<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>         MAATSCHAPPIJ EN KRIJGSMACHT
                       No. 48, April 2006
ADVIESRAAD INTERNATIONALE VRAAGSTUKKEN
      ADVISORY COUNCIL ON INTERNATIONAL AFFAIRS AIV
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter      Mr. F. Korthals Altes
Vice-voorzitter Prof. mr. F.H.J.J. Andriessen
Leden           Dhr. A.L. ter Beek
                Prof. Jhr. dr. G. van Benthem van den Bergh
                Mw. drs. A.C. van Es
                Prof. dr. W.J.M. van Genugten
                Drs. H. Kruijssen
                Mw. dr. P.C. Plooij - van Gorsel
                Prof. dr. A. de Ruijter
                Prof. dr. A. van Staden
                Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
Secretaris      Mr. P.J.A.M. Peters
                Postbus 20061
                2500 EB Den Haag
                telefoon 070 - 348 5108/6060
                fax 070 - 348 6256
                e-mail aiv@minbuza.nl
                www.AIV-Advies.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Leden commissie maatschappij en krijgsmacht
Voorzitter      Dhr. A.L. ter Beek
Vice-Voorzitter Prof. Jhr. dr. G. van Benthem van den Bergh
Leden           Dr. A. Bloed
                Dr. Ph.P. Everts
                Prof. mr. F.J.M. Feldbrugge
                Lt-gen. b.d. G.J. Folmer
                Mw. mr. B.T. van Ginkel
                Mr. J.S.L. Gualtherie van Weezel
                Dr. P. van Ham
                Prof. dr. K. Koch
                Sbn. b.d. R.M. Lutje Schipholt
                Mw. dr. C.M. Megens
                Drs. J. Ramaker
                Lt-gen. b.d. H.W.M. Satter
                Prof. dr. B.A.G.M. Tromp
                Gen. b.d. A.K. van der Vlis
                Drs. E.P. Wellenstein
Secretaris      Drs. J.M.D. van Leeuwe
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>          Inhoudsopgave
          Woord vooraf
I         Maatschappelijk draagvlak en de krijgsmacht       7
          I.1    Empirisch onderzoek naar maatschappij en krijgsmacht 7
          I.2    Het begrip draagvlak      7
          I.3    Diverse niveaus van draagvlak     8
          I.4    Factoren van belang voor het draagvlak voor
                 specifieke operaties     10
          I.5    De casus Uruzgan      13
          I.6    Het streven naar maatschappelijk draagvlak
                 voor militaire operaties     14
          I.7    De adviesaanvraag      16
II        De zeven vragen      17
          II.1   Publieke steun voor de krijgsmacht     17
          II.2   De slachtofferhypothese       18
          II.3   De drie hoofdtaken van de krijgsmacht     20
          II.4   De krijgsmacht en noodhulp en wederopbouw      22
          II.5   De krijgsmacht en risico’s     24
          II.6   De krijgsmacht en nationale veiligheid    25
          II.7   Informatie over de krijgsmacht     25
III       Conclusies en aanbevelingen       28
Bijlage I        Adviesaanvraag
Bijlage II       Gebruikte afkortingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Op 30 januari 2006 heeft de regering de Adviesraad Internationale Vraagstukken
(AIV) om advies gevraagd over het vraagstuk ‘maatschappij en krijgsmacht’, in het
bijzonder over het behoud van het maatschappelijk draagvlak voor de krijgsmacht
(zie bijlage I). De AIV is daarbij verzocht het advies op korte termijn uit te brengen,
opdat de minister van Defensie dit kan betrekken bij de actualisering van de
Prinsjesdagbrief 2003, die rond mei 2006 naar de Tweede Kamer wordt gezonden.
Gezien het spoedeisende karakter van deze aanvraag heeft de AIV zich tot een kort
advies beperkt.
Het advies is als volgt ingedeeld: hoofdstuk I biedt een beschouwing van de AIV
over het thema maatschappij en krijgsmacht. Tegen deze achtergrond worden
vervolgens in hoofdstuk II de concrete regeringsvragen uit de adviesaanvraag
beantwoord. Hoofdstuk III geeft een overzicht van de conclusies en aanbevelingen.
Het advies is opgesteld door de Commissie Vrede en Veiligheid (CVV) die bestaat uit
dhr. A.L. ter Beek (voorzitter), prof. jhr. dr. G. van Benthem van den Bergh (vice-
voorzitter), dr. A. Bloed, dr. Ph.P. Everts, prof.mr. F.J.M. Feldbrugge, lt-gen. b.d. G.J.
Folmer, mw. mr. B.T. van Ginkel, mr. J.S.L. Gualtherie van Weezel, dr. P. van Ham,
prof.dr. K. Koch, sbn. b.d. R.M. Lutje Schipholt, mw. dr. C.M. Megens, drs. J. Ramaker,
lt-gen. b.d. H.W.M. Satter, prof.dr. B.A.G.M. Tromp, gen. b.d. A.K. van der Vlis en drs.
E.P. Wellenstein. De commissie werd voor dit advies bijgestaan door de ambtelijke
contactpersonen mr.drs. J.L. Sandee namens het ministerie van Buitenlandse Zaken
en drs. B.W. Bargerbos namens het ministerie van Defensie. Het secretariaat werd
gevoerd door drs. J.M.D. van Leeuwe met hulp van stagiaire mw. S. Looijenga.
Ook de andere permanente commissies van de AIV, de Commissie Europese Integratie
(CEI), de Commissie Mensenrechten (CMR) en de Commissie Ontwikkelingssamen-
werking (COS) zijn bij het opstellen van dit advies betrokken. Daarnaast zijn
briefings verzorgd door: dr. J. van der Meulen, universitair hoofddocent van de
Nederlandse Defensie Academie tevens oud-directeur van de Stichting Maatschappij
en Krijgsmacht, dr. R.M.W. van Gelooven, directeur van de afdeling Gedragsweten-
schappen van het ministerie van Defensie, en drs. J. Schoeman, onder andere
verbonden aan het kennis- en onderzoekscentrum van het Nederlandse Veteranen-
instituut.
De AIV is de geraadpleegde personen dankbaar voor hun inbreng.
Het advies is vastgesteld tijdens de vergadering van de AIV op 7 april 2006.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>I         Maatschappelijk draagvlak en de krijgsmacht
De verhouding tussen maatschappij en krijgsmacht vormt een belangrijk vraagstuk. In
haar adviesaanvraag van 30 januari 2006 heeft de regering over deze kwestie zeven
vragen gesteld, in het bijzonder over het behoud, respectievelijk de vergroting, van het
maatschappelijk draagvlak voor de krijgsmacht. Deze vragen worden in hoofdstuk II
beantwoord. Hoofdstuk I gaat echter eerst in op de vraag die volgens de AIV de kern
van dit advies is, namelijk: welke factoren bepalen de steun in de samenleving voor
specifieke operaties van de krijgsmacht en hoe kan de regering deze steun in positieve
zin beïnvloeden?
I.1       Empirisch onderzoek naar maatschappij en krijgsmacht
Opinieonderzoek op basis van een steekproef uit de samenleving is een goede en de
meest gebruikte, maar niet de enige methode om het bestaan van een draagvlak te
meten.1 Voor dit advies wordt aangenomen dat er voor onderzoek naar de publieke
opinie geen beter middel bestaat dan opiniepeilingen op basis van representatieve
steekproeven onder de bevolking, onder het voorbehoud dat men nooit moet afgaan op
één vraag uit één onderzoek. Het kwetsbare punt van opinieonderzoek is niet zozeer de
techniek van de steekproef, als wel de wijze van vraagstelling en het waardeoordeel dat
aan de antwoorden wordt toegekend. Verder is een peiling per definitie een momentopna-
me, terwijl de meningsvorming voortdurend in beweging is. Bij de beoordeling van de
resultaten van opiniepeilingen moet dan ook een zekere marge in acht worden genomen.
Voor dit advies heeft de AIV zelf geen opiniepeilingen uitgevoerd, maar heeft hij gebruik
gemaakt van bestaand onderzoek. Daarbij kon de AIV terugvallen op een overzicht van
opinieonderzoeken naar maatschappij en krijgsmacht in de afgelopen vijftien jaar,
samengesteld door dr. Ph.P. Everts, lid CVV van de AIV en auteur van een groot aantal
publicaties over dit onderwerp.2
I.2       Het begrip draagvlak
Draagvlak kan worden omschreven als ‘groep die iets ondersteunt of nastreeft’. Ook
het begrip ‘steun’ wordt vaak gebruikt, hoewel steun een iets actievere connotatie
heeft dan draagvlak.3 In het spraakgebruik is ‘draagvlak’ een containerbegrip waaraan
in politieke discussies vaak een verschillende inhoud wordt gegeven. Onduidelijk blijft
vaak, wat er eigenlijk met (voldoende) maatschappelijk draagvlak wordt bedoeld. Gaat
het om een grote meerderheid in de Tweede Kamer of de helft plus één, of om een
meerderheid in de publieke opinie of enigerlei combinatie, et cetera? Volgens de AIV
1   Andere methoden zijn onder meer focusgroepen of media-analyses.
2   Ph.P. Everts, ‘Het draagvlak voor militair optreden. De krijgsmacht in het oog van de publieke opinie.
    Ontwikkelingen na het einde van de Koude Oorlog’, manuscript, Departement Politieke Wetenschap,
    Universiteit Leiden, 2006, 100 blz. Deze notitie behandelt 15 jaar opinieonderzoek naar achtereenvolgens:
    noodzaak en taken van de krijgsmacht, de inzet van militairen in het algemeen en bij specifieke operaties.
3   Voor zover bekend is ‘draagvlak’ overigens een typisch Nederlands woord waarvoor geen buitenlands syno-
    niem bestaat. In de Engelstalige literatuur wordt wel over support gesproken, maar dat komt meer overeen
    met ‘steun’.
                                                         7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    kan er pas van maatschappelijk draagvlak worden gesproken, als er voor bijvoorbeeld
    een militaire operatie niet alleen parlementaire steun is, maar ook van een (absolute)
    meerderheid in de samenleving.4
    I.3       Diverse niveaus van draagvlak
    Er zijn diverse niveaus en vormen van draagvlak voor de krijgsmacht. In dit advies wordt
    een driedeling gemaakt tussen:
    1. Het algemene draagvlak voor de krijgsmacht, zijn noodzaak en wenselijkheid.
    2. Het draagvlak voor de diverse taken van de krijgsmacht, zoals landsverdediging en
       bijdragen aan internationale vrede en veiligheid.
    3. Het draagvlak voor specifieke militaire operaties. Bij deze categorie kan verder onder-
       scheid worden gemaakt tussen de mate van steun voor, tijdens en na een operatie.
    Ad 1. Het algemene draagvlak voor de krijgsmacht
    Draagvlak voor de krijgsmacht in het algemeen wordt in dit advies gedefinieerd als de
    opvatting dat de krijgsmacht nodig, dan wel onmisbaar is.5 Deze omschrijving is sinds
    1963 in gebruik in opinieonderzoek onder de Nederlandse burgers, waardoor een
    langetermijntrend kan worden aangetoond.6
    Het algemene draagvlak voor de krijgsmacht is, hoe ook gemeten, in ons land ruim
    aanwezig. Hoewel de diverse peilingen iets uiteenlopen en er af en toe fluctuaties
    optreden, kan worden gesteld dat dit sinds de Tweede Wereldoorlog hoog is: gemiddeld
    ruim driekwart van de Nederlanders vindt de krijgsmacht nodig dan wel noodzakelijk.
 Jaar            ‘65    ‘70    ‘75    ‘80    ‘85     ‘90  ‘95    ‘96    ‘97     ‘98    ‘99    ‘01   ‘02   ‘03    ‘04 ‘05
% nodig of
noodzakelijk      83     84     87 84         82      80   75     68 71          74     75     81 78      72      81 78
    Tabel 1: de krijgsmacht is nodig, dan wel een noodzakelijk kwaad.7
    4   Kabinetten en parlementen houden ook rekening met de stem van vertegenwoordigers/bemiddelaars van de
        bevolking zoals in dit geval van militaire vakbonden, familie van militairen en ook met geluiden uit de krijgs-
        macht zelf. Dit valt echter buiten het kader van dit advies.
    5   Dit advies beperkt zich tot het draagvlak voor de huidige, Nederlandse, vrijwilligerskrijgsmacht.
    6   Vanaf 1963 is, met enkele onderbrekingen, jaarlijks het oordeel van de Nederlandse bevolking over de
        noodzaak van de krijgsmacht gepeild.
    7   Bronnen: tot en met 2003 Stichting Maatschappij en Krijgsmacht; daarna Veteranenmonitor 2004 en
        2005 (uit 2000 zijn geen gegevens bekend). Daarbij werden steeds vier dezelfde antwoordmogelijkheden
        voorgelegd: nodig, noodzakelijk kwaad, nauwelijks nodig, overbodig. De categorieën ‘nodig’ en ‘noodzakelijk
        kwaad’ zijn samengetrokken. Tot en met 2003 liep deze vraag mee bij het opinieonderzoek van de - inmid-
        dels opgeheven - Stichting Maatschappij en Krijgsmacht (zie ook paragraaf II.7). In 2004 en 2005 is deze
        vraag gesteld in de Veteranenmonitor van het Veteraneninstituut (Vi). Ook de afdeling Gedragswetenschap-
        pen van het ministerie van Defensie gebruikt deze definitie bij haar maandelijkse onderzoek. Volgens de
        Monitor Steun en Draagvlak Krijgsmacht: Herfst 2005 van deze afdeling was de steun voor Defensie in de
        periode september, oktober en november 2005 87 % (zie voor deze monitor paragraaf II.7).
                                                             8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Zelfs ingrijpende veranderingen zoals het einde van de Koude Oorlog, de overgang van
een dienstplichtigen- naar een vrijwilligerskrijgsmacht en de omvorming van een krijgs-
macht die in de eerste plaats was ingericht voor de verdediging van het eigen (en bond-
genootschappelijk) grondgebied in Navo-verband naar een meer expeditionaire krijgs-
macht, hebben geen merkbaar grote invloed op het niveau van steun uitgeoefend.
Ook de taakvervulling door de krijgsmacht in het algemeen wekt bij tweederde van de
Nederlanders vertrouwen, aldus een onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau
(SCP) uit 2005.8 Vergeleken met andere organisaties, zoals de politie, scoort de krijgs-
macht in peilingen van het SCP vanaf 1997 op dit punt altijd bovengemiddeld. Erken-
ning van de noodzaak plus vertrouwen in de taakuitvoering leveren een mate van legiti-
matie voor de krijgsmacht op, die behoorlijk breed en tamelijk stevig is.9
Ad 2. Het draagvlak voor de drie hoofdtaken van de krijgsmacht
De tweede draagvlakcategorie betreft de steun voor de drie hoofdtaken van de krijgs-
macht te weten: 1) bescherming van het eigen grondgebied, 2) de bevordering van de
internationale rechtsorde en stabiliteit en 3) de ondersteuning van civiele autoriteiten.
De beschikbare onderzoeksresultaten geven geen aanleiding tot de conclusie dat er
voor bepaalde defensietaken beduidend meer (of minder) steun is dan voor andere.10
Zie ook paragraaf II.3 over de hoofdtaken van de krijgsmacht.
Ad 3. Het draagvlak voor specifieke militaire operaties
Hoewel de eerste twee niveaus van draagvlak voor de krijgsmacht dus op vrij permanente
steun kunnen rekenen, kan het maatschappelijk draagvlak voor specifieke operaties
variëren en soms aanzienlijk lager liggen. Terwijl voor eerdere gevallen van militaire inzet
een breed draagvlak bestond - zeker bij aanvang van de betrokken operaties - was dit bij
de inzet in Irak (2003) en bij de verschillende acties in Afghanistan (sinds 2005) niet het
geval.11 Het aantal tegenstanders van een operatie kan dat van de voorstanders zelfs
overtreffen, zoals begin 2006 bijvoorbeeld het geval was voorafgaand aan de besluitvor-
ming over de Nederlandse bijdrage aan de Navo-missie ISAF (International Security
Assistance Force) in Uruzgan, Afghanistan.12
Volgens de AIV is de meest interessante invalshoek voor dit advies dan ook niet het
algemene maatschappelijke draagvlak of het draagvlak voor de hoofdtaken van de
krijgsmacht, maar de steun voor specifieke operaties waarvoor het draagvlak niet bij
voorbaat is verzekerd. Hieronder gaat paragraaf I.4 in op de factoren die daarbij een rol
spelen.
8   Sociaal en Cultureel Planbureau, De sociale staat van Nederland 2005, Den Haag, september 2005.
    Zie bijvoorbeeld ook Eurobarometer, 54.1, 2000.
9   J. van der Meulen, Draagvlak voor Defensie: een vierluik, notitie in opdracht van de Bestuursstaf van
    Defensie, februari 2006.
10 Zie voetnoot 2.
11 Ibid.
12 Begin 2006 was slechts 33 % van de Nederlanders voorstander van de missie naar Afghanistan en 45 %
    was uitgesproken tegen volgens een enquête van TNS NIPO voor de Volkskrant, 13 januari 2006.
                                                       9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Overigens bestaat tussen de drie niveaus van draagvlak voor de krijgsmacht natuurlijk
wel een verband. Zo roept een krijgsmacht die nooit wordt gebruikt de vraag op (als er
geen potentiële vijand is die permanent moet worden afgeschrikt) waarom al die uitga-
ven noodzakelijk zijn. Maar als de bevolking meent dat Nederland te vaak in actie komt,
kan dat de vraag oproepen waarom wij nu zo nodig ‘de kastanjes uit het vuur’ moeten
halen.
I.4       Factoren van belang voor het draagvlak voor specifieke operaties
Het is relatief eenvoudig om een lijstje van factoren te maken die van invloed zijn op
het draagvlak, moeilijker is het om algemene uitspraken te doen over het relatieve
gewicht van die factoren.13 Redenen hiervoor zijn:
• Iedere operatie heeft zijn eigen kenmerken: bij de opinievorming over operaties als
   Kosovo, de strijd tegen het terrorisme, Afghanistan en Irak speelden en spelen diverse
   factoren (en hun interactie) steeds een geheel eigen rol. Maar ook kan er verschil
   bestaan tussen het draagvlak voor een specifieke missie en de steun en waardering
   voor het werk van ‘onze jongens en meisjes’ in het veld: men kan tegen de missie zijn,
   maar wel de militairen steunen die de missie uitvoeren.
• Internationaal kunnen er verschillen bestaan, omdat verschillende landen hun eigen
   afwegingen maken of verschillende belangen hebben. Uiteraard kunnen die factoren
   elkaar weer beïnvloeden.
• Ook het tijdsverloop tijdens een conflict moet in beschouwing worden genomen,
   omdat de invloed van verschillende factoren geen constante is en voor, tijdens en na
   inzet kan variëren. Vaak valt er onmiddellijk na een regeringsbesluit een toenemende
   steun waar te nemen, maar dit effect kan kortstondig zijn, bijvoorbeeld als succes-
   sen uitblijven.
Op grond van de wetenschappelijke literatuur en de resultaten van empirisch onderzoek
concludeert de AIV dat de volgende politieke en sociale factoren, naast individuele
opvattingen, de voornaamste verklaring vormen voor steun aan de internationale inzet
van militairen:14
Legitimiteit
Een militaire actie die door of op gezag van de Verenigde Naties (VN) wordt ondernomen,
blijkt in de praktijk op meer maatschappelijk (en politiek) draagvlak te kunnen rekenen,
dan wanneer een mandaat van de volkerenorganisatie ontbreekt. De vaststelling op het
hoogste internationale niveau dat het belang van de handhaving van vrede en veiligheid
is gediend met het nemen van collectieve dwangmaatregelen, is voor velen de toets-
steen voor de legitimiteit van dergelijke maatregelen. Het ontbreken van een onweer-
sproken mandaat, zoals het geval was bij de actie van de Verenigde Staten, het
Verenigd Koninkrijk en een aantal andere landen tegen het regime van Saddam Hussein
in Irak (voorjaar van 2003), heeft een directe negatieve weerslag op het niveau van
13 Gebruikelijk opinieonderzoek helpt ons op dit punt niet veel verder, omdat het zelden meer dan een of twee
    factoren expliciet noemt. Thans loopt een onderzoek waarin wél wordt nagegaan wat de relatieve invloed
    van de verschillende factoren (waaronder militaire en burgerslachtoffers) is, wanneer deze gelijktijdig worden
    onderzocht. Daartoe zijn alle (ruim 3.000) vragen in recent internationaal onderzoek over vier gevallen
    (Kosovo 1999, terrorisme, Afghanistan 2001, Irak 2003) gecodeerd op aanwezigheid in de vraagstelling
    van bepaalde overwegingen (Everts en Isernia, 2006, ter perse).
14 Op basis van literatuurstudie en empirisch onderzoek van Ph.P. Everts, zie paragraaf I.1.
                                                       10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>steun. Instemming met de politiek-juridische grondslag van militaire interventies is der-
halve één van de krachtigste factoren, zo niet de krachtigste, die de steun bepalen.
Van legitimiteit is sprake voor zover en naar de mate waarin politieke handelingen van
gezagsdragers door burgers als ‘gerechtvaardigd’ en ‘juist’ worden ervaren. Legaliteit
verwijst naar de overeenstemming met geschreven en ongeschreven rechtsregels. Legi-
timiteit is dus een breder begrip dan legaliteit; zij kan ook berusten op meer algemene
ethische beginselen. Wel geldt legaliteit als een belangrijke bron van legitimiteit. Bij de
rechtvaardiging van internationale militaire acties zijn beide aspecten overigens moeilijk
van elkaar te scheiden. Zoals bekend, heeft alleen de VN-Veiligheidsraad de bevoegd-
heid machtiging te verlenen tot het nemen van militaire dwangmaatregelen. Alleen mili-
taire acties die door dit VN-orgaan zijn gesanctioneerd, voldoen aan de eis van volken-
rechtelijke rechtmatigheid (legaliteit). Op deze regel vormt het recht op individuele of
collectieve zelfverdediging de enige uitzondering. Los daarvan is er een zekere ruimte
ontstaan om ook humanitaire interventies, buiten de Veiligheidsraad om, te gedogen,
mits aan allerlei voorwaarden wordt voldaan.15
Belangen en waarden
De vraag naar de legitimiteit van het militaire optreden hangt nauw samen met de
belangen en waarden die men met dit optreden beoogt te verdedigen, of, met andere
woorden, de doelstellingen die men tracht te realiseren. Iedere operatie kent zijn eigen
specifieke mix van belangen en waarden. De publieke steun zal groter zijn naarmate de
betrokken waarden en doelstellingen meer algemeen worden gedeeld, zoals de hand-
having van de mensenrechten16, of naarmate er sprake is van een ervaren bedreiging
van onmiddellijke belangen, zoals bij directe (en in iets mindere mate bij bondgenoot-
schappelijke) zelfverdediging. Dat verklaart bijvoorbeeld de hoge steun voor het optre-
den in Kosovo in 1999, dat ondanks twijfels over de legaliteit door zeer velen als een
gerechtvaardigde vorm van humanitaire interventie werd ervaren.
Succes
Een andere factor wordt gevormd door het te verwachten of bereikte succes van een
militaire operatie, dan wel het ontbreken daarvan. Zo was het feit van de verwijdering
van het regime van Saddam Hoessein in Irak voor sommigen reden om over hun aan-
vankelijke kritiek tegen de actie van de Verenigde Staten heen te stappen. Maar het uit-
blijven van succes in Irak leidt in de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk tot een
nog steeds dalende steun voor het militaire optreden in dat land. Succes van eerdere
militaire acties heeft ook een effect op steun voor toekomstige operaties. Omgekeerd
geldt dit ook voor acties die als een mislukking worden ervaren. Overigens is de factor
succes niet altijd even goed meetbaar. Zeker bij vredeshandhavende missies is dit
meestal een zaak van lange adem. De operatie in Uruzgan is een voorbeeld van een
missie waarvan de resultaten pas na langere periode zullen kunnen worden vastgesteld.
15 Zie hierover het AIV/CAVV-advies Humanitaire interventie, advies nummer 13, Den Haag, april 2000.
16 Als uitgangpunt gelden hier de mensenrechten zoals geformuleerd in de Universele Verklaring van de Rech-
    ten van de Mens van 1948, derhalve burger- en politieke rechten en economische, sociale en culturele
    rechten gezamenlijk.
                                                     11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Leiderschap
Een volgende factor is overtuigend politiek leiderschap als onderdeel van de kwaliteit
van het besluitvormingsproces, vooral wanneer duidelijk wordt aangetoond waarom mili-
taire inzet nodig is (of juist niet). De informatieverstrekking dient daarbij zo transparant
mogelijk te zijn. Steun ontstaat niet vanzelf en blijft ook niet vanzelf bestaan. Deze
moet worden gemobiliseerd en onderhouden. De vaak waargenomen ommezwaai waar-
bij een aanvankelijk weifelende publieke opinie zich schaart achter een duidelijke
beslissing van de regering, wordt wel omschreven als het rally around the flag-effect.
Een dergelijk effect kan, zoals gezegd, echter van korte duur zijn, zeker als er van de
andere factoren geen complementair positief effect uitgaat.
Kosten waaronder vooral het risico op slachtoffers
Een negatieve invloed op de steun voor militaire actie gaat uit van mogelijke slacht-
offers. In het politieke debat wordt aan de veronderstelde grote gevoeligheid van het
publiek voor het sneuvelen van militairen (en voor slachtoffers onder de burgerbevol-
king) vaak een belangrijke of zelfs doorslaggevende rol toegekend wanneer het gaat
om de vraag of al dan niet sprake is van een draagvlak. Men spreekt hier wel over de
‘slachtofferhypothese’ of, populairder, het ‘lijkenzakkensyndroom’. Volgens deze hypo-
these zou het publiek wel voorstander van militaire acties zijn, maar alleen een ‘oorlog
zonder bloedvergieten’ wensen. De steun zou verminderen als er vervolgens echt
slachtoffers zouden vallen.17 Ondanks de populariteit van deze redenering kan worden
vastgesteld dat er, hoe ook gemeten, geen echt bewijs is voor de juistheid ervan.18
Zeker wanneer de vraag wordt gesteld in combinatie met andere overwegingen, zoals
legitimiteit, belangen of succes, blijkt steeds dat deze andere overwegingen de op zich
overigens niet te negeren negatieve invloed van het vallen van slachtoffers kunnen
compenseren. Zie hierover ook paragraaf II.2.
Ook de kosten in de vorm van geld en materiële middelen spelen een negatieve rol bij
het verkrijgen van steun voor een missie, maar veel minder dan de kans op slacht-
offers. Wel zal de steun voor Nederlands militair optreden naar verwachting groter zijn
naarmate er meer sprake is van een duidelijke internationale lastenverdeling en er min-
der ruimte is voor de opvatting dat Nederland een onevenredig grote bijdrage levert.19
17 Voor een overzicht van de literatuur over dit thema zie Ph.P. Everts, Democracy and Military Force,
    Basingstoke: Palgrave Macmillan (2002).
18 R.C. Eichenberg, Victory Has Many Friends. U.S. Public Opinion and the Use of Military Force, 1981–2005,
    International Security, 2005, 30 (1): 140–177; Ph.P. Everts en P. Isernia, eds, Public Opinion and the
    International Use of Force, London, Routledge, 2001; Ph.P. Everts (2002); P.D. Feaver and C. Gelpi,
    Choosing Your Battles. American Civil-Military Relations and the Use of Force, Princeton, NJ, Princeton
    University Press, 2004; S. Kull and I.M. Destler, Misreading the Public. The Myth of a New Isolationism,
    Washington D.C., Brookings Institution Press, 1999; S. Kull, en C. Ramsay, The myth of the reactive public:
    American public attitudes on military fatalities in the post-Cold War period, in Ph.P. Everts and P. Isernia
    (eds), 2001, pp. 229-259; E. Larson Casualties and Consensus, The historical role of casualties in
    domestic support for U.S. military operations, Santa Monica, CA: Rand Corporation, 1996; E.V. Larson and
    Bogdan Savych, American Public Support for U.S. Military Operations from Mogadishu to Baghdad, Santa
    Monica, CA: Rand Corporation, 2005.
19 Bij de financiële en materiële kosten is vaak de vraag ‘wie zal dat betalen?’ Nationaal worden crisisbeheer-
    singsoperaties meestal uit de HGIS (Homogene Groep Internationale Samenwerking) bekostigd (en niet uit
                                                                                           vervolg voetnoot 19 >>
                                                          12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Bovengenoemde vijf factoren werken niet afzonderlijk van elkaar. Zij kunnen elkaar in
positieve en in negatieve zin versterken. Zo zal bijvoorbeeld het negatieve effect van
slachtoffers op het niveau van steun kunnen worden gecompenseerd doordat een mili-
taire actie succesvol is of als legitiem wordt ervaren.
I.5       De casus Uruzgan
Hoe snel de publieke meningsvorming onder gegeven omstandigheden kan veranderen,
bleek onlangs nog uit de opiniepeilingen over het ‘voornemen’ van de regering om een
militaire bijdrage te leveren aan de Navo-operatie ISAF in de provincie Uruzgan, Afghani-
stan. Hiernaar is onder de Nederlandse bevolking in een kort tijdsbestek een aantal
peilingen gedaan.
Volgens een peiling op 21 december 2005 was slechts 26 % voor en een grote meer-
derheid van 68 % tegen de missie naar Uruzgan.20 Op dezelfde dag kwam een peiling
van een ander bureau met een vergelijkbaar resultaat: 27 % voor en 41 % tegen.21 Op
13 januari 2006 was dit verschoven naar 33 % voor en 45 % tegen.22 Op 30 januari,
twee dagen voor het Kamerdebat hierover, hielden de voor- en tegenstanders elkaar vrij-
wel in evenwicht: 45 % voor en 47 % tegen.23
Na weken van verwarring en onduidelijkheid stemde de Tweede Kamer na het afrondende
debat tussen de regering en de fractievoorzitters op 2 februari 2006 met een grote
meerderheid van 126 stemmen in met de Uruzgan-missie. Daags na deze duidelijke
Kamermeerderheid overtrof volgens een nieuwe peiling het aantal voorstemmers onder
de bevolking voor het eerst het aantal tegenstemmers: 49 % voor en 43 % tegen.24 Dit
was overigens nog (net) geen absolute meerderheid van de publieke opinie. Laat staan
een grote meerderheid, iets dat volgens de AIV voor riskante operaties, zoals de
Uruzgan-missie, op zich wel gewenst is (zie paragraaf I.6).
Wat overigens opvalt, is dat de regering en de Kamer tijdens het afrondende debat niet
één keer verwezen naar het belang van maatschappelijke steun voor deze missie - die op
dat moment immers ontbrak - of naar de noodzaak om daaraan de komende tijd extra
aandacht te besteden. Tijdens dit debat ging het alleen om parlementair draagvlak of
    >> vervolg voetnoot 19
    de defensiebegroting), maar de vervanging voor de twee gecrashte transporthelikopters in Afghanistan wordt
    uit de algemene middelen gefinancierd. Internationaal is het gebruikelijk dat de troepenleverancier betaalt
    volgens het principe van costs lie where they fall, maar Nederland pleit in internationaal verband al langer
    voor burden sharing, wat zoveel betekent dat de kosten gelijk over de (Navo of EU) partners worden ver-
    deeld.
20 De Hond, 21 december 2005, <www.peil.nl>.
21 TNS NIPO / RTL Nieuws, 21 december 2005.
22 TNS NIPO / de Volkskrant, 13 januari 2006.
23 De Hond, 3 februari 2006.
24 De Hond, 3 februari 2006.
                                                        13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>steun.25 Dit wijkt sterk af van een eerdere verklaring van de regering inzake de militaire
acties in Irak in maart 2003. Nederland gaf daaraan toen wel politieke maar geen mili-
taire steun: “Het ter plekke [in Irak] inzetten van Nederlandse vrouwen en mannen in
deze oorlogssituatie kan alleen als daarvoor een breed draagvlak zou bestaan in Parle-
ment en samenleving [cursivering AIV]”, aldus de Minister-president destijds in een
toespraak op radio en tv.26 Dit onderstreept volgens de AIV hoezeer iedere missie in
haar eigen politieke context wordt beoordeeld.
I.6        Het streven naar maatschappelijk draagvlak voor militaire operaties
Het huidige Toetsingskader uit 2001 - dat dient ter structurering van de gedachtewisse-
ling tussen regering en parlement over militaire uitzendingen - besteedt geen aandacht
aan maatschappelijk draagvlak.27 Terwijl in de vorige versie van het Toetsingskader uit
1995 draagvlak in de samenleving nog wel als aandachtspunt was opgenomen.28 In
de slotzinnen van dit document uit 1995 relativeerde de regering dit echter door op te
merken dat de aandachtspunten ‘niet meer dan een hulpmiddel’ waren bij de vorming
van het politieke en militaire oordeel. Dat was trouwens ook de conclusie van de
Adviesraad Vrede en Veiligheid, die in oktober 1995 advies over het Toetsingskader-
1995 uitbracht.29
De AIV blijft bij dit oordeel: maatschappelijk draagvlak ten tijde van het besluit tot een
missie is gewenst, maar niet altijd beslissend. Het is echter niet denkbeeldig dat, als
militaire missies een meerderheidssteun in de publieke opinie blijven ontberen, dit op
termijn ook gevolgen heeft voor de ervaren legitimiteit van de missie en zelfs voor de
steun voor de krijgsmacht in het algemeen.30
Hoe dan ook is de publieke opinie een factor van betekenis, zeker in democratische
samenlevingen.31 Hieronder vallen de opvattingen in de samenleving over militair
optreden, de factoren die daarop van invloed zijn en de wijze waarop democratische
25 Het debat over de Nederlandse deelname aan de International Security Assistance Force (ISAF) in Zuid-
    Afghanistan (Handelingen TK 45, d.d. 2 februari 2006). Volgens deze Handelingen werd het begrip ‘draag-
    vlak’ negen keer gebruikt en het begrip steun zelfs 66 keer, maar geen enkele keer in verband met maat-
    schappelijk draagvlak of steun.
26 Toespraak van Minister-president Balkenende op 20 maart 2003, <www.regering.nl/actueel/nieuwsarchief/>.
27 Het toetsingskader over zogeheten artikel-100 (van de Grondwet) operaties. Kamerbrief van ministers van
    Buitenlandse Zaken en van Defensie over het Toetsingskader-2001 (Kamerstuk 23 591 en 26 454, nr. 7,
    d.d. 13 juli 2001).
28 Brief van de ministers van Buitenlandse Zaken en van Defensie over betrokkenheid van het parlement bij de
    uitzending van militaire eenheden (Kamerstuk 23 591 nr. 5, d.d. 28 juni 1995).
29 Adviesraad Vrede en Veiligheid (AVV), Commentaar op het toetsingskader voor uitzending van militaire
    eenheden, 27 oktober 1995. De AVV was de voorloper van wat thans de Commissie Vrede en Veiligheid
    van de AIV is.
30 L. Wecke, De legitimiteit van de krijgsmacht in gevaar?, Carré 7/8 - 2005.
31 Ph.P. Everts, 2002.
                                                       14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>samenlevingen omgaan met de bijzondere aspecten die aan het gebruik van militaire
macht verbonden zijn. Een van die aspecten is dat de krijgsmacht als drager van het
‘zwaard van de overheid’ het hoogste offer van het personeel moet kunnen vragen.
Regeringen beschikken op dit gebied weliswaar over een redelijke speelruimte, maar
dat neemt niet weg dat deze is begrensd. De openbare mening kan niet duurzaam en
alleen tegen een politieke prijs worden veronachtzaamd.32
De AIV adviseert de regering dan ook om steeds actief te streven naar een zo groot
mogelijk maatschappelijk draagvlak voor elke militaire operatie. Daartoe moet de rege-
ring zich ten aanzien van bovenstaande vijf factoren - legitimiteit, belangen en waarden,
succes, leiderschap en kosten - duidelijk en onomwonden blijven uitspreken bij haar
besluiten over militaire operaties.
De AIV constateert dat vier van de vijf factoren - legitimiteit, belangen en waarden, suc-
ces en kosten - inderdaad in de artikel-100 brief (die de aandachtspunten uit het Toet-
singskader-2001 volgt) over Uruzgan aan de orde komen.33 Toch kunnen deze aspec-
ten in toekomstige gevallen een sterker profiel krijgen, bijvoorbeeld door in het begin
per aspect in een paar regels de kern daarvan neer te zetten. Deze moeten vervolgens
ook centraal staan in de woordvoering over, en in het communicatieplan voor een ope-
ratie. Door explicieter aandacht aan deze vier factoren te besteden, wordt tegelijk meer
inhoud gegeven aan de vijfde factor: leiderschap. Een element dat in de aanloop naar
het besluit over Uruzgan op 2 februari naar de mening van de AIV onvoldoende naar
voren is gekomen.
Het is bovendien van belang niet alleen rond het besluitvormingsmoment naar maat-
schappelijk draagvlak te streven, maar gedurende de gehele missie. Toen de Tweede
Kamer met Uruzgan instemde, was daarvoor volgens de opiniepeilingen geen maat-
schappelijk draagvlak. Zoals hierboven is betoogd, is dat volgens de AIV bij een derge-
lijk besluit niet altijd beslissend, maar op langere termijn is het voor riskante operaties
als de Uruzgan-missie wel gewenst.
De laatste tijd groeit de vrees dat een te grote identificatie met het huidige beleid en
het militaire optreden van de VS een negatief effect op het maatschappelijk draagvlak
voor militaire operaties heeft.34 Een recente discussie tussen de regering en de Kamer
spitste zich in dit verband toe op het mensenrechtenaspect. “De strijd tegen het inter-
nationale terrorisme moet niet worden verloren in de publieke opinie”, aldus Tweede-
Kamerlid Van Baalen toen hij op 24 november 2005 een motie indiende waarin de
regering wordt verzocht om zowel bij de verlenging van lopende militaire missies als bij
nieuwe operaties nadrukkelijk te onderzoeken of conform het internationale recht kan
32 Ph.P. Everts, Democratie en vrede, dat wringt (soms), Civis Mundi 45 (2006), 1.
33 Kamerbrief van de ministers van Buitenlandse Zaken, Defensie en voor Ontwikkelingssamenwerking over de
    Nederlandse bijdrage aan ISAF in Zuid-Afghanistan (Artikel-100 brief) (Kamerstuk 27 925, nr. 193, 22
    december 2005).
34 In mei 2005 vond bijvoorbeeld 71 % van de Nederlandse bevolking dat ‘De VS overdrijven de terreurdrei-
    ging uit eigenbelang’, 28 % vond dat niet en 1 % had geen mening. Ook vond toen 79 % van de bevolking
    dat ‘De regering Bush zet andere landen te zwaar onder druk om bondgenoten van de VS te worden en te
    blijven’. Hiermee was 17 % het oneens en 3 % wist het niet. Bron: TNS NIPO / RTL Nieuws, 6 mei 2005.
                                                     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>worden opgetreden.35 Bij dat laatste refereerde hij aan de behandeling van gedetineerden
door de VS in strijd met de Conventies van Genève en de tendens in de VS tot relative-
ring van het begrip foltering.36 Deze motie is vervolgens op 29 november 2005 door
de Tweede Kamer aangenomen. Handhaving van de mensenrechten maakt deel uit van
‘belangen en waarden’, één van de vijf factoren die volgens de AIV de voornaamste
verklaring vormen voor steun aan de internationale inzet van militairen.
Overigens hoeft een breed draagvlak voor een specifieke missie niet te betekenen dat
zo’n missie ook altijd succesvol is.
I.7        De adviesaanvraag
Maatschappelijk draagvlak voor de krijgsmacht is ontegenzeggelijk van groot belang. De
AIV tekent bij de formulering van de adviesaanvraag echter aan, dat in het bijzonder de
vragen 3, 4 en 5 lijken te suggereren (wellicht anders dan bedoeld) dat accenten en
prioriteiten inzake de taken van Defensie kunnen (of zelfs dienen) te worden gekozen
met het oog op de vergroting van het draagvlak voor de krijgsmacht. De AIV onder-
schrijft een dergelijke benadering niet. Hij meent dat zulke keuzes niet primair of zelfs
uitsluitend vanuit het perspectief van het maatschappelijk draagvlak tot stand moeten
komen. Andere aspecten zijn veel relevanter, zoals de internationale behoefte, Neder-
landse sterke punten op militair operationeel gebied, de rol van Nederland in internatio-
naal verband, internationale taakverdeling, effectiviteit van het optreden, et cetera.
Over-wegingen betreffende de noodzaak en wenselijkheid van bepaalde soorten taken
of van specifiek militair optreden, of van de effectiviteit daarvan in een gegeven situ-
atie, mogen niet a priori worden achtergesteld bij de veronderstelde (en nooit van te
voren met zekerheid vast te stellen) effecten op het draagvlak in de samenleving.
35 Citaat H. van Baalen afkomstig uit Handelingen TK 26, 24 november 2005. Motie Van Baalen c.s. (Kamer-
    stuk 30 300 V nr. 55, d.d. 24 november 2005).
36 Zie Handelingen TK 26. Ook de AIV heeft de Nederlandse regering overigens geadviseerd om zich krachtig
    en publiekelijk uit te spreken over het absolute karakter van het folterverbod. AIV-advies, Terrorismebestrij-
    ding in Europees en internationaal perspectief: interim-advies over het folterverbod, briefadvies nummer 11,
    Den Haag, december 2005.
                                                        16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>II       De zeven vragen
Het vorige hoofdstuk biedt een algemene beschouwing over maatschappij en krijgs-
macht. In hoofdstuk II worden de zeven vragen uit de adviesaanvraag beantwoord, voor
zover dit niet reeds in hoofdstuk I is gebeurd.
II.1     Publieke steun voor de krijgsmacht
(Regeringsvraag 1. Hoe belangrijk acht u de publieke steun voor de krijgsmacht en door
welke factoren wordt het maatschappelijke draagvlak voor de krijgsmacht bepaald?)
Deze vraag is in hoofdstuk I al goeddeels beantwoord. Publieke steun voor de krijgs-
macht is zonder meer van groot belang.
Zoals gesteld, maakt dit advies een driedeling tussen het algemene draagvlak voor de
krijgsmacht, het draagvlak voor de diverse taken van de krijgsmacht, zoals landsverdedi-
ging en bijdragen tot internationale vrede en veiligheid en het draagvlak voor deelname
aan specifieke operaties. Uit het beschikbare onderzoek naar het algemene draagvlak
voor de krijgsmacht blijkt dat er geen reden is om daarover erg bezorgd te zijn (zie para-
graaf I.3, tabel 1).
Onder het algemene draagvlak valt ook de bereidheid om de daarvoor benodigde kos-
ten op te brengen. Daarbij zij opgemerkt dat defensie-uitgaven in weinig landen populair
zijn, ook niet in de Verenigde Staten. Ook in Nederland blijkt het relatief gemakkelijk om
op deze overheidstaak te bezuinigen. In breder maatschappelijk verband is het makkelij-
ker draagvlak te vinden voor bezuinigingen op de krijgsmacht dan op bijvoorbeeld
gezondheidszorg en onderwijs.37 Deze prioriteitstelling blijkt ook (en opnieuw) uit het
onderzoek van het SCP uit september 2005.38
De AIV merkt daarnaast op dat het draagvlak voor de krijgsmacht in het algemeen,
maar ook voor specifieke militaire operaties, kan worden aangetast als het in verband
wordt gebracht met mensenrechtenschendingen door de internationale vredesmachten
zelf. In voorkomend geval moet de Nederlandse regering hierover maximale openheid
betrachten, dit serieus onderzoeken en eventuele schuldigen straffen. Zo wordt duide-
lijk gemaakt dat het om een niet geaccepteerd aspect van het functioneren van de
krijgsmacht zelf gaat. Bovendien wordt zo voorkomen dat het beeld kan ontstaan dat bij
de krijgsmacht veel wordt getolereerd en in de doofpot verdwijnt. Ook misstanden binnen
de eigen krijgsmacht doen het imago van de krijgsmacht geen goed. Mede uit het oog-
punt van goed werkgeverschap, kan en mag het ministerie van Defensie dit niet
tolereren.
37 Wat de defensie-uitgaven als deel van het Bruto Nationaal Product (BNP) betreft, bevindt Nederland zich in
    Navo- en EU-verband met ongeveer 1,6 % in de middenmoot.
38 SCP, 2005.
                                                    17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>II.2      De slachtofferhypothese
(Regeringsvraag 2. In hoeverre zijn Nederlandse politieke gezagsdragers, maatschappelijke
organisaties en burgers bereid slachtoffers bij militaire missies te accepteren?)
Het bodybag-syndroom - ofwel de zogeheten slachtoffer- of lijkenzakkenhypothese - vindt
zijn oorsprong in de Vietnam-oorlog. Naarmate het aantal slachtoffers onder de (dienst-
plichtige) militairen groeide, werd dit steeds meer een argument tegen die oorlog. Deze
specifieke gang van zaken is vervolgens door sommigen tot algemene wetmatigheid
verheven. Zo zou de terugtocht van de Verenigde Staten uit Somalië in 1994 vooral zijn
ingegeven door de angst van de Amerikaanse regering dat de publieke opinie zich, na
de eerste slachtoffers, tegen deze inzet zou keren. Opiniepeilingen onder de Amerikaan-
se bevolking uit die tijd wezen echter anders uit.
Hoewel het vallen van slachtoffers (of de kans daarop) zeker een rol speelt bij de steun
voor militaire operaties, wordt dit echter naar de mening van de AIV overschat. Zonder
te spreken van een mythe kan worden vastgesteld dat in de literatuur een grote mate
van overeenstemming is gegroeid over het feit dat voor de slachtofferhypothese geen
overtuigend wetenschappelijk bewijs bestaat.39 Ook de minister en de staatssecretaris
van Defensie stelden beiden in het verleden al dat volgens hen van een bodybag-syn-
droom allerminst sprake is.40
De AIV plaatst hierbij de kanttekening dat daarbij wel onderscheid moet worden
gemaakt tussen enerzijds ‘onvermijdelijke en noodzakelijke oorlogen’ (wars of necessity)
en anderzijds de meeste crisisbeheersingsoperaties, waarvoor in principe een keuzevrij-
heid bestaat om daaraan wel of niet deel te nemen (wars of choice). Als in de publieke
opinie de overtuiging heeft postgevat dat directe nationale belangen op het spel staan,
zal men in beginsel veel meer bereid zijn slachtoffers te accepteren dan bij crises waar-
bij het gepercipieerde belang minder groot is (hoewel dat niets over de feitelijke belan-
gen rond een crisis zelf zegt).
De hoogte van de slachtoffertolerantie is een functie van andere factoren, zoals legitimi-
teit, belangen en waarden, succes en leiderschap (zie ook paragraaf I.4). De (negatieve)
invloed van het vallen van slachtoffers kan hierdoor worden gecompenseerd. Het vallen
van slachtoffers kan zelfs tot grotere vechtbereidheid leiden (‘zij sneuvelden niet tever-
geefs’). Het probleem van de risico’s wordt te vaak in isolement van deze andere facto-
ren behandeld. Ook voor Nederland blijkt uit de data geen steun voor de hypothese dat
de publieke opinie geen slachtoffers zou accepteren. Hoewel het tot nu toe - gelukkig -
vrijwel steeds om hypothetische situaties gaat, is er geen echt goede reden aan te
nemen dat er in de praktijk geen incasseringsvermogen zou zijn.41
39 Zie voetnoot 18.
40 Toespraak van de minister van Defensie voor de Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgsweten-
    schap (KVBK), 1 maart 2004 en toespraak van de staatssecretaris van Defensie, Het juiste antwoord, bij
    de Stichting Nederlandse Industriële Inschakeling Defensieopdrachten (NIID), 28 oktober 2004.
41 Talloze uitkomsten van opinieonderzoek, zie bijvoorbeeld ook Feaver and Gelpi, 2004. Het is ook laatstelijk
    nog gebleken ten aanzien van Irak (geen inzakken van steun na dood van Nederlandse militair, zie Ph.P.
    Everts, Ontwikkelingen in de publieke opinie, Jaarboek Vrede en Veiligheid 2006) en bijvoorbeeld recentelijk
    uit de volgende vraag: ‘Het is denkbaar dat er doden vallen bij deelname aan vredesmissies. Mag dat
                                                                                       vervolg voetnoot 41 >>
                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Eerder al oordeelde de AIV dat “het publiek begrip heeft voor de gevolgen van de inzet
van militaire eenheden onder de hier bedoelde omstandigheden [met een grote kans op
slachtoffers]”.42 De AIV kan zich niet aan de indruk onttrekken dat de vrees voor risi-
co’s van operaties sterker in de Tweede Kamer leeft dan in de samenleving als geheel.
Ook de opstelling van de media kan een rol spelen bij de veronderstelling dat het maat-
schappelijk draagvlak geen slachtoffers kan velen, in het geval zij te veel geneigd zijn
zich alleen op deze hypothese te concentreren en deze te weinig in samenhang met
andere relevante factoren te behandelen.43 Minister van Defensie Kamp merkte na
weer een vraag hierover op: “Het gemak of zelfs de schijnbare graagte waarmee over
bodybags wordt gesproken stuit me tegen de borst”.44
Een verklaring voor de populariteit van de slachtofferhypothese bij politici en journalis-
ten, ondanks het ontbreken van wetenschappelijk bewijs, moet waarschijnlijk worden
gezocht in de alibi-functie die het geloof in deze hypothese vervult. Beslissingen over
militaire missies waarbij soldaten naar een gevaarlijke omgeving worden gestuurd, leg-
gen een zware verantwoordelijkheid op politici. De verleiding is dan groot deze verant-
woordelijkheid op het publiek af te schuiven en daardoor te ontsnappen aan de eigen,
overigens begrijpelijke, aarzelingen en onzekerheden.
Wel meent de AIV dat naarmate de risico’s hoger zijn, het draagvlak in de Tweede
Kamer en in de samenleving ook breder moet zijn (zie paragrafen I.5 en I.6). Al was
het alleen maar ter ondersteuning van de militairen. Tegen die achtergrond is het van
belang dat de Kamer in februari 2006 met grote meerderheid instemde met de missie
naar Uruzgan, ook al had dat besluit toen geen steun van een meerderheid in de
samenleving. Hoe dan ook, zal de standvastigheid van Nederland - regering, volksverte-
genwoordiging en volk - ook in dit geval op de proef worden gesteld als er doden
vallen.45
Ten slotte merkt de AIV op dat, als er over slachtoffers wordt gesproken, dit meestal
alleen op dodelijke slachtoffers betrekking heeft en niet op gewonden en invaliden.
Daarnaast bestaat ook een grote groep actief dienenden en reservisten die na afloop
van een uitzending met klachten te maken krijgt. In Nederland worden jaarlijks enkele
    >> vervolg voetnoot 41
    volgens u een reden zijn om van deelname aan vredesmissies af te zien?’ Ja (mag een reden zijn) 41 %,
    nee 58 %, weet niet 7 % (onderzoek TNS NIPO, 21 december 2005). En met betrekking tot Afghanistan:
    ‘Nederland heeft gezegd een rol te willen spelen bij de wederopbouw van Afghanistan. Om dit te bereiken is
    Nederland van plan militairen te sturen. Het is denkbaar dat er doden vallen bij deelname aan dit soort mis-
    sies. Mag dat - volgens u - een reden zijn om van deelname aan vredesmissies af te zien?’ Ja 37 %,
    nee 62 %, weet niet 6 % (NIPO voor Volkskrant, 12 januari 2006).
42 AIV-advies, Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten, advies nummer 34, Den Haag, maart 2004.
43 Soortgelijk commentaar, maar niet over de bodybags, kwam van de hoofdredacteur van Het Parool, Van
    Gruijthuijsen, die op 20 februari 2006 tijdens een bijeenkomst in de Rode Hoed in Amsterdam zei dat
    “Journalisten moeten meer uitleggen en duiden” en “niet alleen maar op dat ene quootje jagen”. Citaten
    afkomstig uit NRC Handelsblad, 21 februari 2006.
44 Interview met de minister van Defensie H. Kamp, NRC Handelsblad, 11 februari 2006.
45 J.L. Heldring, Op de proef gesteld, NRC Handelsblad, 9 februari 2006.
                                                       19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>duizenden militairen uitgezonden voor vredesmissies. Uit Nederlands en internationaal
onderzoek blijkt dat ongeveer één op de vijf uitgezonden militairen klachten ontwikkelt,
vooral Lichamelijk Onverklaarde Klachten (LOK) of een Posttraumatische Stressstoornis
(PTSS; bij 4-5 % van de uitgezonden militairen).46 Ook hun gezinnen lijden hieronder.
Terecht schreef de staatssecretaris in zijn aanbiedingsbrief bij de Veteranennota-2005
dan ook dat “het beroep van militair geen gewoon beroep is”.47 Prof.dr. B.P.R. Gersons,
hoogleraar psychiatrie, spreekt in dit kader van een ‘hoogrisico beroep’. Hij stelt dat
waar behandeling niet of onvoldoende mogelijk blijkt, er blijvend ‘steun en respect’
dient te worden geboden.48 Het verstrekken van goede en voldoende (na)zorg is in dit
kader van groot belang, zoals Defensie in haar brief van 30 maart 2006 ook schrijft.49
De AIV adviseert om bij uitzendingsbesluiten standaard aandacht aan de (na)zorg te
besteden.
II.3      De drie hoofdtaken van de krijgsmacht
(Regeringsvraag 3. Acht u, in het licht van de toenemende verstrengeling daarvan, de
onderverdeling in drie hoofdtaken van Defensie nog toereikend? Zo ja, welke onderlinge
zwaarte zou dan, vanuit de draagvlakinvalshoek, aan de uitoefening van deze hoofdtaken
moeten worden toegekend?)
In overeenstemming met het gestelde in paragraaf I.7, beschouwt de AIV draagvlak niet
als primaire invalshoek voor de beoordeling van de taken van het ministerie van Defensie.
De drie hoofdtaken van de krijgsmacht zijn in de huidige vorm vastgelegd in de
Defensienota-2000:50
1. Bescherming van de integriteit van het eigen en het bondgenootschappelijke grond-
    gebied (inclusief de Nederlandse Antillen en Aruba).
2. De bevordering van de internationale rechtsorde en stabiliteit.
3. Ondersteuning van civiele autoriteiten bij rechtshandhaving, rampenbestrijding en
    humanitaire hulp, zowel nationaal als internationaal.
46 B.P.R. Gersons, Bijzondere missie: Geestelijke Gezondheidszorg voor militairen en veteranen, bijlage bij de
    Veteranennota van het ministerie van Defensie, 1 juni 2005.
47 Brief van de staatssecretaris van Defensie bij de Veteranennota-2005, 1 juni 2005.
48 Gersons, 2005.
49 Kamerbrief van de staatssecretaris van Defensie over “toezeggingen zorg en opleidingen AO Afghanistan”,
    30 maart 2006. Het ministerie van Defensie spreekt in dit kader van een ‘integrale zorgplicht’.
50 Defensienota-2000. De strekking van de eerste twee hoofdtaken komt overigens overeen met hetgeen de
    Grondwet (GW) hierover zegt in artikel 97, lid 1. Dit artikel is tijdens de grondwetswijziging in 2000 in de
    GW opgenomen. GW art. 97, lid 1 luidt: “Ten behoeve van de verdediging en ter bescherming van de belan-
    gen van het Koninkrijk, alsmede ten behoeve van de handhaving en de bevordering van de internationale
    rechtsorde, is er een krijgsmacht”. Staatsblad 294, 18 juli 2000.
                                                        20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>De AIV onderschrijft de stelling, zoals die in deze vraag is geformuleerd, dat de drie
hoofdtaken in toenemende mate onderling verstrengeld raken.51 Al vrij snel na het ver-
schijnen van de Defensienota-2000 stonden deze drie taken voor het eerst ter discussie
door de aanslagen op 11 september 2001 in de VS. De vraag kwam aan de orde of ter-
rorismebestrijding een aparte taak van de krijgsmacht moest worden. Het ministerie
van Defensie concludeerde toen dat terrorismebestrijding door de krijgsmacht uit de
drie hoofdtaken voortvloeit en dat daarvan geen aparte hoofdtaak hoeft te worden
gemaakt.52 Volgens Defensie zou dat ook op gespannen voet staan met de bestaande
verantwoordelijkheidsverdeling ten aanzien van de bestrijding van terroristische activitei-
ten in Nederland. Wel werd opgemerkt dat het onderscheid tussen interne en externe
veiligheid vager is geworden. De grenzen tussen de klassieke verdedigingstaak en de
bevordering van de internationale rechtsorde zijn daardoor niet meer scherp te trekken.
Zo kan de stabilisering van een failed state in het belang zijn van de veiligheid dicht bij
huis, zo luidde ook de conclusie van het AIV/CAVV-advies over falende staten uit
2004.53 Dit is ook een van de argumenten die de regering aanvoert voor Nederlandse
deelneming aan de Navo-missie in Uruzgan.54 Als zodanig is het waarschijnlijk een van
de elementen die een positieve invloed op de publieke steun voor deze missie heeft
(belangen en waarden).
De zogeheten Prinsjesdagbrief uit september 2003 richtte zich vooral op expeditionair
optreden, ofwel het uitvoeren van een militaire operatie op relatief grote afstand van de
thuisbasis door een logistiek grotendeels zelfstandige strijdmacht.55 Ook de derde
hoofdtaak wint weer aan gewicht, omdat deze zich verdiept van ‘vangnet’ tot verder-
gaande ondersteuning van de civiele autoriteiten met specifieke defensiecapaciteiten
(zie ook paragraaf II.6).56 In de dagelijkse praktijk verschuiven de prioriteiten tussen de
hoofdtaken dus al.57
51 Zie bijvoorbeeld ook het AIV-advies over crisisbeheersing (zie voetnoot 42) dat op de verstrengeling tussen
    de eerste twee hoofdtaken ingaat en over de gevolgen daarvan voor de informatieplicht aan de Staten-
    Generaal (GW, art. 100, lid 1).
52 Eindrapport van de taakgroep Defensie en Terrorisme, januari 2002 (Kamerstuk 27 925, nr. 40 van
    18 januari 2002).
53 AIV-advies, Falende staten: een wereldwijde verantwoordelijkheid, advies nummer 35, Den Haag,
    mei 2004.
54 Artikel-100 brief, 22 december 2005.
55 Kamerbrief van de minister van Defensie over een nieuw evenwicht (de Prinsjesdagbrief), 16 september
    2003.
56 Zie Kamerbrief over civiel-militaire afspraken van 22 april 2005. Hierover is een nieuwe Kamerbrief in de
    maak, die waarschijnlijk rond de voorjaarsnota-2006 uitkomt, bron Defensiekrant, 2 maart 2006.
57 Zo adviseerde de AIV en de Energieraad (AER) de regering in december 2005 bijvoorbeeld dat zij in het
    kader van energieveiligheid ook bereid moet zijn om zo nodig een bijdrage te leveren aan de militaire
    bescherming van internationale (energie)transportroutes. AIV/AER-advies, Energiek buitenlands beleid:
    energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling, advies nummer 46, Den Haag, december 2005.
                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>In opiniepeilingen wordt sinds 1993 de volgende rangorde toegekend aan de taken van
de krijgsmacht (zie tabel 2). Sinds 11 september 2001 wordt daarbij ook apart naar
terrorismebestrijding gevraagd (hoewel dus kan worden betoogd dat deze taak uit de
drie hoofdtaken voortvloeit).
  “Wat is volgens u de belangrijkste taak van de Nederlandse krijgsmacht?”
                                       1993      1999      2000        2001      2002        2003        2005
  Verdediging grondgebied              40        30        26         30         33          27          29
  Crisisbeheersing en
  vredeshandhaving                     21        44        46         47         41          46          22
  Humanitaire hulpverlening            35        16        22         20         14          21          26
  Terrorismebestrijding                –         –         –          –            9         –           23
Tabel 2: rangorde in percentages die in opiniepeilingen wordt toegekend aan de taken van
de krijgsmacht 58
Bij deze tabel kan een aantal kanttekeningen worden geplaatst. Zo wijkt de categorie-
omschrijving enigszins af van de drie hoofdtaken van de krijgsmacht. Verder is het de
vraag wat de toevoeging van de categorie terrorisme betekent. Deze categorie scoort
weliswaar hoog, maar als bijvoorbeeld ‘hulpverlening bij rampen in Nederland’ als vijfde
aparte taak zou zijn opgenomen, dan was daarvoor mogelijk ook een hoge score uit de
bus gekomen (ten koste van de drie hoofdtaken).
Het is echter belangrijk om vast te stellen - en de tabel ontleent daaraan ook vooral
zijn betekenis - dat de steun voor de hoofdtaken van Defensie, voor zover de omschrij-
vingen deze dekken, door de tijd heen relatief hoog en constant blijft. Maar de onder-
zoeksresultaten geven geen duidelijke aanwijzingen dat bepaalde taken populairder zijn
dan andere en dat de krijgsmacht dus door verschuivingen en/of herdefiniëring aan
maatschappelijk begrip en steun zouden winnen.
In het licht van bovenstaande ziet de AIV geen redenen om de onderverdeling in de
drie hoofdtaken los te laten. Dit mede in de wetenschap dat de grenzen daartussen
vloeiend zijn en dat nooit precies kan worden opgeschreven hoe de verdeling er in wer-
kelijkheid uitziet.
II.4       De krijgsmacht en noodhulp en wederopbouw
(Regeringsvraag 4. Zou de krijgsmacht, bezien vanuit het nut en de noodzaak daarvan
in de ogen van de maatschappij, een grotere rol moeten spelen bij het verlenen van
(inter)nationale noodhulp en aan politieke, bestuurlijke en sociaal-economische
(weder)opbouw, in het bijzonder van staten die getroffen zijn door een gewapend
conflict?)
58 Bronnen: Stichting Maatschappij en Krijgsmacht (tot 2003) en Veteranenmonitor (2005). ‘Verdediging
    grondgebied’ is voluit: ‘verdediging eigen en bondgenootschappelijk grondgebied’. In 1993 werd in plaats
    van ‘crisisbeheersing en vredeshandhaving’ gevraagd naar ‘wereldwijde crisisbeheersing’. Dat laatste
    gebeurde ook in de tussenliggende jaren die niet in deze tabel staan. De toename van het percentage
    mensen sinds 1998 dat ‘crisisbeheersing en vredeshandhaving’ de belangrijkste taak vindt, hangt vermoe-
    delijk mede samen met de veranderde vraagstelling. Noot afkomstig uit J. van der Meulen, februari 2006.
                                                       22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Overeenkomstig het gestelde in paragraaf I.7, beschouwt de AIV draagvlak niet als pri-
maire invalshoek voor de beoordeling van dit soort optreden.
De vraag onderscheidt twee categorieën: noodhulp en wederopbouw. Dit onderscheid
kan verwarrend zijn. Want wat wordt onder noodhulp verstaan: noodhulp na een
(natuur)ramp of noodhulp direct na een oorlogssituatie als er humanitaire hulp moet
worden verleend? In het eerste geval zal de militaire hulp zich vaak beperken tot logis-
tieke hulp en ondersteuning, terwijl in het tweede geval de krijgsmacht in de eerste
plaats in zijn traditionele rol zal worden ingezet om veiligheid en stabiliteit tot stand te
brengen. In het tweede geval zal de krijgsmacht meestal ook langer aanwezig blijven
om de veiligheid tijdens de daaropvolgende wederopbouwfase te bewaken. Duidelijker
is het dan ook om onderscheid te maken tussen enerzijds hulp met militaire middelen
na een grote ramp, waarbij specifieke militaire capaciteiten worden ingezet waarover
civiele instanties niet of niet voldoende beschikken, en anderzijds militaire inzet om
vrede en veiligheid te brengen of te bewaren.
Over de militaire bijdrage aan wederopbouw heeft de regering in 2005 een wederop-
bouwnotitie uitgebracht, waarin deze rol wordt beschreven.59 Die notitie stelt dat voor
duurzame wederopbouw een geïntegreerde aanpak op het gebied van veiligheid en
stabiliteit, bestuur, en sociaal-economische ontwikkeling vereist is. In een geïntegreer-
de benadering van vredesopbouw en wederopbouw zijn veiligheid en ontwikkeling
onlosmakelijk met elkaar verbonden als voorwaarde voor duurzame ontwikkeling.60
Ook internationaal bestaat veel steun voor deze benadering. Verwacht wordt dat de
nieuw ingestelde VN Commissie voor Vredesopbouw (Peacebuilding Commission) juist
op dit terrein een belangrijke rol zal gaan spelen. Militairen krijgen hierdoor steeds
vaker en directer met hulporganisaties te maken en omgekeerd.61
Uit het oogpunt van effectiviteit en veiligheid mag echter geen branchevervaging en rol-
vermenging tussen de krijgsmacht en ontwikkelingsorganisaties ontstaan.62 Het perso-
neel van deze instellingen en organisaties moet doen waarvoor het is opgeleid en
waarin het goed is. Ook is het voor de veiligheid van de hulpverleners van belang dat
zij door de lokale bevolking als onpartijdig en als onafhankelijk worden beschouwd. Er
zijn uitzonderingen, zoals in Irak toen de Nederlandse eenheid bij afwezigheid van
voldoende hulporganisaties, naast de gebruikelijke lokale civiel-militaire samenwerking
(Cimic), ook hielp bij de verbetering van de leefomstandigheden van de bevolking. Maar
alleen in bijzondere omstandigheden kan en mag humanitaire hulpverlening onder de
vlag van militaire operaties plaatsvinden.63
59 Ministeries van Buitenlandse Zaken, van Defensie en van Economische Zaken, Notitie: Wederopbouw na
    gewapend conflict, juni 2005. Zie ook AIV-advies De Hervormingen van de Verenigde Naties: het rapport
    Annan nader beschouwd, advies nummer 41, Den Haag, mei 2005.
60 AVVN Resolutie 60/1, 16 september 2005.
61 C. Homan, De krijgsman als ontwikkelingswerker?, Atlantisch Perspectief, 2005, nr. 6.
62 Ibid.
63 Steering Committee on Humanitarian Response (SCHR), Position paper on Humanitarian-Military Relations
    in the Provision of Humanitarian Assistance, 18 oktober 2004.
                                                      23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>II.5      De krijgsmacht en risico’s
(Regeringsvraag 5. De regering staat de inzet van de krijgsmacht in alle delen van het
geweldsspectrum voor. In zijn advies No. 34 over ‘Nederland en crisisbeheersing’ van
maart 2004, heeft de AIV deze benadering onderschreven. Op welke wijze kan de rege-
ring zich in de visie van de AIV het best van publieke steun voor deze inzet, dus zowel
stabilisatie, wederopbouw als inzet hoog in het geweldsspectrum, blijven verzekeren?)
Inderdaad heeft de AIV zich in het verleden uitgesproken voor inzet in alle delen van
het geweldsspectrum, in het bijzonder in advies nummer 34 over Nederland en crisis-
beheersing.64 Nederland beschikt daartoe over een professionele en moderne krijgs-
macht. Bovendien is escalatievermogen vaak onontbeerlijk én voorwaarde voor deel-
neming aan vredesoperaties.
Met ‘hoog in het geweldsspectrum’ wordt gedoeld op gevechtsoperaties, zoals de bom-
bardementsvluchten van Nederlandse F-16’s boven Kosovo in 1999. Maar dergelijke
missies zijn niet per se de gevaarlijkste, zeker niet als deze vanaf een relatief veilige
vlieghoogte worden uitgevoerd. Een patrouille te voet tijdens een vredeshandhavende
missie kan gevaarlijker zijn. Zeker in situaties waarbij een verhoogde veiligheidsdreiging
geldt, bestaat altijd de kans dat er op zo’n patrouille wordt geschoten of dat opponen-
ten een Improvised Explosive Device (IED) in de buurt laten ontploffen. Sinds president
Bush op 1 mei 2003 op het vliegdekschip USS Lincoln verklaarde dat de strijd om Irak
was gestreden, zijn in Irak aanzienlijk meer Amerikaanse slachtoffers gevallen dan daar-
voor.
Bij onderzoek van motieven voor draagvlak zou dan ook eerder naar het meer of minder
risicovolle karakter van militaire operaties moeten worden gekeken dan naar de vraag
of missies al dan niet hoog in het geweldsspectrum plaatsvinden. Overigens beschouwt
de AIV, zoals in paragraaf I.7 is betoogd, draagvlak niet als een goede primaire invals-
hoek voor de beoordeling van militaire inzet.
De AIV herhaalt zijn conclusie uit het advies over crisisbeheersing dat onder de bevol-
king in beginsel begrip bestaat voor militaire inzet in risicovolle omstandigheden (zie
ook het antwoord op vraag 2, paragraaf II.2). Bepalend is daarbij in welke mate het
publiek zich kan herkennen in een beleid dat uitgaat van de vijf factoren legitimiteit,
belangen en waarden, succes, leiderschap en kosten die met de specifieke missie
verband houden (zie paragraaf I.6).
Opmerkelijk is overigens dat ondanks de risicovolle missies van de krijgsmacht het aan-
tal sollicitaties bij het ministerie van Defensie nog nooit zo groot is geweest. In 2005
kreeg Defensie ongeveer 25.000 sollicitaties naar de functie van BBT’er (Beroeps
Bepaalde Tijd) en kon het 7.000 jongeren aanstellen. In de jaren daarvoor had Defensie
grote moeite om 3.500 rekruten te werven en moesten de streefcijfers herhaaldelijk
naar beneden worden bijgesteld.65
64 Zie voetnoot 42.
65 Met al die missies word je bijna zeker uitgezonden, NRC Handelsblad, 25 januari 2006.
                                                     24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>II.6      De krijgsmacht en nationale veiligheid
(Regeringsvraag 6. Zou een grotere binnenlandse rol van de krijgsmacht bij nationale
veiligheid, bijvoorbeeld bij de bestrijding van terrorisme en de gevolgen van grote rampen,
stroken met het veiligheidsgevoel van de burger en met diens perceptie van de rol van de
krijgsmacht?)
Beslissend moet niet zijn of een grotere binnenlandse rol van de krijgsmacht de percep-
tie gunstig beïnvloedt, maar of dit een effectief en goed middel ter realisering van het
beoogde doel is. Uit dit oogpunt is het relevant dat de commissie-Brinkman in haar rap-
port uit september 2005 stelt dat de samenwerking tussen de diverse diensten (politie,
brandweer, geneeskundige, krijgsmacht) moet worden verbeterd, juist met het oog op
de bestrijding van terrorisme en de beheersing van de gevolgen van grote rampen.66
Als het gaat om specialistische capaciteiten waarover civiele instanties niet, of niet in
voldoende mate beschikken, of als de omvang van de gebeurtenis de capaciteit van de
civiele dienstverleners overstijgt, ligt een grotere rol van de krijgsmacht zeker in de
rede. Zo heeft de AIV in zijn advies over non-proliferatie in januari 2006 geadviseerd om
de samenwerking tussen de betrokken diensten op het gebied van de bestrijding van
NBC-besmettingen snel uit te breiden. Ook beval de AIV in dat advies aan dat alle
betrokken instanties, zowel civiel als militair, regelmatig gezamenlijk oefenen.67 Dit
advies kan worden uitgebreid tot andere relevante beleidsterreinen zoals informatie-
uitwisseling, kustwacht, explosievenopruiming, surveilleren met onbemande vliegtuigjes
et cetera. Samenwerking betekent echter niet dat de onderscheiden verantwoordelijk-
heden mogen vervloeien.68
Het is evident wat het voor het vertrouwen van de burger in de politiek zou betekenen
als na een grote ramp zou blijken dat de gevolgen daarvan minder erg waren geweest,
of zelfs hadden kunnen worden voorkomen, als de betrokken instanties beter hadden
samengewerkt.
II.7      Informatie over de krijgsmacht
(Regeringsvraag 7. Acht u het informatieniveau van de Nederlandse burgers over de
krijgsmacht toereikend? In hoeverre zou meer publieke informatie over de krijgsmacht het
veiligheidsgevoel van de burger kunnen vergroten? Op welke manieren zouden de burgers
nauwer bij de krijgsmacht kunnen worden betrokken, in het bijzonder bij militaire missies?)
In dit advies wordt voor het draagvlak voor de krijgsmacht onderscheid gemaakt tussen
drie niveaus: voor de krijgsmacht in het algemeen, voor de drie hoofdtaken en voor spe-
cifieke militaire operaties. Voor het eerste niveau bestaat ruim voldoende draagvlak, zie
tabel 1 (paragraaf I.3). Ook wat de drie hoofdtaken betreft, bestaat geen aanleiding te
66 Veiligheid: Meer samenhang en slagkracht, betere informatie, minder beleidsdrukte. Tussenrapportage van
    de gemengde commissie veiligheid en rechtsorde, Den Haag, 6 september 2005.
67 AIV-advies, Het nucleaire non-proliferatieregime: het belang van een geïntegreerde en multilaterale aanpak,
    advies nummer 47, Den Haag, januari 2006.
68 Stichting Maatschappij Veiligheid Politie (SMVP), Politie en krijgsmacht, hun verhouding in de
    toekomst, 2003.
                                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>veronderstellen dat daarvoor niet voldoende steun is, zo blijkt uit tabel 2 (paragraaf II.3).
De categorie waarnaar in dit advies de meeste aandacht uitgaat, is draagvlak voor speci-
fieke operaties. Gebleken is namelijk dat voor deze categorie het draagvlak kan variëren
en soms lager kan zijn dan voor de krijgsmacht in het algemeen (zie paragraaf I.5).
Bij het antwoord op de vraag of het informatieniveau bij de burger over de krijgsmacht
voldoende is, wordt hetzelfde onderscheid gehanteerd. Ook dit richt zich in de eerste
plaats op het informatieniveau over specifieke operaties. In lijn met het gestelde hier-
over in paragraaf I.6 moet de burger in de eerste plaats via de vijf factoren - legitimiteit,
belangen en waarden, succes, leiderschap en kosten - militaire missies zo goed moge-
lijk kunnen beoordelen.
Naast de gerichte aandacht voor specifieke missies moet de krijgsmacht vanzelfspre-
kend doorgaan met zichzelf in de maatschappij te manifesteren, zoals via publieksvoor-
lichting, defilés en open dagen. In deze categorie valt bijvoorbeeld ook het merendeel
van de voorstellen uit een 10-puntenplan van het CDA uit juli 2005 om de krijgsmacht
sterker in de samenleving te verankeren.69 Maar hierop komt vooral een publiek af dat
al ‘bekeerd’ is. Dergelijke activiteiten dragen meer bij tot het (noodzakelijke) ‘onder-
houd’ van het kennisniveau van de burger over de krijgsmacht dan tot de vergroting van
het draagvlak voor de krijgsmacht. Een apart aandachtspunt hierbij is overigens de
erkenning van de rol die de veteranen bij de uitvoering van de militaire operaties heb-
ben gespeeld. Behalve dat dit onder goede nazorg valt (zie paragraaf II.2), geldt ook dat
iedere veteraan die zich gewaardeerd voelt een ambassadeur van Defensie is. En elk
jaar komen er duizenden bij.
Wat de subvraag over het veiligheidsgevoel van de burger betreft: het veiligheidsgevoel
kan wellicht worden vergroot, maar het is de vraag of meer publieke informatie over de
krijgsmacht daarvoor de meest geëigende weg is. Het vertrouwen in de taakuitvoering
van de krijgsmacht is al bovengemiddeld hoog, namelijk bij ongeveer 67 % van de
bevolking.70 Dit doet vermoeden dat op dit vlak niet veel winst meer valt te behalen.
Ten slotte merkt de AIV op dat het ministerie van Defensie tot 1 januari 2005 in de
Stichting Maatschappij en Krijgsmacht (SMK) over een eigen ‘huisadviesbureau’ ter
zake beschikte.71 Maar in 2003 besloot het ministerie om de SMK op te heffen, of
althans om de subsidiëring daarvan stop te zetten. Het onderzoek naar het draagvlak
69 CDA, Het 10-puntenplan: De krijgsmacht midden in de samenleving, 6 juli 2005. Het handelt om de vol-
    gende tien punten: 1) (Oud-)militairen voor de klas; lespakketten voor scholen; 2) Beroepskeuzepakketten
    én voorlichtingsavonden over “werken bij Defensie”; 3) Maatschappelijke stage / leer(werk)plicht;
    4) Samenwerking met civiele opleidingsinstituten / erkenning van civiele diploma’s; 5) Leiderschapsopleidin-
    gen; 6) Job Rotation; civiel versus militaire bedrijf, horizontale instroom; 7) Laat jezelf zien, midden in de
    samenleving!; 8) Samen werken aan ontwikkeling; 9) Defilés op de jaarlijkse Veteranendag; 10) Groeps-
    bezoeken aan Defensielocaties mogelijk maken. De regering reageerde hierop in een Kamerbrief waarin zij
    stelt dat een belangrijk deel van deze voorstellen reeds wordt uitgevoerd. Kamerbrief van de staatssecreta-
    ris van Defensie over de krijgsmacht midden in de samenleving: een reactie op het CDA-10-puntenplan
    (Kamerstuk 30 300 X, nr. 46, d.d. 11 november 2005).
70 SCP, 2005.
71 Zie bijvoorbeeld de toespraak van de minister van Defensie ter gelegenheid van het 40-jarig bestaan van de
    Stichting Maatschappij en Krijgsmacht op 14 november 2002, <www.mindef.nl>.
                                                           26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>onder de Nederlandse bevolking voor de krijgsmacht is overgenomen door de afdeling
Gedragswetenschappen van het ministerie van Defensie, die daarbij vooral oog voor
het wervingsaspect heeft. Maar de publieke rol van de onafhankelijke SMK, die eruit
bestond om het maatschappelijk debat over de krijgsmacht te bevorderen, is weggeval-
len. Volgens de AIV heeft Defensie zich hiermee op langere termijn mogelijk in de
‘eigen voet geschoten’.
De AIV adviseert de regering om de taak van initiator van de dialoog over maatschappij
en krijgsmacht, die tot uiting kan komen in artikelen in de media, onderwijsactiviteiten
en conferenties, weer als een apart aandachtsveld te beleggen, bij het ministerie van
Defensie of elders.
De AIV beveelt verder aan om bestaande contacten tussen civiele instanties, zoals
universiteiten, en militaire instanties, zoals de Nederlandse Defensie Academie (NLDA),
en de afdeling Gedragswetenschappen, uit te breiden en te borgen. Dit kan bijdragen
aan het verder brengen van het noodzakelijke, normatieve debat over het draagvlak
voor de krijgsmacht.
In dit kader adviseert de AIV verder de ‘Monitor Steun en Draagvlak’ van de afdeling
Gedragswetenschappen van het ministerie van Defensie voortaan openbaar te maken.
Deze monitor doet eens per kwartaal verslag van de resultaten van het maandelijkse
opinieonderzoek in opdracht van Defensie naar het draagvlak voor de krijgsmacht. Tot
op heden is dit een intern document.
                                              27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>III      Conclusies en aanbevelingen
Het streven naar maatschappelijk draagvlak voor militaire operaties (zie hoofdstuk I)
Het maatschappelijk draagvlak voor de krijgsmacht wordt in dit advies gedefinieerd als
de opvatting bij (een meerderheid van) de Nederlandse samenleving dat de krijgsmacht
nodig, dan wel onmisbaar is. In dit advies wordt voor het draagvlak voor de krijgsmacht
een driedeling gemaakt tussen:
1. Het algemene draagvlak voor de krijgsmacht, zijn noodzaak en wenselijkheid;
2. Het draagvlak voor de diverse taken van de krijgsmacht, zoals landsverdediging en
    bijdragen aan internationale vrede en veiligheid;
3. Het draagvlak voor specifieke militaire operaties. Bij deze categorie kan verder
    onderscheid worden gemaakt tussen de mate van steun voor, tijdens en na een
    operatie die ten gevolge van ontwikkelingen kan variëren.
Uit onderzoek blijkt dat het draagvlak voor de eerste twee draagvlakcategorieën ruim
aanwezig is. Het probleem zit vooral in de derde categorie van steun voor specifieke
operaties. Daarvoor blijkt draagvlak namelijk niet bij voorbaat verzekerd. De AIV gaat in
zijn algemene beschouwing over maatschappij en krijgsmacht in hoofdstuk I dan ook
vooral in op de vraag, welke factoren de steun in de samenleving voor specifieke opera-
ties van de krijgsmacht bepalen en hoe deze steun in positieve zin kan worden beïn-
vloed.
De AIV concludeert dat vijf politieke en sociale factoren de voornaamste verklaring
vormen voor steun aan de internationale inzet van militairen te weten:
1. Legitimiteit: de mate waarin politieke handelingen van gezagsdragers door burgers
    als gerechtvaardigd en juist worden ervaren;
2. Belangen en waarden: de doelstellingen die met het militaire optreden worden
    beoogd;
3. Succes: het verwachte of bereikte resultaat van een militaire operatie;
4. Leiderschap: als deel van de kwaliteit van het besluitvormingsproces om aan te
    tonen waarom militaire inzet nodig is, en;
5. Kosten: waaronder vooral het risico op slachtoffers oefenen een negatieve invloed
    uit op de steun aan militaire operaties.
Het negatieve effect van mogelijke slachtoffers moet volgens de AIV echter niet worden
overschat. Het effect ervan kan bijvoorbeeld worden gecompenseerd als de andere vier
factoren als positief worden ervaren. De AIV blijft dan ook bij zijn eerdere standpunt,
dat onder de bevolking in beginsel ook begrip bestaat voor militaire inzet onder risico-
volle omstandigheden. Voor het bestaan van een zogenaamd bodybag-syndroom is geen
wetenschappelijk bewijs.
Mede naar aanleiding van de casus Uruzgan - waarmee een grote Kamermeerderheid
op 2 februari jl. instemde, maar waarvoor op dat moment onder de bevolking geen
meerderheid was - stelt de AIV dat maatschappelijk draagvlak voor politiek besluit tot
een missie weliswaar niet noodzakelijk is, maar dat dit voor (risicovolle) operaties wel
degelijk gewenst is. Regeringen beschikken op dit terrein weliswaar over een redelijke
speelruimte, maar dat neemt niet weg dat deze is begrensd. De openbare mening kan
niet duurzaam en alleen tegen een politieke prijs worden veronachtzaamd.
                                             28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>De AIV adviseert de regering dan ook om steeds actief te streven naar een zo groot
mogelijk maatschappelijk draagvlak voor elke militaire operatie. Daartoe moet de rege-
ring zich ten aanzien van bovenstaande vijf factoren - legitimiteit, belangen en waarden,
succes, leiderschap en kosten - duidelijk en onomwonden blijven uitspreken bij haar
besluiten over militaire operaties.
Door in haar communicatie aan de bevolking en aan het parlement over een militaire
operatie expliciet aandacht te besteden aan de vier factoren legitimiteit, belangen en
waarden, succes en kosten, geeft de regering tevens meer inhoud aan de vijfde factor:
leiderschap. Draagvlak ontstaat niet vanzelf en blijft ook niet vanzelf bestaan. Daarvoor
is leiderschap nodig.
Andere relevante aspecten uit het advies
• Het verstrekken van goede (na)zorg aan dienstslachtoffers is van groot belang. De
   AIV adviseert dan ook om hieraan bij uitzendingsbesluiten standaard aandacht aan
   te besteden (zie paragraaf II.2).
• De AIV ziet thans geen redenen om de onderverdeling in de drie hoofdtaken van de
   krijgsmacht - 1) bescherming van het eigen grondgebied, 2) de bevordering van de
   internationale rechtsorde en stabiliteit en 3) de ondersteuning van civiele autoritei-
   ten - los te laten, ook niet om terrorismebestrijding als aparte taak op te nemen (zie
   paragraaf II.3).
• Wat de rol van de krijgsmacht bij de politiek, bestuurlijke en sociaaleconomische
   wederopbouw van staten betreft, sluit de AIV aan bij de wederopbouwnotitie van de
   regering uit 2005 met de opmerking dat de taken van de krijgsmacht en van ontwik-
   kelingsorganisaties niet moeten worden verward (zie paragraaf II.4).
• Ten aanzien van het onderwerp krijgsmacht en nationale veiligheid stelt de AIV dat
   als het gaat om specialistische capaciteiten waarover civiele instanties niet, of niet
   in voldoende mate beschikken, of als de omvang van de gebeurtenis de capaciteit
   van de civiele dienstverleners overstijgt, een grotere rol van de krijgsmacht zeker in
   de rede ligt. Bijvoorbeeld op het gebied van de bestrijding van de gevolgen van NBC-
   aanslagen of ongelukken, maar ook op andere terreinen zoals informatie-uitwisse-
   ling, kustwacht, explosievenopruiming, surveilleren met onbemande vliegtuigjes
   et cetera (zie paragraaf II.6).
• Gezien het belang van een maatschappelijk debat over de krijgsmacht, adviseert de
   AIV om de taak van initiator van de dialoog over maatschappij en krijgsmacht, die tot
   uiting kan komen in artikelen in de media, onderwijsactiviteiten en conferenties, als
   apart aandachtsveld te beleggen, bij het ministerie van Defensie of elders (zie para-
   graaf II.7).
• Ter bevordering van het debat over het draagvlak voor de krijgsmacht beveelt de AIV
   verder aan om bestaande contacten tussen civiele instanties, zoals universiteiten,
   en militaire instanties, zoals de Nederlandse Defensie Academie (NLDA), en de afde-
   ling Gedragswetenschappen, uit te breiden en te borgen (zie paragraaf II.7).
• In dit kader adviseert de AIV ook om de ‘Monitor Steun en Draagvlak’ van de afde-
   ling Gedragswetenschappen van het ministerie van Defensie voortaan openbaar te
   maken. Deze monitor doet eens per kwartaal verslag van de resultaten van het
   maandelijkse opinieonderzoek in opdracht van Defensie naar het draagvlak voor de
   krijgsmacht. Tot op heden is dit een intern document (zie paragraaf II.7).
                                             29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Bijlage I</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>2. In hoeverre zijn Nederlandse politieke gezagsdragers, maatschappelijke
organisaties en burgers bereid slachtoffers bij militaire missies te accepteren”?

3. Acht u, in het licht van de toenemende verstrengeling daarvan, de onderverdeling
in drie hoofdtaken van Defensie nog toereikend? Zo, ja, welke onderlinge zwaarte
zou dan, vanuit de draagvlakinvalshoek, aan de uitoefening van deze hoofdtaken
moeten worden toegekend”?

4. Zou de krijgsmacht, bezien vanuit het nut en de noodzaak daarvan in de ogen
van de maatschappij, een grotere ral moeten spelen bij het verlenen van (inter)
nationale noodhuip en aan politieke, bestuurlijke en sociaal-economische (weder)
opbouw, in het bijzonder van staten die getroffen zijn door een gewapend

conflict?

5. De regering staat de inzet van de krijgsmacht in alle delen van het
geweldsspectrum voor. In zijn advies No. 34 over ‘Nederland en crisisbeheersing’
van maart 2004, heeft de AIV deze benadering onderschreven. Op welke wijze
kan de regering zich in de visie van de AlV het best van publieke steun voor deze
inzet, dus zowel stabilisatie, wederopbouw als inzet hoog in het geweldsspectrum,

blijven verzekeren?

6. Zou een grotere binnenlandse rol van de krijgsmacht bij nationale veiligheid,
bijvoorbeeld bij de bestrijding van terrorisme en de gevolgen van grote rampen,
stroken met het veiligheidsgevoel van de burger en met diens perceptie van de rol

van de krijgsmacht?

7. Acht u het informatieniveau van de Nederlandse burgers over de krijgsmacht
toereikend? In hoeverre zou meer publieke informatie over de krijgsmacht het
veiligheidsgevoel van de burger kunnen vergroten? Op welke manieren zouden
de burgers nauwer bij de krijgsmacht kunnen worden betrokken, in het bijzonder

bij militaire missies”?

Zoals de Tweede Kamer tijdens de behandeling van de begroting van Defensie voor 2006 is
toegezegd, wordt de Prinsjesdagbrief 2003 geactualiseerd. Deze actualisering zal in de
eerste helft van het jaar haar beslag krijgen. Aangezien de maatschappelijke steun voor de
krijgsmacht een belangrijke rol speelt in de regeringsvisie op de krijgsmacht, is het de
bedoeling het AlV-advies over ‘maatschappij en krijgsmacht’ bij de actualisering te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>betrekken. Om metterdaad van het advies te kunnen gebruikmaken, zien wij het gaarne
uiterlijk half april 2006 tegemoet. Mocht de relatief korte tijdspanne dat nodig maken, dan
kan de raad deze adviesaanvraag voorrang verlenen op andere verzoeken, of prioriteiten
aanbrengen in de onderzoeksvragen. In voorkomend geval kan daarover nader met

Defensie worden overlegd.

Kalli

DE MINISTER VAN DE MINISTER V.
BUITENLANDSE ZAKEN DEFENSIE

FD

Dr. B. R. Bot H.G.J. Kamp

</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                                              Bijlage II
Gebruikte afkortingen
AER          Algemene Energieraad
AIV          Adviesraad Internationale Vraagstukken
AVV          Adviesraad Vrede en Veiligheid
BBT          Beroeps Bepaalde Tijd
BNP          Bruto Nationaal Product
CAVV         Commissie van Advies inzake Volkenrechtelijke Vraagstukken
CEI          Commissie Europese Integratie
CIMIC        Civil Military Cooperation
CMR          Commissie Mensenrechten
COS          Commissie Ontwikkelingssamenwerking
CVV          Commissie Vrede en Veiligheid
EU           Europese Unie
GW           Grondwet
HGIS         Homogene Groep Internationale Samenwerking
IED          Improvised Explosive Device
ISAF         International Security Assistance Force
KVBK         Koninklijke Vereniging ter Beoefening van de Krijgswetenschap
LOK          Lichamelijk Onverklaarde Klachten
NAVO         Noord Atlantische Verdragsorganisatie
NBC          Nucleair, Biologisch en Chemisch
NGO          Non-Governmental Organisation
NIID         Stichting Nederlandse Industriële Inschakeling Defensieopdrachten
NLDA         Nederlandse Defensie Academie
PTSS         Post Traumatische Stress Stoornis
SCHR         Steering Committee on Humanitarian Response
SCP          Sociaal Cultureel Planbureau
SMK          Stichting Maatschappij en Krijgsmacht
SMVP         Stichting Maatschappij Veiligheid Politie
Vi           Veteraneninstituut
VN           Verenigde Naties
VS           Verenigde Staten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
  1 EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
  2 CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, april 1998
  3 DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS; recente ontwikkelingen, april 1998
  4 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE VERSCHEIDENHEID, juni 1998
  5 EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
  6 HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
  7 COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP, november 1998
  8 ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
  9 NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10 DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE IN DE JAREN NEGENTIG:
    van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september 1999
11 HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS, september 1999
12 DE IGC 2000 EN DAARNA: op weg naar een Europese Unie van der tig lidstaten, januari 2000
13 HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000**
14 ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, mei 2000
15 EEN EUROPEES HANDVEST VOOR GRONDRECHTEN?, mei 2000
16 DEFENSIE-ONDERZOEK EN PARLEMENTAIRE CONTROLE, december 2000
17 DE WORSTELING VAN AFRIKA: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling, januari 2001
18 GEWELD TEGEN VROUWEN: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19 EEN GELAAGD EUROPA: de verhouding tussen de Europese Unie en subnationale overheden, april 2001
20 EUROPESE MILITAIR-INDUSTRIËLE SAMENWERKING, mei 2001
21 REGISTRATIE VAN GEMEENSCHAPPEN OP HET GEBIED VAN GODSDIENST OF OVERTUIGING, juni 2001
22 DE WERELDCONFERENTIE TEGEN RACISME EN DE PROBLEMATIEK VAN RECHTSHERSTEL, juni 2001
23 COMMENTAAR OP DE NOTITIE MENSENRECHTEN 2001, september 2001
24 EEN CONVENTIE OF EEN CONVENTIONELE VOORBEREIDING: de Europese Unie en de IGC 2004,
    november 2001
25 INTEGRATIE VAN GENDERGELIJKHEID: een zaak van verantwoordelijkheid, inzet en kwaliteit, januari 2002
26 NEDERLAND EN DE ORGANISATIE VOOR VEILIGHEID EN SAMENWERKING IN EUROPA IN 2003:
    rol en richting, mei 2002
27 EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor de Europese
    Unie, mei 2002
28 DE AMERIKAANSE PLANNEN VOOR RAKETVERDEDIGING NADER BEKEKEN: voors en tegens van bouwen aan
    onkwetsbaarheid, augustus 2002
29 PRO–POOR GROWTH IN DE BILATERALE PARTNERLANDEN IN SUB–SAHARA AFRIKA: een analyse van
    strategieën tegen armoede, januari 2003
*   Alle adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels. Sommige adviezen ook in andere talen.
**  Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake
    Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>30 EEN MENSENRECHTENBENADERING VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, april 2003
31 MILITAIRE SAMENWERKING IN EUROPA: mogelijkheden en beperkingen, april 2003
32 Vervolgadvies EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor de
     Europese Unie, april 2003
33 DE RAAD VAN EUROPA: minder en (nog) beter, oktober 2003
34 NEDERLAND EN CRISISBEHEERSING: drie actuele aspecten, maart 2004
35 FALENDE STATEN: een wereldwijde verantwoordelijkheid, mei 2004**
36 PREËMPTIEF OPTREDEN, juli 2004**
37 TURKIJE: de weg naar het lidmaatschap van de Europese Unie, juli 2004
38 DE VERENIGDE NATIES EN DE RECHTEN VAN DE MENS, september 2004
39 DIENSTENLIBERALISERING EN ONTWIKKELINGSLANDEN: leidt openstelling tot achterstelling?,
     september 2004
40 DE PARLEMENTAIRE ASSEMBLEE VAN DE RAAD VAN EUROPA, februari 2005
41 DE HERVORMINGEN VAN DE VERENIGDE NATIES: het rapport Annan nader beschouwd, mei 2005
42 DE INVLOED VAN CULTUUR EN RELIGIE OP ONTWIKKELING: stimulans of stagnatie?, juni 2005
43 MIGRATIE EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: de samenhang tussen twee beleidsterreinen, juni 2005
44 DE NIEUWE OOSTELIJKE BUURLANDEN VAN DE EUROPESE UNIE, juli 2005
45 NEDERLAND IN DE VERANDERENDE EU, NAVO EN VN, juli 2005
46 ENERGIEK BUITENLANDS BELEID: energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling,
    december 2005****
47 HET NUCLEAIRE NON-PROLIFERATIEREGIME: het belang van een geïntegreerde en multilaterale
    aanpak, januari 2006
Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
1 Briefadvies UITBREIDING EUROPESE UNIE, 10 december 1997
2 Briefadvies VN-COMITÉ TEGEN FOLTERING, 13 juli 1999
3 Briefadvies HANDVEST GRONDRECHTEN, 9 november 2000
4 Briefadvies OVER DE TOEKOMST VAN DE EUROPESE UNIE, 9 november 2001
5 Briefadvies NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP EU 2004, 15 mei 2003***
6 Briefadvies RESULTAAT CONVENTIE, 28 augustus 2003
7 Briefadvies ‘VAN BINNENGRENZEN NAAR BUITENGRENZEN - ook voor een volwaardig
    Europees asiel- en migratiebeleid in 2009’, 12 maart 2004
8 Briefadvies ‘DE ONTWERP-DECLARATIE INZAKE DE RECHTEN VAN INHEEMSE VOLKEN.
    Van impasse naar doorbraak?’, 10 september 2004
9 Briefadvies ‘REACTIE OP HET SACHS-RAPPORT: Hoe halen wij de Millennium Doelen?’, 8 april 2005
10 Briefadvies DE EU EN DE BAND MET DE NEDERLANDSE BURGER, december 2005
11 Briefadvies TERRORISMEBESTRIJDING IN EUROPEES EN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF,
    interim-advies over het folterverbod, december 2005
***   Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie voor
      Vreemdelingenzaken (ACVZ).
**** Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Algemene Energieraad (AER).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>