<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter		   Mr. F. Korthals Altes
Vicevoorzitter Prof.dr. W.J.M. van Genugten
Leden 			      Mw. S. Borren MA
			            Mw. mr. L.Y. Gonçalves-Ho Kang You
			            Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel
			            Prof.dr. A. de Ruijter
			            Mw. drs. M. Sie Dhian Ho
			            Prof.dr. A. van Staden
			            Lt-gen. b.d. M.L.M. Urlings
			            Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
			            Prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve
Secretaris 		  Drs. T.D.J. Oostenbrink
               Postbus 20061
               2500 EB DEN HAAG
               telefoon 070 - 348 5108/6060
               fax 070 - 348 6256
			            e-mail aiv@minbuza.nl
               www.AIV-Advies.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>       Leden werkgroep reactie op WRR-rapport
            ‘Minder pretentie, meer ambitie’
Voorzitter        Prof.dr. R. van der Hoeven
Leden             Dr. B.S.M. Berendsen
                  Mw. S. Borren MA
                  Dr. L. Schulpen
                  Ir. A. van der Velden
Secretaris		      Mw. mr. D.E. van Norren
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
     Woord vooraf
I    Belangrijke thema’s in de ontwikkelingssamenwerking    7
     I.1      Motieven, politieke theorieën en mensenrechten    7
     I.2      Ontwikkeling, groei en verdeling    8
     I.3      Armoedebestrijding    10
     I.4      Gender    11
     I.5      Mondiale publieke goederen, coherentie en multilateraal bestuur    11
     I.6      De 0,7%-norm    13
     1.7      Goed bestuur    14
     I.8      Fragiele staten    15
     I.9      Noodhulp    16
II   Rol andere actoren    17
     II.1     Rol maatschappelijke bewegingen en NGO’s    17
     II.2     Rol bedrijfsleven    19
III  Aangrenzende beleidsterreinen    21
     III.1    Migratie en ontwikkeling    21
     III.2    Demografie    22
IV   Uitvoering van ontwikkelingsbeleid    23
     IV.1     Interventie-ethiek    23
     IV.2     Concentratie (partnerlanden) en selectie (sectoren)    24
     IV.3     Landenspecificiteit, NLAID    25
V    Samenvatting    27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Dit advies gaat over het rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regerings-
beleid (WRR) ‘Minder pretentie, meer ambitie; ontwikkelingshulp die verschil maakt’,
van januari 2010, dat handelt over de toekomst van ontwikkelingssamenwerking.
De AIV acht een reactie op dit rapport relevant in het kader van de maatschappe-
lijke discussie over ontwikkelingssamenwerking. De AIV geeft geen alomvattend
commentaar op het rapport, maar heeft gekozen voor een aantal hoofdthema’s.
Het advies is voorbereid door de volgende leden van de Commissie Ontwikkelings-
samenwerking (COS): prof.dr. R. van der Hoeven (voorzitter), dr. B.S.M. Berendsen,
mw. S. Borren MA, dr. L. Schulpen, ir. A. van der Velden. Bijdragen werden voorts
geleverd door prof.dr. W.J.M. van Genugten (CMR), prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve (CVV),
Lt-gen. b.d. M.L.M. Urlings (CVV) en de overige leden van de COS. Het secretariaat
werd gevoerd door mw. mr. D.E. van Norren (secretaris COS), daarbij ondersteund
door mw. S.R. Airoldi (stagiaire).
De AIV heeft waardering voor de algemene analyse van het rapport van de WRR
over de internationale ontwikkelingen van de afgelopen vier decennia. Hij onder-
schrijft de brede benadering van de problematiek, in het bijzonder in de aandacht
voor mondiale publieke goederen. De AIV acht het rapport een welkome basis voor
een verdere dialoog over het Nederlandse ontwikkelingsbeleid. De AIV waardeert de
beschrijving door de WRR van de processen die tot ontwikkeling leiden en de rela-
tivering van de rol die ontwikkelingssamenwerking hierin speelt. Bescheidenheid in
de doelstellingen van ontwikkelingssamenwerking is inderdaad geboden. De AIV wil
met dit advies zijn analyse naast die van de WRR leggen en opties voor de vormge-
ving van het toekomstig ontwikkelingsbeleid schetsen.
De AIV beschouwt als de belangrijkste conclusies van de WRR: ontwikkelingshulp
moet specifieker (maatwerk) zijn, professioneler (meer kennisopbouw), ontwik-
kelingsgerichter en voorbij de armoedebestrijding, breder en coherenter (inzet op
internationale publieke goederen, mondiaal bestuur), met een zekere rol voor be-
drijven en burgers. Voor Nederland betekent dit volgens de WRR: het meer inzetten
op duurzame economische bedrijvigheid in ontwikkelingslanden; het opbouwen van
kennis in Nederland en Europa; het subsidiëren van zuidelijke NGO’s eerder dan Ne-
derlandse NGO’s; het neerzetten van een professionele NLAID buiten het ministerie;
het kiezen voor niet meer dan 10 landen (voornamelijk in Afrika); het loslaten van
de 0,7%-norm; en het aanstellen van een minister die NLAID aanstuurt, maar ook de
Nederlandse mondialiseringsagenda.
De AIV zal eerst in dit advies de analyse van de WRR op een aantal belangrijke
thema’s behandelen. De behandelde thema’s zijn: motieven voor ontwikkelings-
samenwerking, groei en herverdeling, armoedebestrijding, gender, mondiale
publieke goederen, coherentie en multilateraal bestuur, de 0,7%-norm, goed bestuur,
fragiele staten en noodhulp. Daarna wordt ingegaan op de rol van andere actoren:
mondiale maatschappelijke bewegingen en het bedrijfsleven. Daarnaast behandelt
het advies de aangrenzende beleidsterreinen migratie en demografie. Het laatste
hoofdstuk over de uitvoering van ontwikkelingsbeleid behandelt de interventie-
ethiek, meetmethoden, concentratie en selectie, landenspecificiteit en NLAID.
Voorafgaand aan de behandeling van de genoemde thema’s, plaatst de AIV zeven
algemene kanttekeningen bij het WRR-rapport.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>1. De AIV is voorstander van een breed begrip van ‘ontwikkeling’ dat naast
   economische vooruitgang recht doet aan de rechtenbenadering, de politieke
   theorie over ‘human development’ (zie voor begripsomschrijving para I.1) en de
   sociale dimensie. De AIV is het eens met de brede benadering van de WRR, maar
   vraagt zich af of de WRR in zijn conclusies toch niet impliciet teruggrijpt op
   economische groei als definitie van ontwikkeling (paragraaf I.1 t/m I.3).
2. De AIV vraagt aandacht voor het perspectief van zuidelijke landen, dat zo
   belangrijk is voor ‘ownership’. De AIV is om die reden voorstander van hantering
   van het begrip internationale samenwerking en niet van het begrip hulp
   (paragraaf I.6).
3. De AIV maakt een andere analyse van de problemen rond de 0,7%-norm. De
   oplossing hiervoor is niet het loslaten van de norm, maar meerjarige besteding
   met meerjarige planning (paragraaf I.5 en I.6).
4. De AIV vindt dat gebrek aan goed bestuur in ontwikkelingssamenwerking geen
   afbreuk doet aan de noodzaak van ontwikkeling van rechtsstatelijkheid en
   democratisering in de zin van een participatief politiek stelsel dat gelijkheid van
   mensen voor de wet centraal stelt. Het nieuwe veiligheidsparadigma (zie verder
   onder fragiele staten) vergt daarnaast dat Nederland actief betrokken blijft in
   fragiele staten (paragraaf I.7 en I.8).
5. De AIV is beducht voor een te Nederlandse en statelijke invulling van de
   internationale samenwerking. Andere actoren in het ontwikkelingsbeleid zijn
   essentieel: de multilaterale instellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke
   organisaties. Het WRR-rapport draagt wel terecht de noodzaak van verbreding uit
   en bekritiseert de fragmentatie van internationale samenwerking (paragraaf II.1
   en II.2).
6. De AIV formuleert aanvullende aanbevelingen op het gebied van (a) gender
   (b) noodhulp (c) migratie en demografie. Zo moet niet alleen de toenemende
   armoede onder vrouwen in kaart worden gebracht, maar ook hun potentiële rol
   om te komen tot duurzame oplossingen (paragraaf I.4, I.9 en III.1 en 2).
7. Ten slotte is de AIV van mening dat er op basis van de gedegen analyse en de
   geformuleerde aanbevelingen van de WRR andere opties overwogen kunnen
   worden. Zo zijn er naast het voorstel om de Nederlandse ontwikkelings-
   activiteiten onder te brengen in een NLAID meer mogelijkheden voor de
   uitvoering van beleid, die een wellicht minder technocratische invulling aan het
   begrip ‘hulp’ geven en de verworvenheden van de herijking, zoals de integratie
   van diplomatie en ontwikkelingssamenwerking, in stand houden (paragraaf IV.1
   t/m IV.3).
De AIV heeft dit advies vastgesteld op 7 mei 2010.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>I          Belangrijke thema’s in de ontwikkelingssamenwerking
I.1        Motieven, politieke theorieën en mensenrechten
De AIV onderschrijft de notie dat ontwikkelingssamenwerking mede een instrument is
voor het sturen van mondiale interdependentie. De AIV wil wijzen op de door de WRR
duidelijk beschreven motieven voor ontwikkelingssamenwerking. Naast de Nederlandse
grondwettelijke opdracht1 om de internationale rechtsorde te bevorderen noemt het
rapport het morele motief – van zorg voor de medemens tot een verlangen naar een be-
tere wereld – en het verlichte eigenbelang. Dit behelst de bevordering van een stabiele
wereldorde alsook bevordering van economische vooruitgang in andere delen van de we-
reld, mede ten behoeve van de eigen economie. Ook vormt de onderlinge afhankelijkheid
op mondiale thema’s de basis voor gemeenschappelijke belangen: zoals bij klimaat,
biodiversiteit, voedsel, water en schaarste aan energie en grondstoffen. Zij vereist even-
eens een beter bestuur van de financiële systemen.
De AIV is van mening dat de constatering van de WRR in zijn inleiding dat bepaalde poli-
tieke filosofieën weinig praktisch zijn, consequenties heeft voor de conclusies van het
rapport, die echter niet expliciet gemaakt zijn. Politiek is a priori geënt op de aangehan-
gen levensovertuiging en het daarmee verbonden maatschappijbeeld.2 Het gaat hierbij
onder meer om het gedachtegoed van Nobelprijswinnaar Amartya Sen, die ontwikkeling
definieert als het creëren van een grotere mate van vrijheid (onder andere politiek, eco-
nomisch en sociaal). Dit gedachtegoed heeft veel aan belang gewonnen door het besef
dat macro-economische groei de kernproblemen van voedselvoorziening, armoede en
rechteloosheid van grote groepen mensen niet altijd oplost. Mede hierop zijn noties
als basisbehoeften3 en de voorziening daarvan in de ‘Millennium Development Goals’
(MDG’s) gebaseerd. De MDG’s worden door individuele (sociaal-economische) rechten
ondersteund.4 De MDG- en basisbehoeftenbenadering vindt haar oorsprong in discus-
sies over de doelstellingen en instrumenten van de ontwikkelingseconomie.5
1   Artikel 90 van de Grondwet.
2   Zo beschrijft de WRR in zijn inleiding de politieke filosofieën voor een andere dan economische bena-
    dering van ontwikkelingssamenwerking, maar koppelt hier de constatering aan vast dat ‘hun politieke
    betekenis beperkt is’ (p. 41).
3   En de instelling van de Human Development Index door de United Nations Development Programme
    (UNDP). Zie ook: M. ul Haq, ‘The Human Development Paradigm’ in S. Fukuda-Parr and A.V.K.S. Kumar,
    Readings in Human Development, Oxford University Press, Oxford, 2003 en K. Griffin en J. Knight, Human
    Development and the International Development Strategy of the 1990s, Macmillan, London, 1990.
4   Zie: AIV, ‘Een mensenrechtenbenadering van ontwikkelingssamenwerking’, advies nummer 30, Den Haag,
    april 2003; zie ook: Seminar on Human Rights and Millennium Development Goals, ministerie van Buiten-
    landse Zaken, mei 2009.
5   R. Jolly, ‘Employment, Basic Needs and Human Development: Elements for a New International Paradigm
    in Response to Crisis’, in Journal of Human development and capabilities, 2010, Vol. 11.1, pp. 11-36.
                                                          7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De AIV vindt dat de basisbehoeften- en rechtenbenadering essentiële toevoegingen zijn
aan het denken over ontwikkelingssamenwerking. De WRR kwalificeert de rechtenbena-
dering als zwaar leunend op de internationale juridische orde. ‘De betekenis daarvan is
in de dagelijkse praktijk echter niet sterk genoeg om richtinggevend te zijn voor de om-
vang of de aard van ontwikkelingshulp’ (p. 41). Dit is in principe juist, maar de rechten-
benadering heeft ook belangrijke voordelen. Ten eerste wordt hierdoor een actieve parti-
cipatie van ontvangers van de hulp als rechthebbenden bevorderd. Ten tweede bevordert
deze benadering de verantwoording door overheden, die hiermee juridische verplichtin-
gen hebben voor hun doen en (na)laten. Ten derde wordt bijgedragen aan de verantwoor-
ding van donoren die een verplichting hebben te komen tot een gunstig klimaat voor
ontwikkeling.6 Dit recht op ontwikkeling vindt inmiddels wel politieke erkenning, maar
geen juridische verankering in een verdrag.7 Nadere inzet van Nederland, gericht op een
omschrijving en verdere verankering van het recht op ontwikkeling gebaseerd op de
Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en de beide VN-mensenrechten-
verdragen van 1966, is van belang voor burgers in ontwikkelingslanden – ook al waar-
borgen de diverse mensenrechten in feite reeds hetzelfde.8 Een coherente en integrale
benadering ontbreekt. Daarom hechten ontwikkelingslanden hier sterk aan en hebben
zij bewerkstelligd dat bevordering van het recht op ontwikkeling integraal onderdeel uit-
maakt van de mandaten van de VN-Hoge Commissaris voor de Rechten van de Mens en
de VN-Mensenrechtenraad.9 Een mensenrechtenbenadering van ontwikkeling geeft ten
slotte ook een extra dimensie aan het verdelingsperspectief: het gaat uit van een mini-
mum niveau. Dit geldt vooral voor een groot aantal economische en sociale rechten.10
I.2        Ontwikkeling, groei en verdeling
De AIV onderschrijft de conclusie van de WRR dat er geen eenduidig recept voor ontwik-
keling te geven is: ‘ontwikkeling loopt via onverwachte combinaties van orde en chaos...’
(p. 94); er is geen ‘geloofwaardige Grote Theorie van Ontwikkeling’ (p. 63). De WRR
geeft een boeiende samenvatting van de verschillende theorieën inzake determinanten
van ontwikkeling: de (koloniale) geschiedenis, de natuurlijke condities, de kwaliteit van
politieke ideologieën, werkethiek, ‘geletterdheid’, landbouw (groene revolutie), grond-
stoffen, de markt, de staat en de aard van een eventuele democratie, alsook migratie.
Cultuur, religie, alsmede endemische ziekten die de productiviteit ondermijnen (malaria,
rivierblindheid, aids) kunnen daar nog aan toegevoegd worden. De WRR merkt terecht
op dat om tot ontwikkeling te komen landbouw (en landbouwmarkt) en de vorming van
6   Speech Navanethem Pillay, UN High Commissioner for Human Rights, 25 mei 2009, Den Haag.
7   Zie hierover ook de discussies in de ‘High Level Task Force on the implementation of the Right to
    Development’, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights.
8   Dit recht kan gezien worden als een clusterrecht van zowel economische, sociale en culturele als burger-
    en politieke rechten en bouwt als zodanig voort op de rechten zoals verwoord in de Universele Verklaring
    van de Rechten van de Mens (met name de artikelen 21-28).
9   De WRR stelt: ‘het denken in termen van rechten is echter niet voor iedereen de best mogelijke onder-
    bouwing van ontwikkelingshulp’ (p. 39).
10 De WRR stelt dat een rechtenbenadering geen oog heeft voor het verdelingsperspectief (p. 40). Zie ook:
    AIV, ‘Een mensenrechtenbenadering van ontwikkelingssamenwerking’, advies nummer 30, Den Haag,
    april 2003.
                                                       8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>een effectieve staat, voorafgaand aan het industrialisatieproces belangrijk zijn. Staat én
markt spelen een rol, aldus de WRR (p. 70).
De AIV onderschrijft het belang dat de WRR hecht aan nationale ontwikkelingsproces-
sen, waarbij rekening wordt gehouden met de ‘binding constraints’ voor groei. Het rap-
port concludeert dat landen vanuit verschillende startsituaties ‘trajecten zullen moeten
volgen die een hoge mate van eigenheid hebben’ (p. 67). De WRR lijkt in zijn rapport het
debat echter te depolitiseren door de aandacht te leggen op de landenspecifieke analy-
se met betrekking tot ‘constraints’ in de groei (en opbouw van deskundigheid in dezen).
De WRR volgt de argumentatie van Wereldbankonderzoeker Ravallion dat rijkere landen
zich fiscale herverdeling kunnen permitteren, maar armere landen niet (p. 174).11 De AIV
is echter van mening dat uit zowel economisch als sociaal perspectief aandacht nodig is
voor ongelijkheid. Onderzoek, zoals de WRR dat zelf ook aanhaalt, heeft aangetoond dat
verkleining van de inkomensongelijkheid kan bijdragen tot economische groei.12
Herverdeling tussen landen en binnen landen kan armoede verminderen en groei
stimuleren,13 vooral als er een voldoende maatschappelijke meerderheid ontstaat over
de te volgen sociaaleconomische beleidslijnen.14 De AIV zei hierover eerder dat bij ar-
moedevermindering ten gevolge van groei sprake is van twee componenten: een groei-
en een verdelingscomponent. Deze kunnen elkaar versterken – namelijk bij een meer
gelijke inkomensverdeling – of tegenwerken, bij een meer scheve verdeling. In het eerste
geval is er sprake van ‘pro-poor’groei.15
Ten slotte merkt de WRR terecht op dat de omstandigheden waarin integratie in de
wereldmarkt moet plaatsvinden nu anders zijn dan voor de ontwikkelde landen in het ver-
leden; de eigen beleidsruimte voor het voeren van industriepolitiek door ontwikkelings-
landen is door de WTO aanzienlijk ingeperkt. ‘De rijke landen trappen zo de ladder weg
waarlangs zij zelf omhoog geklommen zijn’ (p. 93). De AIV ziet graag dat de discussie
11 Dit is gebaseerd op het onderzoek van M. Ravallion, ‘Do poorer countries have less capacity for
    redistribution?’, Policy research Working paper 5046, World Bank, Washington DC, 2009.
12 F. Stewart, Income distribution and development, in J. Toye, (ed.), Trade and development for the 21st
    century, Edward Elgar, Cheltenham, 2003 en H. Dagdeviren, et.al. Redistribution does matter: Growth and
    redistribution for Poverty Reduction, in A. Shorrocks en R. van der Hoeven (eds), Growth, Inequality and
    Poverty: Prospects for Pro Poor Economic Development, Oxford University Press, Oxford, 2005.
13 Eén van de ideeën is dat de ontwikkelingssamenwerking op de lange duur moet overgaan in een systeem
    van internationale middelenoverdracht naar analogie van overgang van de particuliere armoedebedeling in
    de 19de eeuw naar een systeem van een welvaartsstaat (Nederlandse Nobelprijswinnaar Jan Tinbergen);
    zie UNDP Human Development Report 1994, p. 84.
14 Gekeken kan worden of het opzetten van overleginstituties naar het voorbeeld van de Sociaal Economische
    Raad (SER) een nuttige Nederlandse bijdrage kan zijn. Sociaal overleg, mede mogelijk gemaakt door de
    SER, heeft bijgedragen aan het feit dat Nederland zich bevindt onder de top 5 van de meest globaliserende
    landen – volgens de laatste globaliseringsindex van het A.T. Kearney en het Foreign Policy Magazine – en
    tegelijkertijd daarmee een welvaartsstaat combineert met lagere werkloosheid dan in de meeste Euro-
    pese landen.
15 Zie: AIV, ‘Private sector ontwikkeling en armoedebestrijding’, advies nummer 50, Den Haag, oktober 2006,
    p. 10.
                                                        9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>over de vermindering van beleidsruimte die met name de armere ontwikkelingslanden
hebben, doorgetrokken wordt in de voorstellen tot grotere nationale en internationale
coherentie.
I.3        Armoedebestrijding
De AIV is de opvatting toegedaan dat beleid gericht op de stimulering van de midden-
klasse, waarbij de allerarmsten als lagere prioriteit opgegeven worden, praktisch en
ethisch onhoudbaar is.16 De AIV erkent dat middenklassenvorming essentieel is, maar
dit hoeft niet in te houden dat men generaties allerarmsten als min of meer uitzichtloos
terzijde schuift, terwijl ook zij recht hebben op toegang tot voedsel, water, onderwijs, ge-
zondheidszorg en banen. De AIV steunt de herbezinning van de WRR ten gunste van de
productieve sectoren, maar onderwijs en gezondheidszorg zijn ook noodzakelijk voor de
productieve sectoren die gezonde en goed opgeleide jongeren nodig hebben. Dit is zeker
van belang in landen die een grote jonge bevolking hebben, zoals in Afrika.17 Het veron-
achtzamen van de onderklasse kan daarnaast grote conflicten veroorzaken. En, zoals de
WRR zelf vaststelt, een ‘trickle-down’-effect vindt vaak niet plaats.
Dit betekent dat de AIV de internationale consensus ten behoeve van het behalen van
de MDG’s inhoudelijk en politiek essentieel vindt, maar dan wel in samenhang met de
Millennium Declaration (2000), en de afspraken gemaakt tijdens de VN-vrouwenconfe-
rentie in Beijing (1995).18 Deze verklaringen geven namelijk een nadere invulling van
deze doelen en plaatsen ze in de politieke context. Dit betekent dat uitbanning van
armoede, bevordering van vrouwenrechten en de meetbaarheid van voortgang centraal
staan, waarbij aangetekend wordt dat MDG 7 en 8 (milieu en de verantwoordelijkheid
van rijke landen) vooralsnog de minst concrete verplichtingen in zich dragen voor donor-
landen.
De AIV is voorstander van grotere investeringen in de lokale economie, op een sociaal
en ecologisch duurzame wijze, inclusief klimaatadaptatie.19 Met name onderwijs zal dan
ook meer afgestemd moeten worden op de daadwerkelijke behoeftes binnen landen en
regio’s zelf. Dat betekent bijvoorbeeld in rurale gebieden het integreren van kennis over
landbouw en veeteelt in de primaire opleiding, samen met nieuwere ontwikkelingen,
zoals het gebruik van ICT. Met de WRR vindt de AIV dat verbetering van opleidingen van
16 De AIV stelt dan ook vraagtekens bij de zinsnede in het WRR-rapport: ‘Daar hoort ook bij dat armoede-
    bestrijding niet als mantra functioneert en dat armen niet per se overal en altijd direct van de gegeven
    hulp hoeven te profiteren – middenklassenvorming is essentieel voor ontwikkeling’ (p. 279).
17 Zie: AIV, ‘Demografische veranderingen en ontwikkelingssamenwerking’, advies nummer 66, Den Haag,
    juli 2009.
18 Hier zijn twaalf gebieden vastgesteld waarop de gelijkheid van vrouwen en mannen wordt belemmerd en
    waarop dus specifieke acties moeten worden ondernomen: vrouwen en armoede; onderwijs en opleidin-
    gen voor vrouwen; vrouwen en gezondheid; geweld jegens vrouwen; vrouwen en gewapende conflicten;
    vrouwen en economie; vrouwen, macht en besluitvorming; institutionele mechanismen ter bevordering van
    de gelijkheid van vrouwen en mannen; de mensenrechten van vrouwen; vrouwen en de media; vrouwen en
    het milieu; en jonge meisjes.
19 Zie: ‘Report of the Commission of Experts of the President of the United Nations General Assembly on
    reforms of the International Monetary and Financial System’, UN New York, 21 September 2009.
                                                      10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>leerkrachten essentieel is: bijvoorbeeld door middel van het ontwikkelen van contextrele-
vante competentieprofielen en leerstof zoals het ‘lifeskill curriculum’.20
I.4        Gender
Ten minste zeventig procent van de honger en absolute armoede in de wereld betreft
vrouwen en meisjes.21 De AIV ziet het ontbreken van enige genderanalyse binnen het
rapport dan ook als een lacune. De positie van vrouwen met betrekking tot armoede in
de wereld wordt niet beschreven, maar vooral ook niet de belangrijke rol die vrouwen
spelen en kunnen spelen in lokale ontwikkeling, landbouw, microfinanciering, sociale
cohesie, onderwijs en gezondheidszorg. Vele onderzoeken tonen aan dat het opleiden
van meisjes (p. 204) een bijdrage levert aan economische en democratische vooruit-
gang, omdat dit leidt tot betere gezondheid, minder kinderen en betere economische en
politieke participatie.22
De AIV beveelt aan dat oplossingen op het gebied van ontwikkeling en andere mondiale
vraagstukken altijd mede gebaseerd worden op een gedegen genderanalyse. Dit bete-
kent dat effecten van beleid op het bredere coherentievraagstuk altijd getoetst moeten
worden aan het effect op verbetering in de levens van vrouwen. Dit realiseren vergt ook
dat er een actief beleid gevoerd wordt op het tegengaan van huiselijk, communaal en
oorlogsgeweld tegen vrouwen. Ook vraagt het dat vrouwen evenredig deel uitmaken van
de besluitvorming op alle niveaus – ook in fragiele staten en vredesmissies (Veiligheids-
raad Resolutie 1325).
I.5        Mondiale publieke goederen, coherentie en multilateraal bestuur
De AIV onderschrijft in grote lijnen de aanbevelingen van de WRR op het terrein van mon-
diale publieke goederen (‘Global Public Goods’).23 De AIV acht de multilaterale instel-
lingen bij voorkeur geschikt met betrekking tot het management van mondiale publieke
20 ‘Lifeskill curriculum’ gaat over relevante kennis en ‘levens’-vaardigheden die behoren in het primaire,
    secondaire en tertiaire (leraren-) onderwijs: fysieke en geestelijke gezondheid, milieubewustzijn, gender-
    en seksuele opvoeding, zuigelingenzorg, geestelijke stromingen, conflicthantering en vredesonderwijs, ICT
    – en afhankelijk van de situatie – lokale voedselzekerheid, water- en energie-oplossingen.
21 De laatste cijfers van de Wereldbank zijn dat armoede (minder dan 1.25 US dollar per dag) nu is opge-
    lopen tot boven de 1.5 miljard, en honger tot 1.02 miljard. Inschattingen zijn dat het aandeel vrouwen
    in verhouding groeit door de gecombineerde voedsel-, economische en klimaatcrisis, plus teruglopende
    overmakingen en verbonden problemen rondom geweld tegen vrouwen, World Development Report 2010
    van de Wereldbank.
22 De WRR stelt dat ‘de empowerment van vrouwen alleen zinvol is als al veel beweging op dit gebied bestaat.
    In dat laatste geval zal het toetsingskader vooral draagvlak en kwaliteit zijn’ (p. 270).
23 Er zijn verschillende definities van de mondiale publieke goederen in omloop. ‘Global Public Goods’ hebben
    twee karakteristieken, namelijk non-exclusiviteit en non-rivaliteit: je kunt er niemand van buiten sluiten en
    het gebruik ervan gaat niet ten koste van anderen. Grootste problemen zijn moeizame prijsbepaling,
    ‘free riders’ en ‘prisoners dilemma’ (niemand neemt actie). Zie hierover onder andere: ‘Report of the
    International Task Force on Global Public Goods, Meeting Global Challenges: International Cooperation in
    the National Interest’, Stockholm, 2006; en R.C.P.M. Went, ‘Internationale publieke goederen: karakteris-
    tieken en typologie’, WRR-publicatie januari 2010.
                                                        11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>goederen en het tegengaan van ‘Public Bads’.24 Daarbij is het wel essentieel dat de
sturing van deze instellingen internationaal gebalanceerd is, zoals bijvoorbeeld voor de
Wereldbankgroep is voorgesteld in het Zedillo rapport ‘Repowering the World Bank for
the 21st Century’ van oktober 2009. Nederland moet zich ervoor inspannen dat de vijf
hoofdaanbevelingen van dit rapport serieus worden besproken en zo mogelijk op korte
termijn leiden tot concrete maatregelen.25 Eenzelfde bestuurlijke ‘doorlichting’ is rele-
vant voor andere multilaterale organisaties, zoals het IMF. Ook het voorstel van Stiglitz
voor een ‘Global Economic Coordination Council’ (p. 164 en 242) verdient serieuze
bestudering. Voorkomen moet echter worden dat nieuwe structuren ontstaan, terwijl de
oude niet hervormd zijn.26
De AIV benadrukt met de WRR het belang van coherentie van beleid: neem niet met de
ene hand terug wat je met de andere geeft.27 Het gebrek aan coherentie met andere
beleidsterreinen – migratie, overmakingen (‘remittances’), handelsliberalisering, finan-
ciële stabiliteit, internationaal fiscaal stelsel, voedsel, klimaat en grondstoffen – maakt
dat ontwikkelingssamenwerking sterk aan effectiviteit inboet. Multilaterale instellingen
hebben op mondiaal niveau een belangrijke rol bij het invullen van de coherentie. De
AIV ondersteunt dan ook ten zeerste de aanbevelingen van de WRR over de aanvulling
van de rol van de minister voor Ontwikkelingssamenwerking met coherentie, voor het
opstellen en operationaliseren van de mondialiseringagenda.28 Het handhaven van een
minister voor ontwikkelingssamenwerking met een coherentieportefeuille en zijn/haar
24 Zo miste Afrika 7-8% van het BNP (in respectievelijk 2008, 2007) door illegale geldstromen zoals be-
   lastingparadijzen en onjuist prijzen van goederen en diensten (Global Financial Integrity GFI, 2010). Dit
   probleem lijkt veel groter dan het corruptieprobleem van Afrikaanse staten. Zie: D. Karr en D. Cartwright-
   Smith, ‘Global Financial Integrity: Illicit Financial Flows from Africa: Hidden Resource for Development’,
   Global Financial Integrity, maart 2010.
   Definitie van Global Public Bads: ‘Global Public Goods and Global Public Bads can have two sources. They
   can be product of positive or negative cross-border spillovers of country level action, or they can be
   generated by global systemic effects and the externalities can be indirect – travelling directly from one
   country to country or person to person’ uit I. Kaul et al., ‘Global Public Goods, International Cooperation
   in the 21st Century’, Oxford University Press, Oxford, 1999.
25 In het bijzonder is aandacht gewenst voor de aanbeveling het Wereldbankbestuur te verkleinen, dit non-
   resident en van ministerieel niveau te maken, en zich te doen concentreren op hoofdzaken van strategie
   en beleid alsmede toezicht op de President. Daarnaast wordt aanbevolen de stemverhoudingen billijker te
   doen zijn voor de ontwikkelings- en transitielanden alsmede de oververtegenwoordiging van de geïndustri-
   aliseerde landen, vooral Europa, te beëindigen. Een strategisch belangrijk aspect voor Nederland is dat
   de aanbevelingen legitimiteit geven aan de politieke aansturing van de Wereldbankgroep - een legitimiteit
   die ontbreekt wanneer de G20 de lakens uitdeelt.
26 Op p. 287 stelt de WRR dat ‘de VN leveren zinvolle ideeën maar zijn organisatorisch en uitvoerend zwak.
   (..) nieuwe vormen en structuren zullen moeten ontstaan. De opdracht voor Nederland luidt vooral om dit
   proces actief te bevorderen’.
27 In tegenstelling tot mondiale publieke goederen, die gaan over collectieve belangen, gaat coherentie over
   het verenigen van tegenstrijdige belangen.
28 Het SER-advies ‘Duurzame globalisering: een wereld te winnen 2006-2008’, nummer 6, 20 juni 2008 en
   kabinetsreactie van 6 januari 2009 geven hiertoe al een aanzet.
                                                          12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>aanwezigheid in de Ministerraad is daarvoor van groot belang.29 Zo zou de minister voor
Ontwikkelingssamenwerking bevoegdheden moeten hebben om het beleid van andere
ministeries coherent te laten zijn aan de ontwikkelingsdoelstellingen van Nederland.
In EU-verband is er overigens de laatste jaren, mede op Nederlands initiatief, veel aan-
dacht besteed aan dit onderwerp. De AIV is hierop in zijn advies ‘Nederland en de Euro-
pese ontwikkelingssamenwerking’ nader ingegaan.30
De AIV beveelt aan tevens een schatting te maken van de negatieve effecten van Neder-
lands handelen op ontwikkelingssamenwerking.31 Het opheffen hiervan door middel van
meer coherentie is eveneens een te becijferen bijdrage aan ontwikkelingsinspanningen
en zou in de jaarlijkse resultatenrapportage van Nederlands beleid ten aanzien van ont-
wikkelingslanden meegenomen kunnen worden.
Ten slotte wil de AIV, met het oog op de mondiale publieke goederenbenadering, pleiten
voor het blijven hanteren van het begrip ‘internationale samenwerking’ in plaats van
hulp, omdat in het begrip ‘hulp’ niet tot uitdrukking komt dat een land zelf verantwoor-
delijk is voor zijn ontwikkeling (‘ownership’). Ongelijke machtsverhoudingen zijn altijd
aanwezig, ook tussen ontwikkelde landen. De term hulp bevestigt die ongelijkheid, in de
hoofden van de ontvangers, maar vooral in die van noordelijke functionarissen die daar-
mee minder ontvankelijk kunnen zijn voor de inzichten uit het Zuiden.
I.6        De 0,7%-norm
De AIV is voorstander van het vasthouden aan de 0,7%-norm.32 Het is gezond budget-
tair beleid om vast te leggen hoeveel geld er beschikbaar is voor de komende jaren. Het
bezwaar tegen de norm zou zijn dat deze zou leiden tot bestedingsdruk. Bestedingsdruk
wordt echter veroorzaakt door budgettaire deadlines, niet door het volume. De AIV raadt
dan ook aan te komen tot een meerjarige begroting gekoppeld aan meerjarige strate-
gische landenplannen. Verder zou een eenzijdig loslaten door Nederland van de norm
worden gezien als een (negatief) politiek signaal, dat niet in overeenstemming is met de
verplichting die de EU- en G-8 leden jegens elkaar zijn aangegaan. De norm berust op
29 De AIV wijst er overigens op dat de rol van de Nederlandse minister voor Ontwikkelingssamenwerking op
    dit terrein reeds lang wordt onderkend. Dit kwam voor het eerst aan de orde in de beleidsnota ‘Ontwikke-
    lingssamenwerking in Wereldeconomisch Perspectief’ uit 1979.
30 Zie: AIV, ‘Nederland en de Europese ontwikkelingssamenwerking’, advies nummer 60, Den Haag,
    mei 2008.
31 De WRR stelt ‘Mozambique verliest als gevolg van de suikerpolitiek van de EU bijna evenveel als het land
    aan Europese hulp ontvangt. Dit brengt met zich mee dat waarschijnlijk veel meer ontwikkelingswinst te
    halen valt buiten de wereld van de klassieke ontwikkelingshulp dan daarbinnen. Er zitten op dit moment
    onevenwichtigheden in het wereldhandelssysteem, in het stelsel van fiscale regelingen, in de wijze waar-
    op kapitaalstromen worden gereguleerd, in de klimaatafspraken en in het (niet) vrije verkeer van mensen.
    De effecten daarvan op ontwikkeling zijn veel groter dan die van directe hulp (..). Ontwikkelingshulp moet
    daarom niet alleen specifieker worden, maar ook breder (p. 189). Een recent artikel in dagblad Trouw
    (26 April 2010) vermeldt dat de illegale stroom geld uit ontwikkelingslanden, door ondermeer belasting-
    ontduiking door Europese bedrijven, zeven maal groter is dan uit Europese ontwikkelingsfondsen.
32 Zie: AIV, ‘Private sector ontwikkeling en armoedebestrijding’, advies nummer 50, Den Haag, oktober 2006.
    De Nederlandse norm is overigens feitelijk 0,8%; hieronder vallen ook internationale milieu-uitgaven.
                                                      13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>berekeningen door Tinbergen in de jaren ’60 van de vorige eeuw over de benodigde
kapitaaloverdracht naar ontwikkelingslanden.33 Soms wordt getwijfeld of deze oorspron-
kelijke berekeningswijze nog wel de noden van de derde wereld weergeeft. Twee rapporten
van de afgelopen jaren34 komen echter tot de conclusie dat een bedrag gelijk aan 0,7%
van het GDP van ontwikkelde landen redelijk overeen lijkt te komen met hetgeen thans
nodig is om de MDG’s te halen.35 Het huidige mondiale bedrag van ontwikkelingshulp
komt neer op iets minder dan de helft. Wanneer alle aanbevelingen van het WRR-rapport
worden overgenomen inclusief de mondiale publieke goederen dan zal een herberekening
waarschijnlijk hoger uitvallen.
I.7       Goed bestuur
De AIV is met de WRR van mening dat goed bestuur geen absolute voorwaarde hoeft
te zijn voor hulp, maar benadrukt dat een participatief proces belangrijk is voor ontwik-
keling. De AIV is van mening dat ook het opdoen van ervaring met verkiezingen deel
uitmaakt van het groeiproces. De AIV vindt dat het door de WRR geconstateerde gebrek
aan goed bestuur36 geen afbreuk doet aan de noodzaak van verdere ontwikkeling van
rechtsstatelijkheid en democratisering in de zin van een participatief politiek stelsel dat
gelijkheid van mensen voor de wet centraal stelt.
De WRR pleit voor een ‘good enough governance’-benadering.37 Hoewel de WRR-lijn van
denken er één is die vooral reageert op, wat men zou kunnen noemen, de eerste genera-
tie denkers over ‘good governance’ geldt hier dat de door hem voorgestelde benadering
33 Box by Jan Tinbergen in UNDP, 1994, Human Development Report, UNDP, New York, p. 88.
34 Zie: E. Zedillo et al., ‘Report of the High-Level Panel on Financing for development’, 2002 en de ‘UN
    Millennium Project, Report to the Secretary General. Investing in development. A practical Plan to Achieve
    the Millennium Development Goals’, 2005.
35 Ter relativering: de fiscale stimulans ter beperking van de crisis is gemiddeld 4-5% van het NI in de OECD-
    landen; de financiële steun voor het bankwezen 35% van het NI en in Nederland 46,5%. Deze laatste
    bedragen omvatten ook leningen, waar een gedeelte terugkeert naar de overheid. Niettemin argumenteert
    Van Bergeijk op basis van deze cijfers dat de Nederlandse steun aan het bankwezen in 2009 meer is dan
    de ontwikkelingssamenwerking sinds de Tweede Wereldoorlog. Zie hierover: Van Bergeijk, ESB, (Econo-
    misch Statistische Berichten), 16 oktober 2009.
36 De WRR stelt: ‘In de meeste ontwikkelingslanden controleert het parlement de regering niet; het is
    meestal vooral een ja-knikmachine samengesteld uit loyale parlementariërs of een reservebank waar
    ambitieuze personen wachten tot het hun beurt is om ‘het veld’ op te gaan’ (p. 144). En ‘audit’-instituties
    als rekenkamers [zijn] vaak vleugellam, zijn veel politieke partijen eerder gecentreerd rond personen dan
    rond ideeën, en weten ‘partijen aan de macht [vaak] niet om te gaan met ‘loyale’ oppositie’ (idem)’.
37 De WRR stelt dat dit impliceert dat ‘niet alleen veel meer bescheidenheid over de doelen die gesteld
    mogen worden, maar gaat er ook vanuit dat de legitimiteit en responsiviteit van een staat verschillende
    vormen kunnen aannemen. Democratie wordt niet heilig verklaard, en er wordt erkend dat participatie en
    representatie van burgers veelal gebrekkig zullen zijn. De ‘good enough governance’-benadering’ zet dan
    ook in op het ontwikkelen van een effectieve maar beperkte overheid. Waar de aanhangers van de ‘goed
    bestuur these’ een rechtlijnig vooruitgangsgeloof hebben, benadrukt het principe van ‘good enough
    governance’ dat ontwikkeling nooit gelijkmatig verloopt, er nadelige gevolgen zijn en dat veranderingen
    alleen ontstaan door politieke allianties en niet door contracten’ (p. 144).
                                                        14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>getuigt van realiteitszin. De AIV kan zich hierin vinden zolang in de ‘good enough
governance’ benadering maar duidelijk blijft dat er basiswaarden zijn waaraan elke rege-
ring zich te houden heeft.
De WRR stelt terecht dat sociale cohesie, oftewel de aanwezigheid van groepsoverstij-
gende relaties, een bepalende factor is voor een effectieve samenleving. De staatsvorm
moet dan ook geënt zijn op de (historische) sociale en institutionele weefsels. De AIV is
het hiermee eens, zij het dat er ook kanttekeningen te plaatsen zijn bij een te algemene
aanname van dit principe. In Botswana heeft dit bijvoorbeeld geleid tot een succesfor-
mule, maar het kastensysteem in India is een voorbeeld waarbij het sociale weefsel de
emancipatie van groepen juist verhinderd. Ook in deze zin is het ook door de WRR be-
pleite maatwerk in analyse essentieel.
I.8       Fragiele staten
Naar de mening van de AIV is de afgelopen jaren terecht de nadruk in het Nederlandse
beleid op het gebied van ontwikkelingssamenwerking voor een deel verlegd van landen
met een goed bestuur naar hulp aan fragiele staten.38 De WRR maakt nogmaals zicht-
baar dat indien ‘goed bestuur’ als voorwaarde voor ontwikkelingssamenwerking wordt
gehanteerd, een belangrijke groep fragiele staten wordt buitengesloten, terwijl juist deze
staten de grootste behoefte hebben aan versterking van het maatschappelijk midden-
veld, bedrijfsleven en kwaliteit van bestuur.
Fragiele staten kunnen ook een internationaal veiligheidsrisico vormen via terrorisme,
gewapende conflicten, grensoverschrijdende criminaliteit, piraterij en verstoring van de
toegang tot energie en grondstoffen. Ook veroorzaken fragiele staten vluchtelingenstro-
men die andere staten zwaar kunnen belasten, vooral in de regio.39 De AIV verwerpt dan
ook de aanbeveling van de WRR dat betrokkenheid van Nederland bescheiden kan zijn
wanneer overheden niet goed functioneren; dit is in tegenspraak met het bovenbeschre-
ven nieuwe veiligheidsparadigma.40 Het probleem van fragiele staten is het ernstigst
in Afrika ten zuiden van de Sahara en de problemen in deze staten kunnen gemakkelijk
overslaan naar buurlanden en zo regionale instabiliteit veroorzaken.
In de 3D-benadering (defensie, ‘development’ en diplomatie) blijft het aspect van de diplo-
matie vaak achter.41 Dit onderstreept het belang van het benadrukken van het politieke
karakter van internationale samenwerking, dat zich slecht verhoudt met een onderscheid
tussen technocratische ‘hulp’ en politieke samenwerking. De AIV vraagt vooral aandacht
voor de coördinatie tussen de verschillende actoren, in het bijzonder tussen militairen
38 Zie: AIV, ‘Crisisbeheersingsoperaties in fragiele staten: de noodzaak van een samenhangende aanpak’,
    advies nummer 64, Den Haag, maart 2009 en prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve, From War to the Rule of Law:
    peacebuilding after violent conflicts, Amsterdam University Press, Amsterdam, 2007.
39 Zie: AIV, ‘Het nieuwe strategisch concept van de NAVO’, advies nummer 67, Den Haag, januari 2010.
40 De WRR stelt: ‘In een beperkt aantal landen [in Afrika] functioneert de overheid de facto niet, en kan de
    betrokkenheid van Nederland bescheiden zijn’ (p. 193).
41 Zie over de definitie van de verschillende begrippen, waaronder comprehensive approach en whole of
    government approach: AIV, ‘Crisisbeheersingsoperaties in fragiele staten: de noodzaak van een samen-
    hangende aanpak’, advies nummer 64, Den Haag, maart 2009, p. 16.
                                                       15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>en non- gouvernementele organisaties (NGO’s) in fragiele staten, en de afstemming van
alle ministeries in Nederland bij vredesoperaties (de zogenaamde Whole of Government
Approach). Het actief betrekken van vrouwen in vredesprocessen moet een essentieel
onderdeel zijn in het Nederlandse beleid.
I.9      Noodhulp
Noodhulp betreft een aanzienlijk percentage van de Nederlandse internationale samen-
werking (circa 10%). Het bepaalt waarschijnlijk voor een nog groter deel de maatschap-
pelijke beeldvorming van ontwikkelingssamenwerking. De AIV vraagt aandacht voor de
vraag hoe noodhulp zich verhoudt tot belendende beleidsterreinen. De afstemming van
noodhulp met conflictpreventie, het voorbereid zijn op rampen, klimaatadaptatie en de
ontwikkeling in fragiele staten zijn belangrijke vraagstukken voor de inrichting van de
Nederlandse internationale samenwerking.42
.
42 Zie hierover Inspectie Ontwikkelingssamenwerking en Beleidsevaluatie (IOB), ‘Evaluatie Nederlandse
    humanitaire hulp’, nummer 303, juli 2006, ministerie van Buitenlandse Zaken.
                                                    16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>II         Rol andere actoren
II.1       Rol maatschappelijke bewegingen en NGO’s
De AIV is met de WRR van mening dat noordelijke NGO’s meerwaarde hebben in landen
waarmee de Nederlandse overheid geen relatie wil aangaan (zoals repressieve staten)
dan wel wanneer er ‘geen regering is’ (p. 270).43 De AIV onderschrijft de noodzaak van
versterkte investeringen in kennisontwikkeling (ook) in de civiele sector (p. 271), doch
beveelt aan dat de overheid haar eigen rol in dit geheel duidelijker expliciteert. Juist het
ontbreken van een overkoepelende visie van de overheid op de waarde van de civiele
sector voor armoedebestrijding moet volgens de AIV worden gezien als één van de rede-
nen achter de terechte kritiek van de WRR dat het overheidsbeleid, gericht op effectivi-
teit, geleid heeft tot meer bureaucratie, maar niet altijd tot meer professionalisering of
samenwerking met of tussen NGO’s.44 De AIV omarmt de aanbeveling van de WRR om
de Nederlandse expertise in maatschappelijke bewegingen als speciale deskundigheid
te erkennen (p. 264).45
Gezien het belang van versterking van het maatschappelijk middenveld in ontwikkelings-
landen beveelt de AIV aan de samenwerking met maatschappelijke bewegingen (civilate-
rale samenwerking) nader te analyseren om tot een optimaal subsidiekader te komen.
De AIV is van mening dat een groot deel van de NGO’s actief is in meerdere elkaar ver-
sterkende rollen; een scherp te scheiden beoordelingskader, zoals de WRR dat voorstelt,
is niet wenselijk. De rollen die de WRR onderscheidt voor NGO’s komen overeen met de
drie algemeen geaccepteerde interventiestrategieën (pp. 267-269): directe armoede-
bestrijding, maatschappijopbouw en beleidsbeïnvloeding.46 De WRR is om begrijpelijke
redenen in zijn analyse niet toegekomen aan het medefinancieringsstelsel. Een optimaal
subsidiekader zou behelzen een patroon van expertise, specialisatie, samenwerking,
43 Overigens gaat het niet alleen om NGO’s maar om mondiale civiele sociale bewegingen, waarbinnen noor-
    delijke en zuidelijke actoren samenwerken. Door civiele bewegingen alleen NGO’s te noemen blijven een
    belangrijk deel van de civiele actoren buiten beeld.
44 Overheidsbeleid kan ook averechtse effecten hebben zoals de 25%-regel voor eigen bijdragen om draag-
    vlak aan te tonen, die tot het elkaar beconcurreren heeft geleid van NGO’s en het openstellen van het
    medefinancieringsbeleid voor one-issue-organisaties, die nu met de grote organisaties moeten fuseren
    om versnippering tegen te gaan. De 25% eis leidt tot professionalisering van de fondsenwerving, met als
    gevolg dat 87% van de bevolking aangaf zich te storen aan goede doelen marketing (Nederlands Dagblad,
    9 maart 2010).
45 De AIV vindt dat de WRR tegenstrijdig is met de opmerking dat ‘Nederland is eveneens koploper met
    investeringen in het maatschappelijk middenveld, terwijl we, ondanks de Nederlandse verzuilingsgeschie-
    denis, niet uitblinken in kennisontwikkeling over dat onderwerp’ (p. 223).
46 M. van der Wal, ‘Een sector onder vuur – ontwikkelingssamenwerkingsorganisaties en hun strategieën
    in een veranderende wereld’, KIT Publishers bv, Amsterdam, 2009; R. Grotenhuis, ‘Over grenzen heen –
    nieuwe perspectieven in de strijd tegen armoede’, Cordaid, Den Haag, 2009; Stuurgroep Dialoog,
    ‘Internationale samenwerking in verandering – syntheserapport van de Dialoog 2008 ‘Ontwikkeling is
    verandering’, DGIS, Den Haag, 2008. Zie: <http://www.ontwikkelingisverandering.nl/uploaded_files/
    Syntheserapport_dialoog_ Ontwikkeling_is_Verandering.pdf>. De WRR hanteert een eigen terminologie.
                                                       17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>fusie en allocatie (landen- en sectorkeuze) dat maximale resultaten in de betrokken
ontwikkelingslanden garandeert. Met de huidige voorwaarden van de medefinanciering
wordt dit waarschijnlijk nog niet bereikt.47 De AIV stelt voor te komen tot een nadere
advisering in dezen.
In een nieuwe overheidsvisie moet tevens worden ingegaan op de terechte oproep van
de WRR aan Nederlandse NGO’s om een betere waakhondfunctie ten opzichte van de
Nederlandse overheid te spelen (p. 268). Vooral de spanning die dit – naar gebleken
is48 – kan geven met de ontvangen overheidsfinanciering maakt een duidelijk overheids-
beleid met respect voor de autonomie van de civiele actoren noodzakelijk.
De AIV is met de WRR van mening dat concentratie van NGO’s op landen en sectoren
gewenst is (p. 270).49 Bovendien acht de AIV harmonisatie tussen Nederlandse NGO’s
van belang in de vorm van clustering van activiteiten en fusies van Nederlandse en/of
internationale NGO’s. Ook een grotere samenhang dan wel complementariteit met de
Nederlandse bilaterale activiteiten is wenselijk, zolang deze niet de kritische waakhond-
functie van de Nederlandse maatschappelijke organisaties belemmert. De AIV onder-
schrijft de noodzaak van een verbreding van de agenda’s van NGO’s, maar constateert
dat men hiermee inmiddels al op de goede weg lijkt te zijn (pp. 271-272).50
De AIV is met de WRR van mening dat de groei in kwaliteit van zuidelijke NGO’s zal lei-
den tot een verschuiving van rollen in relatie tot noordelijke NGO’s.51 De AIV maant ech-
ter tot voorzichtigheid in de algemene aanbeveling tot directe financiering van zuidelijke
NGO’s. Directe financiering is vaak gericht op grote organisaties met een zekere ‘track-
47 Immers, de verdeling over historisch gegroeide identiteitsorganisaties wordt er niet mee overwonnen, al
    wordt het aantal subsidieontvangers verminderd. Deze partners bestaan voor een groot deel echter weer
    uit coalities van diverse organisaties met hun eigen besturen, doch een gezamenlijke penvoerder voor de
    subsidie.
48 Het project ‘26.000 gezichten’ in 2005, waarmee ICCO en Plan Nederland kritiek uitten op het asielbeleid
    van minister voor Vreemdelingenzaken en Integratie mw. M.C.F. Verdonk.
49 Onderzoek (R. Riddell, Does Foreign Aid Really Work?, Oxford University Press, Oxford, 2007) laat zien dat
    ‘generalist NGOs (those willing to turn their hand to anything) appear to have had more success in social
    sector activities, supporting health and education projects, but less success in implementing more technical
    and complex projects. In contrast, specialist NGOs with trained staff tend to have had far greater success
    with more specialised interventions’.
50 De analyse van het uitgavenpatroon van NGO’s is geen goede graadmeter voor de reeds ingezette verbre-
    ding, aangezien meer politieke taken een geringere investering vergen.
51 Zoals ook verwoord in Stuurgroep Dialoog, ‘Internationale samenwerking in verandering – syntheserapport
    van de Dialoog 2008 ‘Ontwikkeling is verandering’, DGIS, Den Haag, 2008. Zie: <http://www.ontwikkelingis
    verandering.nl/uploaded_files/Syntheserapport_dialoog_Ontwikkeling_is_Verandering.pdf>.
                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>record’, zoals de WRR ook opmerkt.52 Het sluit dus een groot deel van de organisaties
in het Zuiden buiten. Het identificeren en versterken van perspectiefrijke maatschap-
pelijke organisaties in ontwikkelingslanden vraagt expertise die de overheid niet ruim
bezit. Een aantal internationale NGO’s heeft hiermee inmiddels wel jarenlange ervaring
opgebouwd. De opkomst van zuidelijke NGO’s is de doelstelling en mede het gevolg van
succesvol beleid van noordelijke NGO’s.53 De vraag rijst tot slot tot wie zuidelijke NGO’s
zich moeten verhouden. Ondermijnt directe financiering door een andere staat hun onaf-
hankelijkheid niet? Lokt dit geen tegenmaatregelen uit door repressieve regimes?54 De
belangrijke waakhondfunctie van zuidelijke sociale bewegingen, zowel ten aanzien van de
eigen regering, als ook ten aanzien van de internationale donoren, moet niet uit het oog
worden verloren.
II.2      Rol bedrijfsleven
De AIV vindt met de WRR dat Nederland meer aandacht kan schenken aan de produc-
tieve sector in het ontwikkelingsbeleid. Programma’s hierin hebben onvoldoende samen-
hang. De AIV onderschrijft de nadruk die het WRR-rapport legt op het belang van econo-
mische groei voor ontwikkelingslanden om in de internationale economie te integreren,
maar zoals in de andere paragrafen al vermeld, aandacht voor groei is niet onvoorwaar-
delijk en zal voldoende elementen in zich moeten hebben voor zoveel mogelijk ‘pro-poor
groei’.55
Het AIV-advies ‘Private Sector Ontwikkeling en Armoedebestrijding’ duidt groei aan als
verreweg de belangrijkste factor bij armoedevermindering. Voor groei is de kwaliteit van
de binnenlandse instituties veruit het belangrijkst. Ontwikkelingslanden moeten het na-
tionale investeringsklimaat versterken. Echter, voor ‘pro-poor groei’, groei die (meer dan
evenredig) ten goede komt aan mensen in economische problemen, is tevens aandacht
nodig voor: (i) het verminderen van (gender-) ongelijkheid in de toegang tot productie-
factoren (zoals land en financiering) en markten, (ii) het prioriteren van investeringen
in arme regio’s en die sectoren waarin mensen die in armoede leven actief zijn, (iii) het
investeren in onderwijs, gezondheidszorg, infrastructuur en de ontwikkeling van de finan-
ciële sector, (iv) het stimuleren van toegang tot de formele economie.
De AIV vraagt aandacht voor het dilemma van de informele sector, waarin vaak meer dan
70% van de bevolking werkt. Het betrekken van deze vrouwen en mannen in de formele
economie vergt onder andere een aanzienlijke versterking en verhoging van de steun
52 J. Kranen, Shadowplay in Indonesian Development Cooperation: Direct funding of Southern NGOs (analyzing
    incentives and questioning surplus values), CIDIN, Nijmegen, 2009 (unpublished MSc thesis); N. Mange-
    laars, Taking direct funding of Southern NGOs to the next level: a study about incentives and surplus values,
    CIDIN, Nijmegen, 2009 (unpublished MSc thesis); R. Ruben, L. Schulpen & L. van Schendel, Direct Funding
    to Local Civil Society Organisations, CIDIN, Nijmegen, 2008 (Desk Study IS Academy).
53 Zo richtte Oxfam Novib mede Oxfam India op; zij droeg vervolgens haar eigen projecten over.
54 Zoals onder andere is voorgekomen bij de MATRA-projecten in Rusland en mensenrechtenprojecten in
    sommige Islamitische staten. Matra is het subsidiekader voor het stimuleren van maatschappelijke trans-
    formatie in Midden- en Oost-Europa van het ministerie van Buitenlandse Zaken.
55 Zie: AIV, ‘Private sector ontwikkeling en armoedebestrijding’, advies nummer 50, Den Haag, oktober 2006.
                                                        19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>aan de ontwikkeling van de financiële sector, zowel in de publieke als private sector.56
De aanbevelingen van de WRR voor het geconstateerde gebrek aan financieringsmoge-
lijkheden vergen een uitgebreide analyse van de tekortkoming in de huidige structuur.
Dit gaat verder dan de door de WRR genoemde ‘private equity’- en ander risicokapitaal
(p. 257). Ook het opheffen van barrières die vrouwen ondervinden bij marktdeelname is
essentieel.
De AIV is van mening dat het Nederlandse bedrijfsleven ook met andere investeringen
dan investeringen die aan de criteria van maatschappelijk verantwoord ondernemen
voldoen, bijdraagt aan ontwikkeling. De AIV beveelt aan dat het Nederlandse bedrijfs-
leven betrokken blijft bij het faciliteren van een lokaal en nationaal bedrijfsleven in ontwik-
kelingslanden. De mogelijkheden voor de Nederlandse ontwikkelingssamenwerking om
de armoede verminderende effecten van Foreign Direct Investment te versterken, liggen
vooral op het terrein van het investeringsklimaat, infrastructuur en financiële sector ont-
wikkeling. Daarnaast kan Nederland zich richten op verbetering van publiek-private samen-
werking door het ontwikkelen van risicoverminderende instrumenten, zoals garanties,
verzekeringen en derivaten. Dit is effectiever dan het verlenen van subsidies.57
56 Zie: AIV, ‘Private sector ontwikkeling en armoedebestrijding’, advies nummer 50, Den Haag, oktober 2006.
57 Idem, p. 12.
                                                     20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>III       Aangrenzende beleidsterreinen
III.1     Migratie en ontwikkeling
De AIV is van mening dat politieke aandacht voor de bijdrage van migratie aan ontwik-
keling en voor verbetering van de positie van migranten langs de lijnen van het AIV-advies
‘Migratie en Ontwikkelingssamenwerking’ nodig is.58 Migratie gaat niet om een net opge-
start en nieuw proces: migratie doet zich voor in vrijwel alle landen in Azië, Latijns-Amerika
en Afrika waarbij overheden actieve maatregelen nemen om de diaspora te betrekken bij
de ontwikkeling, zoals de WRR terecht opmerkt vaak, via eigen ministeries (p. 154).
Het WRR-rapport legt veel nadruk op het belang van migratie – in het bijzonder inter-
nationale migratie vanuit het Zuiden naar het Noorden – en op het belang van beleids-
coherentie. Enerzijds wordt dat gebruikt om het belang van de ontwikkelingssamenwer-
king te relativeren (overmakingen zijn wereldwijd belangrijker dan ODA en hebben een
directer effect op huishoudens aan de basis van de samenleving). Anderzijds wordt migra-
tie in verband gebracht met het feit dat de wereld steeds meer onderling is verbonden.
‘De middenklassen leiden daardoor steeds vaker ‘transnationale levens’ (p. 94). Er wordt
hiermee echter voorbijgegaan aan het feit dat veel van de allerarmste landen geen grote
aanwezigheid kennen van migranten in Nederland.59
De AIV is van mening dat bilateraal beleid gericht op eenzijdige terugkeer naar het land
van herkomst minder relevant is. Beter is te streven naar flexibele migratie dan wel flexi-
bele residentie, ook in EU-verband.60 Terugkeer op zich behoeft geen doel te zijn. Ontwik-
keling kan heel goed worden bevorderd door migranten naar hun land van herkomst te
laten gaan op basis van een tijdelijk contract. In die vorm kunnen zij van grote betekenis
zijn in een transnationaal netwerk. Daar komt bij dat migranten eerder geneigd zullen zijn
de kansen in hun land van herkomst te testen als zij niet worden geconfronteerd met de
harde dilemma’s van terugkeer of blijven in het land van verblijf.61 Het huidige beleid in-
zake migratie wordt naar de mening van de AIV te veel gedomineerd door de veiligheids-
agenda en de politieke noodzaak de effectiviteit van het asielbeleid aan te tonen door
nadruk te leggen op de terugkeer naar het herkomst land. Dit heeft minder relevantie
voor de ontwikkelingsagenda.
58 Zie: AIV, ‘Migratie en Ontwikkelingssamenwerking; de samenhang tussen twee beleidsterreinen’, advies
    nummer 43, Den Haag, juni 2005. Aanbevelingen zijn onder meer: flexibiliteit in tijdelijke verblijfsvergun-
    ningen ten behoeve van werk, onderwijs en culturele uitwisselingen (met aandacht voor partnerlanden);
    continuatie van ondersteuning van economische mogelijkheden van ontwikkelingslanden onder meer via
    hun export; een effectieve dialoog met migranten over ontwikkeling in het herkomstland; ontwikkelings-
    relevante terugkeerprojecten; stimuleren van ontwikkelingseffecten van overmakingen; en kennisontwik-
    keling over migratie.
59 Wel wordt door de WRR erkend dat overmakingen voor Afrika minder van belang zijn. Zie verder: AIV,
    ‘Migratie en Ontwikkelingssamenwerking; de samenhang tussen twee beleidsterreinen’, advies nummer
    43, Den Haag, juni 2005.
60 Idem, p. 42.
61 Idem, p. 55.
                                                     21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>De AIV vraagt daarnaast aandacht voor de veel omvangrijkere interne ruraal-urbane migra-
tie en zuid-zuidmigratie. Hier kan Nederland op inspelen door aandacht te schenken aan
regionale integratie en wat betreft de ruraal-urbane migratie de stedelijke armoede proble-
matiek te belichten. Bovendien kan Nederland in het bijzonder de partnerlanden62 steu-
nen bij het ontwikkelen van een eigen migratiebeleid en met inbreng in de dialoog over
migratie. Zij kunnen dan beter omgaan met verschijnselen als ‘brain drain’, ‘remittances’
en ‘trafficking’, niet alleen waar het zuid-noordmigratie betreft, maar ook in relatie tot zuid-
zuidmigratie. Deze landen zouden de capaciteit moeten hebben om hun migratiebeleid en
hun ontwikkelingsbeleid te integreren.63
III.2      Demografie
Afgezien van de aan migratie bestede aandacht wordt de demografische problematiek in
het rapport node gemist, vooral op welke wijze deze onderdeel zou moeten vormen van
de moderne hulpagenda.64 De fase in de demografische transitie van een land bepaalt
in hoge mate de economische en sociale ontwikkelingen, knelpunten en mogelijkheden.
Zo is het van belang om in landen met jonge bevolkingen (waar de bevolking van 0-15
jaar ongeveer 40% is) te investeren in onderwijs en productieve werkgelegenheid. Deze
kunnen er vooral in fragiele staten toe bijdragen dat het grote aandeel jongeren perspec-
tief heeft, productief is en niet ontspoort. In landen waarin het aandeel van de jongeren
in de bevolking terugloopt als gevolg van dalende fertiliteit, ontstaat een uniek lage
‘afhankelijkheidsratio’65 Dit wordt in de literatuur aangeduid als het demografisch divi-
dend. Landen in een dergelijke fase van de transitie kunnen de relatief grote proportie
productieve volwassenen in de bevolking gebruiken om structurele investeringen voor de
toekomst te doen, voordat als gevolg van ontgroening66, vergrijzing en toenemende aan-
tallen ouderen de afhankelijkheidsratio weer gaat stijgen. Demografische ontwikkelingen
spelen thans geen expliciete rol in het Nederlandse buitenlands- en ontwikkelingsbeleid.
62 Hiermee wordt bedoeld landen waarmee Nederland een officiële ontwikkelingsrelatie heeft.
63 Zie: AIV, ‘Migratie en Ontwikkelingssamenwerking; de samenhang tussen twee beleidsterreinen’, advies
    nummer 43, Den Haag, juni 2005, p. 33.
64 Zie: AIV, ‘Demografische veranderingen en ontwikkelingssamenwerking’, advies nummer 66, Den Haag,
    juli 2009.
65 Afhankelijkheidsratio: verhouding 0-15 jarigen en bevolking 65+ tot de actieve bevolking 15- 65 jarigen.
    (Soms wordt de leeftijdsgrens van 60 jaar in plaats van 65 jaar aangehouden).
66 Ontgroening is een demografisch begrip dat staat voor de daling van de fertiliteit en daarmee het minder
    jong worden van de bevolking (kleiner aandeel van de bevolking onder de 15 jaar).
                                                     22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>IV        Uitvoering van ontwikkelingsbeleid
IV.1      Interventie-ethiek
De AIV is van mening dat internationale beleidscoherentie beslist niet mag leiden tot
het inkrimpen van de beleidsruimte in ontwikkelingslanden.67 Zij hebben deze ruimte
nodig om via consultatie met het eigen maatschappelijk middenveld en bedrijfsleven
‘ownership’ te kunnen nemen over de eigen gewenste sociale en economische ontwik-
keling. Dergelijke interactie met de eigen bevolking is de basis van goed bestuur. Deze
hebben landen ook nodig om de uitdagingen van mondialisering het hoofd te bieden.
Donoren hebben niet alleen werkelijke coherentie voornamelijk met de mond beleden,
ook zijn zij vaak incoherent in de gewoonte van donoren om ontwikkelingslanden een
bepaalde economische en sociale koers op te dringen. Dit was het geval tijdens de
hoogtijdagen van de ‘Washington Consensus’. Dit geldt in voorkomende gevallen ook
voor processen zoals de huidige ‘Poverty Reduction Strategy Papers’ (PRSP) en de
‘Economic Partnership Agreement’(EPA) van de Europese Unie.68 Deze tweeslachtig-
heid van Westerse donoren heeft ertoe geleid dat armere ontwikkelingslanden nu soms
prefereren met China en andere opkomende landen leningen en contracten te sluiten in
plaats van met westerse landen of de Wereldbank; contracten die grondstoffen, land en
olie exploiteren op een ‘apolitieke’ wijze. Zij stellen zich niet met de binnenlandse poli-
tiek van het land te willen bemoeien en geen voorwaarden op te leggen, doch slechts
zaken te doen. Het effect, speciaal in het geval van ondemocratische landen, is financie-
ring van elites in die landen, die zich vanwege de concessie-inkomsten weinig meer aan
hun eigen bevolking gelegen hoeven te laten liggen en haar verder marginaliseren (zoals
dat overigens ook vaak het geval was met Westerse contracten). Dit verdient speciale
aandacht in het Nederlandse ontwikkelingsbeleid.
De WRR benoemt het gebrek aan interventie-ethiek als één van de problemen van ontwik-
kelingssamenwerking (p. 145 en verder). Hij bedoelt daarmee het gebrek aan oog voor
de vraag wanneer wel en wanneer niet te interveniëren. In dit verband wijst de WRR op
een aantal mogelijke negatieve effecten van samenwerking, zoals het versterken van af-
hankelijkheid, het creëren van een nieuw patronagesysteem, het mogelijk verzwakken van
het gezag van de staat alsmede het oproepen van negatieve macro-economische effecten
als verdringing van belastingen, opwaartse druk op de wisselkoers en negatieve effecten
voor export, alsook ‘braindrain’ naar westerse organisaties en landen. Daarnaast legt
de hulp, ondanks de Parijse Verklaring en de invoering van begrotingssteun, nog steeds
een onevenredig beslag op de overheid van ontwikkelingslanden. De WRR concludeert
dat algemene recepten voor ontwikkeling niet werken. Dit gold voor de structurele aan-
passingsprogramma’s – die vaak niet tot economische groei hebben geleid, maar tot
verschraling van onderwijs, gezondheidszorg en sociale voorzieningen – en voor het goed-
bestuursadagium dat fragiele staten uitsloot. De WRR maakt met zijn eigen aanbevelin-
gen (concentratie, selectie, NLAID) echter niet aannemelijk dat deze negatieve effecten
67 De WRR zegt hierover op p. 246: ‘(…) beleidsruimte voor landen om eigen ontwikkelingstrajecten uit te
    zetten’.
68 G. Dijkstra, ‘The New Aid Paradigm: A Case of Policy Incoherence’ en M. Grindle, ‘Social Policy on
    development: Coherence and Cooperation in the Real World, in Background papers prepared for the World
    Economic and Social Survey, UN DESA, New York, 2010.
                                                     23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>zich bij implementatie van deze aanbevelingen in mindere mate zullen voordoen. Alleen
de aanbeveling tot landenspecificiteit komt hieraan enigszins tegemoet. Hierop zal nader
ingegaan worden in onderstaande paragrafen.
De AIV vindt dat de WRR een goede beschrijving geeft van de problematiek inzake het
meten van de effectiviteit van ontwikkelingssamenwerking. De AIV onderschrijft de op-
roep van de WRR dat helderheid over doelstellingen van ontwikkelingssamenwerking
van groot belang is om te voorkomen dat er ongefundeerde discussies ontstaan over
de vraag of hulp wel of niet helpt. De AIV kan zich vinden in de constatering dat causale
verbanden tussen interventies en algehele modernisering moeilijk zijn te leggen, vooral
op de lange termijn. De WRR voegt daar aan toe dat deze moeilijke meetbaarheid niet
impliceert dat we ‘dus maar moeten stoppen met hulp’ (p. 115). De AIV is van mening
dat naast evaluatie van ontwikkelingsbeleid, monitoring van ontwikkelingsactiviteiten
minstens zo belangrijk is. Ontwikkelingsactiviteiten spelen zich af in een steeds veran-
derende context. Ook hebben zij vaak onbedoelde effecten. Het monitoren van deze
factoren is daarom cruciaal. Samenwerking moet op zodanige wijze worden ingericht, dat
het lerend vermogen toeneemt en tussentijdse bijstellingen mogelijk zijn. De AIV onder-
schrijft de oproep van de WRR te komen tot innovatieve meetmethoden, onder meer met
verwijzing naar alternatieve theorieën over wat ontwikkeling inhoudt (zie hierboven). Zo
kan een subjectieve meetmethode ertoe leiden dat ondervraagden soms positiever zijn
over hun situatie, bijvoorbeeld vanwege toegenomen vrijheden, dan op basis van objec-
tieve (achteruitgang van) inkomen geconcludeerd zou worden.69
IV.2       Concentratie (partnerlanden) en selectie (sectoren)
De AIV is voorstander van concentratie van bilaterale ontwikkelingssamenwerking, op
minder landen, maar maant hierbij ook tot voorzichtigheid. Uitgangspunt moet zijn dat
de organisatie hiervan bij ontwikkelingslanden wordt gelegd, zodat gewerkt wordt daar
waar onze samenwerking gevraagd is.70 De AIV is van mening dat alvorens over te gaan
tot een sterke reductie van partnerlanden, zoals de WRR voorstelt, een goede afweging
gemaakt moet worden van voors en tegens. Kiest men voor (middeninkomens)landen
waar het meeste succes behaald kan worden? Of kiest men voor de minst ontwikkelde
landen, met het risico dat daar geen economisch groeisucces plaatsvindt? Hoe reke-
ning te houden met de absorptiecapaciteit van de ontvangende partij, indien deze laag
ontwikkeld is en andere donoren niet vertrekken uit het Nederlandse concentratieland?
Leidt concentratie niet tot grotere donordominantie? Bestaat het gevaar dat landen voor
oude koloniale banden kiezen (een nieuwe ‘liniaal van Bismarck’)?71 Overigens betreft
concentratie alleen de bilaterale samenwerking, dat wil zeggen circa 30% van de totale
inspanning. Daarnaast kunnen overwegingen van coherentie en mondiale publieke goe-
deren juist weer om uitbreiding van samenwerkingspartners vragen.
69 Sumner en Tiwari: zekerheid, respect, waardigheid, status, inspraak en kwetsbaarheid kunnen belangrijker
    zijn dan consumptie, p. 58. Zie ook WRR ‘armoede niet alleen over gebrek aan inkomen gaat, maar ook
    over gebrek aan veiligheid en (...) zeggenschap’ (p. 118).
70 De door de WRR voorgestane landenspecificiteit geeft geen richtlijn hoe tot een selectie van partnerlan-
    den te komen. Ook goed bestuur en structurele aanpassing gaven geen adequaat antwoord hierop, zoals
    de WRR vaststelde.
71 Tijdens de conferentie van Berlijn van 1884 verdeelden de Westerse mogendheden onder leiding van
    Bismarck het continent [Afrika] met atlas en liniaal op tafel (p. 77).
                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Hetzelfde geldt voor selectie van sectoren waarin Nederland actief is. De AIV is van
mening dat het goed is als Nederland als staat zich profileert in bepaalde sectoren,
naar analogie van het voorbeeld van Noorwegen dat bekendheid verwierf op het gebied
van vrede en verzoening (p. 223) en het beheer van natuurlijke hulpbronnen. Dit kan
de ontwikkelingssamenwerking meer profiel geven. De behoeftes van ontwikkelingslan-
den moeten echter uitgangspunt zijn, niet het exporteren van Hollandse expertise. Voor
Nederlandse deskundigheid valt zeker wat te zeggen, maar naarmate het accent bij de
samenwerking gelegd wordt bij het beleid van de betrokken landen ligt de nadruk vooral
op kennis daar. Ook moet de Nederlandse kennis op relevantie getoetst worden voor
de situatie in ontwikkelingslanden. Dit pleit voor grotere internationale samenwerking
in kennisontwikkeling en het opzetten in Nederland van een ‘global issues network’.72
De AIV benadrukt dit netwerk van overheid en maatschappelijke organisaties specifiek te
richten op het gebied van mondiale publieke goederen en hiervoor een duidelijke definitie
te kiezen.
Het pleidooi van de WRR voor landen- en sectorenbeperking lijkt vooral te zijn ingegeven
door de wens tot effectiviteit: om verschil te maken moet men zich concentreren en
selectief zijn. De WRR hanteert hier het ‘enge’ effectiviteitsbegrip van de Parijse agenda,
terwijl hij zelf concludeert dat een interventie-ethiek meer noodzakelijk is. De AIV is van
mening dat men effectiviteit vooral bereikt door met andere donoren hierover afspraken
te maken en als één partij naar ontwikkelingslanden te opereren. Dit betekent niet één
donor, maar wel één donorbeleid.
IV.3      Landenspecificiteit, NLAID
De AIV beveelt aan te komen tot een plancyclus voor het ontwikkelingsbeleid, naar ana-
logie van het bedrijfsleven, waarbij periodiek de strategie en de uitvoering geijkt worden
naast de eerdergenoemde instelling van een meerjarige plancyclus voor landen met
meerjarige budgetten. De AIV is van mening dat eerst de ontwikkelingsagenda moet wor-
den bepaald alvorens over te gaan naar nieuwe organisatiemodellen, zoals voorgesteld
door de WRR.
De AIV kan zich vinden in de oproep van de WRR tot landengericht maatwerk, zolang dit
de eigen beleidsruimte van landen respecteert. De constatering dat meer overlegd moet
worden met ontwikkelingslanden over hun eigen beleidsruimte, impliceert dat het hier
gaat om een diplomatieke taak. Hetzelfde geldt voor de implementatie van meer cohe-
rentie: ook dat vereist meer diplomatie vanuit het perspectief van internationale samen-
werking. De WRR werpt de suggestie op dit door een apart uitvoeringsorgaan te laten
doen (NLAID). De AIV is van mening dat, indien gekozen wordt voor landenspecificiteit
als uitgangspunt, verschillende opties tegen elkaar afgezet moeten worden. Zo kan ook
gekeken worden naar een organisatiemodel waarbij meer nadruk wordt gelegd op regio-
directies binnen het ministerie van Buitenlandse Zaken. Deze zouden dan ook een
budgettaire verantwoordelijkheid moeten krijgen: van landendeskundige op het ministerie
naar landendeskundige in het veld.73
72 De WRR stelt: ‘Met de oprichting van een Global Issues Centrum dat zich erop toelegt om nieuwe en
    reeds bestaande kennis over internationale publieke goederen te combineren en te bevorderen zou ook
    internationaal voorzien worden in een lacune’ (p. 236 en p. 287).
73 Thans ligt de nadruk op de thematische invalshoek, waarbij de regiodirecties in het matrixmodel een
    coördinerende functie hebben.
                                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>De AIV is graag bereid na te denken over alternatieve scenario’s naast NLAID. Wat zijn
de voordelen van NLAID boven een versterkte rol van de ambassades met meer tech-
nisch personeel? Wat zijn de ervaringen met ‘joint donor offices’ zoals in Zuid-Soedan?
Wat is de rol van multilaterale initiatieven ten opzichte van NLAID? Hoe verhoudt NLAID
zich tot het opereren in EU-verband? Een argument van de WRR om te komen tot NLAID
is dat de roulerende carrièrediplomaten geen goede ontwikkelingswerkers zouden zijn.
De vraag is echter of het probleem ligt bij de medewerkers of bij de snelle roulatie. Ont-
wikkelingswerkers maken immers ook carrière. Meer dan de herijking heeft de integratie
van de binnen- en buitendienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken ertoe geleid
dat de balans tussen deskundige vaste ambtenaren in Den Haag en flexibele diploma-
ten verloren is gegaan. Alle ambtenaren zijn immers overplaatsbaar (flexibel) geworden.
Langdurige kennisopbouw heeft daarmee aan effectiviteit ingeboet. In een internationa-
liserende samenleving neemt de behoefte aan diepgaande kennis alleen maar toe. Wil
het ministerie zijn positie ten opzichte van vakministeries handhaven en een grotere rol
in nationaal coherent beleid op zich nemen, zoals de WRR terecht voorstelt, dan is een
herbezinning op de inrichting van de overplaatsbare dienst noodzakelijk. Wat geldt voor
ontwikkelingssamenwerking geldt in meer of mindere mate eveneens voor het vak diplo-
matie. Beide zijn immers met elkaar vervlochten. Wil men meerwaarde hebben, dan is
diepgang nodig. De AIV is graag bereid een (brief)advies uit te brengen over de toekomst
van de diplomatie in een globaliserende wereld. Hierin kan ook nader ingegaan worden
op de wijze waarop de professionaliteit in de uitvoering van de bilaterale ontwikkelings-
samenwerking kan worden vergroot.
                                              26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>V       Samenvatting
De AIV maakt zeven algemene kanttekeningen bij het WRR-rapport en doet daarbij een
aantal eigen aanbevelingen. Deze komen hieronder achtereenvolgens aan de orde.
Kanttekening 1
De AIV is voorstander van een breed begrip van ‘ontwikkeling’ dat naast economische
vooruitgang recht doet aan het recht op ontwikkeling, de politieke theorieën over ‘human
development’ en de sociale dimensie. De AIV is het eens met de brede benadering van
de WRR, maar vraagt zich af of de WRR in zijn conclusies niet toch impliciet teruggrijpt
op economische groei als definitie van ontwikkeling.
De AIV doet daarbij de volgende aanbevelingen:
 - betrek in het beleid naast aandacht voor nationaal inkomen ook nieuwere theorieën
   over ontwikkeling, die verder gaan dan inkomensgroei, daar zowel productiegroei als
   sociale, gender, politieke en ethische dimensies deel uitmaken van het begrip ontwik-
   keling. Houd rekening met de rechten van toekomstige generaties, door middel van
   aandacht voor duurzaamheid;
 - bevorder een duidelijke omschrijving van zowel het recht op ontwikkeling als mensen-
   rechtenbenaderingen van ontwikkeling om een integrale benadering van mensenrech-
   ten te bereiken. Bevorder aandacht voor de gevolgen van een mensenrechtenbena-
   dering van ontwikkeling (op het gebied van politiek, handel én hulp);
 - bevorder beleid gericht op groei mét herverdeling. Herverdeling tussen landen en
   binnen landen kan armoede verminderen en groei stimuleren, vooral als er een maat-
   schappelijke consensus over de te volgen sociaaleconomische beleidslijnen bestaat.
   De tegenstelling tussen armoedebestrijding en economische ontwikkeling is onjuist;
 - baseer een evaluatie van de MDG’s, naast verwezenlijking van individuele MDG’s, op
   zowel de bijdrage van de MDG’s aan armoedebestrijding, groei en herverdeling als
   aan de mate waarin de MDG’s bijgedragen hebben tot grotere beleidscoherentie in
   ontwikkelde landen en een bredere ontwikkelingsagenda.
Kanttekening 2
De AIV vraagt aandacht voor het perspectief van zuidelijke landen, dat zo belangrijk is
voor ‘ownership’. De AIV is voorstander van hantering van het begrip internationale sa-
menwerking en niet van het begrip hulp.
De AIV doet hierover de volgende aanbevelingen:
 - bereken ‘Public Bads’ en de gevolgen voor ontwikkelingslanden (als onderdeel van
   de interventie-ethiek). Breng in rapportages niet alleen de uitgaven en evaluatie van
   ontwikkelingssamenwerking naar voren, maar ook de gevolgen voor het desbetref-
   fende land (en voor de precaire groepen in dat land) van Nederlandse politiek op
   bijvoorbeeld het gebied van handel, belastingen, financiële markten, (landbouw) sub-
   sidies, klimaat;
 - zet om beleidscoherentie te bevorderen, in Nederland een ‘global issues’ network
   op, gericht op duidelijk gedefinieerde mondiale publieke goederen, om de krachten
   van onderzoeksinstellingen en NGO’s op dit gebied te bundelen;
 - bevorder dat Nederland zich inspant dat op korte termijn maatregelen worden geno-
   men voor het komen tot ‘goed bestuur’ van internationale instellingen zoals onder
   andere de Wereldbank.
                                            27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Kanttekening 3
De AIV maakt een andere analyse van de problemen rond de 0,7%-norm. De oplossing
hiervoor is niet het loslaten van de norm, maar meerjarige besteding met meerjarige
planning.
De AIV doet de volgende aanbevelingen:
 - blijf in Nederland de 0,7%-norm hanteren; ondermijn niet de internationale norm;
 - blijf de norm rechtvaardigen op basis van berekening van de huidige basisbehoeften
    in ontwikkelingslanden en doe onderzoek naar de eventuele noodzaak van een inte-
    grale norm, die potentieel hoger zal kunnen zijn, als er ook mondiale publieke goe-
    deren en nieuwe financieringsvormen van ontwikkelingssamenwerking onder worden
    gebracht;
 - stel een meerjarige begroting in gekoppeld aan meerjarige strategische landenplan-
    nen om bestedingsdruk te voorkomen en hanteer het begrip ‘Internationale Samen-
    werking’.
Kanttekening 4
De AIV vindt dat gebrek aan goed bestuur in ontwikkelingssamenwerking geen afbreuk
doet aan de noodzaak van ontwikkeling van rechtsstatelijkheid en democratisering in de
zin van een participatief politiek stelsel dat gelijkheid van mensen voor de wet centraal
stelt. Het nieuwe veiligheidsparadigma vergt dat Nederland actief betrokken blijft in fra-
giele staten.
De AIV doet de volgende aanbevelingen hierover:
 - blijf betrokken bij landen met een niet goed functionerende overheid en besteed hier
    juist veel aandacht aan in het ontwikkelingsbeleid om veiligheidsproblemen te voor-
    komen;
 - blijf een actief beleid op goed bestuur voeren als onderdeel van het ontwikkelings-
    beleid. Maak participatie van belanghebbenden bij de formulering van ontwikkelings-
    beleid een aandachtspunt;
 - bevorder aandacht voor coördinatie tussen de verschillende actoren, in het bijzonder
    tussen militairen en NGO’s in fragiele staten en de afstemming van alle ministeries
    in Nederland bij vredesoperaties (de zogenaamde Whole of Government Approach).
Kanttekening 5
De AIV is beducht voor een te Nederlandse en statelijke invulling van de internationale
samenwerking. Andere actoren in het ontwikkelingsbeleid zijn essentieel: de multilate-
rale instellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Het rapport draagt
terecht de noodzaak van verbreding uit en bekritiseert de fragmentatie van internatio-
nale samenwerking.
De AIV doet de volgende aanbevelingen:
 - herzie het stelsel van subsidiekaders voor ‘civil society’-actoren, dat in zijn beoorde-
    lingskader is gebaseerd op een visie van de overheid op de rol van ‘civil society’-acto-
    ren en dat: (a) ruimte biedt voor permanente professionalisering van ‘civil society’-
    actoren, (b) ruimte biedt voor diverse, elkaar versterkende, rollen van ‘civil society’-
    actoren, (c) de rol stimuleert van ‘civil society’-actoren bij het beschermen en beter
    benutten van mondiale publieke goederen (bewaken coherent beleid op nationaal,
    Europees, mondiaal niveau), (d) helderheid schept onder welke condities een Neder-
    landse overheid wel en niet optreedt als directe financier van zuidelijke ‘civil society’-
    actoren (en dus ook van Nederlandse ‘civil society’-actoren), (e) de waakhondfunctie
    van noordelijke NGO’s duidelijk afbakent (financieringsmogelijkheid met behoud van
    autonomie ten aanzien van beleidsbeïnvloeding);
                                               28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre> -  erken in het beleid dat de rol van het bedrijfsleven meer is dan maatschappelijk ver-
    antwoord ondernemen en dat het ook gaat om het leveren van een positieve bijdrage
    aan het faciliteren van een lokaal en nationaal bedrijfsleven in ontwikkelingslanden;
 -  zorg voor een consistente vormgeving van het beleid gericht op productieve sectoren
    en allocatievermeerdering in plaats van kleine correcties op bestaand beleid in lijn
    met het AIV-advies Private Sector Ontwikkeling en armoedebestrijding.
Kanttekening 6
De AIV formuleert aanvullende aanbevelingen op het gebied van (a) gender, (b) noodhulp,
en (c) migratie en demografie. Zo moet niet alleen de toenemende armoede onder vrou-
wen in kaart worden gebracht, maar ook hun potentiële rol om te komen tot duurzame
oplossingen.
De AIV doet de volgende aanbevelingen:
 - baseer de analyse van het bredere coherentievraagstuk mede op een gedegen
    genderanalyse en kom tot een beleid dat getoetst kan worden op het effect dat dit
    heeft op verbetering in de levens van vrouwen en het faciliteren van hun positieve rol
    in ontwikkeling;
 - houd vast aan de internationale consensus ten behoeve van het behalen van de
    MDG’s, omdat deze inhoudelijk en politiek essentieel is; doe dit wel in samenhang
    met de Millennium Declaration (2000) en de verklaring van de VN-wereldvrouwen-
    conferentie van Beijing (1995);
 - maak vrouwen evenredig deel van de besluitvorming op nationaal, mondiaal en
    Nederlands niveau: binnen de multilaterale, bilaterale en maatschappelijke organisa-
    ties, de Nederlandse diplomatie gericht op internationale samenwerking, en ook in
    het werk met fragiele staten en binnen vredesmissies;
 - maak noodhulp een publiek zichtbaar en belangrijk onderwerp van internationale
    samenwerking; bevorder consistentie met aanpalende beleidsterreinen;
 - besteed aandacht aan zuid-zuidmigratie en ruraal-urbane migratie door nadruk op
    regionale benadering en stedelijke armoede. Bevorder flexibele migratie en flexibele
    residentie in plaats van eenzijdig terugkeerbeleid;
 - integreer demografie als onderdeel in het ontwikkelingsbeleid. Bevorder de (ontwik-
    kelings)kansen in landen met demografisch dividend.
Kanttekening 7
Ten slotte is de AIV van mening dat er op basis van de analyse van de WRR zelf andere
opties mogelijk zijn naast de gedane aanbevelingen. Zo zijn er naast het voorstel om de
Nederlandse ontwikkelingsactiviteiten onder te brengen in een NLAID, meer mogelijkhe-
den voor de uitvoering van beleid, die een wellicht minder technocratische invulling aan
het begrip ‘hulp’ geven en de verworvenheden van de herijking, zoals de integratie van
diplomatie en ontwikkelingssamenwerking, in stand houden.
De AIV doet de volgende aanbevelingen:
 - verruim de portefeuille van de minister voor ontwikkelingssamenwerking met een
    mondialiseringsagenda, waarbij ontwikkelingssamenwerking, coherentie en interna-
    tionale publieke goederen integraal worden benaderd;
 - richt het ontwikkelingsbeleid landenspecifieker in. Geef regiobureaus budgettaire
    verantwoordelijkheid en herstel het evenwicht tussen roulatie en deskundigheid en
    tussen de posten en het ministerie;
 - expliciteer de Nederlandse interventie-ethiek. Baseer dit op ‘ownership’ in ontwikke-
    lingslanden, beleidscriteria ten aanzien van de keuze van landen en ten aanzien van
    de verdeling tussen (en binnen) multilaterale, bilaterale en civiele kanalen alsmede
    beleidscriteria over de relevantie van verschillende meetmethoden;
                                             29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre> -  betrek altijd het perspectief van samenwerkingspartners in het nemen van beslis-
    singen over de invoering van nieuw beleid en maak duidelijk hoe zij gebaat zijn bij de
    voorgestelde wijziging;
 -  besteed speciale aandacht aan nieuwe partners in ontwikkelingssamenwerking,
    zoals China, Brazilië, India die op steeds groter schaal investeren in armere ontwik-
    kelingslanden om toegang tot grondstoffen en nieuwe markten te krijgen en die het
    vaak niet al te nauw nemen met begrippen als rechtstaat en rechten van de mens.
De AIV merkt tot slot op dat het noodzakelijk is tot een debat te komen, gestoeld op de
meest recente wetenschappelijke inzichten, over de betekenis van het begrip ontwikke-
ling. De aangehangen levensopvatting in deze is bepalend voor de keuzes die gemaakt
worden in internationale samenwerking.
                                             30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
 1 Europa inclusief, oktober 1997
 2 Conventionele wapenbeheersing: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, april 1998
 3 De doodstraf en de rechten van de mens; recente ontwikkelingen, april 1998
 4 Universaliteit van de rechten van de mens en culturele verscheidenheid, juni 1998
 5 Europa inclusief II, november 1998
 6 Humanitaire hulp: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
 7 commentaar op de criteria voor structurele bilaterale hulp, november 1998
 8 Asielinformatie en de europese unie, juli 1999
 9 Naar rustiger vaarwater: een advies over betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10 de ontwikkelingen in de internationale veiligheidssituatie in de jaren negentig:
   van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september 1999
11 Het functioneren van de VN-Commissie voor de Rechten van de Mens, september 1999
12 de igc 2000 en daarna: op weg naar een Europese Unie van dertig lidstaten, januari 2000
13 Humanitaire interventie, april 2000**
14 enkele lessen uit de financiële crises van 1997 en 1998, mei 2000
15 een europees handvest voor grondrechten?, mei 2000
16 defensie-onderzoek en parlementaire controle, december 2000
17 de worsteling van afrika: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling, januari 2001
18	Geweld tegen vrouwen: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19 een gelaagd europa: de verhouding tussen de Europese Unie en subnationale overheden, april 2001
20 europese Militair-industriËle samenwerking, mei 2001
21 Registratie van gemeenschappen op het gebied van godsdienst OF overtuiging, juni 2001
22 De wereldconferentie tegen racisme en de problematiek van rechtsherstel, juni 2001
23 Commentaar op de notitie mensenrechten 2001, september 2001
24 Een conventie of een conventionele voorbereiding: de Europese Unie en de IGC 2004,
   november 2001
25 Integratie van gendergelijkheid: een zaak van verantwoordelijkheid, inzet en kwaliteit, januari 2002
26 nederland en de organisatie voor veiligheid en samenwerking in europa in 2003:
   rol en richting, mei 2002
27 een brug tussen burgers en brussel: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor
   de Europese Unie, mei 2002
28 De Amerikaanse plannen voor raketverdediging nader bekeken: voors en tegens van
   bouwen aan onkwetsbaarheid, augustus 2002
29 Pro–poor growth in de bilaterale partnerlanden in sub–sahara afrika: een analyse van
   strategieën tegen armoede, januari 2003
30 Een mensenrechtenbenadering van ontwikkelingssamenwerking, april 2003
31 Militaire samenwerking in Europa: mogelijkheden en beperkingen, april 2003
32 Vervolgadvies een brug tussen burgers en brussel: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid
   voor de Europese Unie, april 2003
33 De Raad van Europa: minder en (nog) beter, oktober 2003
34 Nederland en crisisbeheersing: drie actuele aspecten, maart 2004
35 Falende staten: een wereldwijde verantwoordelijkheid, mei 2004**
36 Preëmptief optreden, juli 2004**
37 Turkije: de weg naar het lidmaatschap van de Europese Unie, juli 2004
38 De verenigde naties en de rechten van de mens, september 2004
39 Dienstenliberalisering en ontwikkelingslanden: leidt openstelling tot achterstelling?, september 2004
40 De Parlementaire Assemblee van de Raad van Europa, februari 2005
41 DE HERVORMINGEN VAN DE VERENIGDE NATIES: het rapport Annan nader beschouwd, mei 2005
42 De invloed van cultuur en religie op ontwikkeling: stimulans of stagnatie?, juni 2005
43	Migratie en ontwikkelingssamenwerking: de samenhang tussen twee beleidsterreinen, juni 2005
44 DE NIEUWE OOSTELIJKE BUURLANDEN VAN DE EUROPESE UNIE, juli 2005
45 Nederland in de veranderende EU, NAVO en VN, juli 2005
46 Energiek Buitenlands beleid: energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling, december 2005***
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>47	HET NUCLEAIRE NON-PROLIFERATIEREGIME: het belang van een geïntegreerde en multilaterale aanpak, januari 2006
48 Maatschappij en Krijgsmacht, april 2006
49 Terrorismebestrijding in mondiaal en Europees perspectief, september 2006
50 Private sector ontwikkeling en armoedebestrijding, oktober 2006
51 De rol van NGO’s en bedrijven in internationale organisaties, oktober 2006
52 Europa een prioriteit!, november 2006
53	BENELUX, NUT EN NOODZAAK VAN NAUWERE SAMENWERKING, februari 2007
54 DE OESO VAN DE TOEKOMST, maart 2007
55 Met het oog op China: op weg naar een volwassen relatie, april 2007
56 Inzet van de krijgsmacht: wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming, mei 2007
57 Het VN-Verdragssysteem voor de Rechten van de Mens: stapsgewijze versterking in een
     politiek geladen context, juli 2007
58 De financiËn van de europese unie, december 2007
59 De inhuur van private militaire bedrijven: een kwestie van verantwoordelijkheid, december 2007
60 Nederland en de Europese Ontwikkelingssamenwerking, mei 2008
61 DE SAMENWERKING TUSSEN De EUROPESE UNIE EN RUSLAND: een zaak van wederzijds belang, juli 2008
62 Klimaat, energie en armoedebestrijding, november 2008
63 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS: principes, praktijk en perspectieven, november 2008
64 CRISISBEHEERSINGSOPERATIES IN FRAGIELE STATEN: de noodzaak van een samenhangende aanpak, maart 2009
65 Transitional Justice: gerechtigheid en vrede in overgangssituaties, april 2009**
66 Demografische veranderingen en ontwikkelingssamnewerking, juli 2009
67 HET NIEUWE STRATEGISCH CONCEPT VAN DE NAVO, januari 2010
68 De EU en de crisis: lessen en leringen, januari 2010
Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
  1	Briefadvies uitbreiding Europese Unie, december 1997
  2	Briefadvies VN-Comité tegen Foltering, juli 1999
  3	Briefadvies Handvest Grondrechten, november 2000
  4	Briefadvies over de toekomst van de Europese unie, november 2001
  5	Briefadvies Nederlands voorzitterschap EU 2004, mei 2003****
  6	Briefadvies Resultaat Conventie, augustus 2003
  7	Briefadvies ‘Van binnengrenzen naar buitengrenzen - ook voor een volwaardig
    Europees asiel- en migratiebeleid in 2009’, maart 2004
  8	Briefadvies ‘De Ontwerp-Declaratie inzake de Rechten van Inheemse Volken.
    Van impasse naar doorbraak?’, september 2004
  9	Briefadvies ‘REACTIE OP HET SACHS-RAPPORT: Hoe halen wij de Millennium Doelen?’, april 2005
10	Briefadvies DE EU EN DE BAND MET DE NEDERLANDSE BURGER, december 2005
11	Briefadvies TERRORISMEBESTRIJDING IN EUROPEES EN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF,
    interim-advies over het folterverbod, december 2005
12	Briefadvies Reactie op de mensenrechtenstrategie 2007, november 2007
13	Briefadvies Een ombudsman voor ontwikkelingssamenwerking, december 2007
14	Briefadvies Klimaatverandering en Veiligheid, januari 2009
15	Briefadvies Oostelijk Partnerschap, februari 2009
16	Briefadvies Ontwikkelingssamenwerking: Nut en noodzaak van draagvlak, mei 2009
*     Alle adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels. Sommige adviezen ook in andere talen.
**    Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake
      Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
***   Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Algemene Energieraad (AER).
**** Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie voor
      Vreemdelingenzaken (ACVZ).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>