toenmalige minister voor Ontwikkelingssamenwer-
      king, J. Pronk, ministerie van Buitenlandse Zaken, Den Haag, 1993.
100 A secure Europe in a better world, European Security Strategy, aanvaard door de Europese Raad op
      12 december 2003, p. 8. De EU gaat uit van het eigen veiligheidsbelang van de Unie en bepleit in dit
      document betrokkenheid bij iedere nationale of regionale problematiek die daarop een uitwerking kan
      hebben. De EU wil het handels- en ontwikkelingssamenwerkingsbeleid hiervoor inzetten.
101 National Strategy for Combating Terrorism, February 2003, US Government, p. 23: ‘we will ensure that
      efforts designed to identify and diminish conditions contributing to state weakness and failure are a
      central U.S. foreign policy goal’.
102 Our Failing Neighbour, Australia and the Future of Solomon Islands, ASPI policy report, Barton ACT
     2003, p. 28.
                                                     38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Beleidsvorming: integrale belangenafweging en integrale inzet van middelen
Het voorkomen en herstellen van het falen van staten vraagt om internationale samen-
werking en consequente beleidsvorming. De interne Nederlandse coördinatie, consis-
tentie en coherentie komen het eerst aan de orde. Het ontwerpen van integraal beleid
betekent in de eerste plaats dat alle belangen moeten worden afgewogen en in de
tweede plaats dat de instrumenten met elkaar in overeenstemming moeten worden
gebracht. Bij de belangen gaat het ook om de (potentiële) schade aan eigen Neder-
landse belangen, bijvoorbeeld op het terrein van migratie, criminaliteit, drugs, ziektebe-
strijding en terrorisme.103 Men kan hierbij ook kijken naar belangen van Nederlanders,
inclusief migranten die zich betrokken voelen bij hun land van oorsprong. De regering
zou moeten komen tot (interdepartementaal) gecoördineerde bepaling van prioriteiten-
landen, aan de hand van een analyse van de ernst van de situatie (voor de lokale bevol-
king, de regio en de wereld), van de Nederlandse belangen en de beschikbaarheid van
effectieve Nederlandse middelen. Juist door het expliciet meewegen van de genoemde
binnenlandse effecten kan deze afweging anders uitpakken dan bij het enkel toepassen
van buitenlandspolitieke en ontwikkelingsrelevante criteria. Het resultaat van de interne
afweging moet daarna worden ingebracht op Europees en mondiaal niveau bij het stel-
len van prioriteiten, bij geopolitieke besluitvorming, bij toetreden tot coalities, bij het
bestemmen van ontwikkelingsgeld en bij deelname aan vredesoperaties.
Het ontwerpen van integraal beleid heeft in die fase betrekking op het combineren en
afstemmen van de instrumenten. Daarbij moeten de politieke benadering, de economi-
sche en financiële benadering, de ontwikkelingssamenwerkingsbenadering en de veilig-
heidsbenadering ten dienste staan van het voorkomen of herstellen van de gevolgen
van het falen van staten zoals beschreven in hoofdstuk III. Dit geldt ook voor de inzet
van de middelen die op deze terreinen beschikbaar zijn. De mentaliteit zou moeten zijn
dat diverse onderdelen van de overheid gezamenlijk middelen inzetten voor gemeen-
schappelijk vastgestelde doelen. In belangrijke mate zullen uitgaven op dit terrein ont-
wikkelingsrelevant zijn. Een deel van deze fondsen kan daarom voor rekening van de
begroting van ontwikkelingssamenwerking komen (en ook als ODA-uitgaven gelden).104
De beleidsomslag bij het toedelen van middelen voor ontwikkelingssamenwerking
In het licht van de effecten dient de problematiek van falende staten de toon te zetten
voor beleid. Dan moet er, voor zover het nastreven van ontwikkelingsdoelen aan de
orde is, ook opnieuw worden gekeken naar de criteria die door Nederland (en andere
donoren) worden toegepast bij het beslissen over de besteding van ontwikkelingsgel-
den. Binnen het denken en beleid inzake ontwikkelingssamenwerking bestaat al lang
het inzicht dat de hulpinspanningen relatief klein zijn in verhouding tot andere factoren
die invloed hebben op ontwikkeling. Het schommelen van grondstoffenprijzen, financië-
le crises, natuurrampen en ook conflicten kunnen tenietdoen wat in jaren moeizaam is
opgebouwd. Omgekeerd kan de opbloei van handel veel meer perspectief bieden dan
103 Ook de WRR noemt concrete Nederlandse belangen (op het terrein van immigratie, criminaliteit) en wel
     als factor bij de landenkeuze voor ontwikkelingssamenwerking. Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur,
     WRR-rapport nr. 58, Den Haag, 2001, p. 69.
104 In reactie op specifieke vragen van de regering is de AIV in advies nr. 34, Nederland en Crisbeheer-
     sing, drie actuele aspecten, Den Haag, maart 2004, nader ingegaan op de wenselijke Nederlandse
     opstelling inzake de ‘odability’ van uitgaven in het kader van een geïntegreerd veiligheidsbeleid. Zie
     ook de brieven over dit onderwerp van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking aan de Tweede
     Kamer van 12 maart 2004 en 13 april 2004.
                                                       39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>de overdracht van ontwikkelingsgelden. Vanuit hetzelfde perspectief zou naar het falen
van staten moeten worden gekeken. Het falen van een staat kan onmetelijk veel scha-
de aanrichten aan het leven en de perspectieven van mensen en alles afbreken waar
generaties zich voor hebben ingezet (waaronder ook de bijdragen van donoren). Is het
voorkomen van dergelijke schade niet een doelstelling die zwaarder weegt dan het met
kleine stapjes vooruithelpen van staten die op zich stabiel zijn? Daarbij moet wel wor-
den aangetekend dat ontwikkelingsgeld voor ontwikkelingsdoelen moet worden ingezet
en dat dit in de keuze van de landensituaties tot uitdrukking moet komen.
Is het Nederlandse beleid voor de besteding van ontwikkelingsgelden voldoende gericht
op het voorkomen van schade door het falen van staten? Effectiviteit, efficiëntie van
de bestedingen en het eisen van goed bestuur van de partnerlanden zijn binnen dit
beleid zwaarwegende factoren.
Maar in een land dat afglijdt naar de status van falende staat zijn geen stabiele voor-
waarden voor blijvende resultaten. Het beleid van de overheid voldoet daar per definitie
niet aan de criteria van goed bestuur. Dit mag geen alibi zijn om afzijdig te worden of te
blijven. De noodzaak om te komen tot een verbetering van de situatie is des te sterker
aanwezig. Goed bestuur is niet zozeer een te stellen voorwaarde voor ontwikkelingssa-
menwerking als wel een (prioritair) doel daarvan.105
Dit betekent dat fondsen voor multilaterale en bilaterale ontwikkelingssamenwerking
niet louter daar moeten worden ingezet waar de meest aansprekende resultaten kun-
nen worden bereikt, maar evenzeer daar waar er perspectieven zijn om toekomstige
schade door het falen van staten af te wenden. Vaak zal dit juist zijn in staten die
slecht presteren op het terrein van goed bestuur, of meer in het algemeen geen gunsti-
ge voorwaarden bieden voor een efficiënte inzet van de middelen. Dit leidt niet tot het
overboord gooien van de criteria, maar in bepaalde gevallen wel tot het nuanceren
daarvan – en het kiezen voor een andere invulling van de hulprelatie – in het licht van
een hoger doel. Het gaat erom te voorkomen dat de staat faalt en daardoor grote scha-
de doet ontstaan aan de eigen bevolking en derden, waaronder Nederland.
Zo kan ten aanzien van een land als Nigeria worden vastgesteld dat het risico van
falen in de afgelopen decennia reëel is geweest en dat de schade immens zou zijn
geweest in termen van humanitaire nood, regionale onrust, migratie en criminaliteit.
Daartegenover heeft een stabiel Nigeria juist een positieve uitstraling op de omliggen-
de landen en Afrika als geheel.
Dit alles betekent dat de beperkte voortgang op het terrein van goed bestuur niet in de
weg zou moeten staan aan gericht beleid om de voorwaarden te helpen scheppen voor
een stabiele staat. In het huidige Nederlandse beleid wordt het concept goed bestuur
niet zozeer omschreven in termen van conditionaliteit, als wel in termen van ‘common
sense’. De minister voor Ontwikkelingssamenwerking noemt goed bestuur (zij spreekt
vaak van ‘beter bestuur’) een (praktische) voorwaarde voor duurzame armoedebestrij-
ding. Het is voor haar geen absoluut criterium om een land de status van partnerland
toe te kennen. In haar ogen dient echter ‘om effectieve samenwerking met partnerlan-
den mogelijk te maken […] aldaar tenminste de intentie tot goed bestuur aanwezig te
zijn, in combinatie met maatregelen ter verbetering’.106 Dit is flexibeler dan in het
105 In vergelijkbare zin ook Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur, WRR-rapport nr. 58, 2001, p. 58 e.v.
106 Nota Aan elkaar verplicht, Tweede-Kamerstuk nr. 29.234, 3 oktober 2003, paragraaf 4.2.
                                                    40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>verleden, maar het lijkt nog uit te sluiten dat hulp wordt gebruikt om een verslechtering
tegen te gaan. De AIV heeft het daarom wat anders geformuleerd: ‘De selectie van lan-
den waaraan steun wordt verleend moet zodanig zijn dat alleen landen in aanmerking
komen waar steun een reële bijdrage kan leveren aan de bevordering van het geheel
van de mensenrechten.’107 Deze formulering laat ook ruimte voor het inzetten van
hulp om een verslechtering tegen te gaan op plaatsen waar de regering slechts in
geringe mate gecommitteerd is aan het verbeteren van het bestuur.
Recentelijk zijn de mogelijkheden om hulp juist in te zetten in situaties waar de voor-
waarden ongunstig zijn, duidelijk vergroot door de oprichting van het flexibele Stabili-
teitsfonds. Daarmee kunnen bestaande en nieuwe activiteiten op het terrein van con-
flictbeheersing gefinancierd worden.108 Het grote voordeel van het fonds is dat ODA-
en non-ODA-middelen kunnen worden aangewend in de landen die niet voldoen aan de
vereisten van goed bestuur. Dit mag er echter niet toe leiden dat het beleid tegenover
falende staten zich daartoe beperkt, terwijl in feite grote delen van het beleid buiten
het -in omvang beperkte- Stabiliteitsfonds ook dienstbaar kunnen worden gemaakt aan
de doelstelling om het falen van staten te voorkomen of te herstellen.
De genoemde ‘common sense’-benadering is valide. Uiteraard moet er op termijn zicht
zijn op resultaat en corrupte regeringen dienen niet gesubsidieerd te worden. Als een
regering op grove wijze de mensenrechten schendt, is samenwerking op regeringsni-
veau niet meer mogelijk. In dat geval moet steeds naar wegen worden gezocht om de
situatie positief te beïnvloeden, met name via lokale en internationale maatschappelij-
ke organisaties. In de Afrika-notitie wijst minister Van Ardenne erop dat in staten in
conflict en falende staten andere partners, zoals particuliere organisaties, moeten wor-
den geïdentificeerd.109 Ook de Europese Commissie signaleert dit ten aanzien van
‘moeilijke partnerschappen’ en vraagt om een ‘benadering waarbij aandacht wordt
besteed aan de diepere oorzaken van de problemen die vaak verband houden met
bestuur, en waarbij een aan de specifieke context in het betrokken land aangepast
pakket van maatregelen wordt ontwikkeld.’ Om redenen van solidariteit, gevaar van
isolering van een land en ten bate van de effectiviteit van de hulp op langere termijn
kiest men voor alternatieve benaderingen. Men noemt humanitaire hulp, steun voor
activiteiten van maatschappelijke organisaties en politieke initiatieven.110 De keuze
107 Zie AIV-Advies nr. 30, Een mensenrechtenbenadering van ontwikkelingssamenwerking, Den Haag, april
      2003, conclusies p. 44.
108 Zie brief van minister Van Ardenne van 3 oktober 2003, Tweede-Kamerstuk 29.200, nr. 10. Het Stabi-
      liteitsfonds zou in 2004 uitgaven tot M 64,2 mln. mogelijk maken, waarvan M 20 mln. vrij besteed-
      baar (brief van minister Van Ardenne aan de Tweede Kamer van 12 maart 2004). Het betreft hier voor
      een groot deel uitgaven die vroeger onder andere programma’s werden gebracht. De oprichting past in
      een trend. Het Verenigd Koninkrijk kent de (Sub-Sahara) ‘Africa Pool’ en de ‘Global Pool’, de EU is
      bezig met het uitwerken van een ‘Peace Facility’.
109 Nota Sterke mensen, zwakke staten, Tweede-Kamerstuk nr. 29.237, nr. 1, 3 oktober 2003, paragraaf
      6.2. Of, zoals het VN-Comité inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten het formuleert in een
      General Comment 8 over effecten van sancties: ‘ [T]he inhabitants of a country do not forfeit their
      basic economic, social or cultural rights by virtue of any determination that their leaders have violated
      norms relating to international peace and security’, VN Doc. E/C.12/1997/8.
110 Zie Mededeling van de Commissie aan de Raad over Bestuur en Ontwikkeling, COM (2003) 615 defini-
      tief van 20 oktober 2003, pp. 20 en 22-26.
                                                       41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>van de specifieke instrumenten moet dan nog steeds aansluiten bij de mogelijkheden.
Daarnaast horen ook maatregelen om een verslechtering te voorkomen legitiem te zijn
binnen het beleid. Dit past binnen het paradigma dat voorkómen van het falen van sta-
ten en de bijbehorende schade een groter netto-effect heeft dan verdere vooruitgang in
stabiele staten.
Drie mogelijke effecten van beleid
Middelen die deel uitmaken van bestaand beleid vanuit derde landen raken het proces
van het falen van staten op drie manieren. Derde landen kunnen bijdragen aan een ver-
betering, de problematiek verergeren of zich afkeren van een staat.
Vaak wordt met de beste bedoelingen hulp aangeboden, bijvoorbeeld in de vorm van
projecthulp. Door de specifieke constellatie van het ontvangende land kan dergelijke
hulp lokale tegenstellingen aanwakkeren. Zo zijn in Somalië door donoren projecten
gesteund om akkerbouw te bevorderen die tegenstellingen tussen clans hebben aange-
wakkerd. Zij kwamen ten goede aan bepaalde clans en benadeelden tegelijk andere
(veehoudende) clans, doordat de overheid vee liet verdrijven.111 Een ander voorbeeld
vormt de hulp aan Afghanistan, die in de jaren ’70 de oude vormen van sociale contro-
le ondermijnde. Nieuwe elites kwamen omhoog uit het met buitenlands geld gesteunde
onderwijs en de bureaucratie. Zij voegden zich soms bij extreme islamitische en
marxistische groeperingen.112 Meer in het algemeen kan hulp ook juist regimebevesti-
gend werken. Het voorkómen van contra-productieve effecten vereist grote kennis van
de situatie ter plaatse. Het is noodzakelijk om in landen waar een aantal risicofactoren
aanwezig is de mogelijkheid van dergelijke onbedoelde effecten onder ogen te zien en
mee te wegen, in samenspraak met andere donoren.
Waarom hebben middelen om de situatie ten goede te keren vaak niet gewerkt?
Meestal was de inzet van middelen niet evenredig aan de omvang van de problematiek.
Een wapenembargo dat niet gehandhaafd wordt; kritische verklaringen over corruptie
terwijl de praktijken gewoon door kunnen gaan; sommige landen en internationale
bedrijven die de effectiviteit van de inzet van andere landen ondergraven omdat zij
belang hebben bij de status quo, et cetera.
In een aantal gevallen hebben donoren een land de rug toegekeerd omdat er te weinig
zicht was op resultaat van de samenwerking. Deze afzijdigheid zal zelden een stimu-
lans zijn die tot verbetering van de situatie leidt.
Uitgangspunt moet blijven dat de ingrijpende gevolgen van het falen van een staat een
krachtige en gecoördineerde inzet van de actoren op het wereldtoneel vereisen en
rechtvaardigen. Vanwege de eindigheid en uiteindelijk vaak gebrekkige effectiviteit van
de middelen zal het nodig blijven selectief te zijn. De actoren die over middelen
beschikken zullen permanent moeten afstemmen waar zij deze middelen willen inzet-
ten. Landen kunnen een leidende rol spelen in bepaalde coalities en zich richten op
een (bijna) falende staat waar zij instrumenten voor kunnen inzetten en tegelijkertijd
andere landensituaties over laten aan andere coalities.
111 Humanitarian aid to Somalia, IOV-rapport over Somalië, Den Haag 1994, p. 58.
112 Chr. Cramer and J. Goodhand: 'Try again, fail again, fail better? War, the state and the ‘post-conflict’
     challenge in Afghanistan’, in Development and Change, Vol. 33, No. 5, November 2002, p. 894.
                                                   42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>IV.2      De actoren
Gebundelde aanpak
Het is duidelijk dat een specifiek Nederlands beleid en concrete beslissingen van
Nederland geen dam opwerpen tegen het falen van staten. Internationale bundeling
(bijvoorbeeld tot een EU-benadering, een OVSE-benadering, een VN-benadering of een
gelegenheidscoalitie van donoren of anderszins betrokken landen), of minstens strin-
gente onderlinge afstemming, is essentieel. Dit geldt zowel bij positieve maatregelen
(ondersteuning) als bij negatieve maatregelen (sancties). Het gaat om de effectiviteit
en de signaalwerking van het gekozen forum. De keuze van het forum wordt onder
meer bepaald door de vraag of alle landen die steun kunnen geven aan pogingen om
het falen van een staat te bestrijden, deel uitmaken van het forum; evenzeer moet er
voor worden gezorgd dat derde staten die juist bijdragen aan het falen, in de besluitvor-
ming worden gebonden of op basis daarvan kunnen worden aangesproken.
De laatste jaren is het buitenlands beleid van de EU-lidstaten steeds meer een onder-
werp van EU-beleid geworden. In de veiligheidsstrategie van de EU wordt benadrukt dat
de capaciteit van de EU-leden gebundeld moet worden. Dit wordt met name van toe-
passing verklaard op gezamenlijke dreigingsanalyses, de gewapende macht, geldmidde-
len, civiel bestuur na een gewapende interventie en diplomatie. Dit hoeft nog niet te
betekenen dat de EU de lidstaten in alle concrete gevallen zou moeten vertegenwoordi-
gen in de gremia waar inspanningen van de wereldgemeenschap en de donoren om het
falen van een staat te voorkomen of herstellen worden gecoördineerd. Op de langere
termijn kan dit het geval zijn. Het betekent wel dat de EU, door partners die deel uitma-
ken van de op probleemlanden gerichte fora en coalities, goed moet worden betrokken
bij het beleid.
Het gaat in het bijzonder om de vraag of ontwikkelingssamenwerking met een bepaald
land, dat dreigt te falen, nog zinvol is en zo ja welke vorm deze zou moeten hebben.
Een toetsing door een enkele donor, bijvoorbeeld aan het criterium goed bestuur, zou al
snel kunnen leiden tot de optie om maar niets (meer) te doen. Waar het staten betreft
die (kunnen gaan) falen is sterke donorcoördinatie onontbeerlijk bij het inventariseren
van de risico’s en te verwachten effecten van de inzet van middelen; en vervolgens
ook bij het verzekeren dat er, waar mogelijk in overleg met de overheid van het ontvan-
gende land, een evenwichtig pakket activiteiten wordt samengesteld. Een dergelijke
exercitie gaat verder dan het ter beschikking stellen van fondsen. Het gaat om het tota-
le beleid en de meest effectieve inzet van middelen in het kader van een geïntegreerde
benadering door alle betrokkenen.
Regionale actoren
Landensituaties kunnen meestal niet geïsoleerd worden behandeld. Een aanpak van de
problemen in de hele regio heeft de voorkeur. Dit wordt reeds in brede kring onder-
schreven.
Met name landen uit de regio moeten worden betrokken bij het toepassen van beleids-
middelen op de falende staat. Dit betekent niet dat de landen in de regio een vetorecht
toekomt op actie door derde landen. In het geval van Zimbabwe lijkt actie geboden om
het falen van de staat te voorkomen. Daarbij is ondersteuning door Zuid-Afrika gewenst
voor het vergroten van de kans op succes. Een aarzelende houding van dat land moet
echter niet leiden tot het staken van het uitoefenen van politieke druk. Terecht is gelijk-
tijdig via VN-procedures en het Gemenebest actie ondernomen. De internationale
gemeenschap boekte met tijdig politiek ingrijpen succes in onder meer Fiji en Gambia.
                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Hier werd politieke druk uitgeoefend via verschillende kanalen (de staten van de Stille
Zuidzee, het Gemenebest en de EU in het geval van Fiji). Het verdient aanbeveling
structuren te scheppen die leiden tot regelmatig contact en die niet pas in een moeilij-
ke situatie worden ingeroepen. De dialogen van de Europese Unie met derde landen
vormen hiervan een goed voorbeeld. Dit geldt voor de politieke dialogen die zijn geba-
seerd op bilaterale overeenkomsten en ook voor de mechanismen gebaseerd op de
multilaterale verdragen van de EU met de ACP-landen.113 Bij het introduceren van een
structurele dialoog moet echter worden vermeden dat de partij die actie wil onderne-
men gehinderd wordt door de verplichting om in alle gevallen eerst een tijdsintensieve
dialoog aan te gaan en daardoor met name negatieve sancties op de lange baan moet
schuiven.
Regionale fora kunnen een eigen bijdrage leveren aan het voorkomen of herstellen van
falende staten. Zij kunnen normen vastleggen, toezicht houden, steun verlenen en
ingrijpen. In het geval van Afrika onderstreept de EU dat het hier moet gaan om speci-
fiek Afrikaanse inzet voor conflictpreventie en vredesopbouw door middel van recente
structuren als de Afrikaanse Unie en NEPAD. De EU wil ook steun verlenen aan de pan-
afrikaanse mensenrechteninstellingen en de bestrijding van corruptie krijgt veel aan-
dacht.114 Effectieve internationale toezichtsmechanismen kunnen worden gebruikt
voor het signaleren van risico’s en negatieve ontwikkelingen. Meer in het algemeen zou
het goed zijn als er ook in regio’s binnen en rond Azië een OVSE-achtig mechanisme
zou worden ingesteld.115 Dat zowel het ASEAN Regionaal Forum als APEC steeds
meer hun politieke dimensie ontwikkelen is een hoopgevend teken. Toezicht kan aanlei-
ding geven tot politiek optreden. Sommige organisaties zullen dit op eigen gezag doen.
Het is ook mogelijk, zeker bij gewapend optreden, dat de VN een verzoek richt tot een
regionale organisatie of optreden van een regionale organisatie vooraf goedkeurt. De
Afrikaanse Unie heeft plannen om te komen tot snel inzetbare brigades. Gelet op rap-
porten over ernstige mensenrechtenschendingen gepleegd door ECOMOG-troepen in
Sierra Leone zou de VN in ieder geval te voren duidelijke criteria moeten opstellen voor
het sanctioneren van optreden door derden en in concrete gevallen ook kaders moeten
stellen voor het ingrijpen.
In veel gevallen is de regio evenwel zelf een deel van het probleem. Bij falende staten
ontbreken vaak regionale economische en defensieorganisaties die in staat zijn hen te
beschermen en te zorgen voor een stabiele economische omgeving. Soms kan dat wor-
den bereikt als een meer stabiele regio haar grenzen ruim definieert. In deze categorie
vallen positieve beleidsmaatregelen van de EU ten opzichte van probleemregio’s, zoals
het instellen van het Stabilisatie- en Associatieproces voor de westelijke Balkan. In
andere gevallen zullen landen van buiten de regio, gelet op hun belangen bij stabiliteit,
113 Zie COM(2003) 615 final, pp. 7-10, en K. Arts, ‘Meeting the human rights commitment of the Coto-
      nou Agreement: political dialogue requires investment’, The ACP-EU Courier, No. 200, September
      2003, pp. 21-23.
114 Europese Commissie: Mededeling aan de Raad, De EU-Afrika dialoog, COM (2003) 316 final van 23
      juni 2003.
115 AIV-advies nr. 10, De ontwikkelingen in de internationale veiligheidssituatie in de jaren negentig: van
      onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, Den Haag, september 1999, p. 44.
                                                     44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>zich moeten committeren om bij te dragen aan dergelijke structuren.116
Niet-statelijke actoren
Juist waar de staat faalt moet een beroep worden gedaan op maatschappelijke institu-
ties en actoren die nog wel functioneren. Dit is van belang voor resultaten op korte ter-
mijn, maar ook voor het stimuleren van samenwerking en de opbouw van ‘sociaal kapi-
taal’ voor de langere termijn. Juist de ‘civil society’ (alle organisatievormen van de
bevolking zelf) vormt de ruggengraat van de maatschappij en het tegenwicht tegen
onvoldoende functionerende instituties. Zowel bij het voorkomen van het falen van een
staat als bij het herstellen van een staat is het van belang om te bouwen aan een
krachtige ‘civil society’.
Daar vindt men ook de bondgenoten voor de opbouw. NGO’s kunnen een belangrijke rol
spelen bij het verzamelen van gegevens, het verkrijgen van inzicht in de lokale proble-
men en de opbouw zelf. Er is een zeker risico dat, in de precaire omstandigheden van
een staat die in een proces zit dat op falen kan uitlopen, ook deze actoren worden
gecorrumpeerd of, meer in het algemeen, niet als representatieve partner kunnen gel-
den. Ook hier kan informatie-uitwisseling en samenwerking van donoren vaak helder-
heid verschaffen.
Het onderwerp ‘ondernemen in conflictgebieden’ krijgt ruime aandacht in een recente
regeringsnota.117 Het is verheugend dat de regering uitspreekt dat een bedrijf een
actieve en vrijwillige maatschappelijke verantwoordelijkheid draagt die verder gaat dan
het in acht nemen van lokale wettelijke voorschriften. Een bedrijf dient bij te dragen
aan ontwikkeling en maatschappijopbouw en in ieder geval deze processen niet te
ondermijnen, aldus de nota. Nederland zou zich ervoor moeten inzetten dat een derge-
lijke houding ook wordt ingenomen door eventueel internationaal gezag, als dat in
falende staten wordt gevestigd.
Het onderwerp ‘conflict trade’ is al genoemd. De rol van wapenhandelaren bij het falen
van staten is ook relevant. Naast de traditionele aanwezigheid en de productie van
(kleine) wapens in de regio vormt de internationale (illegale) wapenhandel een substan-
tiële bron van wapens. Het VN-Actieprogramma tegen de verspreiding van handvuurwa-
pens en lichte wapens, aanvaard op 21 juli 2001, is de eerste aanzet voor een interna-
tionale aanpak van het probleem.118 Iedere twee jaar buigen de staten zich over de
effecten op de controle van productie en handel in kleine wapens. Het opstellen van
een verdrag, mits voorzien van controleerbare verplichtingen zou de volgende stap moe-
ten worden. Het is teleurstellend dat er binnen de EU weinig steun is om het wapenex-
portbeleid van de lidstaten te normeren met bindende afspraken. Onder meer door het
optreden van de OESO Financial Action Task Force zullen er verder meer waarborgen
moeten worden geschapen tegen illegale transacties en het witwassen van geld dat is
verdiend met illegale wapentransacties. Openbaarmaking van praktijken van financiële
instellingen en van gebrekkige controle door overheden vormt een wapen in deze strijd.
116 Zie Michael Ignatieff: ‘State building and nation building’, in R.O. Keohane en J.L. Holzgrefe (eds),
      Humanitarian Intervention, Cambridge, 2003, p. 314-5.
117 Ondernemen in conflictgebieden, brief van minister Van Ardenne aan de Tweede Kamer der Staten-
      Generaal van februari 2004, Tweede-Kamerstuk nr. 29.439 nr. 1.
118 VN Doc. A/CONF.192/15. Zie ook hoofdstuk III van het AIV-advies nr. 2, Conventionele wapenbeheer-
      sing: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, Den Haag, april 1998.
                                                    45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>IV.3     Categorieën van beleidsmiddelen ter voorkoming van het falen van staten
Hieronder worden de beleidsmiddelen behandeld in relatie tot de fase waar zij het
meest effect kunnen hebben. In de eerste fase, de fase van de groeiende tegenstellin-
gen, kan nog worden gestreefd naar het voorkómen van het falen van de staat door
middel van algemeen voorwaardenscheppend beleid en gericht beleid. Er moet aanslui-
ting worden gezocht bij de drie factoren die in hoofdstuk III zijn geïdentificeerd.
Algemeen voorwaardenscheppend beleid gericht op de gegeven omstandigheden
Eén van de relevante factoren bij het falen van staten is de druk op de staat. Als de
staat niet succesvol is en weinig te verdelen heeft, neemt de onvrede toe. Dit maakt
de staat kwetsbaar. In hoofdstuk III staan ‘gegeven omstandigheden’ beschreven waar
een staat mee te kampen kan hebben. Dat er sprake is van gegeven omstandigheden
in een bepaalde staat betekent niet dat deze altijd uitwendig van aard zijn. Als men
economische malaise als een omstandigheid definieert kan deze zeer wel mede te wij-
ten zijn aan overheidsbeleid. In ruime zin staat alle beleid dat de druk op de staat kan
verminderen ten dienste van preventie: armoedevermindering door materiële hulp; ver-
beteren van het economisch perspectief door nationale en internationale maatregelen.
Het is duidelijk dat het louter verhogen van de hoeveelheid te verdelen goederen geen
enkele garantie biedt voor stabiliteit. Het gaat om de wijze van het verdelen van goede-
ren en welzijn.119 Emancipatie van de vrouw en bevordering van respect voor de rech-
ten van de mens zijn in dit kader niet alleen een doel op zich, maar ook een essentiële
voorwaarde om de levensomstandigheden in een land te verbeteren.120
Ondanks alle inspanningen van de wereldgemeenschap en individuele landen moet wor-
den vastgesteld dat de kwetsbaarheid van vele staten een gegeven is. Er valt niet te
ontkomen aan de als cliché klinkende conclusie dat er meer gedaan zal moeten wor-
den om landen economisch perspectief te bieden, om de bevolkingsdruk te verminde-
ren, om de aanwezigheid van grote aantallen kleine wapens te bestrijden en de invloed
van de andere in hoofdstuk III genoemde factoren van kwetsbaarheid te verminderen.
Dikwijls hangen de verschillende factoren met elkaar samen. Bij het verminderen van
de hoeveelheid kleine wapens gaat het niet alleen om het verhinderen van aanvoer en
het innemen van wapens.121 Het is duidelijk dat voor deze aspecten voldoende fond-
sen moeten worden vrijgemaakt. Er moet ook aandacht worden besteed aan de onder-
liggende lokale problematiek die het verwerven en gebruiken van wapens in de hand
werkt. Het grensgebied tussen Kenia, Uganda en Sudan verschaft een illustratie. In de
marge van burgeroorlogen komen wapens terecht bij de lokale bevolking. Er is vraag
naar omdat de groeiende bevolking strijd moet leveren om vee en weidegrond. Door de
zwakte van zowel het traditionele gezag als het staatsgezag kan deze strijd voortgaan
en escaleren. Daarmee wordt het geweldsmonopolie van de staat verder ondergraven.
119 Zie ook AIV-adviezen nr. 29, Pro-poor Growth in de bilaterale partnerlanden in Sub-Sahara Afrika, Den
     Haag, januari 2003, en nr. 30, Een mensenrechtenbenadering van ontwikkelingssamenwerking, Den
     Haag, april 2003, waarin deze benadering wordt uitgewerkt.
120 Zie ook UNDP, Human Development Report 2003, Millennium Development Goals: A compact among
     nations to end human poverty, p. 50.
121 Voor een geïntegreerd beleid bij het terugdringen van kleine wapens zie ook AIV-advies nr. 2, Conventio-
     nele wapenbeheersing: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, Den Haag, april 1998, pp. 24-31.
                                                    46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Uiteraard moeten de instituties van de staat (van de rechtsstaat) worden versterkt om
het geweldsmonopolie te kunnen uitoefenen. Maar de aanpak van de problemen zal
zich mede moeten richten op het aanbieden van nieuwe economische bestaansmoge-
lijkheden en op de ‘gun culture’ van de betrokken nomadenstammen.122
De aandacht voor het verminderen van de kwetsbaarheid van de staat en voor de eco-
nomie is in feite van belang in alle fasen van het proces dat leidt tot falen.123 Ingre-
pen van buitenaf zijn echter in de fase van verval nauwelijks meer effectief en in de
fase van het falen zal eerst enig gezag moeten worden hersteld.
Middelen ter bestrijding van frictie tussen geïmporteerde instituties en de culturele
omgeving
De frictie tussen geïmporteerde instituties en de culturele omgeving houdt in dat, in de
belevingswereld van de bevolking, de staat niet het natuurlijke ordeningsmechanisme is
en dat de bevolking zich niet identificeert met de staatsstructuur.
Voor het realiseren van een legitieme staat moeten het respect voor de rechten van de
mens, de democratie en de rechtsstaat worden bevorderd. De meest voor de hand lig-
gende aanpak is om de bestaande instituties te verbeteren (door regelgeving, herstruc-
turering, opleiding en toezichtmechanismen) en de positieve effecten duidelijk over het
voetlicht te brengen. Dit is effectief als er tegenover de overheid als ordeningsmecha-
nisme nog een basis van vertrouwen bestaat binnen de samenleving. Ontbreekt die
dan moet deze basis eerst worden gelegd.
De bevolking kan vertrouwen krijgen in instituties die zij zelf mede vorm geeft. Dit hoe-
ven niet instituties te zijn naar het model van Westminster, maar deze kunnen zeer wel
wortels hebben in de lokale cultuur en traditie.124 Hiervoor is in ieder geval nodig dat
er een nationale dialoog op gang komt van vertegenwoordigers van alle relevante bevol-
kingsgroepen.125 Zij moeten samen nationale doelstellingen identificeren en het beleid
formuleren dat die naderbij kan brengen. Buitenlandse donoren en de wereldgemeen-
schap als geheel kunnen een dergelijke dialoog faciliteren, of zelfs vereisen als voor-
waarde voor hulp, maar deze niet sturen. De lokale bevolking houdt het stuur in handen
van het proces. Dit past binnen een dynamische opvatting van het begrip zelfbeschik-
king. Als de bestaande machtsverhoudingen evenwel worden gekenmerkt door schen-
dingen van internationale normen van mensenrechten mogen deze verhoudingen niet
van buitenaf worden gesanctioneerd alsof zij het gevolg zouden zijn van zelfbeschikking.
De buitenwereld mag een authentieke vorm van zelfbeschikking verwachten. In Guate-
mala is het mogelijk gebleken om een sfeer van gezamenlijke verantwoordelijkheid te
122 Voor een uitgebreide analyse zie Controling the demand for Small Arms: the search for strategies in
      the Horn of Africa and in het Balkans, Conference organised by Pax Christi Netherlands, The Hague,
      8-10 December 2003, research reports.
123 In het rapport Breaking the poverty trap (Washington, 2003) zet de Wereldbank vooral in op het verbe-
      teren van de (lokale en internationale) economie.
124 Zoals de incorporatie van Houses of Chiefs in het staatsbestel van Ghana en Zuid-Afrika.
125 Het staat buiten kijf dat er ook aandacht moet zijn voor het afleggen van verantwoording over het ver-
      leden. Dit komt aan de orde in hoofdstuk VI, paragraaf 2.
                                                    47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>creëren en althans een gemeenschappelijke grondslag voor overheidsbeleid te formule-
ren.126 Dit is duidelijk ook de inzet van de internationale gemeenschap in Afghanistan.
In bepaalde gevallen is het wellicht niet mogelijk om bestaand wantrouwen tussen
bevolkingsgroepen te overwinnen. Internationale betrokkenheid moet dan worden opge-
voerd om aan eenieder bescherming en vertrouwen te kunnen bieden. In hoofdstuk VII
worden hiertoe voorstellen gedaan.
Het bijeenbrengen van de relevante actoren in één samenhangende groep moet berus-
ten op coördinatie van de inspanningen van donoren en andere betrokken landen en
instanties. Niemand is gebaat bij de vorming van diverse coalities, verenigde fronten en
regeringen in ballingschap, die gesponsord worden door landen met een specifiek
belang. Evenmin is het voldoende om de krijgsheren bijeen te brengen en de macht aan
hen over te dragen. Dikwijls gaan zij als lid van de regering door met hun eigen strijd.
Het gaat om het vinden van draagvlak onder de bevolking zelf. Pas op een dergelijke
grondslag kunnen verdere programma’s worden gebaseerd.
Hieronder volgt een opsomming van mogelijke middelen die overigens veelal reeds te
vinden zijn in bestaand beleid.
Het is van belang dat mensenrechten, democratie en rechtsstaat tastbare resultaten
opleveren voor de burger, zowel in materiële zin als voor wat betreft het realiseren van
participatie. Dit is in concrete gevallen bevorderd door het ter beschikking stellen van
donorgelden voor bijvoorbeeld partijopbouw in Mozambique en een TV-debat tussen par-
tijen in Tanzania. De bevolking moet de kans krijgen zich meer te identificeren met de
staat. Het doel van het bevorderen van sociale cohesie wordt naderbij gebracht in het
kader van de verbetering van de legitimiteit van de staat. Nationale sportteams en atle-
ten kunnen een katalysator zijn voor een houding van identificatie met de nationale
zaak. Zo is in Zambia en Ethiopië hiervoor ook Nederlands ontwikkelingsgeld gebruikt.
‘Sociaal kapitaal’ kan worden opgebouwd vanuit vrijwilligersprojecten.
De donorgemeenschap zal moeten zorgen dat de overheid bij het stellen van prioritei-
ten voor het ontwikkelen van een land de belangen en wensen van de bevolking als
uitgangspunt neemt. Dit vereist dat de ‘civil society’ (alle organisatievormen van de
bevolking zelf) voldoende weerbaar is en een eigen inbreng heeft. Het toepassen van
’Poverty Reduction Strategy Papers’ kan een nuttig instrument zijn, vooral als zij (ook)
de instemming hebben van het parlement van het land in kwestie. De donorgemeen-
schap heeft schuldkwijtschelding ook tot een middel gemaakt om bepaalde beleidsop-
ties aantrekkelijker te maken. Bij staten die in een eerste fase van falen zitten, kunnen
deze instrumenten worden toegepast om de legitimiteit van de regering (en het inhou-
delijke beleid) te verbeteren.
De inzet van deze middelen is het meest effectief als deze aansluit bij de politieke wil
van de nationale autoriteiten (en de wil van de heersende elite) om een legitieme staat
te realiseren. Bij het ontbreken van de politieke wil om misbruik aan te pakken kunnen
niettemin positieve krachten worden gesteund. Vakbonden, media en scholing kunnen
126 Het betrof een dialoog van twintig politieke partijen die met bijstand van UNDP en het Netherlands
      Institute for Multiparty Democracy in 2003 leidde tot een niet-openbaar document, Agenda Nacional
      Compartida.
                                                     48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>kanalen zijn om op termijn een verbetering te bewerkstelligen.127 Een onontbeerlijke
factor is altijd de al vaker genoemde donorcoördinatie. Voorts dient het beleid per sec-
tor een coherent geheel te vormen. Het heeft geen zin om bijvoorbeeld de rechtspraak
te hervormen als de wetgeving, het openbaar ministerie, de politie en het gevangenis-
wezen daarbij geen aandacht krijgen.
De beleidsinzet op al deze terreinen kan de vorm krijgen van financiële en technische
bijstand, maar ook van een dialoog vanuit de EU (en andere spelers) met landen en
regio’s, en eventueel van sancties. Het is de laatste decennia steeds gebruikelijker
geworden om overheden en andere politieke actoren aan te spreken op hun binnen-
landse beleid en de consequenties daarvan. Vooral vanuit de EU heeft het middel van
de internationale dialoog een hoge vlucht genomen. Een dialoog met de regering van
een reeds falende staat is per definitie niet mogelijk. Er zijn echter wel dialoogproces-
sen opgezet met landen die de afgelopen jaren risico liepen om in de categorie falende
staten terecht te komen, zoals Sudan en Pakistan. In het geval van Sudan is door
diverse internationale actoren terecht grote vasthoudendheid getoond.
Middelen ter bestrijding van misbruik van macht
Misbruik van de staatsmacht treedt op als openbare ambten in dienst staan van per-
soonlijke verrijking of het belang van de eigen groep. Dit misbruik zal moeten worden
voorkomen of bestreden.128
In de eerste plaats moeten de overheidsinstituties zorgen voor een systeem waarin de
belangen van diverse actoren met elkaar in evenwicht worden gebracht. Dit kan worden
verzekerd door de beginselen van de rechtsstaat als leidraad te nemen: de staat is
gebonden aan de regels van het recht. Het gaat daarbij om regels die bekend en uit-
voerbaar zijn.129 De WRR constateert dat het noodzakelijk is dat de internationale
gemeenschap ieder land aanspreekt op de mate waarin dit voldoet aan rechtsstatelijke
kwaliteitseisen.130 Hij concludeert dat hulp moet worden geboden aan de landen die
dit nodig hebben. Deze conclusie van de WRR wordt onderschreven. In ieder land waar-
mee de VN een samenwerkingsrelatie heeft zou de ‘resident representative’ aandacht
moeten besteden aan de coördinatie van dergelijke bijstand.
Door middel van het opbouwen van capaciteit kunnen instituties worden ondersteund
die voor een tegenwicht kunnen zorgen tegen overheidsfunctionarissen die hun macht
misbruiken. Het versterken van mechanismen van geschillenbeslechting (parlement,
rechtspraak, bemiddeling en verzoening) levert een alternatief op voor de toevlucht tot
geweld. Het reguleren van een effectieve rechtshandhaving (magistratuur, politie) is
alleen zinvol binnen het kader van een totaalplan. Dit geldt ook voor herstructurering
127 In gelijke zin een evaluatie van ervaringen met positieve maatregelen door de EU beschreven in:
     K. Arts, Integrating Human Rights into Development Cooperation: The Case of the Lomé Convention,
     Den Haag/Londen/Boston, Kluwer Law International, 2000, p. 316.
128 Dit onderwerp krijgt reeds duidelijk de aandacht binnen het Nederlandse beleid inzake ontwikkelings-
     samenwerking. Memorie van Toelichting bij de begroting 2004, p. 59 e.v.
129 Voor een behandeling van de verschillende lagen van dit begrip zie ook: De toekomst van de nationale
     rechtsstaat, WRR-rapport nr. 63, Den Haag, 2002.
130 Idem, p. 266. Zie ook WRR-rapport nr. 58, Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur, Den Haag 2001.
                                                    49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>van de veiligheidssector (leger en politie), zoals die bijvoorbeeld na 2001 wordt onder-
nomen in Afghanistan. Het waarborgen van representativiteit en weerbaarheid van vak-
bonden, consumentenorganisaties en media creëert meer mogelijkheden voor het ont-
dekken en bestrijden van misbruik.
Weerbare burgers moeten deze instituties kunnen inroepen. Transparantie is een
belangrijk wapen in de strijd. In het kader van preventie dient misbruik in een vroeg sta-
dium te worden gesignaleerd. De capaciteit hiertoe moet op internationaal, maar zeker
ook op nationaal niveau worden versterkt. Internationale en nationale NGO’s spelen
hierbij een belangrijke rol. Een factor is ook het opleidingsniveau van de bevolking.131
Transparantie kan worden bevorderd door middel van internationale regelgeving die
inhoudelijke normen vastlegt en procedures biedt die bij schending kunnen worden toe-
gepast. De regelgeving kan ook verplichtingen scheppen om op nationaal niveau een
bepaald beleid te voeren, zoals in het VN-Verdrag tegen corruptie (2003).132 Met het
verfijnen van wereldwijde regimes van grondstoffenherkomstcontrole (Kimberly-process,
et cetera) is het laatste decennium goede voortgang gemaakt. Een goede rol speelt ook
het op vrijwillige basis functionerende ’Extractive Industries Transparency Initiative’.133
Ook regelingen voor het wereldwijd tegengaan van witwassen van zwart geld, van illega-
le handel in (kleine) wapens en het anti-corruptieverdrag bieden perspectief. Nuttig is
het hanteren van methoden als ‘budget tracking’ en ‘expenditure tracking’ en van inter-
nationale aanbevelingen om te komen tot transparantie van overheidsfinanciën.134 De
internationale gemeenschap kan ook ten aanzien van concrete landensituaties voort-
gang maken. Donoren en internationale financiële instellingen eisen in toenemende
mate transparantie. De OESO ’Financial Action Task Force’ hanteert een zwarte lijst van
non-coöperatieve landen.
De wereldgemeenschap kan individuele landen bijstaan om de eigen structuren te ver-
beteren opdat nationale transparantie en rechtshandhaving worden bevorderd. Aandacht
voor de realisering van mensenrechten is essentieel. Het realiseren van specifieke rech-
ten als de vrijheid van meningsuiting en de vrijheid van vereniging en vergadering kan de
voorwaarden scheppen om de bevolking meer weerbaar te maken. Ook voor internatio-
nale monitors en bemiddelaars ligt hier een taak. Zo kan de Hoge Commissaris inzake
Nationale Minderheden van de OVSE dreigende spanningen en misstanden in een
vroeg stadium signaleren en bemiddelend optreden. Van buitenaf kunnen de mensen-
rechtensituatie en verkiezingen worden gevolgd.
131 De G-8 hebben op de top van Evian (juni 2003) een belangrijke verklaring uitgegeven getiteld ‘Fighting
      corruption and improving transparency’ en hun steun gegeven aan een ‘Africa Action Plan’ om staten
      bij te staan te voldoen aan de maatstaven voor goed bestuur van de New Partnership for Africa’s
      Development’ (NEPAD).
132 United Nations Convention against Corruption, aanvaard bij GA/RES/58/4 van 31 oktober 2003 en
      opgenomen in VN-document A/58/422.
133 Initiatief van het Verenigd Koninkrijk, waarbij landen en bedrijven zich kunnen aansluiten; zie
      www.dfid.gov.uk.
134 Zoals de OECD Best Practices for Budget Transparency, mei 2001.
                                                      50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Extern misbruik
De VN maakt indringende rapporten over het verdwijnen van grondstoffen uit de Demo-
cratische Republiek Congo.135 Om te komen tot grotere transparantie, ook elders, ver-
dient deze praktijk van ‘naming and shaming’ uitbreiding.
NGO’s als ’Transparency International’ en ’Global Witness’ brengen duistere praktijken
in kaart op het gebied van corruptie en handel in grondstoffen. Vaak betreft het ook
het optreden van grote bedrijven die niet afkomstig zijn uit de regio, maar gevestigd zijn
in westerse landen. Deze gegevens moeten toegankelijk worden gemaakt voor de
bevolking en beleidsmakers in de landen waar de betrokken bedrijven actief zijn en
gevestigd zijn. Openbaarmaking kan burgers en overheden, waaronder de EU, een ins-
trument in handen geven om de gegevens mee te wegen bij beslissingen over con-
sumptie, investeringen en beleidsvorming. Het is verheugend te constateren dat bedrij-
ven zich committeren aan de OESO-Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen van
27 juni 2000, dan wel zichzelf, in overleg met andere ‘stakeholders’, specifieke eigen
standaarden opleggen die een dergelijke transparantie bevorderen. Als regeringen,
media en burgers (vooral in hun rol van consument) de naleving volgen kan er concur-
rentie ontstaan die bedrijven die in dit opzicht ‘verantwoord ondernemen’ een voordeel
oplevert en bedrijven die dit niet doen een nadeel.136 Hierdoor wordt ‘naming, sha-
ming and praising’ een effectiever middel.
Westerse landen kunnen meer doen. Zij dienen op hun grondgebied gevestigde bedrij-
ven aan te spreken op concrete gedragingen die strijdig zijn met ook nu reeds door de
(ook Nederlandse) overheid gehanteerde internationale normen en die elders ter wereld
het falen van staten in de hand werken.137 Thans wordt vooral getoetst of buitenland-
se projecten waarvoor overheidssteun wordt gevraagd risico’s van het schenden van
deze normen met zich meebrengen. Bedrijven die zich evident schuldig maken aan der-
gelijke normschendingen zouden niet alleen van overheidssteun, maar ook van
opdrachten moeten worden uitgesloten. Uitgangspunt daarbij is dat bedrijven ‘due dilli-
gence’ moeten betrachten teneinde niet in directe of indirecte zin bij te dragen aan
mensenrechtenschendingen en dat zij niet behoren te profiteren van misstanden waar-
van zij wisten of hadden behoren te weten.138
135 Report of the UNSC Panel of Experts on the Illegal Exploitation of Natural Resources and Other Forms
      of Wealth in the Democratic Republic of Congo, S/2001/357 en S/2003/1027 (Final report).
136 ‘Ondernemingen kunnen hun reputatie versterken door zichzelf doelen te stellen en hierover verslag te
      doen.’ Winst van waarden, SER-advies 00/11, Den Haag, december 2000, p. 83.
137 De genoemde OESO-richtlijnen zijn ook uitgangspunt geweest bij het formuleren van een component
      op het terrein van maatschappelijk verantwoord ondernemen bij de toetsing van aanvragen van Neder-
      landse bedrijven om overheidssteun voor activiteiten in het buitenland. De toetsing geschiedt ook aan
      de hand van andere internationaal overeengekomen normatieve kaders, waaronder ILO-verdragen. Een
      geplande evaluatie in 2004 zal moeten uitwijzen wat hiervan het effect is. Zie regeringsnota Onderne-
      men in conflictgebieden, brief van minister Van Ardenne aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal
      van februari 2004, Tweede-Kamerstuk nr. 29.439 nr. 1, paragraaf 4.1.
138 Commentaar (b) bij het eerste beginsel van de ‘Norms on the Responsibilities of Transnational Corpo-
      rations and other Business Enterprises with regard to Human Rights’, rapport
      E/CN.4/Sub.2/2003/38/Rev.1. De normen zijn aanvaard door de VN-Sub-Commissie en voorgelegd
      aan de Commissie voor de Rechten van de Mens; zie resolutie 2003/16 van 13 augustus 2003. Zie
      voor het afleggen van verantwoording over het verleden door bedrijven ook hoofdstuk VI, paragraaf 2.
                                                     51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Naast extern misbruik door bedrijven, waarover hierboven werd gesproken, moet er ook
aandacht zijn voor misbruik van macht door andere staten die door hun optreden het
falen van staten in de hand werken of bestendigen. In Cambodja bijvoorbeeld (dat een
lange geschiedenis van buitenlandse inmenging kent) werd het verzekeren van vrede en
veiligheid pas echt mogelijk nadat bepaalde landen in de regio ertoe waren gebracht om
hun steun aan de Rode Khmer te staken. Nederland moet bevorderen dat landen in
een dergelijke positie hier in een vroeg stadium op worden aangesproken door de VN
en in regionale fora.
IV.4     Gerichte maatregelen in concrete gevallen van het falen van een staat
Als een staat terecht komt in de fase van verval kan nog steeds een breed scala aan
middelen worden ingezet om het falen af te wenden of de effecten te verzachten. Deze
laatste middelen kunnen worden gericht op de lokale bevolking, op de regio of op de
effecten elders.
Er zijn vele beproefde diplomatieke en politieke middelen: verklaringen (VN-resoluties,
EU- of OVSE-verklaringen), politieke druk, uitsluiting uit internationale organisaties,
bemiddeling in ruime zin (Speciale Vertegenwoordigers van VN, OVSE, Raad van Euro-
pa, EU, regionale organisaties of ad hoc coalities), geschillenbeslechting (Internatio-
naal Gerechtshof en Permanent Hof van Arbitrage) in het geval van onderliggende inter-
nationale frictie.
Zogeheten ‘vriendengroepen’ kunnen een land onder hun hoede nemen. Deze dienen
in deze fase van het falen in nauw contact te staan met de Veiligheidsraad. Een derge-
lijke groep moet de dialoog zoeken met de voornaamste actoren in het land in kwestie
en moet als verzameling donors/beslissers in multilaterale financiële instellingen feite-
lijk gezaghebbend zijn. De groep behoeft niet het beleid voor te schrijven, maar moet
de procedure voorschrijven: nationale verantwoordelijken bijeenbrengen en inspireren
tot het formuleren van een gemeenschappelijke agenda. Er moeten liefst ook landen
uit de regio inzitten. De groep kan uit de VN voortkomen (als in het geval van Guinee-
Bissau), uit besprekingen rond de VN (Afghanistan) of uit andere fora (zoals de OAS,
dan wel een ontmoetingsgremium van donoren).
Er kan hulp worden geboden bij vredesprocessen (door de VN, de EU, relevante regio-
nale instellingen en individuele landen). Mede in dat kader kan juridische hulp worden
ingezet (steun bij tijdige verkiezingen, opbouw van rechtsstelsel, opbouw civiel
bestuur). Soms zal er snel geld nodig zijn voor ontwapening of om strijders een ander
perspectief te bieden dan het leven van geweld. Hiervoor zouden op afroep multilatera-
le middelen beschikbaar moeten zijn.
Als een staat faalt in de zin van de definitie uit hoofdstuk I, is er geen effectieve rege-
ring meer die zou kunnen worden beïnvloed. Wel zullen er feitelijke machtscentra zijn.
De leidinggevende personen, vaak krijgsheren, kunnen worden benaderd met voorstel-
len voor overleg. Het initiatief kan liggen bij buurlanden, de regio, donoren en interna-
tionale organisaties als de VN. Het eerste doel van het overleg moet zijn het herstellen
van de vrede en veiligheid. Daartoe kan ook internationale militaire bijstand worden
verleend.
De beïnvloeding van de belangrijkste actoren kan, als dat nodig is, ook via sancties
verlopen. Ook hier is stringente afstemming aan de kant van de donorgemeenschap, of
de EU, dan wel de VN of een andere kring van actoren een eerste vereiste. Op het
                                              52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>hoogste niveau kan de Veiligheidsraad sancties afkondigen op basis van het Handvest
van de VN.139
Een sanctie die vrij vaak is toegepast is een wapenembargo voor het conflictgebied.
Vaak blijkt dat een groot nadeel is dat een embargo de positie van de partij versterkt
die reeds de meeste wapens heeft verzameld of die kan rekenen op steun van buurlan-
den. In het geval van Bosnië werd het juist voor Bosnische moslims moeilijker om aan
wapens te komen, maar voor de Bosnische Serviërs veranderde er in de praktijk wei-
nig. Daarnaast hebben algemene sancties, zoals economische boycots, vaak veel
ongewenste neveneffecten of treffen zij de burgerbevolking onevenredig hard. Zij verei-
sen ruime politieke steun, compensatie van derden en effectieve controle. In autoritai-
re staten, en ook in staten die in een proces van falen zitten, hebben de getroffen bur-
gers zeer weinig invloed op het gedrag van de leiders. Niettemin kunnen sancties
bijdragen aan de gewenste stigmatisering van deze leiders en aan indamming, preven-
tie en afschrikking van ongewenst gedrag. Ook kunnen zij worden gebruikt als signaal
dat militaire interventie de volgende stap is.140
Het is niet verwonderlijk dat doelgerichte sancties (‘smart sanctions’), die minder scha-
de berokkenen aan de bevolking, de laatste jaren een sleutelbegrip zijn geworden. De
vraag is hoe het gedrag kan worden beïnvloed van specifieke actoren die veel macht
hebben. Het doelwit van sancties zijn personen die niet een juridische maar een feitelij-
ke machtspositie hebben opgebouwd. Zij beschikken over een lokaal geweldsmonopolie
en zijn in staat om strijders aan zich te binden. Daarvoor beschikken zij over economi-
sche middelen die voortkomen uit ‘conflict trade’. Als deze personen niet meewerken
aan het herstel van een staatsstructuur, moet worden getracht hun militaire en econo-
mische macht te ondergraven. In dit soort gevallen wordt al gebruik gemaakt van reis-
beperkingen en het bevriezen van banksaldi van leiders en hun familie.141 Het afsnij-
den van inkomsten uit ‘conflict trade’ door certificeringseisen te stellen aan bijvoorbeeld
diamanten is tamelijk effectief gebleken. Men kan verder denken aan het tegengaan
van de import van bepaalde wapens (munitie) en (luxe) goederen die leiders gebruiken
om anderen aan zich te binden; er worden wel voorstellen gedaan voor controlesyste-
men gebaseerd op tipgelden en boetes. Een proefproject zou de haalbaarheid kunnen
testen.
IV.5     Maatregelen gericht op beperking van gevolgen, waaronder humanitaire hulp
Ondanks inspanningen om het falen af te wenden wordt de wereldgemeenschap in con-
crete gevallen geconfronteerd met de negatieve effecten van een proces van falen.
Ook deze moeten als uitgangspunt voor beleid dienen. Maatregelen om de effecten
139 Artikel 41 van het Handvest noemt ‘het volledig of gedeeltelijk verbreken van de economische betrek-
     kingen, alsmede van de spoor-, zee-, lucht-, post-, telegraaf-, en radioverbindingen en van andere ver-
     bindingen, en het afbreken van diplomatieke betrekkingen’.
140 Zie hiervoor paper van Department of Political Affairs van het VN-secretariaat op de Interlaken II con-
     ferentie, 29-31 maart 1999, A brief review of Security Council applied sanctions, www.smartsanc-
     tions.ch; zie ook de rapporten over sancties uit 1990 en 1998 van het International Institute of Eco-
     nomics, www.iie.com/execsum.htm.
141 Dit is bijvoorbeeld dwingend opgelegd door de Veiligheidsraad in het geval van de Taliban,
     S/RES/1333 (2000).
                                                    53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>van het falen van een staat te verzachten zijn weliswaar op symptomen gericht, maar
daarom niet minder nodig. Zij kunnen betrekking hebben op grenscontrole, opvang van
vluchtelingen, humanitaire hulp, het tegengaan van de verspreiding van ziekten, et
cetera.
Voor de korte termijn moet vaak humanitaire hulp worden geboden. In een eerder AIV-
advies wordt uitgebreid ingegaan op onder meer de tendensen en risico’s inzake grenzen
van de neutraliteit en misbruik van hulp.142 In het kader van het huidige advies is rele-
vant dat humanitaire hulp onvermijdelijk een eigen rol gaat spelen in het krachtenveld
van de lokale actoren. De verleners van de hulp zullen hun informatie en inzichten moe-
ten delen om te komen tot een goede analyse. Vervolgens zullen zij ook vanuit dit politie-
ke perspectief (naast het perspectief van efficiëntie) het verlenen van de hulp (‘smart
aid’) moeten coördineren om onbedoelde bijeffecten te verzachten. Als de bemoeienis
van buitenstaanders beperkt blijft tot humanitaire hulp kan dit in bepaalde gevallen een
bijdrage zijn aan de persistentie van een conflict. In Somalië heeft de vrije instroom van
humanitaire hulp naar Mogadishu in 1992 de situatie verslechterd, doordat waardevolle
goederen werden binnengebracht die de gevechten weer deden oplaaien.143
Uiteindelijk moet soms misschien worden vastgesteld dat hulp niet meer op zinvolle
wijze kan worden verleend. Zo stelt de Secretaris-Generaal van de VN, sprekend over
het Somalië van begin jaren 90, dat er grenzen zijn aan wat men kan doen en dat de
verantwoordelijkheid van de buitenwereld niet in de plaats treedt van die van lokale
actoren.144
De AIV bepleitte in het genoemde advies een VN-Politiemacht deel te laten uitmaken
van het ’United Nations Standby Arrangements System’, gericht op de veilige distributie
van humanitaire hulp. Dit is ook passend voor de situatie in staten in een late fase van
falen.
IV.6      Slotopmerkingen
In het voorgaande is een groot aantal instrumenten de revue gepasseerd. Hieruit kan
niet direct een receptenboek worden samengesteld. Aangezien het falen van staten
voortkomt uit een samenstel van oorzaken zal ook het bestrijden van het falen langs
vele wegen tegelijk moeten plaatsvinden. De materie is zo weerbarstig dat er alleen
resultaten kunnen worden geboekt met toepassing van gedegen gezamenlijke analyse,
intensieve samenwerking, inzet van voldoende middelen en mensen, langdurige politie-
ke betrokkenheid en niet-aflatende aandacht voor het scheppen van gunstige voorwaar-
den voor het functioneren van staten.
Het spectrum van instrumenten verloopt van algemeen voorwaardenscheppend beleid
tot specifieke maatregelen gericht op staten en zelfs personen. De instrumenten liggen
op het terrein van ontwikkelingssamenwerking of op politiek terrein. Naarmate staten
142    AIV-advies nr. 6, Humanitaire hulp: naar een nieuwe begrenzing, Den Haag, november 1998.
143 David Shearer, ‘Aiding or abetting humanitarian aid and its economic role in civil war’, in Mats Berdal
      and David M. Malone eds. Greed and Grievance: Economic Agendas in Civil Wars, Boulder, Lynne
      Rienner, 2000, pp. 189-203.
144 The United Nations and Somalia 1992-1994, UN-DPI, New York, 1996, p. 87.
                                                     54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>verder wegzakken in een proces van falen moeten de middelen indringender worden.
Naarmate de maatregelen zwaarder zijn, is samenwerking van derde landen op een
hoger niveau aangewezen. Gewapend ingrijpen is het zwaarste middel. Het komt in
hoofdstuk V aan de orde.
IV.7    Conclusies en aanbevelingen
Nederland dient, ook uit welbegrepen eigenbelang, middelen ter beschikking te hebben
om staten die in een proces van falen verkeren steun te bieden. Goed bestuur behoeft
er nog niet te zijn, maar er moet wel perspectief zijn dat de specifieke besteding van
gelden een positief effect heeft op de realisering van de rechten van de mens. Dit kan
ook betekenen dat fondsen worden ingezet om een verslechtering te voorkomen.
De oprichting van het Stabiliteitsfonds wordt toegejuicht. Nederland moet zelfs overwe-
gen een veel groter gedeelte van de beschikbare fondsen onder HGIS flexibel in te zet-
ten. Het Stabiliteitsfonds is een goed begin, maar ook van andere middelen moet de
sturende werking worden benut.
Beslissingen over het afvoeren van een land van de lijst concentratielanden om redenen
van het ontbreken van goed bestuur alsmede beslissingen om een land weer toe te voe-
gen kunnen pas worden genomen na een gezamenlijke EU-analyse over de risico’s van
het voortzetten, verbreken of herstellen van de verbanden en de mogelijkheden van
een alternatieve invulling van de verbanden.
De rol van derde landen die door hun beleid het falen van staten in de hand werken ver-
dient behandeling en marge van beraadslaging over de situatie in falende staten zelf.
Het VN-secretariaat zou uit zichzelf gegevens daarover moeten aandragen, naar analogie
met de rapporten over de grondstoffenexploitatie en -handel in de Democratische Repu-
bliek Congo (DRC). Nederland moet bevorderen dat landen die door misbruik van macht
het falen van andere staten in de hand werken, daarop in een vroeg stadium worden
aangesproken door de VN en in regionale fora.
Individuele leiders verdienen aan de chaos. Dus is het nodig om respect voor regels
meer aantrekkelijk te maken, c.q. overtreding meer onaantrekkelijk te maken. Het
transparant maken van de handel in grondstoffen en andere financiële transacties kan
hieraan bijdragen.
Grote bedrijven en financiële instellingen die in het westen zijn gevestigd spelen soms
een rol bij het machtsmisbruik van elites in staten die in een proces van falen zitten;
er moet verder worden gestreefd naar transparantie, het nakomen van OESO- en ILO-
normen en gedragscodes en naar een alerte houding tegenover transacties die hun
grond vinden in misbruik van macht voor eigen gewin.
                                            55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>V        De inzet van militaire middelen
In hoofdstuk IV werd vastgesteld dat ook de inzet van militaire middelen aan de orde
kan komen. Een beslissing hierover wordt beïnvloed door juridische, beleidsmatige en
praktische overwegingen. Hieronder worden deze in kaart gebracht. Eerst wordt geke-
ken naar de rechtmatigheid van de inzet van militaire middelen door staten, met
instemming van de VN (Veiligheidsraad), of zonder deze instemming. In het laatste
geval gaat het om uitoefening van het recht op zelfverdediging en eventueel om huma-
nitaire interventie. Ten slotte komen de beleidsmatige en praktische overwegingen bij
de inzet van militaire middelen aan de orde, alsmede de contouren van de Nederland-
se inzet.
V.1      Het geweldverbod en de inzet van militaire middelen in falende staten
De beginselen van de staatssoevereiniteit, non-interventie en met name het geweldver-
bod vormen het uitgangspunt bij het beschouwen van de toelaatbaarheid van de inzet
van militaire middelen. In het internationale recht bestaat een tendens deze uitgangs-
punten in een aantal uitzonderlijke gevallen te relativeren en af te wegen tegen begin-
selen van humaniteit.
Het geweldverbod is vastgelegd in artikel 2 lid 4 van het VN-Handvest, de verplichting
om geschillen op vreedzame wijze op te lossen in artikel 2 lid 3.
De Veiligheidsraad heeft, conform artikel 24 lid 1 van het Handvest, de primaire verant-
woordelijkheid voor de handhaving of het herstel van vrede en veiligheid. De Veilig-
heidsraad kan tegen de achtergrond van het geweldverbod van artikel 2 lid 4, ingeval
van een bedreiging van de vrede, vredesbreuk of een daad van agressie, op basis van
artikel 42 van het Handvest besluiten tot de inzet van militair geweld. De andere expli-
ciete uitzondering op het geweldverbod is neergelegd in artikel 51: het recht van staten
op individuele of collectieve zelfverdediging zolang de Veiligheidsraad nog geen ade-
quate voorziening heeft getroffen.
Daarnaast is de laatste jaren het leerstuk van de interventie om humanitaire redenen
(humanitaire interventie) tot ontwikkeling gekomen. Door velen wordt aangenomen dat
onder bepaalde voorwaarden humanitaire interventie rechtmatig is. Daarover handelt
een eerder advies van de AIV/CAVV van april 2000.145
In hoeverre leidt de toepassing van het geweldverbod en de uitzonderingen daarop in
situaties van falende staten tot afzonderlijke overwegingen en beoordelingen?
Een eerste vraag is of het geweldverbod zelf ook geldt bij falende staten. Deze vraag
wordt bevestigend beantwoord. Er is wel geen functionerende overheid meer, maar nog
wel een juridische entiteit en drager van rechten. Het gebied is geen ‘terra nullius’ gewor-
den waar iedere buitenlandse mogendheid zich mag begeven. Het recht op vrijwaring van
145 AIV/CAVV advies nr. 13, Humanitaire Interventie, Den Haag, april 2000.
                                                  56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>interventie komt toe aan de staat als juridische entiteit.146 Dit betekent dat het geweld-
verbod en de bestaande uitzonderingen daarop die kunnen worden gebaseerd op bedrei-
ging of verbreking van de vrede (artikel 42), zelfverdediging (artikel 51) en grootschalig
menselijk lijden (humanitaire interventie), ook hier van toepassing blijven.
V.2       Optreden met instemming van de Veiligheidsraad
De hoofdregel is dat de VN niet mag interveniëren in staten. Artikel 2 lid 7 formuleert
die regel, maar beperkt deze al tot ‘aangelegenheden die wezenlijk onder de nationale
rechtsmacht van een staat vallen’.147 Daarnaast geeft hoofdstuk VII van het Handvest
de Veiligheidsraad het recht in te grijpen (en staten op te roepen dat te doen). De Veilig-
heidsraad moet dan wel eerst vaststellen dat er sprake is van een bedreiging of verbre-
king van de vrede in de zin van artikel 39 en vervolgens militair optreden mandateren
om de internationale vrede en veiligheid te herstellen (artikel 42). Deze criteria vormen
in een concreet geval de basis voor het debat in de Veiligheidsraad. Als eenmaal een
beslissing is gevallen, blijkt het een vrijwel formele maatstaf: als de Veiligheidsraad één
van de criteria toepasselijk vindt, dan is dat zo. Uit beslissingen in het verleden is wel
een casuïstiek te destilleren, die ook relevant is voor falende staten.148
De Veiligheidsraad brengt in de praktijk grootschalig menselijk lijden onder de noemer
‘bedreiging van de vrede’. Hij kan ook andere fenomenen onder deze noemer brengen,
zoals een terrorismedreiging.149 In de resoluties 1368 en 1373 (2001) legde de Vei-
ligheidsraad neer dat iedere daad van internationaal terrorisme een bedreiging van de
internationale vrede en veiligheid oplevert. Ook kwalificeerde hij een groot verlies aan
mensenlevens en zware materiële schade, in combinatie met de gevolgen voor de sta-
biliteit in de regio, als een bedreiging van de internationale vrede en veiligheid.150 Ver-
der achtte hij wapenstromen een ondermijning van de vrede en de veiligheid en van
politieke inspanningen voor de nationale verzoening in Somalië.151 De Veiligheidsraad
heeft diverse keren ook de consequenties van grote stromen vluchtelingen aangemerkt
als bedreiging van de internationale vrede en veiligheid in de regio.152 Zo kregen de
146 W. Werner, ‘Staat en volk in burgeroorlog’, in: Vrede en Veiligheid, tijdschrift voor internationale vraag-
      stukken, april 2001, pp. 1-23. In zijn dissertatie acht G. Kreijen dit een wat achterhaalde benadering.
      Hij ziet meer in het intrekken van erkenning van de staat in kwestie (hij noemt Somalië), waarna de
      VN geen toestemming meer nodig heeft om het bestuur over te nemen. State Failure, Sovereignty and
      Effectiveness, Leiden, oktober 2003, p. 332 e.v. Handelseditie: Leiden, Brill, 2004.
147 Met een beroep op de Engelse tekst kan men hier eventueel volhouden dat ‘interference’ wel is toe-
      gestaan, bijvoorbeeld bij schending van mensenrechten, maar (gewapende) ‘intervention’ niet.
148 Zie hierover K. Wellens, ‘The UN Security Council and new threats to the peace: back to the future’,
      Journal of Conflict and Security Law (2003), vol. 8, No. 1, pp. 15-70.
149 S/RES/1373 van 28 september 2001, inzake terrorisme.
150 S/RES/733 van 23 januari 1992, inzake Somalië.
151 S/RES/1425 van 22 juli 2002, inzake Somalië.
152 S/RES/688 (1991) inzake Iraaks Koerdistan; S/RES/1529 (2004) inzake Haïti, waar het met name
      ging om ‘the potential outflow of people to other states in the subregion’.
                                                      57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>humanitaire crises en de trek van Haïtianen naar het buitenland, in combinatie met
andere factoren de kwalificatie bedreiging van de internationale vrede en veiligheid in
de regio.153
Aparte grond?
In hoofdstuk III is erop gewezen dat de internationale gemeenschap een verantwoorde-
lijkheid heeft voor het creëren en instandhouden van een vreedzame wereldorde, waar-
in staten hun plichten jegens hun bevolking (en jegens de wereldgemeenschap) kunnen
nakomen. Een gezagsvacuüm in een staat zou kunnen gelden als een grond om, ook
militair, in te grijpen: er is geen gesprekspartner inzake onderwerpen als misdaadbe-
strijding, drugs, milieu, geldverkeer en gezondheidszorg. De vraag is dan of het falen
van staten ook een op zichzelf staande uitzondering op het geweldverbod en een apar-
te grond voor ingrijpen door de Veiligheidsraad kan vormen. Er moet worden geconsta-
teerd dat een militair ingrijpen op een dergelijke grond niet in overeenstemming is met
het geldende internationale recht. De Veiligheidsraad heeft het ingrijpen in falende sta-
ten altijd herleid tot andere, in het Handvest opgenomen, gronden. Meestal wordt de
kwalificatie uit artikel 39 gehanteerd: een bedreiging van de (regionale) vrede. Ook al
heeft de Veiligheidsraad het begrip ‘bedreiging van de vrede’ telkens opnieuw inhoud
gegeven, hij heeft het niet laten verwateren tot kwalificatie voor alle kwalen van de
wereld.
Kan op basis van die precedenten de conclusie worden getrokken dat het falen van
een staat altijd een bedreiging van de vrede in de zin van artikel 39 oplevert? Ook dat
is niet het geval. De huidige situatie in Somalië is een tegenvoorbeeld. Deze falende
staat is op een lager organisatieniveau min of meer gestabiliseerd zonder dat de regio
(of de wereld) hier zware negatieve gevolgen van ondervindt en zonder dat er grote aan-
tallen slachtoffers vallen. Daarnaast is het ook heel wel mogelijk dat de Veiligheidsraad
een situatie kwalificeert als een bedreiging voor de vrede, maar niet besluit tot gewa-
pend optreden. De Veiligheidsraad heeft bovendien op basis van hoofdstuk VI van het
Handvest ook andere middelen tot zijn beschikking om bij te dragen tot vreedzame
regeling van geschillen.
De besluitvorming in de Veiligheidsraad is geen puur juridische toetsing, maar een poli-
tiek proces, waarbij politieke factoren een rol spelen. Soms wordt er door de Veilig-
heidsraad geen actie genomen vanwege nationaal-politieke posities van de (permanen-
te) leden. Dit speelde in de gevallen van Rwanda, Haïti en Macedonië.
Preventief optreden
In de adviesaanvraag wordt de mogelijkheid aan de orde gesteld om in een bepaald
gebied preventief troepen te stationeren. Kan de Veiligheidsraad dit doen, c.q. accorde-
reren? De Veiligheidsraad heeft het laatste woord bij het bepalen of er een bedreiging
is van de vrede en veiligheid. Hij kan in dat kader ook besluiten tot, c.q. instemmen
met het preventief stationeren van troepen in staten die in een proces van falen zitten.
153 S/RES/841 van 16 juni 1993. Vervolgens werd een handelsembargo ingesteld, teneinde te bevorde-
      ren dat president Aristide zijn legitieme positie zou terugkrijgen. In 1994 kwam er alsnog een inter-
      ventie.
                                                       58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>V.3       Optreden zonder autorisatie van de Veiligheidsraad, het geval van
          zelfverdediging
De vraag is of staten militair kunnen ingrijpen in falende staten. De basisregel is neer-
gelegd in artikel 2 lid 4 van het Handvest. Staten mogen geen geweld gebruiken.
Indien zij worden aangevallen, is individuele en collectieve zelfverdediging echter toege-
staan, als een verbijzondering van het algemene recht van de staat zich te handhaven.
Artikel 51 geeft aan dat geen enkele bepaling van het Handvest afbreuk doet aan het
recht van een staat om zichzelf te verdedigen in geval van een gewapende aanval,
zolang de Veiligheidsraad nog niet de noodzakelijke maatregelen heeft genomen om de
internationale vrede en veiligheid te handhaven. Het gaat er met andere woorden om
dat het ook hier de Veiligheidsraad is die geacht wordt in actie te komen om de door
de militaire aanval veroorzaakte rechtsinbreuk ongedaan te maken.
Wil zelfverdediging in de zin van artikel 51 gerechtvaardigd zijn, dan dient er sprake te
zijn van een gewapende aanval.154 Hieronder valt ook het voorbeeld van een indirecte
aanval, waarbij een staat niet rechtstreeks militair geweld toepast, maar gebruik maakt
van niet-statelijke actoren (bijvoorbeeld opstandige groeperingen) die militair geweld uit-
oefenen tegen die andere staat.155 In het geval van een falende staat is er geen spra-
ke van een gewapende aanval door die staat. Wel kan er sprake zijn van een gewapen-
de aanval georganiseerd vanuit die staat, c.q. vanaf het grondgebied van die staat. Het
recht op zelfverdediging heeft ook betrekking op dergelijke aanvallen.156 In het geval
van Afghanistan worden in resolutie 1378 (2001) de Taliban veroordeeld vanwege het
laten gebruiken van Afghaans grondgebied voor terroristische aanvallen. Gewapend
optreden waarbij zelfverdediging als grond wordt ingeroepen, kan achteraf worden
getoetst door de Veiligheidsraad of het Internationale Gerechtshof. In resolutie 1368
en de persverklaring van de Veiligheidsraad inzake de inval van de Verenigde Staten en
het Verenigd Koninkrijk in Afghanistan in 2001 valt een erkenning te lezen van zelfver-
dediging als grond voor hun inval.157
Aparte grond?
Eventueel zal er geen sprake zijn van een gewapende aanval, maar van het schaden
van belangen van derde staten door groei van criminaliteit, besmettelijke ziekten,
migratiestromen, milieucalamiteiten en vormen van terrorisme. Indien deze verschijn-
selen niet samenvallen met een gewapende aanval, vormen zij op zichzelf geen recht-
vaardiging om, op basis van zelfverdediging, het geweldverbod te doorbreken. De Veilig-
heidsraad zelf heeft uiteraard de bevoegdheid vast te stellen dat er dan toch sprake is
van een bedreiging of verbreking van de vrede. In het geval de Veiligheidsraad om
inhoudelijke of politieke redenen niet tot deze kwalificatie komt, dan wel niet besluit tot
154 In het AIV/CAVV-advies over preëmptief optreden (zomer 2004) wordt het begrip zelfverdediging op basis
      van het Handvest en op basis van gewoonterecht nader besproken. Daar komt tevens de vraag aan de
      orde in hoeverre ook een dreiging van een gewapende aanval zelfverdediging kan rechtvaardigen.
155 Zie de Definitie van Agressie in GA Res. 3314 (XXIX), 14 december 1974 en het Nicaragua-arrest van
      het Internationale Gerechtshof, 27 juni 1986, nr. 70, ICJ Reports 1986, pp. 14-150.
156 In de National Security Strategy van de Verenigde Staten (Washington, september 2002) wordt verzucht:
      ‘America is now threatened less by conquering states than we are by failing ones’.
157 Persverklaring VR, 8 oktober 2001, AFG/152; SC/7167.
                                                    59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>het inzetten van militaire middelen, beschikken de staten die te lijden hebben van de
negatieve gevolgen van het falen van een staat, onder het huidige volkenrecht niet over
een rechtsgrond tot militair ingrijpen. In hoofdstuk III is vastgesteld dat staten en de
wereldgemeenschap verschillende gronden kunnen aanvoeren om bemoeienis te heb-
ben met staten die falen. Zelden zullen de motieven tot één categorie beperkt blijven.
In sommige situaties van concrete interventie zouden motieven van zelfverdediging
dooreen kunnen lopen met motieven voor een humanitaire interventie. Met name de
schade die individuele staten ondervinden op terreinen als criminaliteit, migratie, ver-
bindingen en smokkel, zal vaak geen pendant vinden in legitieme gewapende actie. De
getroffen staten blijven dan juridisch gesproken met lege handen achter.
Preventief optreden
Preventieve actie zoals stationering van troepen, zonder instemming van de staat in
kwestie, kan alleen met instemming van de Veiligheidsraad worden gerealiseerd. Hier-
bij moet wel worden aangetekend dat dit ook een verplichting schept voor de Veilig-
heidsraad de zorgen van de lidstaten serieus te nemen en tijdig in te grijpen. Dit geldt
in het bijzonder waar het terrorismedreiging en de proliferatie van massavernietigings-
wapens in falende staten betreft. Het zenden van militaire waarnemers lijkt van een
andere orde dan het sturen van een gewapende macht, maar in beide gevallen is
instemming nodig van de staat in kwestie. Een grensoverschrijding zonder instemming
van de staat zou een schending van de soevereiniteit zijn. De instemming dient uit te
gaan van een regering die het gezag uitoefent, net zoals het geval was in Macedonië
en Burundi (waar het overigens niet ging om zelfverdediging van derde staten).
V.4        De interventie op uitnodiging
Wat is het effect van een uitnodiging tot interventie? Algemeen wordt aangenomen dat
het interventieverbod ook geldt als er sprake is van een uitnodiging die uitgaat van een
partij binnen de falende staat zelf. Het is andere staten verboden om opstandelingen
te steunen (zeker militair). In een situatie van burgeroorlog is neutraliteit geboden; men
mag dus ook niet de partij steunen die voorheen als regering het gezag uitoefende. De
grond is dat escalatie en internationalisering moeten worden voorkomen. De juridische
verwoording is dat het zelfbeschikkingsrecht van het volk in kwestie niet mag worden
aangetast.158 Deze beperking geldt niet voor de Veiligheidsraad, die de maatregelen
mag nemen die hem goeddunken. Als de Veiligheidsraad kan ingrijpen zonder uitnodi-
ging dan kan hij zeker ingrijpen met uitnodiging. Recentelijk heeft de Veiligheidsraad
achteraf autorisatie verleend aan ingrijpen door derde staten in een binnenlands con-
flict (al dan niet op uitnodiging van de zijde van de ‘regering’). Deze figuur is niet wen-
selijk en illustreert de noodzaak van tijdige besluitvorming door de Veiligheidsraad.
Tegelijk moet echter onder ogen worden gezien dat in deze gevallen besluitvorming
vooraf wellicht de operatie zou hebben ondergraven. In het geval van Ivoorkust heeft de
Franse interventie plaatsgevonden op uitnodiging van het legitieme gezag.159 Indien
158 En, in het geval van een burgeroorlog of een volksopstand, zelfs niet een (nog) legitieme regering. Zie
       R. Mullerson, ‘Intervention by invitation’, in L.F. Damrosch and D.J. Scheffer, Law and Force in the
       New International Order, Boulder, Colorado, Westview Press 1991, pp. 127-133. Zie ook hoofdstuk
       II.1.
159 In de persverklaring van de voorzitter van de Veiligheidsraad van 31 oktober 2002 (AFR/506;
       SC/7558) wordt gesproken over de ‘appreciation for the efforts made by France to prevent, upon
                                                                                        vervolg noot op pag. 61
                                                         60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>de regering nog verder in de problemen was gekomen tot het niveau waarop het predi-
kaat ‘falende staat’ van toepassing zou zijn geworden, zou een formele uitnodiging
meer problematisch zijn geweest.160 In Haïti ging het verzoek om internationale steun
uit van de waarnemende president, die formeel volgens de regels van de Grondwet pre-
sident Aristide opvolgde die het land verlaten had.161 Ook een uitnodiging tot interve-
niëren die uitgaat van (personen uit) rudimentaire staatsorganen kan een zeker gewicht
krijgen. Derhalve is het voor de juridische status van de interventie van belang dat
wordt nagegaan of er bij dergelijke personen steun voor interventie bestaat. Dit was
actueel op de Salomonseilanden. De Veiligheidsraad keurde de komst van coalitietroe-
pen op deze basis in feite goed.162
In 1983 viel het Amerikaanse leger samen met troepen van zes andere Caribische sta-
ten het eiland Grenada binnen. Als rechtvaardiging van de invasie gaven de Verenigde
Staten het beschermen van onderdanen op het eiland; 800 Amerikaanse studenten
verbleven in het land. Tevens gaven zij aan dat het eiland door Cuba werd gemilitari-
seerd, zodat het een bedreiging vormde voor de Verenigde Staten. Voorts verwezen zij
naar een (twijfelachtige) uitnodiging van de kant van de Gouverneur-Generaal. De inter-
nationale reactie op de invasie was praktisch unaniem negatief.163
Beleidsmatig is het onwenselijk om het respect voor het recht op zelfbeschikking tot in
alle negatieve consequenties door te voeren. Maar ook juridisch zijn de genoemde voor-
beelden geen typische gevallen van het verlenen van bijstand op basis van een uitnodi-
ging. Bij deze voorbeelden moet bedacht worden dat er wel sprake was van een uitnodi-
ging die kwam van één zijde van een conflict, maar dat de inzet van de buitenlandse
ingreep meestal niet als doelstelling had om die zijde aan een militaire overwinning te
vervolg noot van pag. 60
       request of the legitimate authorities of Cote d’Ivoire, further fightings in the country, on a provisional
       basis, pending the deployment of the ECOMOG force’. In een resolutie wordt de interventie door de
       troepen verwelkomd: ‘Welcomes the deployment of ECOWAS forces and French troops with a view to
       contributing to a peaceful solution…’ (S/RES/1464 van 14 februari 2003, paragraaf 8). Onder hoofd-
       stuk VII wordt hun een mandaat verleend ‘to take the necessary steps to guarantee the security and
       freedom of movement of their personnel and to ensure…the protection of civilians…’ (idem, para-
       graaf 9). Zie ook N.M. Blokker: ‘Is the authorization authorized? Powers and practice of the UN Secu-
       rity Council to authorize force by “coalitions of the able and willing”’, in European Journal of Interna-
       tional Law, vol. 11, 2000, issue 3, pp. 541-568.
160 Zie voor de vraag naar de vertegenwoordiging ten rechte ook hoofdstuk II. Een uitnodiging van een
       regering van een staat in een proces van falen hoeft niet per se een positieve factor te zijn, gelet op
       de aard van dat soort regeringen.
161 S/RES/1529 van 29 februari 2004, paragraaf 2 (a).
162 Zij het in een persverklaring van de voorzitter (SC/7853 van 26 augustus 2003).
163 Bijna alle democratische landen verwierpen de rechtvaardiging voor de interventie. Een VR-ontwerpre-
       solutie werd door de Verenigde Staten met een veto tegengehouden. Binnen de zogenaamde Reagan
       Doctrine achtten de Verenigde Staten het legitiem de door de USSR gesteunde regimes omver te wer-
       pen en daartoe op eigen houtje ‘volkeren te hulp schieten’. De doctrine geniet weinig steun in volken-
       rechtskringen.
                                                         61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>helpen. In gevallen als Ivoorkust, Haïti en de Salomonseilanden ging het om het tegen-
gaan van menselijk lijden, het bijdragen aan stabiliteit en het vinden van een duurzame
oplossing. Hiermee komen we terecht bij interventies om humanitaire redenen (in
ruime zin).
V.5      Optreden zonder autorisatie van de Veiligheidsraad: het geval van de
         humanitaire interventie
Er kan een noodzaak zijn om in te grijpen op humanitaire gronden, te weten bij groot-
schalig menselijk lijden. Hiertoe wordt onderzocht waartoe de toepassing van het leer-
stuk ‘humanitaire interventie’ leidt in situaties van falende staten.
Het eerdere AIV/CAVV-advies over humanitaire interventie
In 2000 brachten de AIV en de CAVV een advies uit, getiteld ‘Humanitaire Interven-
tie’.164
Humanitaire interventie werd gedefinieerd als: ‘De dreiging met of het gebruik van
geweld door één of meer staten, eventueel in het kader van een internationale organi-
satie, binnen het territoir van een andere staat:
- met het doel het beëindigen van bestaande, dan wel het voorkomen van grootschali-
    ge ernstige schendingen van fundamentele mensenrechten, in het bijzonder het
    recht op leven van individuen, ongeacht hun nationaliteit;
- zonder voorafgaande autorisatie van de Veiligheidsraad en zonder toestemming van
    de legitieme regering van de staat, op het grondgebied waarvan de interventie
    plaatsvindt.’165
De passage vervolgt met de constatering dat in het dagelijkse spraakgebruik ook het
gebruik van geweld voor humanitaire doeleinden met autorisatie van de Veiligheidsraad
tot humanitaire interventie wordt bestempeld.
De CAVV en AIV concludeerden in hun advies dat de betekenis van mensenrechten in
de internationale verhoudingen zo groot was geworden dat staten schending van deze
rechten op grote schaal niet konden negeren, ook als de Veiligheidsraad het niet eens
kon worden over internationaal ingrijpen. Tegelijk stelden beide adviesraden vast dat in
het internationale recht geen duidelijke rechtsbasis bestond om zonder toestemming
van de Veiligheidsraad geweld te gebruiken om een humanitaire ramp te voorkomen.
De AIV en CAVV waren echter van mening dat sommige omstandigheden een dermate
urgent karakter hadden dat zij, in de vorm van ‘rechtvaardigingsgronden’, het onrecht-
matige karakter van bepaalde handelingen van een staat wegnamen. Als dat gebeurde,
dan kon er nog steeds niet worden gesproken van een ‘recht op humanitaire interven-
tie’ buiten de Veiligheidsraad om, maar wel ontstond er een zekere ruimte om dergelij-
ke interventies te gedogen. Daarmee werd bereikt dat staten die een interventie uit-
voerden, niet per se hoefden te vrezen voor allerlei juridische complicaties.
De CAVV en AIV vonden dat het, in afwachting van een formalisering van een dergelijke
gedoogruimte, bij grootschalige schendingen van de mensenrechten reeds toelaatbaar
zou moeten zijn dat staten militair ingrepen in andere staten. Daarvoor moest dan wel
164 AIV/CAVV advies nr. 13, Humanitaire Interventie, Den Haag, april 2000.
165 Idem, p. 35.
                                                  62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>een ‘toetsingskader’ worden ontwikkeld, zodat in internationale debatten steeds kon
worden nagegaan of de interveniërende staten juist hadden gehandeld. In het advies
werd een dergelijk toetsingskader uitgewerkt.166
De regering stemde in grote lijnen in met het advies. Zij verwees naar de uitwerking
van het toetsingskader zoals tot stand gekomen in conferenties gehouden te Noordwijk
en Scheveningen. De uitwerking bevat een vijftiental punten die een richtsnoer moeten
vormen voor politieke besluitvorming over en het optreden in het kader van humanitaire
interventies.167
Verschillen tussen de problematiek van de falende staten en de problematiek van de
humanitaire interventie
Het instrument der humanitaire interventie kan relevant zijn in relatie tot falende sta-
ten. De ontwikkelde criteria voor ingrijpen in geval van grootschalig menselijk lijden gel-
den ook in gevallen waarin dit lijden zich afspeelt in een falende staat. Maar het is niet
een instrument dat er naadloos bij aansluit.
Ten eerste kan het in falende staten gaan om een veel bredere problematiek van
bedreiging van recht en orde in het land en bedreigingen van de internationale vrede
en veiligheid in de regio. De Veiligheidsraad bepaalt of er sprake is van een bedreiging
van de vrede. Grootschalig (door mensen veroorzaakt) menselijk lijden kan leiden tot
deze kwalificatie.168
Ten tweede heeft het begrip grootschalig menselijk lijden ook betrekking op situaties
waar de staat wel functioneert, of zelfs de verantwoordelijke is voor de schendingen.
Dat was aan de orde bij het beoordelen van de situatie in Kosovo in het Joegoslavië
onder Milosevic en Irak vóór het ingrijpen van de coalitie in 2003. Dit valt buiten het
bestek van het huidige advies.
Ten derde is de aanleiding (en timing) van het ingrijpen niet hetzelfde. In die zin is het
concept falende staten ruimer dan grootschalig menselijk lijden. Het is denkbaar dat er
wordt ingegrepen in een falende staat (op basis van een bedreiging van de vrede in de
regio of zelfverdediging) terwijl er op dat moment geen sprake is van grootschalig men-
selijk lijden. Men kan denken aan het huidige Somalië. De keuze van het tijdstip van
de operatie kan zijn ingegeven door de omstandigheid dat er bijvoorbeeld weinig kans
is op tegenstand.
In het geval van een falende staat is een humanitaire interventie denkbaar, onder de
beperkende voorwaarden die zijn ontwikkeld in het AIV/CAVV-advies van april 2000 en
het daarop gebaseerde toetsingskader.169 Gelet op de afwezigheid van een effectieve
166 Idem, p. 30. De volgende vragen komen hierin aan bod: Welke staten? Wanneer? Welke voorwaar-
      den? Wanneer en hoe beëindigen? Het toetsingskader moet niet worden verward met het Toetsings-
      kader 2001 inzake de voorbereiding van uitzending door Nederland van militaire eenheden.
167 Zie de Notitie Humanitaire Interventie van 30 oktober 2001; Tweede-Kamerstuk nr. 27.742.
168 S/RES/688 (over Iraaks Koerdistan), S/RES/733 (1992) over Somalië en S/PV 3046, 31 januari
      1992.
169 Hier wordt de lijst van 15 punten bedoeld zoals weergegeven in de Notitie Humanitaire Interventie.
                                                   63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>staat kan in het geval van een falende staat beter niet worden gesproken van schendin-
gen van de rechten van de mens, maar van grootschalig (man made) menselijk lijden.
Bij falende staten, anders dan bij staten met een aan te spreken regering, behoeft mili-
tair ingrijpen niet het chronologisch laatste redmiddel te zijn (zoals het bovengenoemde
toetsingskader voorschrijft). Het is namelijk van belang dat het middel tijdig wordt inge-
zet. Niettemin moet voor het eigenmachtig optreden van staten een nog strengere
maatstaf worden aangelegd dan voor het optreden van de Veiligheidsraad. Ten slotte
zou een humanitaire interventie ten doel moeten hebben de grootschalige schendingen
van de rechten van de mens te beëindigen. Bij het einde van de interventie dienen dan
echter ook de voorwaarden aanwezig te zijn voor het waarborgen van de rechten van
de mens en voor een proces van ‘post-conflict peace-building’.170 Bij falende staten is
het niet veel anders. Het gaat om het vervolgens opbouwen van een levensvatbare
staat. Het doel van het scheppen van voorwaarden voor het uitoefenen van effectief
gezag is erg ruim. Daarbij zal ook naar het politieke systeem gekeken moeten worden.
V.6      Ontwikkelingen sedert het vorige advies en het zoeken naar een oplossing
         voor de rechtmatigheid van militaire middelen
De begrippen soevereiniteit en niet-inmenging, die parallel lopen met het geweldverbod,
worden in de onderhavige adviesaanvraag uitdrukkelijk aan de orde gesteld.
Zoals reeds door de regering in de reactie op het advies over humanitaire interventie
wordt onderschreven is het begrip soevereiniteit de laatste decennia gerelativeerd in
het licht van andere normen en idealen. Soevereiniteit wordt steeds meer beperkt door
het internationale recht, waaronder normen die zijn neergelegd in verdragen. Daarnaast
wordt soevereiniteit steeds meer gekoppeld aan verantwoordelijkheid voor het bewaren
van orde, rust en respect voor de rechten van de mens. Er is een sterker besef dat
gezamenlijk moet worden opgetreden tegen terrorisme, massavernietigingswapens,
drugshandel en de bedreigingen van duurzame ontwikkeling. Met het relativeren van de
soevereiniteit neemt ook het absolute karakter van het niet-inmengingsverbod af.
Inmenging kan onder omstandigheden interventie met militaire middelen omvatten.
Sedert het vorige rapport van de AIV/CAVV zijn er twee tegenstrijdige ontwikkelingen
waar te nemen. Enerzijds wordt er vaker en met minder schroom gesproken over inter-
ventie van buitenaf in een staat die daar geen toestemming voor geeft. In het kielzog
van de aanslagen van 11 september 2001 is de inval in Afghanistan door veel staten
geaccepteerd, zij het als casus van zelfverdediging. Men stond ook welwillend tegen-
over het ingrijpen in een reeks andere gevallen - hoezeer deze gevallen ook van elkaar
mogen verschillen - waar humanitaire redenen de doorslag gaven: Oost-Timor, DRC,
Sierra Leone, Ivoorkust en Haïti (2004).
Anderzijds waren er gemengde reacties op de rede van de SGVN bij de opening van de
Algemene Vergadering van de VN in 1999. Hij stelde hierin de dilemma’s rond interven-
tie aan de orde. Een aantal staten heeft hierop negatief gereageerd en op alle verwante
terreinen, waar soevereiniteit mogelijk ter discussie kon komen, een zeer minimalisti-
sche positie ingenomen. Op het terrein van humanitaire hulp bleek dat de mogelijkheid
van het verlenen van hulp zonder expliciete instemming van de soevereine regering op
geen enkele wijze in de VN kon worden vermeld of geïmpliceerd, zonder dat dat tot een
stemming aanleiding gaf.
170 AIV/CAVV-advies nr. 13, Humanitaire Interventie, Den Haag, april 2000, p. 34.
                                                  64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>In deze sfeer is het rapport van de ICISS tot stand gekomen.171 Daarin wordt vanuit
een politieke interpretatie van het concept van ‘state responsibility’ geredeneerd. Alle
staten dragen verantwoordelijkheid voor de bescherming van hun eigen bevolking, maar
uiteindelijk ook verantwoordelijkheid jegens de mensheid, om allen te beschermen
tegen extreme misstanden, waar en wanneer dan ook. De Commissie verwerpt het con-
cept ‘humanitaire interventie’ als zijnde misleidend. Zij suggereert als omschrijving
‘militaire interventie voor humanitaire doeleinden’. Ten aanzien van de interventie zelf
erkent zij dat er nog onvoldoende aanwijzingen zijn om te spreken van een nieuw
gewoonterechtelijk beginsel, maar dat de praktijk van staten en internationale organisa-
ties suggereert dat er een beginsel in opkomst is: ‘intervention for humanitarian pro-
tection, including military intervention in extreme cases, is supportable when major
harm to civilians is occurring or imminently apprehended, and the state in question is
unable or unwilling to end the harm or is itself the perpetrator’.172 Zij komt met zes
drempelcriteria die vervuld moeten worden voor er sprake kan zijn van militair ingrijpen:
‘Right authority’, ‘just cause’, ‘right intention’, ‘last resort’, ‘proportional means’, en
‘reasonable prospects’. Bij ‘just cause’ wordt het geval van een groot aantal slacht-
offers in een falende staat expliciet genoemd.173 De commissie gaat ten aanzien van
de kwestie ‘right authority’ voor het anker van de VN-Veiligheidsraad liggen, aangevuld
met een vrij theoretische weg via de Algemene Vergadering en een meer praktische
weg naar regionale organisaties. Het optreden van ECOMOG in Liberia en Sierra Leone
wordt als voorbeeld genoemd van autorisatie achteraf door de Veiligheidsraad. Het
ingrijpen van de NAVO in Kosovo wordt afstandelijk vermeld als een geval van ingrijpen
van een regionale organisatie in een niet-lidstaat. De ICISS suggereert dat ook in een
dergelijk geval een autorisatie achteraf uitkomst zou kunnen bieden. Maar zij conclu-
deert dat er nimmer consensus zal worden gevonden voor een militaire interventie bui-
ten de Veiligheidsraad (en AVVN) om. Zij vertaalt dit in een boodschap aan de Veilig-
heidsraad om aan zijn ‘responsibility to protect’ inhoud te geven, anders wordt de
interventie om humanitaire redenen alsnog uitgevoerd door een coalitie. Daarbij zou
het in acht nemen van de zes beginselen de legitimering van het optreden van een der-
gelijke coalitie versterken.174 Daarmee wordt getoond dat de beginselen relevant zijn
voor het leerstuk van de humanitaire interventie.
Hierboven is geconstateerd dat het volkenrecht geen oplossing biedt als de situatie
rond een falende staat, om welke reden dan ook, buiten de toepassing van de concep-
ten ‘bedreiging van de vrede’, ‘aanval’ op een andere staat en ‘grootschalig menselijk
lijden’ valt. In plaats van het introduceren van een nieuw toetsingskader voor het optre-
den van staten jegens falende staten is het beter om, net als de ICISS doet, de verant-
woordelijkheid te leggen waar zij hoort, bij de Veiligheidsraad. Dit biedt de Veiligheids-
raad de kans om zo nodig bestaande concepten creatief toe te passen. Het alternatief,
unilateralisme, zou daarentegen de internationale fora buitenspel zetten, niet alleen in
het concrete geval maar ook structureel.
171 International Commission on Intervention and State Sovereignty (ICISS), The responsibility to protect,
      Ottawa, december 2001.
172 Idem, pp. 15-16.
173 Idem, p. 32.
174 Idem, pp. 53-55.
                                                 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>De behoefte aan regulering van dergelijk ingrijpen wordt daarmee eerder groter dan
kleiner. De Veiligheidsraad zou, bij een toetsing of er sprake is van een bedreiging (of
verbreking) van de vrede en vervolgens bij het formuleren van maatregelen, systema-
tisch moeten kijken naar de nadelige effecten die door falende staten worden veroor-
zaakt voor de eigen bevolking, de regio, specifieke staten en de wereldgemeenschap.
In dezelfde geest is al vaker gepleit voor een grote ‘early warning’-capaciteit binnen de
VN en voor het agenderen van landensituaties die tot zorg aanleiding geven, opdat er
ook ‘early action’ kan volgen. Het zou de Veiligheidsraad slagvaardiger maken tegen-
over falende staten. Naarmate de Veiligheidsraad meer ruimte heeft, en meer ruimte
neemt, is er minder ruimte voor (groepen van) staten om zelf in te grijpen in een falen-
de staat. Dit betekent dat alleen in zeer uitzonderlijke situaties kan worden ingegrepen
zonder mandaat van de Veiligheidsraad. Ook in die gevallen zal het ingrijpen in ieder
geval moeten worden voorgelegd aan de Veiligheidsraad.
Hoewel het optreden van de Veiligheidsraad aan gezag wint naarmate meer consistent
wordt opgetreden is niettemin het niet-ingrijpen in één geval geen reden om in andere
gevallen ook niet in te grijpen.
Dit roept de vraag op of er een plicht tot ingrijpen is. Ingrijpen past binnen het doel van
de VN, als weergegeven in artikel 1 lid 3 van het Handvest. De VN en individuele sta-
ten hebben een niet afdwingbare plicht. Als de Veiligheidsraad heeft besloten dat er
gewapenderhand wordt ingegrepen, moeten staten dat wel faciliteren, maar zij hebben
niet de plicht om troepen ter beschikking te stellen. De plicht zou moeten worden geba-
seerd op hoofdstuk VII van het Handvest, maar de in artikel 43 lid 1 voorziene over-
eenkomsten zijn nimmer tot stand gekomen. Voor Nederland is er een extra element in
de vorm van artikel 90 van de Grondwet, de taak om de ontwikkeling van de internatio-
nale rechtsorde te bevorderen. Hierbij past het (blijven) deelnemen aan militaire opera-
ties op basis van een verzoek van de VN.
V.7      Doelmatigheid van militaire middelen
Onder welke omstandigheden verdient de inzet van militaire middelen overweging?
Dit is de vraag naar doelmatigheid: subsidiariteit, kans op succes, risico’s en ‘value for
money’.
Ook in het geval dat de situatie rond een falende staat een bedreiging van de vrede
vormt, een beroep op zelfverdediging rechtvaardigt of een humanitaire interventie recht-
matig maakt, is toepassing van militair optreden nog geen uitgemaakte zaak.
Of militair optreden doelmatig is in het kader van zelfverdediging, moet worden overge-
laten aan het land in kwestie (of het rechtmatig is, moet worden beoordeeld door de
Veiligheidsraad of het Internationale Gerechtshof). Militair optreden op gezag van de
Veiligheidsraad of in geval van humanitaire interventie moet aan de hand van andere
criteria worden beoordeeld.
De eerste vraag die bij mogelijk ingrijpen in een falende staat opkomt is of het redden
van een staat met militaire middelen wel zinvol is. Wat zou het concrete doel moeten
zijn van militair ingrijpen? Militair ingrijpen staat ten dienste van de algemene doelstel-
ling van het minimaliseren van de nadelige effecten van het falen van een staat voor
de bevolking, de regio en de wereld (zie hoofdstuk III). Met name moet grootschalig
menselijk lijden worden voorkomen of beëindigd. Uiteindelijk moeten er voorwaarden
worden geschapen voor het herstellen van een geweldsmonopolie en voor het ontstaan
van een regering die effectief gezag uitoefent.
                                                66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>De tweede vraag is welke de omstandigheden zijn waar een militaire macht bij ingrijpen
in een falende staat mee te maken krijgt. Zoals de regering ook schrijft in haar advies-
aanvraag over crisisbeheersingsoperaties, zijn er aan ingrijpen in binnenstatelijke con-
flicten in het algemeen veel risico’s verbonden. Ingrijpen vraagt om ‘robuuste mandaten’
en dikwijls een bewapening die opereren in een situatie met militaire tegenstand moge-
lijk maakt. In die adviesaanvraag is op deze verschuiving ingegaan.175 Met dit hardere
spoor zijn in de jaren ’90 minder goede ervaringen opgedaan, toen het instrumentarium
van de klassieke peace-keepingoperatie – zij het in aangepaste vorm – op dergelijke
conflicten werd toegepast.176 Hieraan moet worden toegevoegd dat de ontwikkeling
niet eenduidig is terug te voeren op het binnenstatelijk karakter van conflicten. Het
fenomeen internationaal terrorisme dat vooral de laatste jaren opgeld doet, is in dit
opzicht ook van belang. Ook deze tweede factor kan aan de orde zijn bij falende staten.
De derde vraag is wie er bereid is om een operatie uit te voeren. De VN beschikt nog
niet over de commandostructuren die passen bij een robuuste inzet. De laatste jaren is
voor dergelijke operaties dan ook gebruik gemaakt van andere constellaties, voorzien
van een mandaat van de Veiligheidsraad. ECOMOG en later het Verenigd Koninkrijk in
Sierra Leone; de door Australië geleide coalitie in Oost-Timor; de NAVO in Bosnië; het
Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Nederland, en thans de NAVO in Afghanistan. ‘Regio-
nalisering’ van de uitvoering van crisisbeheersing zal op termijn ook voor andere dan
de Euro-Atlantische regio actueel kunnen worden, zoals bijvoorbeeld in West-Afrika met
ECOMOG/ECOWAS177 – zij het dat de capaciteit daar dan nog wel verder moet worden
ontwikkeld. De Secretaris-Generaal spreekt met instemming over regionale vredes-
machten die voorafgaand aan een VR-resolutie de situatie hebben gestabiliseerd, in
Ivoorkust (ECOWAS en de Fransen) en Liberia (ECOWAS). Hij noemt ook de samenwer-
king met troepen van de NAVO (Afghanistan), GOS, OVSE, ISAF in Afghanistan en
INTERFET in Oost-Timor. Hij nodigt de NAVO uit om in Afrika ‘peace enforcement’ ter
hand te nemen in het voetspoor van de EU-interventie in Oost-Congo onder de naam
Artemis.178 Hier zou politiek constructief naar moeten worden gekeken.
Daarna zullen in concreto de volgende feitelijke vragen moeten worden beantwoord.
Welke middelen worden ter beschikking gesteld? Is het met de beschikbare middelen
mogelijk om orde en rust te herstellen en de verder gelegen doelen naderbij te
brengen?179 Is er bij de partijen die een rol spelen in de falende staat steun voor het
vinden van een oplossing respectievelijk is er voldoende ‘war fatigue’? Is de timing
goed? Wat zijn de kosten in termen van slachtoffers aan alle zijden? Zal het lot van de
burgerbevolking zijn verbeterd na militair optreden?
175 Zie AIV-advies nr. 34, Nederland en crisisbeheersing: drie aspecten van crisisbeheersing, Den Haag,
      maart 2004.
176 Echecs als in Rwanda, Somalië en Bosnië waren mede hiervan het gevolg.
177 ECOWAS: Organisatie van West-Afrikaanse Staten. ECOMOG is daarvan de militaire arm.
178 Rede SGVN bij ontmoeting met NAVO-parlementariërs, New York, 8 maart 2004, SG/SM/9188.
179 In een recente studie van de Rand Corporation wordt geconcludeerd dat bij de inzet van een grote
      overmacht de kans op slachtoffers het kleinst is. James Dobbins e.a., Nation-Building, The
      inescapable responsibility of the world’s only superpower, Arlington, 2003, www.rand.org, p. 153.
                                                      67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Zijn er voldoende middelen en is er voldoende politieke committering om ook de fase
volgend op het militair optreden tot een goed eind te brengen? Er moet een plan zijn
dat verder strekt dan het herstel van het geweldsmonopolie. Er moet zicht zijn op fond-
sen om een langdurige bemoeienis van de wereldgemeenschap met het betrokken
gebied mogelijk te maken.
Timing
Het lijkt aantrekkelijk om militair ingrijpen als het zwaarste middel van ingrijpen te
behandelen en aan de hand van een subsidiariteitstoetsing eerst vast te stellen of alle
andere middelen zonder het gewenste resultaat zijn gebleven. Deze benadering moet
worden gerelativeerd. Zowel om redenen verbonden met het doel van de operatie (bij-
voorbeeld het voorkomen of beëindigen van grootschalig menselijk lijden) als om tech-
nisch militaire redenen en het beperken van de risico’s voor de militairen kan het van
belang zijn (vroeg-)tijdig in te grijpen. Hier komt ook de optie van het preventief statio-
neren van militaire eenheden aan de orde. Hierboven is uiteengezet dat dit alleen
rechtmatig is met autorisatie van de Veiligheidsraad, of op uitnodiging van de legitieme
regering. Het kan doelmatig zijn om humanitaire redenen en, hoe berekenend dit ook
moge klinken, ook om financiële redenen. Tijdige stationering van militaire eenheden
zal in het algemeen goedkoper zijn dan het achteraf ingrijpen in een gewapend conflict.
De kosten die door de internationale gemeenschap gemaakt zijn voor ordehandhaving
in Macedonië waren aanzienlijk geringer dan de kosten ten aanzien van Bosnië en
Kosovo.
Bij falende staten gaat het in eerste instantie om intrastatelijke spanningen en conflic-
ten; inmenging van buitenaf en overloop van het conflict naar andere landen kunnen
uiteraard een factor zijn. Intrastatelijke conflicten blijken een moeilijke omgeving voor
militairen die het mandaat hebben om tot een effectieve stabilisatie te komen. Vaak is
het front niet duidelijk, is de locatie van strijders onvoldoende bekend, kennen onder-
handelingen te veel actoren en ontbreekt een werkbare hiërarchie binnen strijdgroepen,
hetgeen tot onvoorspelbare situaties leidt. De militaire component in een vredesopera-
tie wordt dan zwaarder toegerust. De militaire gezagsdrager, de force commander, zal
in het algemeen langer het voortouw hebben vóór hij het gezag kan gaan overdragen
aan een civiele gezaghebber, bijvoorbeeld een Speciale Vertegenwoordiger van de
Secretaris-Generaal van de VN. In de loop van een stabiliseringsoperatie kan het zwaar-
tepunt verschuiven naar de civiele gezagsdrager. Strikte coördinatie blijft altijd een eer-
ste vereiste.
Indicatoren
Wat betreft indicatoren die aangeven dat er in het land in kwestie een drempel wordt
overschreden en dat militair ingrijpen althans vanuit dat perspectief aangewezen zou
zijn, kan weer worden teruggegrepen op de omschrijving van de falende staat uit hoofd-
stuk I. Heeft de staat het geweldsmonopolie, is de rechtsorde nog intact en kan de
staat diensten verlenen? De eerste vraag is de belangrijkste. Daarnaast moet er geke-
ken worden naar de gevolgen van het falen voor de lokale bevolking, de regio, de
wereldgemeenschap en individuele staten.
Het beëindigen van het militaire deel van een operatie behoeft niet samen te vallen
met het beëindigen van het civiele deel.180 Hieronder wordt kort ingegaan op het tot
een einde brengen van de militaire operatie.
180 Zie over dit laatste onderwerp hoofdstuk VI, paragraaf 3 over ‘exitstrategieën’.
                                                   68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>De eerste trap is de verlaging van de aanpak van de internationale macht van het ver-
zekeren van vrede (niet onder VN-commando) naar het toezien op vrede onder VN-com-
mando, in jargontermen: van ‘groen’ naar ‘blauw’. Dit kan als de ‘stabilisatiefase’ voor-
bij is. Het criterium voor het vertrek van de (groene) militaire macht ligt niet in de
kenmerken van een bestaande situatie, maar in de kenmerken van de situatie die zal
ontstaan na het vertrek. Zijn er militaire tegenacties verwachtbaar die ‘enforcement’
door middel van een gecoördineerde en eventueel massale actie nodig zullen maken?
Is er een bestand dat houdt?
Bij het verder uitwerken van de indicatoren zou moeten worden gekeken naar de over-
gang van ‘blauw’ naar politietaken. Zullen de herstelde rust en orde blijven voortbe-
staan? Voor een antwoord is niet in de eerste plaats van belang hoe lang verstoringen
zijn uitgebleven. Belangrijker is de vraag of de overheid van de herstelde staat het
geweldsmonopolie stevig in handen heeft, of de overheid de expertise en slagkracht
heeft om feitelijk de orde te handhaven en of de wijze van handhaven niet nieuw
geweld zal oproepen. Een maatstaf is of het lokale leger coherent kan optreden en een
eenheid van gezag kent. De overgang naar politietaken zou in gang kunnen worden
gezet als er geen militaire taken meer over zijn, waaronder ontwapening, mijnoprui-
ming, bewaking met wapens die groter zijn dan handvuurwapens. Kunnen alle bij-
stands- en wederopbouwoperaties civiel worden georganiseerd?
Voor het beëindigen van de politietaken door de internationale macht kan men teruggrij-
pen op de onderliggende oorzaken van het falen van een staat.181 Er moet onderzocht
worden of de overheid, en met name het ordehandhavend apparaat, als legitiem wordt
beschouwd. Feitelijk moet er worden gekeken of de lokale politie haar taken aankan.
De terugkeer van de buitenlandse gewapende macht kan geïndiceerd zijn als het aantal
schendingen van de rechten van de mens plotseling omhoog gaat, terwijl de regering
niet in staat is om hiertegen bescherming te bieden. Interne of externe migratie in
grote groepen is een indicator voor een dergelijke ontwikkeling. Hetzelfde geldt voor
een toename in illegale handel in wapens, het stijgen van de internationale criminaliteit
en eventueel het optreden van terroristen vanuit de staat in kwestie. Het eenvoudigste
kenmerk is meer in het algemeen het verlies van het geweldsmonopolie. Zijn er non-
statelijke actoren die gebieden onttrekken aan het geweldsmonopolie van de overheid?
Is er nog eenheid van gezag in het leger? Ook de andere twee elementen van de
omschrijving van het begrip falende staat geven enig houvast. Is het zo dat de interne
rechtsorde instort? Kan de staat zijn bevolking geen diensten meer verlenen?
181 Zie de beschrijving in hoofdstuk III, paragraaf 1.
                                                     69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>V.8       Nederlandse inzet
Hieronder volgen enkele opmerkingen over aspecten van Nederlandse militaire inzet die
relevant kunnen zijn in het geval van falende staten.182
Nederland heeft in het verleden deelgenomen aan militair ingrijpen in VN-kader en daar-
buiten. Dit past bij de rol van Nederland als voorstander van het bevorderen en toepas-
sen van de internationale rechtsorde. Er is zowel deelgenomen aan klassieke peace-kee-
pingoperaties (UNIFIL, UNFICYP, UNMEE) als aan operaties met een hoger geweldsniveau
(o.a. ISAF, KFOR). Er kan sprake zijn van activiteiten hoog of laag in het geweldsspec-
trum. Het is van (politiek) belang dat Nederlandse militaire eenheden ook beschikbaar
zijn voor inzet in een hoog geweldsspectrum en dat Nederland in staat en bereid is met
andere landen de risico’s en onzekerheden te delen die verbonden zijn aan een initial
entry fase van optreden.183 In die positie heeft Nederland ook in de politieke discus-
sies over de problematiek in vele regio’s iets aan te bieden en kan het zijn ambitie ver-
vullen om bij te dragen aan de internationale rechtsorde.
Dit betekent niet dat Nederland moet afzien van deelname aan klassieke vredesopera-
ties. Wel wordt aanbevolen de Nederlandse krijgsmacht in te zetten op die terreinen
waar de hoogwaardige samenstelling het beste tot zijn recht komt. Dat is in gecompli-
ceerde operaties die een hoge graad van geoefendheid en kwaliteit van middelen verei-
sen alsmede de vaardigheid om in samenwerking met anderen – ook in gecompliceer-
de situaties – samen te werken. Naar verwachting zal dit vooral op de hogere niveaus
van het geweldsspectrum het geval zijn.
In hoofdstuk VI wordt bepleit dat Nederlandse ontwikkelingsactiviteiten voor wederop-
bouw zich richten op een beperkt aantal regio’s. Voor deelname aan vredesoperaties
hoeft dit niet te gelden. De Nederlandse bijdrage zal in de regel voor een beperkt aan-
tal maanden, of hooguit één of enkele jaren, zijn voorzien. Daarna nemen anderen het
zo nodig weer over. Nederland kan ook op politiek plan aandacht blijven geven aan de
ontwikkelingen van de regio, met name via de EU. Anders dan bij de wederopbouw is
het bij een militaire operatie om de orde te herstellen niet nodig een langdurige relatie
met een land op te bouwen. Het is zelfs beter als de Nederlandse krijgsmacht beschikt
over een veelsoortige ervaring in verschillende regio’s.
Ook Nederlandse activiteiten als Civil Military Co-operation (CIMIC) en andere bijdragen
op het snijvlak van militair optreden en civiele ontwikkeling zouden flexibel moeten
182 Zie hiervoor ook: advies van de Adviesraad Vrede en Veiligheid, Verloren onschuld, Nederland en VN-
      operaties, Den Haag, 1996; AIV-advies nr. 10, De ontwikkeling in de internationale veiligheidssituatie
      in de jaren negentig – van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, Den Haag, september 1999;
      AIV-advies nr. 34, Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten, Den Haag, maart 2004. Het
      Nederlandse beleid staat beschreven in de in dit advies niet meer verwerkte beleidsnotitie inzake de
      politieke uitgangspunten voor Nederlandse deelname aan mogelijke vredesmissies (brief van de
      ministers van Buitenlandse Zaken en Defensie aan de Staten-Generaal van 8 april 2004).
183 Zie hiervoor AIV-advies nr. 34. Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten, Den Haag,
      maart 2004. ‘Initial entry’ is een NAVO concept. De doelstelling is het voet aan de grond krijgen in
      het beoogde gebied van inzet. ‘Follow-on’ gaat om het volbrengen van een missie.
                                                     70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>kunnen worden ingezet.184 Juist in falende staten zal behoefte zijn aan praktische
hulp op de locatie van de vredesmacht. Daar zal in het algemeen de infrastructuur en
het verlenen van openbare diensten reeds lang zijn verwaarloosd. Hiervoor hoeft een
strikte focus op enkele regio’s in de wereld niet te gelden, zoals die wel geldt voor
langdurige ontwikkelingsinspanningen.185 Het spreekt vanzelf dat door het inzetten
van kennis van de lokale situatie en snelle coördinatie met anderen die in de regio
actief zijn voorkomen moet worden dat de projecten contraproductief werken.
Naast militaire eenheden kan Nederland ook politie-eenheden ter beschikking stellen.
Zie hiervoor hoofdstuk VI, paragraaf 2.
V.9       Conclusies en aanbevelingen
In het huidige volkenrecht vormt het falen van een staat geen eigenstandige grond voor
ingrijpen van de zijde van de statengemeenschap. In het geval van het falen van een
staat kan er tegelijk een andere omstandigheid zijn die wel grond voor ingrijpen kan vor-
men. De Veiligheidsraad kan vaststellen dat er sprake is van een bedreiging van de
vrede. Hieronder kan ook worden gebracht een situatie van grootschalig menselijk lijden.
Staten mogen zich op zelfverdediging beroepen als zij worden aangevallen, of ieder
moment dreigen te worden aangevallen; dit geldt zolang de Veiligheidsraad niet ingrijpt.
Staten dienen daarbij grote transparantie te betrachten.
In uitzonderlijke gevallen kan een humanitaire interventie buiten de Veiligheidsraad om
gerechtvaardigd zijn. In het internationale debat ontstaat hiervoor normering, waaraan
de AIV en de CAVV door hun advies uit 2000 ook hebben bijgedragen. De ontwikkelde
criteria voor ingrijpen ingeval van grootschalig menselijk lijden gelden ook in gevallen
waarin dit lijden zich afspeelt in een falende staat.
Daarnaast valt niet uit te sluiten dat, onder invloed van de zich verhardende veiligheids-
situatie in een aantal regio’s in de wereld, vooral gelet op dreigingen van terrorisme,
ingrijpen door coalities van staten op andere gronden en buiten de Veiligheidsraad om,
bespreekbaar zal worden. De door Canada geïnitieerde International Commission on
Intervention and State Sovereignty vertaalt dit echter in een verantwoordelijkheid voor
de Veiligheidsraad. Deze benadering verdient steun. Het middel tegen eigenmachtig
optreden van staten die menen in hun belangen getroffen te worden is een versterking
van de internationale structuur. Daar ligt ook een taak voor Nederland.
Militair ingrijpen is in het algemeen het zwaarste middel. Het inzetten daarvan is echter
niet noodzakelijkerwijs chronologisch het sluitstuk van alle andere middelen, aangezien
timing een kritische factor is, ook voor de veiligheid van de militairen.
Preventief stationeren van troepen is alleen mogelijk òf op uitnodiging van een staat die
in een proces van falen zit en wordt belaagd door rebellen, òf door een beslissing van
de Veiligheidsraad. Op basis van hoofdstuk VI van het VN-Handvest kunnen ook militaire
waarnemers worden gestationeerd met instemming van partijen in een conflict.
De mogelijke rol van de NAVO ligt in dit kader op het terrein van de inzet van militaire
middelen voor het bereiken van door de VN geformuleerde doelen. De NAVO dient
184 In het beleidskader, dat op 19 mei 2003 aan de Tweede Kamer werd aangeboden (Tweede-Kamer-
      stuk nr. 28.600 X, nr. 45), wordt CIMIC gedefinieerd als ‘de interactie tussen militairen die worden
      ingezet in een (vredes-) operatie enerzijds en burgers en civiele autoriteiten in het gebied anderzijds’.
185 De ministers van Defensie en voor Ontwikkelingssamenwerking spreken zich ook uit in die zin naar
      aanleiding van de deelname aan de UNMIL-missie in Liberia. Zie het verslag van hun Afrikareis in hun
      gezamenlijke brief van 27 februari 2004 aan de Tweede Kamer.
                                                      71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>derhalve op verkennende vragen van de Secretaris-Generaal van de VN politiek con-
structief in te gaan.
Nederland kan politiek binnen de EU en op wereldniveau een grotere rol spelen bij het
streven naar een internationale rechtsorde als het ook beschikt over militaire middelen
die in zeer verschillende situaties kunnen worden ingezet, waaronder begrepen hoog in
het geweldsspectrum. Daartoe is het goed dat de Nederlandse krijgsmacht beschikt
over adequate uitrusting en een veelzijdige ervaring. Militaire inzet behoeft, mede in
dat licht, niet beperkt te blijven tot de concentratieregio’s voor ontwikkelingssamenwer-
king, te weten de Balkan, de Hoorn van Afrika en het Grote Merengebied. Ditzelfde
geldt voor gelieerde CIMIC-activiteiten.
                                              72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>VI       Herstel van falende staten
VI.1     Omschrijving van ‘herstel’ en varianten van soevereiniteit
De adviesaanvraag duidt het herstellen van falende staten aan als een doel. Het laten
herleven van de status quo ante is evenwel niet altijd zinvol. Het doel dient veeleer te
zijn om voorwaarden te scheppen voor een staat waar de regering effectief gezag uitoe-
fent, als omschreven in hoofdstuk I. Dit moet een levensvatbare staat zijn, die betere
hoedanigheden meekrijgt dan de oude staat heeft gehad. Zowel de (absolute) zelfstan-
digheid, als de inrichting van de staat en de economische basis kunnen in het proces
naar dat doel ter discussie komen.
Het is de vraag of de staat altijd hersteld moet worden als een staat met onbeperkte
soevereiniteit. Het lijkt beter om hier flexibel te zijn bij het formuleren van oplossingen.
Beperkingen van soevereiniteit bestaan uiteraard al lang, op vrijwillige basis (EGKS, EG,
EU, VN) en door feitelijke ontwikkelingen, zoals beschreven in hoofdstuk III. Er zijn ook
modellen van een opgelegde beperking. Duitsland was onderworpen aan het Viermo-
gendhedenakkoord, Cyprus had rekening te houden met de garanderende mogendheden
(maar deed dat uiteindelijk niet). Ook bij falende staten kan een creatieve herdefiniëring
van de staat worden geprobeerd: de moderne staat met zijn zwart-wit soevereiniteit
(soms aangeduid als de Westfaalse soevereiniteit) wordt een postmoderne staat met
schakeringen en nuances. Het totaalbegrip ‘soevereiniteit’ wordt ‘ontvlochten’. In feite
gebeurt dit reeds op de Balkan, in Bosnië en Kosovo.186
Op langere termijn moeten structuren worden geschapen die het gedrag van een rege-
ring normeren en die perspectief bieden aan de bevolking. Een staat kan, als sluitstuk
van interne hervormingen, worden ingebed in internationale kaders. In andere gevallen
zijn dergelijke kaders op basis van volledige vrijwilligheid tot stand gekomen. Zo heeft
de EU bewezen in Europa een stabiliserende kracht te vormen. De leden hebben niet
langer de optie om geïsoleerd te kiezen voor een heel eigen koers. Heel snel zou een
regering in dat geval door andere regeringen worden aangesproken, ook al omdat een
dergelijke koers in strijd zou komen met juridisch bindende afspraken. De Raad van
Europa en OVSE vormen minder alomvattende vangnetten. Het idee van inbedding van
staten is een belangrijke bijdrage aan de discussie.187 Het is een vermindering van
soevereiniteit, maar de stabiliteit zal uiteindelijk de veiligheid van de individuele staten
ten goede komen. Zo ligt de toekomst van de staten en regio’s die ontstaan zijn uit het
voormalige Joegoslavië uiteindelijk in een integratie in de EU en de NAVO. Als de regio-
nale structuren niet sterk genoeg zijn (en dat is vaak het geval), zal er een inbedding
moeten komen met staten van buiten de regio, of door blijvende VN-betrokkenheid.
Deze verderweg gelegen staten zullen een betrokkenheid moeten tonen. Deze zal in
het algemeen gebaseerd zijn op de verantwoordelijkheden en belangen die in hoofd-
stuk III zijn beschreven als gronden voor bemoeienis met het falen van staten.
186 Zie Robert Keohane, ‘Political authority after intervention: gradations in sovereignty’, in R.O. Keohane
      en J.L. Holzgrefe (eds), Humanitarian Intervention, Cambridge, 2003, p. 290.
187 Robert Keohane, ibidem en Michael Ignatieff: ‘State building and nation building’, idem, p. 311 e.v.
                                                     73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Daarnaast is de vraag of de status quo ante hersteld moet worden waar het betreft de
inhoudelijke inrichting van de staat. Er moet juist worden gestreefd naar een staat die
niet lijdt aan dezelfde euvels als voorheen. De risicofactoren moeten zoveel mogelijk
worden beperkt. De falende staat kan dit niet op eigen kracht.
Van het proces van herstel en opbouw met internationale bemoeienis moet gebruik
worden gemaakt door in de nieuwe staat internationale normen te introduceren en/of
te verankeren. Dit niet alleen via verdragen, maar ook via codes en praktijk. Als bijvoor-
beeld de strijd om grondstoffen een rol heeft gespeeld bij het falen is het van belang
bij de inrichting van de zeggenschap over en de controle op grondstoffen van de jong-
ste inzichten gebruik te maken. Tijdelijk kan het beheer over grondstoffen onder inter-
nationale controle worden geplaatst (zoals destijds ook ten aanzien van Namibië
gebeurde).188
Bij falende staten die in sterke mate te lijden hadden van de ‘gegeven omstandighe-
den’, moet een plan worden gemaakt om deze omstandigheden te beïnvloeden of
althans de effecten daarvan te verzachten. Het plan moet ertoe leiden dat de staat
niet eindeloos afhankelijk zal zijn van buitenlandse fondsen.
VI.2      Wederopbouw als vervolg op militair ingrijpen
Aan militaire vredesoperaties is de laatste jaren steeds vaker een civiele dimensie toe-
gevoegd. De interventie is nodig om een zekere mate van orde te creëren. Daartoe
wordt wel namens de VN (of een groep betrokken landen) een tijdelijk overkoepelend
gezag of een vorm van toezicht, dan wel bijstand, gevestigd in een land of gebied.
Naast het handhaven van de orde is het doel te komen tot de (weder-)opbouw van de
staat. Hierbij kan gedacht worden aan het ontwapenen van soldaten, het beschermen
van vluchtelingen, het opleiden van politie, verkiezingswaarneming, het vestigen van
een effectieve regering, het herstellen van het rechtssysteem, et cetera.189 Dit is
nodig om de onderliggende oorzaken van een conflict aan te pakken. Het gaat dan bij-
voorbeeld om een zwakke economie, sociale onrechtvaardigheid en politieke onder-
drukking. Veel landen worstelen na interventie vaak nog steeds met de problemen die
interventie juist nodig maakten. Duurzame stabiliteit krijgt meer nadruk. In een Presi-
dentiële Verklaring in 1998 erkende ook de Veiligheidsraad dat ‘(post-conflict) peace-
building’ belangrijk was en stelde dat activiteiten op dit vlak geïntegreerd konden wor-
den in vredesoperatiemandaten.190 Het aantal multidimensionale mandaten groeide
sterk in de jaren negentig, evenals het totale aantal mandaten. Sinds 1945 heeft de
VN 54 vredesoperaties ingesteld, waarvan 41 na 1988.191 Het specifieke probleem
188 Zie ook regeringsnota Ondernemen in conflictgebieden, brief van minister Van Ardenne aan de
      Staten-Generaal van februari 2004, p. 19, beschikbaar als Tweede-Kamerstuk nr. 29.439 nr. 1.
189 In 1992 bepleitte de toenmalige SGVN B. Boutros-Ghali in zijn ‘Agenda for Peace’ het concept van de
      ‘post-conflict peace-building’, ook bekend als de multifunctionele of multidimensionale aanpak. B.
      Boutros-Ghali, ‘An Agenda for Peace: Preventive Diplomacy, Peace-making and Peace-keeping’, New
      York: UN 1992, No. 52.
190 Presidential Statement Security Council, PRST/1998/38, 29 december 1998.
191 Cijfers uit: Michael Steiner: ‘Seven principles for building peace’, World Policy Journal, Summer 2003,
      p. 87. Zie ook: B. Boutros-Ghali, Supplement to an Agenda for Peace: Preventive Diplomacy, Peace-
      making and Peace-keeping, New York: UN 1995, No. 11.
                                                      74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>van de falende staten is dat er geen bruikbaar overheidsapparaat is dat kan beginnen
taken ter hand te nemen. Juist daar is alleen militaire aanwezigheid niet genoeg en
wordt de civiele component cruciaal.
Een deel van de civiele dimensie wordt uitgevoerd door de militaire organisatie: Civil
Military Cooperation (CIMIC).192 Ook hier moet worden benadrukt dat bij de keuze en
uitvoering van projecten coördinatie met andere bijstandverlenende instanties van groot
belang is. Juist dan kan de CIMIC als brug fungeren naar latere wederopbouwinspan-
ningen.
Een bijkomende factor is ‘public diplomacy’; zowel binnen Nederland als op het interna-
tionale toneel als tegenover de machthebbers en bevolking in de landen waar het om
gaat (falende staten en staten die dreigen af te glijden) en in de regio moet worden
duidelijk gemaakt wat de doelstelling is van het optreden. Dit geldt zeker ook bij het
propageren van tijdige, preventieve betrokkenheid.
De kansen op succes bij het (weder-)opbouwen van de staat
In een recent onderzoek van de Rand Corporation worden lessen getrokken uit de bij-
drage van de Verenigde Staten aan grote projecten gericht op wederopbouw van
staten.193
- Positieve resultaten blijken samen te hangen met een hoge inzet (per inwoner) van
    aantallen militairen (dat leidt ook tot minder slachtoffers), geld en tijd.
- Multilaterale inzet is complexer, maar kan grondiger transformaties en meer regio-
    nale verzoening opleveren.
- Eenheid van visie en bevel is daarbij essentieel.
- Er moet steun worden gevraagd van buurlanden.
- Het opbouwen van staten duurt veelal langer dan 7 jaar.
- Een project om de lokale bevolking in het reine te laten komen met het verleden
    kan een belangrijke bouwsteen zijn bij de opbouw van een democratie, maar het kan
    alleen slagen op basis van een langetermijnbetrokkenheid.
Hoewel de omstandigheden en kwantitatieve gegevens in de onderzochte landen
(Duitsland, Japan, Somalië, Haïti, Bosnië, Kosovo en Afghanistan) niet altijd typisch zijn
voor falende staten en voor de regio waar die voorkomen, lijken deze algemene conclu-
sies wel een waardevolle vingerwijzing. Hieronder worden enkele aspecten nader
belicht.194
Strikte coördinatie tussen de militaire gezagsdrager en de civiele gezaghebber, bijvoor-
beeld een Speciale Vertegenwoordiger van de Secretaris-Generaal van de VN, blijft
altijd een eerste vereiste.
192 Zie het Nederlandse beleidskader, neergelegd in de regeringsnota van mei 2003, Tweede-Kamerstuk
      nr. 28.600 X, nr. 45.
193 James Dobbins e.a., Nation-Building, The inescapable responsibility of the world’s only superpower,
      Arlington, 2003, www.rand.org, Ch. IX.
194 Zie ook Michael Steiner (voormalig Speciaal Vertegenwoordiger van de SGVN in Kosovo), in ‘Seven
      principles for building peace’, World Policy Journal, Summer 2003, pp. 87-93. Hij noemt: helder man-
      daat; gezag en fondsen; vanaf het begin één koers uitzetten; leren van ervaring en reageren op de
      lokale omgeving; staying power; eerst orde scheppen, dan de rule of law als kader voor democratise-
      ring; slechte gewoonten van de samenleving bestrijden; de kunst van de overdracht.
                                                       75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Van groot belang is de ‘staying power’, het doorzettings- en uithoudingsvermogen: het
is noodzakelijk dat de internationale gemeenschap zich voor een lange periode commit-
teert aan het lot van een op te bouwen staat. Beslissingen moeten worden genomen
op basis van (te verwachten en benodigde) resultaten en niet op basis van politieke
actualiteit.195 In dit verband is de integratie van VN-taken op het terrein van deze
‘(post-conflict) peace-building’ in het mandaat van een vredesoperatie een nadeel. Vre-
desoperaties staan constant onder druk om beeïndigd te worden. Het hoofdcriterium
hiervoor is in het algemeen het herstel van vrede en veiligheid, die op één of andere
wijze in het mandaat zal zijn verwoord. Het rijp maken van een gebied voor zelfbestuur
en het uitvoeren van civiele taken is een zaak van lange adem. Dit kan beter worden
neergelegd in een apart (deel-)mandaat dat doorloopt als de vredesbewarende operatie
in engere zin reeds is beëindigd. De uitvoering van de civiele taken vraagt om een
goede coördinatie binnen het VN-systeem en een goede samenwerking met andere
organisaties en NGO’s.
Het is nuttig om de civiele component in te brengen in een volgorde die gedicteerd
wordt door de behoeften, niet door het min of meer toevallige aanbod van lidstaten.
Een alternatief is het verzekeren van een permanent aanbod. Dit kan tot op zekere
hoogte via de VN door het vormen van een pool en door het hanteren van lijsten met
specialisten. Men zou dan civiele capaciteit op afroep aanwezig hebben. De EU han-
teert een dergelijke pool binnen het CIVCOM-mechanisme teneinde snel en slagvaardig
een rol te kunnen spelen, zoals bij het zenden van politiemissies naar Bosnië en Mace-
donië. Ook Nederland kan aan dergelijke pools bijdragen.196 Het kan gaan om perso-
nen in actieve dienst of in ruste. Binnen de kring van militaire reservisten kunnen
pools worden gecreëerd voor civiele-militaire samenwerking.
Nederland zelf zou zich wat de civiele dimensie betreft moeten concentreren op een
beperkt aantal landensituaties, waar het een bijdrage levert binnen een donorstructuur.
De huidige keuze voor de Balkan, Grote Meren-regio en de Hoorn van Afrika is al zeer
ambitieus. Daarnaast dient Nederland capaciteit gereed te hebben op een aantal spe-
cifieke terreinen waarop het in het verleden meerwaarde heeft aangetoond. Daartoe
kunnen, mede op basis van de ervaring op de Balkan, worden gerekend: het hervor-
men van het rechtssysteem, de politie, het belastingstelsel en de douane, hulp bij
ruimtelijke ordening alsmede het opzetten van een kadaster.
Financiën vormen een probleem van de eerste orde. Operaties om een falende staat te
herstellen zijn erg duur. Ook hier is preventie aanzienlijk goedkoper dan herstel. Het
Verenigd Koninkrijk hanteert enige verhelderende cijfers. Voor de operaties in Bosnië,
na een jaren durende oorlog, heeft de Britse belastingbetaler al 1,5 mld. Britse pond
betaald; voor Kosovo, na sneller ingrijpen, kan dit worden becijferd op 200 mln.; en de
preventieve inzet in Macedonië, in een zeer vroeg stadium, met een beperkte macht,
kostte slechts 14 mln. Britse ponden. De VN heeft US $ 1,7 mld. uitgegeven in
195 De terugkeer van de VN naar gebieden waar eerdere operaties geen blijvende verbeteringen hebben
      gebracht dwingen tot een openbare stellingname in die zin. Zo sprak SGVN Kofi Annan bij de aan-
      vaarding van de VR-resolutie over Haïti op 29 februari 2004 de hoop uit dat ‘the international commu-
      nity is not going to put a band-aid on, and that we are not only going to help stabilize the current situ-
      ation, but assist the Haitians over the long haul and really help them pick up the pieces and build a
      stable country’.
196 Zoals bestaat bij het Nederlands Centrum voor Internationale Politiesamenwerking.
                                                      76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Cambodja.197 Zelfs operaties in een klein land leiden snel tot enorme bedragen. Een
operatie om de Salomonseilanden (500.000 inwoners) de goede kant op te leiden zou
in tien jaar tegen de US $ 640 mln. kosten.198 Voor een goed beeld is het van belang
de bedragen af te zetten tegen de enorme kosten van het falen van een staat en de
voordelen van een goed-functionerende staat. Op langere termijn is het zeker goedko-
per om alert te investeren in het tijdig bestrijden van het falen van staten. Post-conflict
staatsopbouw is ook een bijdrage aan conflictpreventie.
In het reine komen met het verleden
Met het oog op de staatsopbouw is het nodig dat de samenleving in het reine komt
met het verleden. Stabiliteit kan alleen op rechtvaardigheid worden gegrondvest, zegt
ook de VN.199 Het onder ogen zien van het eigen verleden – en hier gevolgen aan ver-
binden voor daders en slachtoffers – kan een factor zijn in een zich ontwikkelende
cohesie en stabiliteit in een ontwrichte samenleving. Een algemene amnestie, waarbij
ook misdaden tegen de menselijkheid niet meer tot vervolging leiden, is niet aanvaard-
baar.200 Tegelijk is duidelijk dat er in het proces van het afsluiten van een conflict een
spanning is tussen verschillende doelen die moeten worden nagestreefd: vrede,
gerechtigheid, waarheid en verzoening. Het is niet mogelijk in abstracto de juiste
balans aan te geven. De belangrijkste elementen van de verwerking van het verleden
zijn waarheidsvinding en toepassing van het recht. In de afgelopen jaren is veel erva-
ring opgedaan met verschillende modellen. Daaronder vallen ook mechanismen die
gericht zijn op rechtsherstel voor de slachtoffers. Ook is er jurisprudentie ontwikkeld
door de ad hoc-tribunalen inzake voormalig Joegoslavië en Rwanda (ICTY, ICTR).
Wegens de complexiteit van de materie zal in het huidige bestek niet worden ingegaan
op de respectievelijke voor- en nadelen van waarheids- en verzoeningscommissies en
tribunalen in verschillende omstandigheden.201 Een systematisch bijgehouden over-
zicht van ervaringen kan hier van nut zijn. Basisvoorwaarden voor een legitiem resul-
taat van zowel tribunalen als commissies zijn dat het gekozen model legitimiteit geniet
197 Voor meer cijfers zie ook Carnegie Commission on Preventing Deadly Conflict, Final Report, New York,
      1997. Deze Commissie stelt dat de internationale gemeenschap ongeveer US $ 200 mld. heeft uitge-
      geven aan het beheersen van zeven grote conflicten (niet alle in een falende staat) in de jaren negen-
      tig (Bosnië, Somalië, Rwanda, Haïti, de Perzische Golf, Cambodja en El Salvador). Bij een meer pre-
      ventieve aanpak zou US $ 70 mld. voldoende zijn geweest. Geciteerd in: International Commission on
      Intervention and State Sovereignty (ICISS), The Responsibility to Protect, Ottawa, 2001, p. 20.
198 Our Failing Neighbour, Australia and the Future of Solomon Islands, ASPI policy report, Barton ACT
      2003, p. 47.
199 ‘Recognizing that accountability of perpetrators, including their accomplices, for grave human rights
      violations is one of the central elements of any effective remedy for victims of human rights violations
      and a key factor in ensuring a fair and equitable justice system and, ultimately, reconciliation and sta-
      bility within a state.’ Zie resolutie 2003/72 inzake straffeloosheid van de VN-Commissie voor de
      Rechten van de Mens van 25 april 2003. In de Veiligheidsraadresolutie van 29 februari 2004 inzake
      Haïti wordt aangegeven dat er geen straffeloosheid zal zijn voor schenders van de rechten van de
      mens.
200 Vergelijk het voorbehoud van Lomé over Sierra Leone.
201 Zie hiervoor met name het verzamelwerk van N. Kritz (ed.), Transitional Justice, Washington D.C., Uni-
      ted States Institute of Peace Press, 1995, alsmede R. Teitel, Transitional Justice, Oxford, OUP, 2002.
                                                       77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>in de ogen van de bevolking, dat in beginsel alle partijen die betrokken waren bij het
geweld, het conflict of het beëindigen daarvan, ter verantwoording kunnen worden
geroepen en dat het proces consequent tot een einde wordt gevoerd. Zowel voor pro-
cesvoering, mechanismen om de waarheid vast te leggen en hulp aan slachtoffers
moet externe hulp beschikbaar zijn. Schadevergoeding aan slachtoffers moet primair
uit binnenlandse middelen worden gefinancierd.
Ter verantwoording roepen van buitenlandse actoren
Het belang van het aan de kaak stellen van financiële en economische wandaden ver-
dient hier aparte vermelding. Vaak gaat het in falende staten om de illegale exploitatie
van natuurlijke hulpbronnen, de illegale handel in grondstoffen, de wapenhandel en het
witwassen van gelden en de hulp bij de diefstal van overheidsgelden. De verrijking van
de leiders die een rol hebben gespeeld bij het falen van de staat moet aan het licht
komen. Niet alleen zijzelf, maar ook degenen die, vanuit het buitenland, hier hand- en
spandiensten hebben verricht kunnen dan ter verantwoording worden geroepen. Het
kan bijvoorbeeld gaan om bankinstellingen, advocatenkantoren en commerciële bedrij-
ven. Het onderzoeken van een aantal concrete situaties zou een sterke precedentwer-
king kunnen hebben. Buiten de falende staten stuit een strafrechtelijke aanpak meest-
al op juridische beperkingen en binnen de falende staten vaak weer op praktische
beperkingen. Steun van buitenaf zal nodig zijn om dergelijke procedures mogelijk te
maken. Openbaarheid als zodanig kan een sterke sanctie vormen. Zo kan druk worden
uitgeoefend op buitenlandse bedrijven om hun beleid te wijzigen en om informatie los
te krijgen die in vervolging zou kunnen resulteren, met name ook van de leiders van de
falende staat. Te denken valt aan informatie over - bijvoorbeeld - geldstromen.
VI.3     Exitstrategieën
Een beslissing om een mandaat te beëindigen wordt genomen in het licht van de vraag
of het mandaat is vervuld, dan wel of het wellicht onvervulbaar is. De eerste invals-
hoek is het formuleren van het oorspronkelijke mandaat.
Als de Veiligheidsraad kiest voor het inzetten van militaire middelen dan zal dit gekop-
peld zijn aan de doelstellingen uit artikel 1 van het VN-Handvest: het herstel van de
internationale vrede en veiligheid en herstel van respect voor de rechten van de mens.
In het geval van een falende staat is het loutere herstel van de internationale vrede en
veiligheid niet de oplossing van het probleem. De missie zou een ander doel moeten
hebben dan wel moeten worden gevolgd door een missie met een bijgestelde doelstel-
ling. Gebleken is dat de Veiligheidsraad op zich geen problemen heeft met het oprek-
ken van het begrip internationale vrede en veiligheid en de bedreiging daarvan. In Haïti
is het hervormen van de politie op die grond jaren voorwerp van het mandaat van de
Veiligheidsraad geweest.
In het geval van het falen van een staat zou een missie in één of andere vorm moeten
worden voortgezet tot er weer een staat is die minimaal capabel moet zijn om de orde
en rust te handhaven, maar ook anderszins moet kunnen functioneren. De nadruk ligt,
meer dan bijvoorbeeld bij interstatelijke conflicten, op de zogenaamde ‘post-conflict
peace-building’. Daarbij is het niet voldoende om een formeel ijkpunt te hanteren. Als
men zich tevreden stelt met verkiezingen die een leider aan de macht brengen, is er
nog geen enkele garantie dat er een levensvatbare staat is noch dat de staat niet lan-
ger een gevaar voor de regio is. Verkiezingen belichamen niet de komst van democra-
tie. Hiervoor is ook voortgang nodig in de andere instituties: een transparante uitvoe-
rende macht, een competente wetgevende macht, een neutrale rechterlijke macht en
                                             78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>een vrije pers. In een discussiepaper van het Nederlandse voorzitterschap van de Vei-
ligheidsraad wordt in dit verband het negatieve voorbeeld genoemd van het beëindigen
van het mandaat van UNOMIL in 1997 nadat Taylor was verkozen tot president van
Liberia.202 Een ander voorbeeld is de gebrekkige opvolging die door de VN-Veiligheids-
raad in Haïti werd gegeven aan het optreden van een multinationale militaire macht in
september 1994. Volgende mandaten van missies werden voor korte termijn uitge-
schreven en leden onder de beperkte beschikbaarheid van middelen. Dit maakte plan-
ning van toekomstige inzet onmogelijk en verhinderde de missies om momentum te
ontwikkelen. De uiteindelijke overdracht aan de AVVN in 2000 stoelde op de overtui-
ging van sommige leden van de Veiligheidsraad dat het meer draaide om ontwikkelings-
problemen en binnenlandse politiek dan om een vraagstuk van internationale vrede en
veiligheid. Dit leidde tot verdere vermindering van de aanwezigheid van VN-personeel
en van de invloed van de VN. De instabiliteit bleef. Het genoemde paper signaleert dat
bepaalde sleutellanden in de VN hun vermeende nationale belangen lieten prevaleren
boven een vastbeslotenheid om het probleem van Haïti tot een oplossing te brengen.
Het argument van het ontbreken van een bedreiging van de vrede en veiligheid illus-
treert dat een legalistische focus van de Veiligheidsraad kan resulteren in discontinuï-
teit bij de aanpak van problemen van falende staten.
Inmiddels schrijdt zowel het denken als de praktijk voort. Vanuit de theorie wordt aan-
gedragen dat een exitstrategie niet langer als het streven naar volledige afwezigheid
van buitenlands gezag moet worden gedefiniëerd. Het herstel van volledige en onbe-
perkte soevereiniteit hoeft niet het logische uitgangspunt of het ideaal te zijn. Zoals
hierboven al betoogd, gaat het om een blijvende inbedding van een staat in supranatio-
nale structuren. Ook in de praktijk is een geleidelijke beëindiging de nu geldende wijs-
heid. In Kosovo worden bestuurstaken overgedragen aan het lokale bestuur, voorzover
dat mogelijk is.
Deze combinatie is veelbelovend: afzien van de zekerheid van volledige terugtrekking
en het volledige herstel van soevereiniteit enerzijds en het gradueel overdragen van
taken aan een lokaal bestuur anderzijds. De overgedragen taken moeten wel substan-
tieel zijn om de dynamiek van de democratische verantwoordelijkheid een kans te
geven. Verworvenheden moeten door de bevolking aan een eigen nieuwe regering kun-
nen worden toegeschreven. De soevereiniteit wordt daarbij ingeperkt door internationa-
le normering en een residu van de beslissingsmacht blijft eventueel in internationale
handen. Interventie wordt voor dat residu voorlopig geïnstitutionaliseerd.
Voor het bepalen van het goede moment voor een volledige terugtrekking van de inter-
nationale gemeenschap dient te worden onderzocht of de tegenstellingen binnen de
bevolking door middel van oude of nieuw ontwikkelde mechanismen in evenwicht kun-
nen worden gebracht; of misbruik van macht al dan niet een grondkenmerk is van het
functioneren van de maatschappelijke structuren en of de kwetsbaarheid van de staat
afdoende is weggenomen.
VI.4      Beschrijving van de ervaringen met de structuur in post-conflictsituaties
De hierboven in paragraaf 2 genoemde factoren (druk om het mandaat te beëindigen,
naast de noodzaak van langere adem; de dominantie van politieke actualiteit, naast
het vereiste van een consistent management van aanbod van bestuurscapaciteit)
202 Bijlage bij brief van ambassadeur Van Walsum aan de Veiligheidsraad, S/2000/1072, p. 4.
                                                 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>verklaren dat de op vrede en veiligheid gerichte benadering door de Veiligheidsraad en
het belang van het duurzaam herstellen van falende staten uiteen kunnen lopen. Het is
daarom nodig het bij crisisbeheersingsoperaties in falende staten gehanteerde mecha-
nisme bij te stellen.
Het vreemd gezag garandeert in eerste instantie vrede en veiligheid, maar krijgt in vele
gevallen ook civiele (waaronder bestuurlijke) taken. Hieronder vallen meestal humanitai-
re hulp, politie, financiën, grensbewaking, uitvaardiging van wetgeving, en rechtspraak.
In een aantal gevallen werd een complete ‘overheid’ gecreëerd: bijvoorbeeld in Oost-
Timor en Kosovo, geleid door een internationale functionaris. Deze gezagsstructuren
werden ad hoc ontwikkeld (zij het dat lessen werden getrokken uit eerdere ervaringen)
en kregen een wisselende grondslag. Bijna altijd was er sprake van enigerlei band met,
of erkenning door de VN.
Tot nu toe heeft in de praktijk een scala van modellen gefunctioneerd. De voorbeelden,
weergegeven in tekstkaders (hieronder en in bijlage IV), hebben betrekking op de
bestuursmodellen en op eventuele specifieke lessen die op dat vlak getrokken kunnen
worden. Daarom betreft het hier niet per se falende staten.
   Cambodja
   De VN-vredesoperatie in Cambodja in 1992-1993 was uniek. Het was de eerste
   gelegenheid waarbij de VN een deel van het bestuur overnam van een onafhan-
   kelijke lidstaat, overigens in combinatie met een coalitieregering van alle facties
   die onder supervisie stond van de VN. De VN organiseerde vervolgens verkiezin-
   gen; de Veiligheidsraad benadrukte dat het van belang was dat deze in mei 1993
   verkiezingen zouden worden gehouden.203 Bovendien had de VN een eigen
   radiostation en gevangenis en was zij verantwoordelijk voor het uitdragen en
   beschermen van de rechten van de mens op nationaal niveau. De United Nations
   Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) werd in februari 1992 opgezet.
   UNTAC bestond uit tussen de 15.000 en 20.000 man VN-personeel, waaronder
   3.600 personen voor het toezicht op het politieapparaat. Na het terugtrekken
   van UNTAC bleven enkele VN-instellingen in Cambodja om bijstand te bieden bij
   de reconstructie en wederopbouw van het land.
   Hieronder volgt een aantal lessen die uit de Cambodja-operatie getrokken
   kunnen worden:204
   -     Het feit dat UNTAC pas laat kon worden ingezet was één van de grootste
         tekortkomingen van de operatie. Er zou gestreefd moeten worden de tijd
         tussen het bereiken van overeenstemming en het feitelijk inzetten van vre-
         destroepen en het bijbehorende mechanisme en infrastructuur te verkorten.
         Dat de vertrekdatum tevoren vaststond beperkte de lokale invloed van
         UNTAC.
     - Het ontbrak het VN-secretariaat aan ervaring, middelen en gekwalificeerd
         personeel om op korte termijn een missie te organiseren met een dergelijke
         complexiteit en omvang. De onderhandelaars van het Parijse Vredesakkoord
203 Zie S/RES/745, februari 1992. De operatie mocht de termijn van 18 maanden niet overschrijden.
204 T. Findlay, Cambodia, The Legacy and Lessons of UNTAC, SIPRI Research Report No. 9, Stockholm,
      1995.
                                                80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>           en de Veiligheidsraad hadden er blijkbaar niet over nagedacht hoe het secre-
           tariaat UNTAC zou organiseren en instandhouden (en of het extra middelen
           nodig had).
     -     Het gebrek aan planning heeft UNTAC beïnvloed gedurende haar bestaan.
           Dit kwam onder meer door het gebrek aan capaciteit op het VN-hoofdkwartier.
     -     UNTAC’s losse strategische coördinatie resulteerde in verspilling, dubbele
           uitvoering van taken en gebrek aan synergie. Betere strategische coördinatie
           is nodig tussen de verschillende componenten van een dergelijk grote multi-
           dimensionale VN-operatie. Een betere coördinatie tussen de civiele en mili-
           taire component is essentieel om een missie succesvol af te ronden.
     -     Achteraf kan men stellen dat de periode van 18 maanden te kort is
           geweest om structureel effect te hebben. De vele opleidingen en projecten
           hebben toch geen effectief democratisch systeem opgeleverd. Wel zijn er
           veel vitale NGO’s onstaan en blijven bestaan.
Beperkingen van de huidige structuur
In de huidige constellatie, in al zijn varianten, treedt de SGVN (als hoogste verantwoor-
delijke van het Secretariaat) in feite al op als ‘trustee’, op basis van een mandaat van
de Veiligheidsraad, of soms de Algemene Vergadering. Hij stelt in het algemeen Hoge
Vertegenwoordigers aan, van de SGVN - niet van de VN als geheel - die het bestuur lei-
den in landen/gebieden als Kosovo, Bosnië, en voorheen in Oost-Timor, Cambodja en
elders. De controle geschiedt achteraf door de Veiligheidsraad (of de AVVN, met name
wat de financiën betreft), die hooguit enkele uren debat uittrekt voor een landensituatie
en dan nog met name gericht op de politieke context en de toekomst. Het resultaat is
dat er slechts een losse band is tussen de politieke organen van de VN en het
bestuur. Bovendien is er in die organen weinig aandacht voor (‘horizontale’) bestuurs-
kwesties die telkens weer aan de orde komen, ongeacht om welk gebied het gaat.205
Dit betekent overigens niet dat het Secretariaat daar niet hard aan werkt, getuige bij-
voorbeeld de uitwerking, in reactie op een aanbeveling uit het Brahimi-rapport, van
modelwetten voor strafrecht en strafprocesrecht die bij het opbouwen van staten op
flexibele wijze kunnen worden geïntroduceerd.206
De huidige flexibiliteit om een structuur aan te passen aan een specifieke situatie is
zeker een voordeel. Dit geldt ook voor de speelruimte van de Hoge Vertegenwoordiger
ter plaatse. Toch is het de vraag of het geen tijd wordt het vestigen en handhaven van
tijdelijk gezag en het uitvoeren van staatstaken in beginsel tot een zaak van een poli-
tiek VN-orgaan te maken. Dit hoeft niet met zich mee te brengen dat de flexibiliteit
overboord wordt gegooid. Daarbij is het van belang in het kader van de ‘(post-conflict)
peace-building’ tot meer samenhang te komen in de inbreng van derde landen, zowel
op militair als op civiel gebied. Bovendien bestaat reeds lang de behoefte een goed
gecoördineerde internationale samenwerking te bewerkstelligen die het gat tussen
zelfbestuur en het beeïndigen van een vredesoperatie kan vullen.207 Als dit wordt
205 ‘The Council does not have any mechanism, and its members seldom have much appetite, for scruti-
       nizing the conduct of an administration in detail.’ Edward Mortimer, ‘International Administration of
       War-torn Societies’, in: Global Governance, Vol. 10, No. 1, 2004, p. 13.
206 VN-persbericht, 18 maart 2004.
207 ‘The causes of conflict and the promotion of durable peace and sustainable development in Africa’,
       rapport van de SGVN, 1998, A/52/871 of S/1998/318.
                                                      81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>veronachtzaamd dan is er een aanzienlijke kans dat interventie meer kwaad dan goed
doet.
VI.5     Conclusies en aanbevelingen
Nederland moet, via de EU, pleiten voor meer doorzettings- en uithoudingsvermogen
bij het herstellen van falende staten; dit betekent een herziening van exitcriteria; niet
zozeer voor de militaire activiteiten als wel voor de civiele activiteiten; het gaat om een
betrokkenheid van zeven jaar en langer.
Uit gevallen van internationaal ingrijpen waarbij het bestuur is overgenomen door inter-
nationale entiteiten, kan worden geleerd dat sectoren zoals de rechtshandhaving en de
veiligheidssector in hun geheel op coherente wijze moeten worden aangepakt.
Bij het herstel van falende staten kan een gebundelde aanpak permanent worden;
de herstelde staat wordt opgenomen in collectieve structuren. In deze categorie vallen
positieve beleidsmaatregelen van de EU ten opzichte van probleemregio’s, zoals het
instellen van het Stabilisatie- en Associatieproces voor de westelijke Balkan. In andere
gevallen zullen landen van buiten de regio, gelet op hun belangen bij stabiliteit, zich
moeten committeren om bij te dragen aan dergelijke structuren.
Op basis van systematisch geordende ervaringen met mechanismen om in het reine te
komen met het verleden dient in een concreet geval een balans te worden gevonden
tussen de doelstellingen vrede, gerechtigheid, waarheid en verzoening. Zowel voor pro-
cesvoering, mechanismen om de waarheid vast teleggen en hulp aan slachtoffers moet
externe hulp beschikbaar zijn. Schadevergoeding aan slachtoffers moet primair uit bin-
nenlandse middelen worden gefinancierd.
                                             82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>VII Voorstellen voor een verbeterde internationale aanpak
VII.1      De institutionele kant van staatsherstel binnen de VN
Onder gezag van de Veiligheidsraad verleent de VN bijstand ten bate van het herstellen
van een falende staat.208 Door de op zich nauw omschreven competentie van de Vei-
ligheidsraad moet het dan gaan om situaties waarin de internationale vrede en veilig-
heid worden bedreigd. Dan wordt zo nodig een militaire operatie ondernomen en kun-
nen de civiele taken van ‘state building’, en passant, worden meegenomen. Enkele
nadelen zijn al aan de orde geweest.
In het geval van een falende staat gaat het in het algemeen om binnenstatelijk geweld.
Om hier rust en orde te scheppen zijn een robuust mandaat en een effectieve com-
mandostructuur nodig die niet passen bij de VN. De laatste jaren zijn dergelijke manda-
ten uitgevoerd door gelegenheidscoalities.209 Dan is ontkoppeling van de opdracht tot
het creëren van een situatie van orde en rust en de opdracht tot opbouw van de staat
des te meer voor de hand liggend. De VN kan zich dan concentreren op de civiele
taken. Samenwerking en intensieve coördinatie blijven uiteraard geboden.
Aan de kant van de VN zou een meer eenvormige structuur moeten komen waar in prin-
cipe alle situaties van het falen van staten aan de orde kunnen komen en voorwerp
van door de VN ondernomen of goedgekeurde actie worden. Een effectieve structuur
zou ook unilateralistische tendensen in de internationale politiek kunnen ontmoedigen.
Er zou een apart VN-forum moeten zijn waar de vervulling van mandaten kan worden
besproken die lang doorlopen na het wegvallen van een bedreiging van de vrede en de
veiligheid. Dit forum zou een pendant moeten hebben in het secretariaat, waar nu het
zwaartepunt ligt bij het bestuur van gebieden.
In dat kader is het nodig voor de problematiek van de falende staten binnen de VN een
internationaal coördinatiepunt tot stand te brengen, met voldoende gezag om de coör-
dinatie te kunnen realiseren en om tegenover de betrokken bevolking buiten discussie
te stellen dat het gaat om een legitiem gezag.210 Zo zou de VN, zo nodig via een mili-
taire interventie of bezetting, maar zo mogelijk op vreedzame wijze, de verantwoordelijk-
heden op het gebied van het bewaren van vrede en bestuur over kunnen nemen van
die staten die overduidelijk falen, totdat de orde is hersteld en dergelijke staten weer
208 Het werk van vele onderdelen van het VN-systeem draagt ook bij aan het voorkómen van het falen van
      staten. Hierbij valt, in de geest van hoofdstuk IV, te denken aan het aanpakken van de negatieve
      gevolgen van gegeven omstandigheden, pogingen om de instituties van de staat beter op de maat-
      schappij te doen aansluiten, om regeringen effectiever en verantwoorder te doen functioneren en om
      misbruik van macht te beperken. Daarnaast heeft de Veiligheidsraad de taak alert op te treden om
      crises te voorkomen.
209 Zie hierboven hoofdstuk V en AIV-advies nr. 34, Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten,
      Den Haag, maart 2004.
210 Legitimiteit blijft een fundamenteel manco, aldus het hoofd van de UN Peace-keeping Best Practices
      Unit, David Harland in ‘Legitimacy and effectiveness in international administration’, in Global Gover-
      nance, vol. 10, nr. 1, 2004, p. 15.
                                                      83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>in staat zijn tot zelfbestuur. Bepaalde staatstaken gaan, op basis van een overeen-
komst of een expliciete beslissing van een verantwoordelijk orgaan (de Veiligheids-
raad), over van de (falende) staat naar vreemd gezag. In geval van daadwerkelijk falen
van de staat gaat het om de soevereiniteit en het geweldsmonopolie.
Hieronder volgt een overzicht van mogelijke modellen waarbij een politiek VN-orgaan
taken heeft met betrekking tot het bestuur van gebieden.
Algemene Vergadering
Hoewel er het afgelopen jaar weer serieuze pogingen in gang zijn gezet om te komen
tot een meer effectief optreden van de Algemene Vergadering lijkt dit orgaan te log en
te weinig praktisch om zich met het besturen van gebieden bezig te houden. De Vierde
Commissie/Speciale Politieke Commissie van de AVVN heeft wel dekolonisatiekwesties
in haar mandaat, maar het betreft hier meer een declaratoire dan een bestuurlijke
benadering. Bovendien is het maken van uitzonderingen op de algemene regel van non-
interventie (artikel 2 lid 7) niet een taak die de AVVN binnen het systeem van het
Handvest kan toekomen. Deze benadering is dus af te raden.
Trustschapsraad
De VN-Trustschapsraad, ook een hoofdorgaan van de VN, heeft in totaal 11 trustgebie-
den begeleid naar onafhankelijkheid of vrijwillige associatie met een staat. Toen de Vei-
ligheidsraad in 1994 de status van Palau als laatste trustgebied had beëindigd, was
de feitelijke rol van de Trustschapsraad na 47 jaar uitgespeeld. Ondertussen trekt de
VN op ad-hocbasis steeds meer taken op het gebied van wederopbouw, duurzame
vrede en bestuur naar zich toe. Er zijn in dit kader al ideeën om de VN-Trustschapsraad
een hernieuwde rol te geven.211 Dit zou een wijziging van het Handvest vergen: artikel
78 van het Handvest sluit de toepassing van een trustschap op gebieden die lid zijn
geworden van de VN uit. Dit is vooral gebaseerd op het respecteren van het beginsel
van soevereine gelijkheid. Daarnaast wordt wel betoogd dat het non-interventiebeginsel
ook aanpassing zou behoeven. Bovendien heeft de Trustschapsraad een verleden dat
gericht is geweest op dekolonisatie; deze erfenis maakt dit orgaan in zekere zin ‘bela-
den’. Tot slot kan het feit dat de Trustschapsraad moet rapporteren aan de AVVN tot
lange debatten daar leiden. Deze benadering is dus ook af te raden.
De ECOSOC samen met de Veiligheidsraad 212
In de jaren negentig werd in Haïti een stabiliseringsoperatie, door de United Nations
Civilian Police Mission in Haïti, gevolgd door bijstand bij het opzetten van een landelijk
politiekorps. Dit geschiedde met een mandaat aan opeenvolgende VN-missies.213 De
211 Zie bijvoorbeeld de persconferentie van 8 september 2003 waarin de SGVN stelt dat de lidstaten over
      een dergelijke rol voor de Trustschapsraad moeten beslissen, SG/SM/8855. Ook G. Kreijen is voor
      een dergelijke benadering in zijn dissertatie State Failure, Sovereignty and Effectiveness, Leiden
      2003, p. 300 e.v. Hij betoogt dat aan een falende staat het staat-zijn kan worden ontnomen, waar-
      door aan het vereiste van instemming voor het vestigen van een trustschap kan worden ontkomen
      (p. 395). Handelseditie: Leiden, Brill, 2004.
212 Zie ook het artikel van J.M. Durao Barroso (premier van Portugal) en J. Chissano (president van
      Mozambique), International Herald Tribune, 8-9 mei 2004. De auteurs pleiten voor de oprichting van
      een nieuwe commissie ter bevordering van vrede en ontwikkeling met een mandaat van de Veilig-
      heidsraad en de ECOSOC.
213 S/RES/1123 van 30 juli 1997.
                                                      84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>ECOSOC diende aandacht te besteden aan de sociaal-economische wederopbouw. Na
ingrijpen van ECOMOG in Guinee-Bissau keurde de Veiligheidsraad de oprichting van
een lokaal VN-kantoor goed: UNOGBIS, onder leiding van een Vertegenwoordiger van de
Secretaris-Generaal.214 Het kantoor diende de VN-activiteiten te coördineren en
behulpzaam te zijn bij het vredesakkoord van Abuja. De Ad Hoc Advisory Group van de
Veiligheidsraad en de ECOSOC inzake Guinee-Bissau is een op zich lichte constructie,
in 2002 opgericht op instigatie van de Veiligheidsraad. De groep kan door middel van
bezoeken aan het land aangeven dat de VN bezorgd en betrokken is. Na de coup van
september 2003 heeft het VN-kantoor ter plaatse in de praktijk een aanzienlijke
inbreng in het beleid omdat het door de nieuwe regering geraadpleegd wordt. De
ECOSOC heeft een oproep gedaan om bij te dragen aan het trustfonds voor verkiezin-
gen en heeft te New York een ontmoeting met de overgangsregering van Guinee-Bissau
georganiseerd. De ECOSOC Ad Hoc Advisory Group on Burundi is opgericht in 2003.
Deze richt zich vooral op de sociaal-economische ontwikkeling.
De opzet van de ECOSOC biedt echter weinig grond om aan dit orgaan het uitoefenen
van of toezicht houden op bestuurstaken toe te kennen. ECOSOC is te log, te weinig
gespecialiseerd en mist operationale capaciteit.
Uitvoering van staatstaken door derden
In individuele gevallen stuurt een mogendheid die ingrijpt in het algemeen reeds aan
op betrokkenheid van de VN. Veelal wordt in een resolutie van de Veiligheidsraad de rol
van de ingrijpende mogendheid achteraf erkend.215 In sommige gevallen wordt erken-
ning geformuleerd in een verklaring van de voorzitter van de Veiligheidsraad. Dit was
het geval ten aanzien van een door Australië geleide coalitie die het vooraf eens was
geworden met het cliëntland, de Salomonseilanden.
Op basis van de bovenstaande beschrijving is gekeken naar de best mogelijke veranke-
ring van de staatsopbouw in het VN-systeem, onder verantwoordelijkheid van een
orgaan met gezag en grote bevoegdheden.
VII.2     Elementen van het voorstel
Alvorens de kwestie van het politieke orgaan te bespreken komt kort het secretariaat
aan de orde, dat ook in de huidige situatie een belangrijke rol speelt bij het besturen
van gebieden.
Er zou een VN-secretariaatsonderdeel moeten komen dat het gezag van de VN over
daarvoor speciaal aangewezen landen en gebieden (‘bestuurde gebieden’) uitoefent en
zich daarnaast bezighoudt met het verlenen van bijstand aan regeringen bij het bestu-
ren.216 Dat onderdeel zou kunnen heten: Centrum voor Bestuursbijstand (Centre for
Governance Assistance). Het zou onder leiding moeten staan van een hoge functionaris
die rechtstreeks toegang heeft tot de Secretaris-Generaal. Dit secretariaatsonderdeel
214 S/RES/1233 van 6 april 1999.
215 Franse en ECOWAS-troepen in Ivoorkust, S/RES/1464 van 14 februari 2003.
216 ‘International administration’ wordt thans behandeld als een neventaak door het Department of
      Peace-Keeping Operations. Het werk is niet gebaseerd op een officiële doctrine of thematische reso-
      lutie van de Algemene Vergadering of de Veiligheidsraad. Edward Mortimer, ‘International Administra-
      tion of War-torn Societies’, in Global Governance, Vol. 10, No. 1, 2004, p. 10.
                                                     85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>zou zowel een geografische (per bestuurd gebied) als een thematische indeling (per
aspect van bestuur) moeten hebben. Het centrum heeft toegang tot de informatie in de
VN, onder andere van de landenteams (alle lokale vertegenwoordigers van VN-organisa-
ties geaccrediteerd in een bepaald land). Het kan de dialoog van de VN met de gebie-
den ondersteunen. Het centrum zou coördinerend moeten optreden, per bestuurd
gebied, ten aanzien van andere onderdelen van de VN en ten aanzien van donoren. De
door de internationale gemeenschap aangestelde bestuurder van een bepaald gebied
zou, net als in huidige modellen, verantwoordelijk zijn voor het bestuur ter plaatse.
Het centrum krijgt ook een loketfunctie. Regeringen van staten die kampen met proble-
men (maar nog niet falen) kunnen bijstand vragen voor verbetering van (onderdelen
van) hun eigen bestuur. In deze vanuit New York te bieden ‘advisory services’ moeten
UNDP, het kantoor van de Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens (Genève)
en het VN-kantoor inzake Drugs en Misdaad (Wenen) participeren, die op het verbete-
ren van het uitvoeren van bestuurstaken zijn ingesteld. Ook andere onderdelen van het
VN-systeem moeten hun bijdrage leveren, zoals UNHCR, het Wereldvoedsel Programma
en de Wereldbank. Doordat staten zich op basis van vrijwilligheid kunnen wenden tot
het Centrum komt er geen uitsluitend negatief odium aan te hangen. Raadplegen of uit-
nodigen kan ook gebeuren onder druk van donoren en internationale financiële instel-
lingen op basis van conditionaliteit; dit leidt dan tot een presentabele vorm van semi-
vrijwilligheid. Dit betekent nog niet dat deze instellingen additionele criteria dienen te
hanteren, maar zij kunnen conform hun mandaat constateren dat een land niet of in
mindere mate in aanmerking komt voor fondsen. Zo toetst de Wereldbank reeds de
kwaliteit van het management en de instituties in de publieke sector en weegt deze
mee bij beslissingen. Deze route biedt een alternatief voor het simpelweg blokkeren
van de toegang tot internationale fondsen. Dit zal immers in de regel leiden tot verdere
verarming, meer druk op de staat en verval.217 De internationale financiële instellin-
gen (en de landen die daar de dienst uitmaken) kunnen beter aandringen op het raad-
plegen van de VN-experts, c.q. het uitbesteden van bepaalde taken. Het komt aan op
een soort ‘structural adjustment’- nieuwe stijl, nu niet (in de eerste plaats) economisch
maar bestuurlijk en politiek.
Advies kan het Centrum op eigen kracht verlenen. Als het aankomt op het overnemen
van taken dan is er goedkeuring van een politiek orgaan nodig, zoals hieronder
beschreven.
De uitvoering van de hier beschreven voorstellen zal baat kunnen hebben bij het verster-
ken van de capaciteit van het secretariaat van de VN in het algemeen. Daartoe circule-
ren reeds voorstellen die hier niet alle besproken hoeven te worden. Te denken valt aan:
een betere bewerktuiging op het terrein van het verzamelen en analyseren van gegevens;
meer capaciteit om kennis vanuit het kantoor van de Hoge Commissaris voor de Rech-
ten van de Mens in te brengen in het politieke werk van de VN in New York;
het aanstellen door de Secretaris-Generaal van een Speciaal Adviseur voor de Preventie
van Genocide, die in de Veiligheidsraad ook zal rapporteren over dreigende massa-
moord en andere grootschalige mensenrechtenschendingen zoals etnische zuivering.218
217 Zoals de laatste jaren in het geval van Haïti gebeurde, zie hoofdstuk VI, paragraaf 3.
218 Rede SGVN voor Commissie voor de Rechten van de Mens, Genève, 7 april 2004.
                                                    86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>De bevoegdheid van de Veiligheidsraad leidt tot de keuze als geschikt politiek orgaan
Als algemene regel verbiedt het non-interventiebeginsel (artikel 2, lid 7) de VN om lid-
staten te besturen. Niettemin heeft de Veiligheidsraad bevoegdheden die VN-bestuur
van falende staten een reële mogelijkheid maken. Zoals in hoofdstuk V al werd gecon-
cludeerd toetst de Veiligheidsraad hierbij niet of er sprake is van een ‘falende staat’,
maar of de criteria uit de hoofdstukken VI en VII van het Handvest van toepassing zijn.
Als het gaat om een staat die nog niet in de fase van werkelijk falen is beland en die
zelf de VN vraagt om (delen van) het bestuur over te nemen, kan de Veiligheidsraad zijn
bevoegdheid baseren op artikel 34 e.v. van hoofdstuk VI van het VN-Handvest. Volgens
artikel 34 kan de Veiligheidsraad ‘elk geschil onderzoeken alsmede elke situatie die
tot internationale wrijving kan leiden of de aanleiding kan vormen tot een geschil’. Vol-
gens artikel 35 kan iedere staat een dergelijk geschil of een dergelijke situatie onder
de aandacht brengen van de Veiligheidsraad, dus zeker het desbetreffende land zelf.
Het op verzoek overnemen van bestuurstaken is te passen in de bevoegdheid van de
Veiligheidsraad om te allen tijde ‘passende procedures of methodes’ aan te bevelen
(artikel 36). Juist gelet op het vrijwillige karakter van het verzoek van de staat in kwes-
tie zou er geen bezwaar tegen hoeven te bestaan.219 Indien er veeleer dwang nodig is
bij het handhaven of herstellen van de internationale vrede en veiligheid kan de Veilig-
heidsraad zijn bevoegdheid tot het nemen van (dwang-)maatregelen ook ontlenen aan
Hoofdstuk VII (met name artikel 39, 41, 42) van het Handvest. In de huidige praktijk
lopen de door de Veiligheidsraad gemandateerde vredesoperaties door tot na het feite-
lijke herstel van vrede en veiligheid. Men kan stellen dat voortgezette maatregelen
nodig blijven om ook de oorzaken van de bedreiging van vrede en veiligheid weg te
nemen.220
Op deze basis wordt er in dit advies voor gekozen dat op politiek niveau het Centrum,
via de Secretaris-Generaal, rapporteert aan een in te stellen permanente commissie
van de Veiligheidsraad, hier gemakshalve te noemen Commissie voor VN-Bestuur en
Bestuursbijstand (Committee on UN Administration and Governance Assistance). De
Commissie zou kunnen worden opgericht naar het model van het Committee on Ter-
rorism (CTC). Net als bij de CTC kan de commissie worden opgericht in overeenstem-
ming met artikel 29 van het Handvest, kan een beroep worden gedaan op het inzetten
van bijstand en expertise en kan de commissie, als hulporgaan van de Raad, worden
gevraagd om zijn eigen werkprogramma te schrijven en de ondersteuning te regelen in
overleg met de Secretaris-Generaal.221 De leden van de Veiligheidsraad zijn lid van de
commissie en de besluitvorming hoeft, net als in de CTC of de sanctiecomités, niet af
te wijken van besluitvorming zoals die in de raad zelf zou plaatshebben. Niettemin zou
er binnen de gespecialiseerde commissie een eigen dynamiek moeten ontstaan en een
esprit de corps.
219 Vergelijk de resoluties waarin de Veiligheidsraad vredesmachten opricht om een tussen partijen geslo-
      ten overeenkomst te monitoren; zoals in het geval van Mozambique, S/RES/797 (1992) van 16
      december 1992, waarin niet wordt gesproken over ‘een bedreiging van de vrede’, noch ook ‘interna-
      tionale wrijving’.
220 Het telkens verlengen van het project om de politie in Haïti te professionaliseren duidt er op dat de
      competentie ruim wordt uitgelegd. Zie onder meer S/RES/1212 van 25 november 1998 en
      S/RES/1277 van 30 november 1999. Zie ook R. Wilde, ‘From Danzig to East Timor and beyond: the
      role of international territorial administration’, American Journal of International Law, vol. 95, 2001,
      pp. 583-606.
221 Vergelijk de CTC-resolutie van 28 september 2001, S/RES/1373, paragraaf 6 en 7.
                                                         87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Een dergelijke commissie zou, om op de specifieke problematiek van falende staten in
te spelen, moeten kunnen handelen met of zonder instemming van of samenwerking
met de, soms rudimentaire, regering van het desbetreffende land. Instemming van een
land om bepaalde bestuurstaken over te dragen wordt vastgelegd in een overeenkomst
die de basis vormt voor het werk van het VN-centrum in dat land. De overeenkomst
wordt goedgekeurd door de commissie.
In andere gevallen kan het scenario van de instemming niet worden gevolgd. Bijvoor-
beeld in die gevallen waarbij er sprake is van een bloedige burgeroorlog die het functio-
neren van een regering onmogelijk maakt. Gelet op het Handvest zal de Veiligheidsraad
in concrete gevallen dan eerst onder hoofdstuk VII moeten concluderen dat er een
bedreiging is van de vrede en dat de situatie in kwestie langdurig ingrijpen door de VN
verdient. De Veiligheidsraad kan ‘maatregelen’ nemen om deze Commissie het beheer
over een dergelijk gebied te geven, zoals dat nu ook gebeurt bij het uitvoeren van
bestuurstaken door de VN, zoals grensbewaking en organisatie van verkiezingen.222
Hoofdstuk VII van het Handvest wordt dan gebruikt om het uitvoeren van bestuurstaken
door de VN te rechtvaardigen. In concrete gevallen moet dit berusten op de vaststelling
dat langdurig aan zich trekken van deze bestuurstaken de internationale vrede en vei-
ligheid in belangrijke mate bevordert.223 Daarna neemt de Commissie uit naam van
de internationale gemeenschap zoals belichaamd in de VN (een deel van) de soeve-
reiniteit waar en is zij verantwoordelijk voor bestuurstaken.
Er dient naar gestreefd te worden dat een dergelijke commissie voldoende legitiem is
om effectief langdurig gezag te kunnen uitoefenen over ‘bestuurde gebieden’. De Veilig-
heidsraad zelf is beter toegerust om terstond situaties van vrede en veiligheid te
beoordelen dan om langjarig op binnenlands bestuur toe te zien. De leden van de Vei-
ligheidsraad zouden moeten worden opgeroepen om als hun vertegenwoordigers in de
commissie personen af te vaardigen die over bestuurlijke gaven en ervaring beschik-
ken. Deze kunnen worden aangevuld met vertegenwoordigers van staten (of groepen
van staten, regionale organisaties) die in samenspraak met resterende autoriteiten van
een falende staat, met een mandaat van de Veiligheidsraad, een protectorschap uitoe-
fenen.224 Ook kan de commissie de staten laten meeadviseren die een bijzondere
betrokkenheid bij het bestuur hebben, zoals vertegenwoordigers van de troepenleveran-
ciers en grote donoren (naar analogie van huidige vergaderingen in het kader van de
Veiligheidsraad met troepenleveranciers en contactgroepen). Ook de betrokken onder-
delen van het VN-systeem moeten hier een rol krijgen. De beslissingsbevoegdheid blijft
bij de VR-leden van de commissie. De samenstelling is daarmee voldoende legitiem.
De figuur van de Speciale Afgezant/Hoge Vertegenwoordiger van de Secretaris-Generaal
zou blijven bestaan en ook in het kader van falende staten belast worden met het uit-
voeren van bestuurstaken zoals de opbouw van de economie en het herstellen van het
222 Beide situaties wettigen een optreden van de Veiligheidsraad conform Hoofdstuk VII van het VN-Hand-
      vest.
223 Zie bijvoorbeeld Veiligheidsraadresolutie 1123 (1997) over Haïti.
224 Vergelijk voor de Trustschapsraad in de huidige opzet artikel 86 lid 1 van het VN-Handvest. De Trust-
      schapsraad diende voor de ene helft te bestaan uit lidstaten die geen trustgebied bestuurden en voor
      de andere helft uit die lidstaten die dat wel deden; hierbij werden de permanente leden van de Veilig-
      heidsraad meegeteld, die qualitate qua deel uitmaakten van de Trustschapsraad.
                                                      88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>rechtssysteem, het opleiden van politie, verkiezingen et cetera. Deze Speciale Afgezant,
die eigenlijk meer een Tijdelijk Bestuurder is (Temporary Administrator), vervult daarbij
ter plaatse een coördinerende rol, ondersteund door het secretariaat in New York. De
commissie blijft uiteindelijk verantwoordelijk voor de bestuurstaken.
Het voordeel van deze nieuwe structuur is dat kennis kan worden vastgehouden en
gedeeld over diverse aspecten van het verrichten van bestuurstaken en het voeren van
gezag. De behandeling van crises rond falende staten is minder afhankelijk van initia-
tieven vanuit gelegenheidscoalities en daarnaast wordt via de Veiligheidsraad een legiti-
mering over de gehele linie van de vormen van tijdelijk gezag verzekerd. Het gezag van
beslissingen van de commissie kan de Speciale Afgezant in het bestuurd gebied meer
gezag geven om zijn coördinerende taak uit te voeren vis-à-vis agentschappen en
NGO’s. Besluitvorming volgens het model van de Veiligheidsraad betekent dat besluiten
altijd gebaseerd zijn op brede steun uit het geopolitieke spectrum.
Wildgroei binnen de VN?
Vaak is het instellen van een nieuw secretariaatsonderdeel of een nieuw orgaan een
standaard reactie van de VN op het opwerpen van een probleem dat ook in de
bestaande structuur zou kunnen worden behandeld. De VN heeft echter ook regelmatig
met het instellen van nieuwe gremia onderwerpen verzekerd van meer aandacht en
meer coördinatie (UNCTAD, UNDP, UNAIDS, UNEP, GEF). Bovendien is ‘state building’
één van de grote uitdagingen van deze tijd. Een verhoging van het profiel en van het
bewustzijn dat er essentiële mondiale belangen in het spel zijn kan ten slotte een posi-
tief effect hebben op de bereidheid te delen in de kosten van de structuur en de ope-
raties.
Een ander bezwaar kan liggen op het terrein van de politieke haalbaarheid. In concrete
gevallen heeft de internationale gemeenschap (in feite: de leden van de Veiligheids-
raad) ingestemd met, of leren leven met, constructies die buitenlandse gezagsdragers
zeggenschap geven over het besturen van een land. Zal men deze praktijk ook willen
codificeren? Wordt daarmee het beginsel van soevereine gelijkheid niet ondergra-
ven?225 Men mag hopen dat de zorg voor het lot van de bevolking van de landen in
kwestie en van de wereldgemeenschap als zodanig het hier wint. Het instellen van de
Commissie tegen Terrorisme door de Veiligheidsraad heeft laten zien dat het momen-
tum kan worden gevonden voor een stap voorwaarts. Het is aan allen die een gedeel-
de internationale verantwoordelijkheid voor het lot van allen (en de responsibility to pro-
tect) onderschrijven om zich voor dit momentum in te zetten.
VII.3    Afsluitende opmerkingen
Alles afwegende sluit een structuur met een permanent orgaan onder de Veiligheids-
raad het best aan bij de behoeften (snelheid, consistentie) en bij de gegroeide praktijk.
Deze praktijk is, als gezegd, ook flexibel. De VN zal blijven kijken naar regionale acto-
ren en grote donoren en instellingen om het voortouw te nemen. Voorzover de Veilig-
heidsraad al niet zelf het initiatief tot interventie neemt zouden actoren die een interna-
tionaal initiatief nemen om een falende staat te herstellen zich niet alleen moeten
wenden tot de VN (VR) voor een legitimatie, maar ook voor een beroep op de vergaarde
ervaring en de pool van deskundigen.
225 Edward Mortimer, ‘International Administration of War-torn Societies’, in: Global Governance, Vol. 10,
      No. 1, 2004, pp. 12-13.
                                                  89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Eventuele aantijgingen van neokolonialisme zullen moeten worden gepareerd met
respectvol en volkenrechtelijk correct optreden, het niet honoreren van nationaal belang
van een enkele staat die wenst te assisteren in bestuur van een andere staat, het niet
tolereren van economisch voordeel voor de assisterende/besturende staat en eindig-
heid van de periode van bestuur, in principe gericht op herstel van de soevereiniteit.
Een laatste hindernis: financiën
Voor de inrichting van de VN-structuur is niet zoveel geld nodig, voor het besturen van
gebieden wel. Waar moet dit vandaan komen? In eerste instantie uit de reguliere
begroting van de VN. De tendens om hier andere gelden voor in te zetten doet afbreuk
aan de brede legitimering. Niettemin kan er veel weerstand tegen ontstaan. De budget-
taire bevoegdheid in de VN berust bij de Algemene Vergadering. Er moet worden
gestreefd naar een algemene instemming van de AVVN met de bovenbeschreven con-
structie, anders wordt bij concrete begrotingen de politieke kwestie van de bevoegd-
heidsverdeling een bemoeilijkende factor.
Een alternatief is de begroting voor vredesoperaties. Deze moet wel door de AVVN wor-
den goedgekeurd, maar kent een andere verdeelsleutel. Bovendien zouden operationele
projecten onder de paraplu van een organisatie als UNDP gebracht kunnen worden,
waar de toedeling van fondsen minder omslachtig is. Dit stuit echter op de bevoegd-
heid van de Uitvoerende Raad van UNDP om zelf te beslissen over de besteding.
Multilateraal fonds
Een ander, aanvullend, idee werd onlangs verwoord door het hoofd van UNDP, Mark
Malloch Brown.226 Hij bepleitte de instelling van een noodfonds dat zou kunnen wor-
den aangesproken om stante pede uitgaven te doen als er een doorbraak is in interna-
tionale crisissituaties. Het zou een multilateraal post-conflictfonds moeten zijn, dat
trekt op de middelen en expertise van de onderdelen van het VN-systeem die normali-
ter bij het reageren op crises betrokken zijn. Hij wees erop dat in de huidige constella-
tie het proces van het oproepen van donoren om bijdragen te geven vele maanden
vergt. In die cruciale periode kan onvoldoende opvolging worden gegeven aan een vre-
desovereenkomst. Bijstand in de periode van wederopbouw (bijvoorbeeld voor ontwape-
ningsprojecten en werkgelegenheid) kan het verschil betekenen tussen blijvende vrede
en terugval in een patroon van geweld. De AIV en de CAVV achten dit een overtuigend
betoog. Wellicht kan een dergelijk fonds ook de vorm krijgen van een verzameling op
korte termijn inroepbare toezeggingen c.q. voorschotten, waarvan de modaliteiten door
alle betrokken donoren worden vastgelegd in een Memorandum of Understanding.
Een andere mogelijkheid is het kanaliseren van fondsen via regionale organisaties.
Men kan hierbij denken aan de bijdrage van de EU aan het werk van NEPAD.
VII.4    Conclusies en aanbevelingen
Alert optreden van het VN-secretariaat en de Veiligheidsraad kan bijdragen aan het
voorkomen van het falen van staten.
Nederland moet bepleiten dat de VN bij het beoordelen van de vraag of, en hoe, er moet
worden ingegrepen in een falende staat een overzicht heeft van alle bedreigingen die van
(het grondgebied van) die staat uitgaan; het secretariaat zou op gestandaardiseerde
226 International Herald Tribune, 20-21 maart 2004, p. 7.
                                                 90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>wijze de effecten voor de bevolking, de regio, de wereldgemeenschap en individuele
staten in kaart moeten brengen.
Nederland moet (via de EU) bepleiten dat er een commissie komt van de Veiligheids-
raad (Committee on UN Administration and Governance Assistance) die verantwoorde-
lijk wordt voor het bestuur van landen die door middel van een VR-resolutie onder inter-
nationaal toezicht zijn gesteld en die tevens verantwoordelijkheid draagt voor het werk
van het secretariaat bij het verbeteren van bestuur in individuele landen die gebruik wil-
len maken van VN-expertise op dit punt.
In het algemeen moet de coördinerende rol van de VN in het proces van herstel wor-
den versterkt, zowel ten aanzien van de besluitvorming op hoog niveau als ten aanzien
van het praktische bestuur, door de Hoge Vertegenwoordiger, in het bestuurd gebied.
Daartoe moet expliciet de bestuursverantwoordelijkheid over een bestuurd gebied wor-
den neergelegd bij de genoemde commissie van de Veiligheidsraad.
Er moet een multilateraal post-conflictfonds komen waaruit specifiek spoedeisende
betalingen kunnen worden gedaan onmiddellijk nadat een politieke doorbraak is bereikt
bij een crisissituatie, bijvoorbeeld in een falende staat. Op die wijze kan er aan worden
bijgedragen dat de bevolking niet door teleurstelling en gebrek aan perspectief weer in
een geweldsspiraal terecht komt.
                                              91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>VIII              Samenvatting en algemene beleidsconclusies
VIII.1   Samenvatting
Een falende staat kan worden omschreven als een staat die:
- niet bij machte is (grote delen van) zijn grondgebied te beheersen, noch de veilig-
   heid van zijn burgers te garanderen, aangezien hij zijn monopolie op het gebruik van
   geweld verloren heeft;
- niet langer in staat is de interne rechtsorde te handhaven;
- zijn bevolking geen openbare diensten meer kan leveren noch de voorwaarden daar-
   toe kan scheppen.
Een staat die zijn bevolking onderdrukt en afkeurenswaardige keuzes maakt bij het ver-
lenen van diensten aan zijn bevolking is geen falende staat (maar kan dit op termijn
wel worden).
Een staat die faalt blijft als juridische entiteit bestaan. Het algemene beginsel dat het
verboden is om in te grijpen op het grondgebied van die staat blijft intact. De theoreti-
sche aansprakelijkheid voor het optreden, en niet-optreden, van de falende staat kan
veelal pas lange tijd na het herstel tot eventuele praktische consequenties leiden.
Afgezien van staatsaansprakelijkheid kunnen individuen en gewapende oppositiegroe-
pen op basis van internationaal humanitair recht en/of het internationale strafrecht
aansprakelijk worden gesteld. Onder bepaalde voorwaarden kunnen individuen worden
berecht door het Internationaal Strafhof. Ook bestaan er mogelijkheden om multinatio-
nale ondernemingen voor een nationale rechter te dagen voor onrechtmatig handelen,
waarbij een schending van de rechten van de mens wordt gesteld als element van
onrechtmatigheid.
Het falen van staten is goeddeels mensenwerk. Slechte omstandigheden kunnen een
druk op de staat veroorzaken. Staatsinstituties (van moderne snit) kunnen te lijden
hebben van afstotingsverschijnselen van de kant van de (traditionele) maatschappij.
Maar machthebbers in het land kiezen ervoor om misbruik te maken van hun positie in
de staat ten bate van zichzelf en hun groep. Daarmee ondergraven ze de staatsstruc-
tuur net zo lang tot deze verkruimelt. Daarbij speelt altijd een buitenlandse dimensie
mee. Profiteurs en belanghebbenden buiten het land versterken dit proces.
Het falen brengt vele negatieve effecten met zich mee voor de eigen bevolking, de
regio, de wereldgemeenschap en individuele derde staten. Met deze effecten corres-
ponderen gronden voor bemoeienis: solidariteit met de bevolking, zorg om regionale
stabiliteit, zorg om vrede en veiligheid en zorg om specifieke belangen van staten.
Deze gronden komen uiteindelijk ook dicht bij eigenbelang, zeker ook voor westerse
landen als Nederland: een stabiele wereld is de beste omgeving voor het bevorderen
van economische belangen, het handhaven van de internationale rechtsorde en het
bestrijden van criminaliteit, ziekten, gevaren voor het milieu en terrorisme.
De ‘moderne’ staat als kader voor economische opbouw, met evenwicht van machten,
transparantie en dienstbare overheidsapparaten, levert uiteindelijk de beste voorwaar-
den voor het realiseren van de rechten van de mens.
Het is dus zaak de staat te bewaren, niet zozeer voor de staat als instituut maar voor
                                               92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>de bevolking (en uiteindelijk ook de mensen verder weg). Het falen moet worden voor-
komen vanwege de enorme materiële en immateriële kosten die het falen met zich
meebrengt. Beleidsmiddelen moeten worden gericht op alle factoren die een rol spelen
bij het falen.
Het voorkómen van het falen van staten en (bij gebrek aan succes) het herstellen van
deze staten vormen voorbeelden bij uitstek van de noodzaak van geïntegreerd beleid.
Beleidsmiddelen uit de sfeer van ontwikkelingssamenwerking, politiek, diplomatie, eco-
nomie en defensie moeten gezamenlijk worden ingezet. Het plaatsen van deze midde-
len in de sleutel van het voorkomen van het falen van staten en het herstellen van
falende staten zou men een nieuw paradigma kunnen noemen. Vanuit dat perspectief
moet ook naar het inzetten van ontwikkelingsgelden worden gekeken. Het tegengaan
van de onmetelijke schade die het falen van staten met zich meebrengt is een legitiem
beleidsdoel, ook gezien de Nederlandse belangen.
De coördinatie van beleid moet nationaal plaatsvinden, maar vooral ook internationaal.
Het gaat om het totale beleid en de meest effectieve inzet van middelen in het kader
van een bundeling van krachten.
In het proces van het falen van staten kunnen verschillende fasen worden onderschei-
den: groeiende tegenstellingen, verval en het falen zelf. Met het in elkaar overlopen
van de fasen verandert de aard van de inzetbare beleidsmiddelen.
In de fase van groeiende tegenstellingen zijn er drie aangrijpingspunten voor preventief
beleid. Dergelijke maatregelen zouden in principe in iedere staat het risico van falen
kunnen verkleinen.
Er moet in de eerste plaats worden gepoogd de effecten van de beperkende omstan-
digheden die de staat onder druk zetten en kwetsbaar maken (bevolkingsdruk, niet-pro-
ductieve economie, werkloosheid, proliferatie van kleine wapens et cetera) te verminde-
ren. Dit betreft (slechts) algemeen voorwaardenscheppend beleid. In feite valt het
grootste deel van het huidige ontwikkelingsbeleid in deze categorie.
In de tweede plaats moet meer gericht beleid de effecten van de frictie tussen institu-
ties van verschillende herkomst verminderen. De bevolking van de staten in kwestie
moet in de gelegenheid worden gesteld om in een authentieke vorm van zelfbeschik-
king, gebaseerd op participatie van alle groepen uit de samenleving zelf, een bestuurs-
vorm te vinden en de prioriteiten voor de toekomst te definiëren. Actoren uit het buiten-
land kunnen een dergelijke interne dialoog niet sturen; zij kunnen hooguit voorwaarden
scheppen. Dit geldt ook voor het economische beleid. Uitgangspunt van de bemoeienis
moet de realisering van de rechten van de mens van de bevolking zijn. Deze zijn eind-
doel, maar tegelijk ook maatstaf en middel voor effectieve participatie.
In de derde plaats moet ook het misbruik van macht door leidende overheidsfunctiona-
rissen (tijdig) aan banden worden gelegd, door middel van gericht beleid. Dit betekent:
internationale normen stellen, monitoren, technische bijstand bieden en politieke dia-
loog. Daarnaast is het scheppen van voorwaarden voor transparantie een belangrijke
bijdrage aan het terugdringen van misbruik. Zowel nationale als internationale actoren
kunnen immers vervolgens hierop voortbouwen met ‘naming, shaming and praising’.
Het past westerse landen ook in het eigen beleid conclusies te verbinden aan het
openbaar worden van misstanden waarbij aldaar gevestigde bedrijven zijn betrokken.
                                           93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>In de fase van verval zal beïnvloeding van het lot van de staat met ontwikkelingsbeleid
nauwelijks meer mogelijk zijn. Dan komt het accent te liggen op politieke activiteiten en
eventueel sancties die gericht zijn op de beïnvloeding van de voornaamste politieke
actoren.
Op het moment van het intreden van de fase van het falen zelf is de reactie van de
wereldgemeenschap niet meer vrijblijvend. Zij is verantwoordelijk voor het toepassen
van effectieve middelen. Als logisch sluitstuk, maar chronologisch niet achteraan moet
de optie van militair ingrijpen worden overwogen. Naast het beoordelen van de recht-
matigheid van het ingrijpen gaat het hierbij om een afweging van de doelmatigheid en
de risico’s van het ingrijpen.
Het falen van staten is geen eigenstandige grond voor ingrijpen door de VN of andere
staten. Het algemene geweldverbod en de bestaande uitzonderingen blijven gelden. De
Veiligheidsraad mag altijd ingrijpen, ook preventief, met toepassing van de concepten
uit hoofdstuk VII van het VN-Handvest zoals dat van bedreiging van de vrede (artikel
39). Staten mogen zich verdedigen als zij worden aangevallen. In heel bijzondere geval-
len is te verdedigen dat staten, om humanitaire redenen (en buiten de Veiligheidsraad
om), en volgens strikte criteria, ingrijpen in falende staten. Zij kunnen echter niet bui-
ten de Veiligheidsraad om preventief reeds troepen stationeren. Aangezien staten wel
worden getroffen door vele nadelige effecten maar, onder het huidige volkenrecht, zelf
militair nauwelijks iets mogen doen, rust op de VN een grote verantwoordelijkheid alert
en slagvaardig te zijn. Unilateralisme kan dit slechts ondergraven.
Goed dient afgewogen te worden in welke fase en op welke wijze de inzet van militaire
middelen een bijdrage kan leveren aan het voorkomen van het falen dan wel het her-
stellen van een falende staat. De doelstelling moet concreet worden gedefinieerd,
zoals het herstellen van het geweldsmonopolie of het verminderen van bepaalde nega-
tieve effecten van het falen. Daarna moet worden bepaald in welke omstandigheden de
militairen terechtkomen, wie bereid en in staat is om aan een operatie bij te dragen, of
de aangeboden middelen de doelstelling haalbaar maken en wat de kosten zouden zijn
in termen van slachtoffers aan alle zijden. Voor het vergroten van de kans op succes
moet uitgegaan worden van de inzet van ruim voldoende middelen, ook al met het oog
op het verkleinen van de risico’s voor de militairen zelf. Daarnaast is een effectieve
bevelvoering nodig, juist in gevallen van een intrastatelijk conflict. In de praktijk bete-
kent dat eerder de inzet van een ‘gelegenheidscoalitie’ dan een VN-troepenmacht.
Naast een kortetermijndoelstelling voor de militaire operatie moet er een vervolgplan
zijn voor de richting van de toekomst van de staat in kwestie. De uiteindelijke lakmoes-
test is of het lot van de bevolking zal zijn verbeterd na ingrijpen. In het geval van speci-
fieke nadelige effecten van het falen van een staat op derde staten moet men ook kij-
ken naar het lot van de bevolking in derde staten.
Inhoudelijk komen bij herstel ook weer alle factoren aan de orde die een rol hebben
gespeeld bij het falen. Dit betekent dat de staat niet in letterlijke zin moet worden her-
steld zoals hij was. Er dient een plan te zijn om in de structuur van de staat en in het
inhoudelijk beleid garanties in te bouwen tegen een herhaling van het falen. In toene-
mende mate wordt beseft dat dit niet geheel aan de staat zelf kan worden overgelaten.
De huidige bemoeienis van de VN met het herstel van falende staten is een gevolg van
het koppelen van civiele taken aan een vredesoperatie. In de geschiedenis van de vre-
desoperaties was dit een begrijpelijke en juiste stap. Mede door een extensieve inter-
pretatie van begrippen uit het Handvest van de VN kon op deze wijze in vele operaties
                                              94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>een substantiële bijdrage worden geleverd aan het herstel van staten. Er zijn echter
ook nadelen. De militaire missies zijn naar hun aard van kortere duur dan een missie
voor de wederopbouw van een staat. Vaak is terugtrekking veeleer gekoppeld aan mili-
taire omstandigheden en criteria en niet aan de duurzaamheid van de wederopbouw.
De noodzaak van coördinatie tussen beide dimensies staat buiten kijf. De AIV en de
CAVV menen dat de VN voor de wederopbouw een politiek coördinerend orgaan zou
moeten instellen. Dat zou het democratisch tekort verkleinen en unilateralisme kunnen
ontmoedigen. Een permanente commissie van de Veiligheidsraad kan dergelijke taken
het best vervullen. Na eventueel ingrijpen van de VN komt de uiteindelijke verantwoor-
delijkheid voor de vervulling van de overgenomen staatstaken bij deze Commissie te
liggen.
De statuur van de commissie dient door te werken in het gezag van de Tijdelijk
Bestuurder die de VN ter plaatse vertegenwoordigt. Deze moet sterke coördinerende
bevoegdheden hebben. Op beide niveaus kunnen grote donoren en VN-agentschappen
worden gehoord. Door de specialisatie dient de commissie een eigen dynamiek en esprit
de corps te ontwikkelen. Onder toezicht van de commissie kan een eenheid van het
VN-secretariaat ook reeds in de fase van de preventie actief zijn met raad en daad, op
verzoek van de staat in kwestie. Dit past ook onder de verantwoordelijkheden van de
Veiligheidsraad onder hoofdstuk VI van het Handvest.
Voor het werk onder verantwoordelijkheid van de commissie heeft de VN flinke financië-
le armslag nodig. In de huidige stijl van de behandeling van de VN-begroting komt deze
niet in zicht. Er is een omslag nodig. De kans hierop hangt af van de gevoelde politieke
urgentie. Deze zal toenemen naarmate de nadelige effecten van falende staten verder
om zich heen gaan grijpen. Een onmiddellijk aan te spreken fonds zou een gewenst
instrument zijn voor het tijdig op gang brengen van internationale betrokkenheid.
VIII.2   Algemene beleidsconclusies
Het geheel overziende, formuleren de AIV en CAVV de volgende algemene beleidscon-
clusies:
De problematiek van falende staten is uit de discussie over het internationale beleid
niet meer weg te denken. Mensenrechten, veiligheid en kansen voor ontwikkeling staan
daarbij voorop. De gevolgen van dit (de laatste tijd in omvang en ernst toenemende)
verschijnsel raken mensen ter plaatse, maar ook ver weg. Op basis van solidariteit, èn
eigenbelang, moeten effectievere middelen worden gezocht voor het bestrijden van
deze ontwikkeling.
Fenomenen als terrorisme, grensoverschrijdende criminaliteit en drugsmaffia's, onge-
controleerde wapenhandel en verspreiding van technologie van massavernietigingswa-
pens, en chaotische vluchtelingenstromen (al dan niet gepaard gaand met etnisch
geweld) vinden vaak hun oorsprong en voedingsbodem in falende staten. Op hun beurt
kunnen zij ook het falen van staten in de hand werken.
Actoren die over de nodige middelen beschikken moeten zoveel mogelijk samen hun
beleid dienstbaar maken aan het voorkomen, afwenden en terugdraaien van het falen
van staten. En voorzover het niet is gelukt tijdig een bepaalde situatie ten gronde aan
te pakken, moeten ten minste de negatieve gevolgen zoveel mogelijk worden verzacht.
Op basis van gezamenlijke analyse moet daartoe de inzet van beleidsmiddelen worden
gebundeld en strikter afgestemd naarmate de middelen meer ingrijpend zijn. Aangezien
                                            95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>de middelen per definitie eindig zijn en de effectiviteit van de middelen soms beperkt
is, zal men selectief moeten zijn.
Daarbij zijn coalities noodzakelijk die zich voor de langere termijn willen binden, in
samenwerking met de staten in de regio van de falende staat. Zulk beleid kan pas suc-
ces hebben bij een ruime inzet van middelen, mensen en politiek gewicht voor een
lange periode.
Militair ingrijpen is het zwaarste middel, maar dit betekent niet dat het pas kan worden
ingezet na het beproeven van alle andere middelen; vroegtijdige inzet kan heilzaam
zijn. De hoofdverantwoordelijkheid voor het gebruik van militaire middelen ligt krachtens
het VN-Handvest bij de Veiligheidsraad. Deze dient zo alert en effectief op te treden,
dat ingrijpen buiten de Veiligheidsraad om (anders dan tijdelijk, voor zelfverdediging)
geen optie hoeft te zijn. Is aanmerkelijk robuuster optreden dan met een klassieke
‘blauwhelmen’-operatie vereist, dan verdient het verre de voorkeur daartoe een
bestaande constellatie met de nodige slagkracht te mandateren, zij het dat zulk optre-
den zorgvuldig moet worden ingebed in een geïntegreerde aanpak. Daartoe moeten de
Veiligheidsraad en het VN-secretariaat zo worden bewerktuigd, dat zij zowel meer pre-
ventief als meer effectief en meer consistent kunnen optreden.
Door creatieve interpretatie van het Handvest heeft de Veiligheidsraad, wiens verant-
woordelijkheid immers al begint bij bedreigingen van de internationale vrede en veilig-
heid, op ad hoc-basis inmiddels reeds veel ruimte geschapen voor een VN-rol zowel bij
preventie van een crisis, als bij het ingrijpen bij bedreiging van de vrede als ook bij de
opbouw van staten.
Terwille van de consistentie en de duurzaamheid van zulk beleid menen de AIV en de
CAVV dat de verantwoordelijkheid voor de problematiek van falende staten zou moeten
worden gelegd bij een permanente commissie van de Veiligheidsraad (Committee on
UN Administration and Governance Assistance, naar het model van het Counter-Ter-
rorism Committee). Deze commissie neemt hetzij op verzoek, hetzij op basis van een
ingrijpen van de Veiligheidsraad, bestuurstaken over die worden gedelegeerd aan een
lokaal opererende VN-functionaris met sterke bevoegdheden en steun van een gespe-
cialiseerde afdeling van het VN-secretariaat. Het einde van een dergelijke operatie
moet worden bepaald aan de hand van een exitstrategie die primair gebaseerd is op
de vraag of de oorzaken van het falen zijn aangepakt.
Om de onderdelen van het VN-systeem de mogelijkheid te geven snel en slagvaardig te
reageren dient er een snel aanspreekbare financieringsbron te komen voor post-con-
flictbeleid.
Nederland kan alleen in een sterk coalitieverband voorstellen in bovenstaande zin hel-
pen vormgeven en er succesvol aan bijdragen. Het eerst aangewezen forum om een
dergelijk beleid te bevorderen is de EU, die de problematiek van de falende staten al
expliciet in haar Strategisch Concept van december 2003 heeft opgenomen. In dat
kader dient, naar de mening van de AIV en de CAVV, de politieke discussie in eerste
instantie te worden geëntameerd. Bij gebleken steun kan deze worden voortgezet op
VN-niveau.
                                              96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Bijlagen</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                                                                                      Bijlage I
De voorzitter van de Adviesraad                                Directie Mensenrechten en Vredesopbouw
Internationale Vraagstukken (AIV)                              Afdeling Vredesopbouw en Goed Bestuur
Mr. F. Korthals Altes                                          Bezuidenhoutseweg 67
Postbus 20061                                                  2594 AC Den Haag
2500 EB Den Haag
Datum                28 mei 2003                              Auteur                Saïd Fazili
Kenmerk              DMV/VG-47/03                             Telefoon              +31 (0)70-3485337
Blad                 1/4                                      Fax                   +31 (0)70-3484486
Bijlage(n)                                                    E-mail                dmv-vg@minbuza.nl
Betreft              Adviesaanvraag falende staten
De gebeurtenissen van 11 september 2001 hebben het fenomeen falende staten in een
nieuw daglicht geplaatst. Zij hebben duidelijk gemaakt dat falende staten geen geïsoleerd
en veraf probleem meer zijn. Tegenwoordig vormen deze staten niet alleen een bedreiging
voor hun eigen bevolking, maar tevens voor omliggende staten en voor de wereldgemeen-
schap als geheel.
Het is niet eenvoudig om een sluitende definitie te geven van het fenomeen falende sta-
ten.1 Waar houdt een slecht functionerende staat op en begint een falende staat? Het
gaat in elk geval om een staat die:
• niet bij machte is zijn grondgebied te controleren, noch de veiligheid van zijn burgers te
    garanderen, aangezien hij zijn monopolie op geweld verloren heeft;
• niet langer in staat is de interne rechtsorde te handhaven;
• zijn bevolking geen openbare diensten meer kan of wil leveren.2
De facto is het gezag van de staat dermate uitgehold, dat (een deel van) het grondgebied
(bij tijd en wijle) in een bestuurlijk vacuüm verkeert. Het gebrek aan autoriteit van de staat
wordt doorgaans opgevuld door de zeggenschap van niet-statelijke actoren, zoals gewapen-
de rebellengroepen, politiek gemotiveerde - al of niet langs etnische of religieuze lijnen
1   Ook worden andere begrippen gehanteerd: de Wereldbank spreekt van low income countries under
    stress (LICUS), terwijl de OESO/DAC werkt met het begrip difficult partnerships.
2   Zie bijvoorbeeld de toespraak van de Britse Minister van Buitenlandse Zaken, Jack Straw, voor het Euro-
    pean Research Institute, Birmingham, op 6 september 2002, en verder: Robert, H. Jackson, ‘Surrogate
    Sovereignty? Great Power Responsibility and “Failed States”’, Institute of International Relations, The
    University of British Colombia, Working Paper no. 25, November 1998.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>georganiseerde - bewegingen, lokale krijgsheren en criminele of terroristische netwerken,
ook van buiten de grens.
Falende staten vormen een bedreiging op drie onderscheiden niveaus:
• Nationaal: een falende staat biedt zijn burgers geen veiligheid. Het zeer zwakke politieke
    bestel werkt economische malaise en maatschappelijke ontwrichting in de hand. Hier-
    door zal de armoede toenemen. De mensenrechten zijn niet meer gewaarborgd en straf-
    feloosheid is wijdverbreid. Meestal is sprake van intern gewapend conflict, dat aanlei-
    ding kan vormen tot schendingen van het humanitair oorlogsrecht.
• Regionaal: door diverse grensoverschrijdende effecten kunnen conflicten in falende sta-
    ten de regionale stabiliteit en veiligheid in gevaar brengen. Zo kan het bestuursvacuüm
    in een falende staat een aanzuigende werking hebben op tal van criminele elementen uit
    de regio. Er is vaak sprake van negatieve gevolgen voor de regionale handel en econo-
    mie. Voorts zoeken grote groepen vluchtelingen hun heil in eerste instantie in nabije
    omstreken. Dit alles kan een destabiliserende werking op een regio hebben.
• Mondiaal: ook buiten de eigen regio kunnen falende staten een bedreiging vormen voor
    de veiligheid. Deze staten vormen vaak een toevluchtsoord voor criminele organisaties
    en een uitvalsbasis voor terroristische netwerken, die hun invloed in beginsel over de
    hele wereld kunnen doen gelden. Tevens worden, als gevolg van de implosie van de
    nationale staat en de toename van lokale conflicten, internationale vluchtelingenstro-
    men op gang gebracht.
Zoals bekend vergt het vervolgens een zeer grote inspanning van de internationale gemeen-
schap om tot remedial action over te gaan, in de vorm van humanitaire hulp, internationale
bemiddelingspogingen, vredeshandhaving met inzet van militaire middelen, wederopbouw-
hulp, remigratie-inspanningen, eerste aanzetten tot ontwikkelingssamenwerking, et cetera.
Bovendien blijken dergelijke inspanningen niet steeds effectief. Daarbij is het de vraag hoe
intensief de bemoeienis van de internationale gemeenschap op het gebied van nation buil-
ding kan/moet zijn. Dient het centrale staatsgezag van buitenaf te worden hersteld door bij-
voorbeeld het opleggen van enigerlei vorm van internationaal bestuur? Of is een dergelijke
curatele onacceptabel, omdat daarmee de eigen zeggenschap en verantwoordelijkheid van
een staat in het gedrang komt?
Een ander probleem is dat falende staten het functioneren van de internationale rechtsorde
frustreren, gebaseerd als deze is op het uitgangspunt van de soevereiniteit van nationale
staten. Internationale veiligheid berust immers voor een belangrijk deel op het vermogen
van staten om nationale chaos, en verspreiding daarvan over de grenzen, tegen te gaan.
Het valt te betwijfelen of nog wel gesproken kan worden van staatsaansprakelijkheid in
gebieden waar het erkend gezag haar autoriteit in werkelijkheid allang verloren heeft. In dit
verband dient zich - niet exclusief maar wel bij uitstek - in falende staten de vraag voor, hoe
om te gaan met misdrijven van niet-statelijke actoren, die als schendingen van de mensen-
rechten zouden worden aangemerkt, ingeval zij zouden zijn begaan door (vertegenwoordi-
gers van) staten.
Het is tegen deze achtergrond dat wij u verzoeken om het inzicht in de problematiek van
falende staten te verscherpen en advies uit te brengen omtrent een mogelijke aanpak van
dit fenomeen. Daarbij willen wij u, als leidraad, in elk geval de volgende vragen voorleggen:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>1. Wat is een werkbare definitie van het begrip falende staat? In welke situaties en op
   welke gronden zou de internationale gemeenschap (VN, IFI's, NAVO, regionale organisa-
   ties) moeten bijdragen aan het voorkomen dan wel herstellen van falende staten? Welke
   rol is daarbij weggelegd voor Nederland respectievelijk de Europese Unie?
2. Over welke hulpmiddelen beschikt de internationale gemeenschap om te voorkomen dat
   staten geleidelijk aan ineenstorten en om staten die reeds gefaald zijn weer op de been
   te helpen? Hoe kunnen politieke en economische instrumenten, inclusief ontwikkelings-
   samenwerking, het beste worden ingezet? En speelt de verlening van humanitaire hulp
   een specifieke rol of juist niet?
3. Onder welke omstandigheden verdient de inzet van militaire middelen overweging? Hoe
   verhouden dergelijke interventies van buitenaf zich met het leerstuk van de staatssoeve-
   reiniteit en het non-interventiebeginsel?3 Kunnen preventief, dat wil zeggen voordat het
   staatsgezag geheel instort, militaire eenheden worden gestationeerd? En wanneer is het
   overheidsgezag dermate hersteld dat een vredesoperatie kan worden beëindigd zonder
   het gevaar te lopen van een hervatting van de strijd? Kunnen zowel voor de pre- als voor
   de post-gevechtsfase indicatoren worden ontwikkeld die aangeven dat een staat niet lan-
   ger of juist weer wel op eigen benen kan staan?
4. Zijn er ontwikkelingen in het internationale recht die het de internationale gemeenschap
   mogelijk maken om niet-statelijke actoren aan te spreken op misdrijven, die als mensen-
   rechtenschendingen zouden worden aangemerkt, ingeval zij zouden zijn gepleegd door
   (vertegenwoordigers van) staten? Welke inhoud heeft het begrip staatsaansprakelijkheid
   nog in falende staten en hoe dient het volkenrecht te worden toegepast in situaties,
   waarin niet langer duidelijk is wie ten rechte de falende staat vertegenwoordigt?
Deze aanvraag is mede voorgelegd aan de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke
Vraagstukken. Wij vertrouwen erop dat beide adviesorganen zullen samenwerken in het uit-
brengen van een eenduidig advies. Dit advies zien wij met veel belangstelling tegemoet.
3  Zie onder meer de core principles inzake humanitaire interventie in het Report of the International
   Commission on Intervention and State Sovereignty: “The Responsibility to Protect”, December 2001,
   Synopsis p. XI-XIII
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>                                                              Bijlage IIa
Leden Commissie Falende Staten (CFS)
Voorzitterschap      Prof. mr. N.J. Schrijver (AIV/CAVV)
                     Prof. dr. K.C. Wellens (vice-voorzitter)
Leden AIV            Mw. prof. dr. M.G.W. den Boer
                     Prof. mr. Th.C. van Boven
                     Mw. dr. O.B.R.C. van Cranenburgh
                     Prof. dr. mr. B. de Gaay Fortman
                     Prof. dr. K. Koch
                     Mr. F. Kuitenbrouwer
                     Mw. dr. B. Oomen
                     Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
                     Gen. b.d. A.K. van der Vlis
                     Drs. E.P. Wellenstein
Leden CAVV           Mw. dr. K.C.J.M. Arts
                     Mr. A. Bos
                     Dr. M.M.T.A. Brus
                     Prof. dr. M.T. Kamminga
                     Mr. dr. E.P.J. Myjer
                     Prof. dr. P.A. Nollkaemper
                     Mw. mr. J.W.H.M. van Sambeek
                     Prof. dr. A.H.A. Soons
Corresponderend lid: Mw. dr. M.C. Castermans-Holleman
Secretariaat         Mr. P.J.A.M. Peters (AIV)
                     Mw. mr. drs. C.D. Noland (CAVV)
                     Drs. W. van Reenen (CAVV
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>                                                            Bijlage IIb
Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter      Mr. F. Korthals Altes
Vice-voorzitter Prof. mr. F.H.J.J. Andriessen
Leden           Dhr. A.L. ter Beek
                Prof. Jhr. dr. G. van Benthem van den Bergh
                Mw. drs. A.C. van Es
                Prof. dr. W.J.M. van Genugten
                Dr. B. Knapen
                Drs. H. Kruijssen
                Prof. dr. A. de Ruijter
                Mw. mr. E.M.A. Schmitz
                Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
Secretaris      Mr. P.J.A.M. Peters
                Postbus 20061
                2500 EB Den Haag
                telefoon 070 - 348 5108/6060
                fax 070 - 348 6256
                E-mail AIV@minbuza.nl
                Internet www.AIV-Advies.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>                                            Bijlage IIc
Leden Commissie van Advies
inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken
Voorzitter     Prof. dr. K.C. Wellens
Leden          Mw. dr. K.C.J.M. Arts
               Mr. A. Bos
               Dr. M.M.T.A. Brus
               Prof. dr. C.J.R. Dugard
               Prof. dr. T.D. Gill
               Mw. prof. dr. E. Hey
               Prof. dr. M.T. Kamminga
               Mw. prof. dr. B. Kwiatkowska
               Mr. dr. E.P.J. Myjer
               Prof. dr. P.A. Nollkaemper
               Mw. mr. J.W.H.M. van Sambeek
               Prof. dr. N.J. Schrijver
               Prof. dr. A.H.A. Soons
Secretaris     Drs. W. van Reenen
               Mw. mr. drs. C.D. Noland
               Postbus 20061
               2500 EB Den Haag
               telefoon 070 - 348 5153/4887
               fax 070 - 348 5128
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                                                                                  Bijlage III
Lijst van gebruikte afkortingen
ACP                   Africa Caribbean Pacific
ACS                   Afrika, Caribisch gebied, Stille Oceaan
AIV                   Adviesraad Internationale Vraagstukken
AJIL                  American Journal of International Law
APEC                  Asia-Pacific Economic Cooperation
ASEAN                 Association of South East Asian Nations
ASPI                  Australian Strategic Policy Institute
AVVN                  Algemene Vergadering Verenigde Naties
BuPo                  Internationaal Verdrag inzake Burger- en Politieke Rechten
CAVV                  Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken
CIA                   Central Intelligence Agency
CIVCOM                Committee on Civilian Aspects of Crisis Management
CUP                   Cambridge University Press
DRC                   Democratische Republiek Congo
ECOMOG                Economic Community Cease-Fire Monitoring Group
ECOWAS                Economic Community of West African States
EGKS                  Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal
ESCR                  Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en
                      Culturele Rechten
EU                    Europese Unie
GA                    General Assembly
GEF                   Global Environment Facility
GOS                   Gemenebest van Onafhankelijke Staten
HGIS                  Homogene groep internationale samenwerking
ICC                   International Criminal Court
ICISS                 International Commission on Intervention and State Sovereignty
ICJ                   International Court of Justice
ICTR                  International Criminal Tribunal for Rwanda
ICTY                  International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia
IDA                   International Development Association
IFIs                  Internationale Financiële Instellingen
ILC                   International Law Commission
IMF                   International Monetary Fund
INTERFET              United Nations Sanctioned International Force in East Timor
IOV                   Inspectie Ontwikkelingssamenwerking te Velde
ISAF                  International Security Assistance Force (in Afghanistan)
KFOR                  Kosovo Force
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>KIT     Koninklijk Instituut voor de Tropen
LICUS   Low-Income Countries Under Stress
NAV     Nieuwsbrief Asiel- en Vluchtelingenrecht
NAVO    Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
NEPAD   New Partnership for African Development
NJB     Nederlands Juristen Blad
NGO     Non-Governmental Organisation/Niet-gouvernementele organisatie
OAS     Organization of American States
ODA     Official Development Assistance
OECD    Organization for Economic Co-operation and Development
OESO    Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling
OPEC    Organization of Petroleum Exporting Countries
OUP     Oxford University Press
OVSE    Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa
RV      Rechtspraak Vreemdelingenrecht
SC      Security Council
SGVN    Secretaris-Generaal van de Verenigde Naties
SWAPO   Southwest African People Organization
UNCTAD  United Nations Conference on Trade and Development
UNDP    United Nations Development Programme
UNEP    United Nations Environment Programme
UNFICYP United Nations Peace-keeping Force in Cyprus
UNHCR   Office of the United Nations High Commissioner for Refugees
UNIFIL  United Nations Interim Force in Lebanon
UNMEE   United Nations Mission in Ethiopia and Eritrea
UNMIL   United Nations Mission in Liberia
UNOGBIS United Nations peace-building support office in Guinea-Bissau
UNOMIL  United Nations Observer Mission in Liberia
UNSC    United Nations Science Security Council
US      United States
USSR    Union of Soviet Socialist Republics
VN      Verenigde Naties
VR      Veiligheidsraad
WB      World Bank/Wereldbank
WFP     World Food Programme
WHO     World Health Organization
WRR     Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
YUN     Yearbook United Nations
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>                                                                                               Bijlage IV
Modellen van VN-bestuur
Hieronder volgen tekstkaders die een beschrijving geven van ervaringen uit het jongste ver-
leden met diverse modellen van VN-ingrijpen in staten (niet noodzakelijkerwijs falende sta-
ten). Zij bieden een illustratie bij hoofdstukken VI en VII.
   Nieuw-Guinea
   In 1962-’63 nam een UN Temporary Executive Authority tijdelijk onderdelen van het
   bestuur over Nederlands Nieuw-Guinea over. Dit om de overgang van het Nederlands
   koloniaal bestuur naar het bestuur van Indonesië te vergemakkelijken. Opvallend was
   dat UNTEA opgericht was door en onder gezag stond van VN-Secretaris-Generaal Oe
   Thant, met rugdekking van de Algemene Vergadering.1 Aan het hoofd van UNTEA
   stond een UN Administrator. Ten einde vrede en veiligheid te garanderen en orde en
   rust te bewaken werden, in dit specifieke geval door de AVVN, tevens twee vredes-
   operaties ingesteld: UN Military Observers in West Irian en de UN Security Force. De
   VN had ook tot taak om toe te zien op een volksraadpleging die ten doel had de
   bevolking van Nieuw-Guinea in staat te stellen zich over zijn toekomst uit te spreken.
   Deze had ten langen leste in 1969 plaats en leidde, onder vaak bekritiseerde
   omstandigheden, tot een keuze om een integraal onderdeel te vormen van de Repu-
   bliek Indonesië.2
   Het kenmerkende is dat de AVVN hier de bron is voor het gezag van de SGVN en de
   operaties.
   Namibië
   In 1920 plaatste de Volkenbond de voormalige Duitse kolonie Zuidwest-Afrika onder
   mandaat van Zuid-Afrika. Lange tijd leek dit in een feitelijke annexatie uit te monden.
   Maar onder invloed van de opkomst van de rechten van de mens, inclusief het recht
   van volken op zelfbeschikking, en de groeiende kritiek op toepassing van het apart-
   heidssysteem in Zuidwest-Afrika trok de AVVN als rechtsopvolger van de Volkenbond
   dit mandaat in 1966 in.3 Tevens stelde de AVVN een VN-Raad voor Namibië in, die
   overigens nooit een voet aan de grond zou kunnen zetten in Namibië. De Raad voor
   Namibië nam in 1974 een ‘Decree for the Protection of the Natural Resources of
   Namibia’ aan, waardoor geen enkele persoon of entiteit natuurlijke rijkdommen in het
   gebied kon zoeken, bezitten of distribueren zonder de toestemming van de Raad.
   Iedereen die zich hier niet aan hield kon hiervoor verantwoordelijk worden gehouden
   door de toekomstige regering van een onafhankelijk Namibië.4 Verder richtte de Raad
   in 1974 in Zambia het Instituut voor Namibië op. Dit instituut gaf voorlichting aan
   Namibiërs om hen in staat te stellen in de toekomst een onafhankelijk Namibië te
   besturen.
1  Zie AVVN Res. 1752 (XVII), 21 september 1962. Het plan voor de UNTEA kwam vooral uit de koker van
   de Amerikaanse VN-Ambassadeur Bunker.
2  P.B.R. de Geus, De Nieuw-Guinea Kwestie. Aspecten van buitenlands beleid en militaire macht, Martinus
   Nijhoff: Leiden, 1984.
3  Zie AVVN Res. 2145 (1966).
4  N.J. Schrijver, ‘The UN Council for Namibia vs. Urenco, UCN and the State of the Netherlands’, in Leiden
   Journal of International Law, vol. I (1988) pp. 25-48.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>  In een belangrijk advies van 1971 kenschetste het Internationaal Gerechtshof de
  voortgezette aanwezigheid van Zuid-Afrika, in weerwil van resoluties van de AVVN en
  inmiddels ook van de Veiligheidsraad, als een onrechtmatige bezetting.5 Pas na het
  einde van de Koude Oorlog bleek het mogelijk internationaal tot afspraken te komen
  dat de Cubanen uit Angola en de Zuid-Afrikanen uit Namibië zouden moeten verdwij-
  nen. Op basis van een reeds in 1978 door de Veiligheidsraad overeengekomen
  ‘Charter for Namibian Independence’,6 begeleidden de VN Namibië in 1989-1990
  naar de onafhankelijkheid door toe te zien op het tijdelijk nog door Zuid-Afrika voort-
  gezet bestuur van Namibië, de demobilisatie en repatriëring van verzetsstrijders en
  het organiseren van ‘vrije en eerlijke verkiezingen’. Deze United Nations Transition
  Assistance Group (UNTAG) stond onder leiding van de Speciale VN-Vertegenwoordiger
  Martti Ahtisaari. Alhoewel de operatie in de eerste uren met ernstige schermutselin-
  gen aan de grens met Angola (resulterend in 300 à 400 doden onder SWAPO-strij-
  ders en 30 Zuid-Afrikaanse soldaten) een hoogst ongelukkig begin maakte, geldt
  deze VN-operatie in Namibië uiteindelijk als tamelijk geslaagd. Zuid-Afrika gaf onder
  internationaal toezicht het land op en na vrije en eerlijke verkiezingen verwierf Nami-
  bië onafhankelijkheid in 1990 op basis van een grondwet die met steun van de VN
  tot stand kwam. De veelomvattende taken van deze VN-vredesbewarende operatie
  worden wel gezien als het begin van een nieuwe fase in VN peace-keeping.7 Het
  instellen van een grote raad voor een specifiek gebied heeft geen school gemaakt.
  Bosnië-Herzegovina
  Een specifiek element van de structuur in Bosnië verdient de aandacht. De Hoge Ver-
  tegenwoordiger, die zowel de VN als de EU vertegenwoordigt, heeft de zogenaamde
  ‘Bonn powers’ en daardoor een verstrekkende bevoegdheid om in te grijpen in benoe-
  mingen van politici, wetgeving et cetera, binnen het nominaal soevereine Bosnië. Deze
  bevoegdheden bieden een waardevol middel om impasses te doorbreken. Zij zijn ech-
  ter geformuleerd voor de relatie met het bestuurd gebied, niet de relatie met de dono-
  ren en NGO’s. Dit speelt een rol bij de wederopbouw.
  Het is nuttig het verstrekken van hulp bij de opbouw van een staat, na het bereiken
  van een stabiele fase, te koppelen aan prestatiecriteria en een informele beleidsdia-
  loog. Dit kan onderdeel uitmaken van een multilateraal akkoord. Zo hebben donoren in
  Bosnië hulp gebonden aan mensenrechten, medewerking met het Joegoslavië-tribu-
  naal en het recht op terugkeer van verdreven personen. Daarvoor is het nodig dat
  donoren (inclusief de internationale financiële instellingen) gezamenlijk één consisten-
  te lijn kiezen, en zich niet tegen elkaar laten uitspelen.8
5 ICJ Reports 1971, p. 3.
6 Zie S/RES/435 (1978).
7 N.J. Schrijver, ‘Introducing Second Generation Peace-keeping: the case of Namibia’, in 6 African Journal
  of International and Comparative Law (1994), March 1994, pp. 1-13.
8 Zie met name over Bosnië K. Boyce, ‘Aid conditionality as a tool for peace-building’, Development and
  Change, vol. 33, nr. 5, November 2002, special issue: State Failure, Collapse and Reconstruction,
  p. 1028.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>   Uiteenlopende geopolitieke, commerciële en migratiebelangen kunnen aanleiding
   geven tot solistisch optreden. De hulpverlening aan Bosnië geldt qua opzet als een
   van de meest ambitieuze coördinatiemodellen van wederopbouw. Het kantoor van de
   Hoge Vertegenwoordiger coördineert op basis van de Dayton-akkoorden, zij het slechts
   door middel van overtuigingskracht, niet door verleend gezag.
   De vraag is of het mogelijk en zinvol is via de Veiligheidsraad de Hoge Vertegenwoordi-
   ger niet alleen gezag te verlenen in zijn relatie met het bestuurd gebied, maar ook in
   zijn relatie met de donorengemeenschap en de NGO’s.
   Kosovo
   Na de militaire interventie door de NAVO in Kosovo en de daaropvolgende terugtrek-
   king van het Joegoslavische leger in 1999 werd door de Veiligheidsraad resolutie
   1244 aangenomen. Kosovo werd onder internationaal gezag geplaatst onder leiding
   van de Verenigde Naties.9 Kosovo werd niet als soeverein gebied aangemerkt en de
   VN kreeg geen soeverein gezag; het vredesakkoord van juni 1999 bevestigde dat
   Kosovo een provincie van Servië was waarvan de status op een later tijdstip bepaald
   zou worden. De VN-missie in Kosovo werd UNMIK10 gedoopt. De militaire arm van het
   internationale gezag werd met autorisatie van de Veiligheidsraad georganiseerd door
   de NAVO. De Veiligheidsraad verzocht de Secretaris-Generaal om regelmatig over de
   vorderingen van dit VN-mandaat aan de raad te rapporteren. Om de werkzaamheden
   van UNMIK te coördineren heeft de Secretaris-Generaal een Speciale Afgezant aange-
   steld. Dit is sedert augustus 2003 de Fin Harri Holkeri. In de rapportage aan de Veilig-
   heidsraad wordt beschreven hoe stuk voor stuk taken van het VN-bestuur worden over-
   gedragen aan de Kosovaren.11 De Veiligheidsraad bevestigt de prioriteiten en de
   koers van UNMIK en geeft aanwijzingen en aanmoedigingen aan de politieke acto-
   ren.12 De Veiligheidsraad heeft vastgelegd dat de naleving van een achttal standaards
   voorrang heeft op de kwestie van de status van Kosovo. Daarbuiten richt de raad zich
   nauwelijks op het feitelijke bestuur, maar vooral op de actuele politieke dimensie van
   de problematiek van de regio.
   Oost-Timor
   In Oost-Timor is onder VN-zeggenschap een nieuwe staat opgebouwd.13 VR-resolutie
   1272 van 25 oktober 1999 verschafte de UN Transitional Administration in East Timor
   (UNTAET) gezag dat in de internationale rechtsorde normaal gesproken alleen soeve-
   reine staten toekomt en dat zowel de civiele als de militaire aspecten omvatte.
9  Officieel is de VN niet de soeverein in Kosovo; het gebied is nog steeds een onderdeel van Servië, maar
   feitelijk heeft Belgrado niets te zeggen over de provincie en heeft de VN een quasi-soevereiniteit.
10 United Nations Interim Administration Mission in Kosovo.
11 Recentelijk in het rapport van 15 oktober 2003, S/2003/996.
12 Voorzittersverklaring van 12 december 2003, S/PRST/2003/26.
13 Jarat Chopra, ‘The UN’s Kingdom of East Timor’, Survival, Vol. 42, No. 3 (2000), p. 17.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>   UNTAET was uitgerust met een vredesoperatiemandaat. Dit leidde tot constante druk
   om de operatie te beeïndigen. Toch was het doel van de missie om het gebied voor te
   bereiden op onafhankelijkheid. De missie heeft veel tot stand gebracht ondanks het
   feit dat de institutionele structuur en cultuur van de VN in New York als ook die van de
   missie zelf niet waren toegespitst op het uitvoeren van dergelijke taken. Daarbij is het
   van belang niet uit het oog te verliezen dat wederopbouw lang kan duren, ook al is er
   een situatie van orde en rust gecreëerd. Voorts kan participatie van en interactie met
   de lokale bevolking in het waarnemend bestuur, of door middel van consultatie, het
   succes van een dergelijke missie bevorderen.14 Het doel hiervan is het betrekken
   van de lokale bevolking vanaf het beginstadium van een internationale interventie,
   opdat de nieuwe regeringsstructuren overeenkomen met de lokale sociale realiteit.
   Een les van UNTAET is dat ‘peace-keeping-’ en ‘governance’-missies beter gescheiden
   kunnen worden uitgevoerd op basis van een apart mandaat.
14 Dit leidde ertoe dat onder de Oost-Timorese bevolking inmiddels het gevoel was gegroeid dat UNTAET op
   een ander spoor zat dan de Oost-Timorese bevolking zelf (ontleend aan een toespraak van hoofd
   UNTAET Sergio Vieira de Mello, 2 juni 2000, op de Tibar Conferentie). Zie ook Anthony Goldstone,
   ‘UNTAET with hindsight’, in: Global Governance, Vol. 10, No. 1, p. 85.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
1      EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
2      CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte
       mogelijkheden, april 1998
3      DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS; recente ontwikkelingen,
       april 1998
4      UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE
       VERSCHEIDENHEID, juni 1998
5      EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
6      HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
7      COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP,
       november 1998
8      ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
9      NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen
       Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10     DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE
       IN DE JAREN NEGENTIG: van onveilige zekerheid naar onzekere
       veiligheid, september 1999
11     HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE
       MENS, september 1999
12     DE IGC 2000 EN DAARNA: op weg naar een Europese Unie van der tig
       lidstaten, januari 2000
13     HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000 **
14     ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, mei 2000
15     EEN EUROPEES HANDVEST VOOR GRONDRECHTEN?, mei 2000
16     DEFENSIE-ONDERZOEK EN PARLEMENTAIRE CONTROLE, december 2000
17     DE WORSTELING VAN AFRIKA: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling,
       januari 2001
*  De adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels.
** Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en
   de Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>18   GEWELD TEGEN VROUWEN: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19   EEN GELAAGD EUROPA: de verhouding tussen de Europese Unie en
     subnationale overheden, april 2001
20   EUROPESE MILITAIR-INDUSTRIËLE SAMENWERKING, mei 2001
21   REGISTRATIE VAN GEMEENSCHAPPEN OP HET GEBIED VAN GODSDIENST
     OF OVERTUIGING, juni 2001 ***
22   DE WERELDCONFERENTIE TEGEN RACISME EN DE PROBLEMATIEK VAN
     RECHTSHERSTEL, juni 2001
23   COMMENTAAR OP DE NOTITIE MENSENRECHTEN 2001, september 2001
24   EEN CONVENTIE OF EEN CONVENTIONELE VOORBEREIDING: de Europese
     Unie en de IGC 2004, november 2001
25   INTEGRATIE VAN GENDERGELIJKHEID: een zaak van verantwoordelijkheid,
     inzet en kwaliteit, januari 2002
26   NEDERLAND EN DE ORGANISATIE VOOR VEILIGHEID EN SAMENWERKING IN
     EUROPA IN 2003: rol en richting, mei 2002 ***
27   EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en
     slagvaardigheid voor de Europese Unie, mei 2002
28   DE AMERIKAANSE PLANNEN VOOR RAKETVERDEDIGING NADER BEKEKEN:
     voors en tegens van bouwen aan onkwetsbaarheid, augustus 2002
29   PRO–POOR GROWTH IN DE BILATERALE PARTNERLANDEN IN SUB–SAHARA
     AFRIKA: een analyse van strategieën tegen armoede, januari 2003
30   EEN MENSENRECHTENBENADERING VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING,
     april 2003
31   MILITAIRE SAMENWERKING IN EUROPA: mogelijkheden en beperkingen,
     april 2003
32   Vervolgadvies EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer
     legitimiteit en slagvaardigheid voor de Europese Unie, april 2003
33   DE RAAD VAN EUROPA: minder en (nog) beter, oktober 2003
34   NEDERLAND EN CRISISBEHEERSING: drie actuele aspecten, maart 2004
*** Ook beschikbaar in het Frans en Russisch.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
1. Briefadvies UITBREIDING EUROPESE UNIE, 10 december 1997
2. Briefadvies VN-COMITÉ TEGEN FOLTERING, 19 augustus 1999
3. Briefadvies HANDVEST GRONDRECHTEN, 9 november 2000
4. Briefadvies NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP EU 2004, 15 mei 2003*
5. Briefadvies RESULTAAT CONVENTIE, 28 augustus 2003
6. Briefadvies ‘VAN BINNENGRENZEN NAAR BUITENGRENZEN - ook voor een
   volwaardig Europees asiel- en migratiebeleid in 2009’, 12 maart 2004
* Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie
   voor Vreemdelingenzaken (ACVZ)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>