<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Leden Adviesraad Internationale Vraagstukken
Voorzitter     Prof.mr. J.G. de Hoop Scheffer
Vicevoorzitter Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
Leden          Mw. prof.dr. J. Gupta
               Prof.dr. E.M.H. Hirsch Ballin
               Mw. dr. P.C. Plooij-van Gorsel
               Mw. prof.dr. M.E.H. van Reisen
               Prof.dr. A. van Staden
               LGen b.d. M.L.M. Urlings
               Prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve
Secretaris     Drs. T.D.J. Oostenbrink
               Postbus 20061
               2500 EB Den Haag
               telefoon 070 - 348 5108/6060
               fax 070 - 348 6256
               aiv@minbuza.nl
               www.AIV-Advies.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Leden Gecombineerde Commissie Noordelijke IJszee
Voorzitter     Prof.dr.ir. J.J.C. Voorhoeve
Vicevoorzitter LGen b.d. M.L.M. Urlings
Leden          Drs. D.J. Barth
               Prof.dr. J. Colijn
               Mw. dr. M. Drent
               Gen.-maj. der mariniers b.d. mr.drs. C. Homan
               Dr. A.R. Korteweg
               Drs. J. Ramaker
               Mw. mr. H.M. Verrijn Stuart
Secretaris     Mw. drs. M.E. Kwast-van Duursen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Woord vooraf
Inleiding       7
I        Strategische betekenis van het Noordpoolgebied          9
         I.1     Klimaatverandering: stand van zaken en implicaties      9
         I.2     Arctische regio als geopolitieke arena       10
         I.3     Economische belangen          12
         I.4     Kansen voor Nederland          18
II       Positie belangrijkste spelers        22
         II.1    Positie van de Arctische landen        22
         II.2    Positie van China en enkele Aziatische landen      28
         II.3    Posities van de VN, de EU en de NAVO         31
         II.4    Het Nederlandse Noordpoolbeleid          35
III      Beheer en bestuur van de Arctische regio         37
         III.1   Rol van de Arctische Raad         37
         III.2   Andere relevante internationale organisaties      39
         III.3   UNCLOS / juridische vraagstukken          41
         III.4   De Nederlandse benadering van het beheer
                 van de Arctische regio        47
IV       Veiligheidsvraagstukken in de Arctische regio        49
         IV.1    Militaire opbouw in de Arctische regio        49
         IV.2    Conflictpunten in de Arctische regio        53
         IV.3    Veiligheidsbelangen van Nederland in de Arctische regio   55
V        Samenvatting, conclusies en aanbevelingen          57
         V.1     Samenvatting en conclusies         57
         V.2     Aanbevelingen         61
Bijlage I                 Adviesaanvraag
Bijlage II                Kaart Noordpool
Bijlage III               Model geopolitieke ontwikkelingen
Bijlage IV                Kaart nieuwe scheepvaartroutes
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Bijlage V    Maritieme zones volgens UNCLOS
Bijlage VI   Overzicht maritieme zones
Bijlage VII  Rechten kust- en vlaggenstaten
Bijlage VIII Overzicht geraadpleegde personen
Bijlage IX   Overzicht gebruikte afkortingen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Woord vooraf
Op 12 februari 2014 ontving de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) het
verzoek een advies uit te brengen over de buitenlands- en veiligheidspolitieke
aspecten van ontwikkelingen met betrekking tot de Noordelijke IJszee.
Klimaatverandering is van invloed op dit gebied. De discussie over de betekenis
van deze ontwikkelingen beperkt zich niet langer tot milieuaspecten, inheemse
volken en het belang van biodiversiteit. Vooral het potentieel voor economische
activiteiten in de regio is een factor van betekenis. De ontsluiting van de regio
is voor een aantal Arctische staten van groot economisch en politiek belang en
veiligheidsaspecten krijgen meer aandacht. De huidige goede samenwerking in de
regio kan onder druk komen te staan. De ontwikkelingen rondom de Noordelijke
IJszee kunnen kansen opleveren voor Nederland maar kunnen de Nederlandse
belangen ook schaden.
De crisis na de annexatie van de Krim en het Russische optreden in het oostelijk
deel van Oekraïne, leiden tot onzekerheid over de ontwikkeling van de betrekkingen
tussen Rusland en de Westerse landen. Nu al heeft dit gevolgen voor de Arctische
regio aangezien Arctische olie-exploratie onderdeel uitmaakt van het Europese
sanctiepakket dat eind juli 2014, vooralsnog voor een jaar, is afgekondigd.
Olieprojecten in de regio worden hierdoor getroffen. Nieuwe contracten vallen
onder de sanctieregeling. Op 8 september 2014 besloot de EU tot een aanvullend
sanctiepakket. Mocht Rusland er voor kiezen zich nog verder van het Westen af
te keren dan zal dat onvermijdelijk ook gevolgen hebben voor de samenwerking
in de Arctische regio, meer in het bijzonder de Arctische Raad. De constructieve
samenwerking tot dusverre zou dan plaats kunnen maken voor onderlinge
verhoudingen die doen denken aan de betrekkingen ten tijde van de Koude Oorlog.
Dit advies gaat in op de geopolitieke situatie rondom het Noordpoolgebied, aspecten
van buitenlands- en veiligheidspolitieke aard en op de implicaties voor Nederland.
De adviesaanvraag is als bijlage I opgenomen. De in de vorige alinea geschetste
onzekerheid met betrekking tot de ontwikkeling van de veiligheidspolitieke situatie
is van invloed op sommige aannames en de beantwoording van de adviesvragen.
Het eerste hoofdstuk geeft een schets van de strategische betekenis van het
Arctisch gebied. Ingegaan wordt op de implicaties van de klimaatverandering, de
Arctische regio als geopolitieke arena, de economische belangen mede in relatie
tot de internationale grondstoffenmarkt en de ontwikkelingen in de wereldwijde
scheepvaart. De wereldwijde effecten van klimaatverandering en de noodzakelijke
maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering te mitigeren, vallen buiten het
bestek van dit advies.
In het tweede hoofdstuk worden de verschillende belangen en strategieën van
de Arctische en niet-Arctische staten in kaart gebracht. Ook wordt ingegaan
op de rol die de Verenigde Naties (VN), de Europese Unie (EU) en de Noord
Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) voor zichzelf zien met betrekking tot het
Noordpoolgebied.
Het derde hoofdstuk is gewijd aan het beheer en bestuur van de Arctische regio.
In de eerste plaats staat de AIV stil bij de rol en positie van de Arctische Raad, het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>belangrijkste samenwerkingsverband in de regio en bij andere relevante organisaties.
In de tweede plaats wordt ingegaan op de betekenis van het VN-Zeerechtverdrag, de
juridische vraagstukken in de regio en de positie van de inheemse volken.
In het vierde hoofdstuk wordt een appreciatie gegeven van de waargenomen militaire
presentie in de regio, volgt een analyse van potentiële conflictstof en wordt bezien
hoe de balans uitvalt: meer samenwerking of meer confrontatie voor de nabije
toekomst.
Het advies wordt afgesloten met een samenvatting, conclusies en aanbevelingen in
het vijfde hoofdstuk.
Het advies is opgesteld door een gecombineerde commissie bestaande uit: prof.
dr.ir. J.J.C. Voorhoeve (AIV/CVV, voorzitter), LGen b.d. M.L.M. Urlings (AIV/CVV,
vicevoorzitter), drs. D.J. Barth (CVV), prof.dr. J. Colijn (CVV), mw. dr. M. Drent
(CVV), gen.-maj. der mariniers b.d. mr.drs. C. Homan (CVV), dr. A.R. Korteweg
(CVV), drs. J. Ramaker (CVV) en mw. mr. H.M. Verrijn Stuart (AIV/CMR). Het
secretariaat werd gevoerd door mw. drs. M.E. Kwast-van Duursen, bijgestaan door
de stagiaire mw. S.F.F. Meijer. De commissie werd bijgestaan door de ambtelijke
contactpersonen mw. drs. L. Buisman en mw. drs. E.H.T van Eerten namens het
ministerie van Buitenlandse Zaken en drs. R.G. van de Wetering namens het
ministerie van Defensie.
Voor dit advies heeft de commissie gesproken met een aantal deskundigen. In
bijlage VIII is een overzicht van de geraadpleegde personen opgenomen. De AIV is
hen zeer erkentelijk voor hun inbreng.
Het advies is vastgesteld tijdens de vergadering van de AIV op 5 september 2014.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Inleiding
Lange tijd gold het Noordpoolgebied als een ongerept gebied waar de tijd ogenschijnlijk
stilstaat. De gevolgen van de klimaatverandering, vooral het smelten van het ijs, leiden
tot aanzienlijke ecologische problemen maar ook tot een grotere toegankelijkheid van
het gebied. De grotere toegankelijkheid vergroot de economische mogelijkheden van het
Noordpoolgebied: nieuwe scheepvaartroutes langs Rusland, Canada en de Noordpool,
nieuwe mogelijkheden voor de winning van grondstoffen, voor visserij en toerisme.
Ontegenzeggelijk is sinds een jaar of tien de belangstelling voor het Arctisch gebied
sterk toegenomen; in de eerste plaats bij de Arctische staten, die de afgelopen jaren
een nieuwe Arctische strategie hebben gepubliceerd. Het streven naar samenwerking bij
het ecologische en economische beheer van de regio en het vreedzaam beslechten van
onderlinge geschillen staan centraal in elk van deze strategieën.
De geografische afbakening van het Arctisch gebied of Noordpoolgebied staat niet vast
en er worden verschillende definities gehanteerd, zelfs binnen de Arctische Raad. De
meest gebruikte definities zijn: het gebied boven de Poolcirkel (66° 33’ Noorderbreedte),
het gebied boven de boomgrens en het gebied met 10°C isotherm (het gebied waar de
gemiddelde zomertemperatuur niet boven de tien graden Celsius komt). Bij het bepalen
van het exacte onderzoeksgebied is de AIV uitgegaan van de Noordelijke IJszee inclusief
de aangrenzende staten en heeft er daarom voor gekozen om in het advies zowel de
term Noordpoolgebied als Arctisch gebied te gebruiken. Tot de Arctische landen worden
de acht landen gerekend die alle grondgebied hebben boven de Poolcirkel (Noorwegen,
Rusland, Verenigde Staten, Denemarken, Canada, IJsland, Zweden en Finland). De
eerste vijf landen behoren tot de kuststaten van de Noordelijke IJszee, omdat zij over
territoriale wateren beschikken ten noorden van de Poolcirkel. Het Noordpoolgebied
bestaat uit een oceaan, de Noordelijke IJszee, omgeven door continenten (zie bijlage II).
Er wonen ongeveer 4 miljoen mensen in het gebied, veelal in de Russische steden. De
Noordelijke IJszee is ’s winters grotendeels bedekt met drijvend ijs met een dikte van
0,5-4 meter.1 Meer dan 80% van het landoppervlakte van Groenland is bedekt met ijs.
Ten tijde van de Koude Oorlog was het Noordpoolgebied een gebied waar de NAVO
en het Warschaupact tegenover elkaar stonden. Dat was een uitzonderlijke periode.
Mede vanwege de extreme klimatologische omstandigheden bleef de regio doorgaans
buiten internationale belangenconflicten. Tegenwoordig geven alle betrokken landen
en organisaties er blijk van groot belang te hechten aan het behoud van de vrede en
stabiliteit in het gebied. Algemeen wordt aangenomen dat de kans op gewapende
conflicten in het gebied klein is, hoewel dit in de met onzekerheden omgeven
internationale veiligheidspolitieke situatie ook niet valt uit te sluiten. Indien de smelting
van de ijskap zich voortzet zoals nu wordt voorzien, zal de Arctische regio zich sowieso
gesteld zien voor een reeks vraagstukken die tot oplopende spanningen aanleiding kan
geven: territoriale claims, recht op vrije doorvaart van zeevaartroutes, eigendom van
delfstoffen, visserijgronden, positie van inheemse volken en ecologische calamiteiten.
Tegelijkertijd zijn de toekomstige ontwikkelingen in de Arctische regio met de nodige
onzekerheden omgeven. Zo zijn er verschillende prognoses over: (1) de snelheid
waarmee het ijs smelt en de ecologische gevolgen in combinatie met toenemende
1   Beleidskader ‘Nederland en de Poolgebieden 2011-2015’, Den Haag, 2013.
    Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/notas/2013/03/06/beleidskader-
    nederland-en-de-poolgebieden-2011-2015.html, p. 22>.
                                                    7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>exploitatie van het gebied, (2) de mate waarin olie- en gasvoorraden geëxploiteerd
kunnen worden gezien extreme (weers-)omstandigheden in combinatie met onzekerheid
over de hoogte van olie- en gasprijzen (van belang voor rendement van exploitatie in de
Arctische regio) en (3) de mate waarin de trans-Arctische vaarroutes bevaarbaar zullen
zijn en voor welke producten deze routes geschikt zijn. Een apart aandachtspunt betreft
de positie van de inheemse volken die al duizenden jaren de regio bewonen.
Nederland heeft van oudsher belangstelling voor het Arctische gebied en had er ten
tijde van de walvisvaart grote economische belangen. Nu beperkt de Nederlandse
betrokkenheid zich tot wetenschappelijk onderzoek en activiteiten van een aantal
Nederlandse bedrijven. Als verdragspartij bij het Spitsbergenverdrag (1920) is er
nauwe betrokkenheid bij dit deel van de regio. Verder behoort Nederland bij de
eerste groep landen die de status van waarnemer kreeg bij de Arctische Raad. De
belangrijkste uitgangspunten van het Nederlandse Noordpoolbeleid zijn: versterking
van de internationale rechtsorde, goede bescherming van natuur en milieu, nauwgezet
volgen van de gevolgen van de klimaatverandering, betrokkenheid bij het beheer
van de mondiale publieke goederen en behartiging van de economische belangen.2
Het is de vraag in hoeverre de nieuwe scheepvaartroutes en de exploitatie van
olie- en gasvoorraden van belang zijn voor de Nederlandse economie en in hoeverre
het Nederlandse bedrijfsleven kan profiteren van nieuwe economische activiteiten.
Bij voortgezette goede samenwerking in het Arctisch gebied zullen de Nederlandse
belangen naar verwachting geen schade ondervinden. Mochten echter de spanningen
in het Noordpoolgebied oplopen en mocht zich een conflictsituatie voordoen, dan zou
ook Nederland daarvan hinder kunnen ondervinden met gevolgen voor de economische
positie en veiligheid van Nederland. Nu al ondervindt ons land de gevolgen van het
Europese sanctiepakket dat per 1 augustus 2014 van kracht is geworden.
Om inzicht te krijgen in de buitenlands- en veiligheidspolitieke effecten van de
ontwikkelingen in de Noordpool is een nadere analyse en onderbouwing van de
Nederlandse belangen in het Noordpoolgebied noodzakelijk; dit naast een beschouwing
over de wijze waarop Nederland zijn belangen heeft geborgd om vervolgens te kunnen
concluderen welke kansen en bedreigingen het Noordpoolgebied voor Nederland oplevert.
2   Beleidskader, pp. 17-18.
                                              8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>I          Strategische betekenis van het Noordpoolgebied
I.1        Klimaatverandering: stand van zaken en implicaties
Klimaatverandering is van grote invloed op het Noordpoolgebied en voltrekt zich in
een steeds hoger tempo met de nodige gevolgen voor de ecologische, sociale en
economische omstandigheden in het kwetsbare Arctische leefgebied.3 Klimaatverandering
heeft tot gevolg dat het Arctisch gebied sneller warmer wordt dan andere gebieden in
de wereld door versterkende terugkoppelingen in het klimaatsysteem. De kans bestaat
dat het gebied in de komende decennia grotendeels ijsvrij wordt.4 Daarnaast dragen
smeltende ijskappen van het landijs zoals op Groenland bij tot een extra stijging van de
zeespiegel. Dit heeft ook gevolgen voor Nederland.5 Tevens wordt het weer extremer,
zowel in het poolgebied zelf als daarbuiten omdat weerspatronen in verschillende delen
van de wereld elkaar beïnvloeden.6
De afgelopen decennia is de temperatuur in de Arctische regio minstens tweemaal
sneller dan het wereldgemiddelde gestegen en deze zou over 100 jaar kunnen uitkomen
op een stijging van 4 tot 7 graden Celsius. De stijging van de temperatuur wordt het
duidelijkst zichtbaar in het smelten van de gletsjers, het ijs op de Noordelijke IJszee,
het verdwijnen van meerjarig zeeijs en de bekorting van het sneeuwseizoen. Prognoses
voor een ijsvrije Noordelijke IJszee in de zomerperiode lopen uiteen van 2030-2050. Het
verdwijnen van ijs en sneeuw in de regio draagt overigens op zichzelf ook bij tot verdere
temperatuurstijging, ook wel Albedo-effect genoemd.7 Zonlicht wordt voor 70 tot 80%
geabsorbeerd door de oppervlakte. Is diezelfde oppervlakte sneeuw of ijs, dan wordt
het zonlicht voor 80% of meer gereflecteerd.8 Donkere wateroppervlakten absorberen
zonlicht, terwijl ijs en sneeuw juist het licht weerkaatsen en daarmee zorgen voor
afkoeling. Het neerslaan van roetdeeltjes, afkomstig van branden en dieselmotoren,
draagt eveneens bij tot een afname van reflectie van zonlicht en dus absorptie van
warmte.
Naast het smelten van land- en zeeijs ontdooien ook de gebieden met permafrost.
De mate waarin dit plaatsvindt kan regionaal verschillen. In de koudere gebieden is
de temperatuur sneller omhooggegaan dan in warmere gebieden. De afname van
3   De AIV is in afwachting van een nog te ontvangen adviesaanvraag over klimaatbeleid en stranded assets.
4   Zie: <http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter12_FINAL.pdf>, p. 1032.
5   Gesprek met prof.dr. B. Bregman en drs. G. Polet, Den Haag, 21 maart 2014.
6   ‘The Arctic is an important part of Earth’s climate system. Changes in the amount of ice, snow and frozen
    soils in the north could have substantial impacts on the climate in other parts of the world.’ Arctic Climate
    Issues 2011: Changes in Arctic Snow, Water, Ice and Permafrost (AMAP), SWIPA Overview report 2011, p. 80.
7   ‘Special report: The Arctic’. The Economist. 16 June 2012. Zie: <http://www.economist.com/
    node/21556798>. Geraadpleegd op 10 april 2014.
8   Climate Change 2013. The Physical Science Basis IPCC. 4 Observations: Cryosphere, p. 361.
    Zie: <http://www.climatechange2013.org/images/report/WG1AR5_Chapter04_FINAL.pdf>.
                                                         9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>permafrost is het sterkst in het Noord-Europese deel van Rusland.9 De verwachting is
dat de zuidgrens van de permafrost deze eeuw nog honderden kilometers noordwaarts
zal opschuiven. De effecten van de klimaatverandering voor het ecosysteem in het
Noordpoolgebied zijn aanzienlijk.
De klimaatverandering heeft grote invloed op het Arctische leefgebied, in de eerste plaats
voor de oorspronkelijke inwoners van de regio, de inheemse volken. Hun traditionele
levenswijze komt onder druk te staan door de gevolgen van de klimaatverandering en
door de toenemende economische activiteiten in het Noordpoolgebied. Er zal sprake
zijn van een toename van branden, erosie van Arctische kustlijnen, vermindering en
verdwijning van Arctische diersoorten en vegetatie en het noordwaarts verschuiven
van de flora en fauna.10 Door het ontdooien van de permafrost komt bovendien
methaangas vrij, dit is als broeikasgas vijfentwintig maal sterker dan CO2.11 De
Arctische regio zal vanwege de opwarming gemakkelijker toegankelijk worden en de
economische mogelijkheden zullen groter worden als gevolg van de bevaarbaarheid van
scheepvaartroutes en grotere mogelijkheden voor gas- en oliewinning. Het is echter de
vraag in welke mate dit zal plaatsvinden. Waarschijnlijk zullen de weersomstandigheden
in het Noordpoolgebied extremer worden: meer stormen, meer neerslag in de winter en
droogte in de zomer.12 Dit zal mede leiden tot minder voorspelbare ijscondities op zee
die de winning van olie en gas kunnen bemoeilijken en de scheepvaart zullen hinderen.
Dit alles brengt ook aanzienlijke veiligheidsrisico’s met zich mee zoals de kans op
scheepsongelukken. In de Arctische regio is het aantal havens zeer beperkt, zijn de
middelen om aan deze risico’s het hoofd te bieden schaars. Internationale samenwerking
is dus geboden.
I.2       Arctische regio als geopolitieke arena
De strategische betekenis van het Noordpoolgebied neemt toe naarmate het gebied
toegankelijker wordt. Het Noordpoolgebied had tijdens de Koude Oorlog al een
strategische functie.13 De ijskap bood bescherming aan onderzeeërs (SSBN’s, nuclear
powered ballistic missile submarines) van de supermachten, die met nucleaire
raketten een cruciale rol speelden in het zeker stellen van een second strike capability
tegen elkaars territorium. Gegeven de toen beschikbare technologie verzekerde deze
relatief geringe afstand tussen de twee supermachten een optimale nauwkeurigheid
van strategisch-ballistische raketten (waarvan tientallen in nucleair-aangedreven
onderzeeërs) via een Arctisch vluchtpad. Amerikaanse onderzeeërs maakten sinds het
eind van de jaren vijftig regelmatig gebruik van doorgangen tussen en langs Canadese
9   Climate Change, p. 320.
10 In het Noordpoolgebied leeft een beperkt aantal diersoorten. Het uitsterven van een bepaalde diersoort
    kan grote gevolgen hebben voor de voedselketen in de regio. Gesprek met drs. G. Polet, Den Haag,
    21 maart 2014.
11 De noordwaartse verschuiving van de boomgrens heeft als positief effect dat broeikasgassen deels
    kunnen worden opgenomen.
12 Gesprek met prof.dr. B. Bregman, Den Haag, 21 maart 2014. Arctic Climate Issues 2011, p. 81.
13 Onderstaande beschouwing is ontleend aan Ko Colijn, ‘Klimaatverandering rond de Noordpool. Noordelijke
    zeeroutes in geostrategische context’, Clingendael, Den Haag, 2009.
                                                     10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>eilanden. Het – dankzij de bescherming van het ijs – vrijwel onkwetsbare vermogen om
elkaar een vernietigende en nauwkeurige vergeldingsklap toe te dienen (zelfs na een niet
te verdedigen eerste klap) gold als een hoeksteen van de stabiele afschrikking tussen
de Verenigde Staten (VS) en de Sovjet-Unie. In die zin droeg de ijskap bij aan pariteit
en vrede. Ook op land gestationeerde intercontinentale ballistische raketten (ICBM’s,
intercontinental ballistic missiles) en strategische bommenwerpers van de beide
supermachten waren (en zijn) geprogrammeerd op het volgen van Arctische trajecten.
Voor de Sovjet-Unie kwam daar nog bij dat de haven van Moermansk de enige ijsvrije
haven was die de Sovjet-oppervlaktemarine vrije toegang tot de Atlantische Oceaan
bood. De Zwarte Zee en de Oostzee waren gemakkelijk door de NAVO af te sluiten en de
laatste is bovendien niet het gehele jaar ijsvrij.
Na het eind van de Koude Oorlog is de strategische belangstelling voor het Arctisch
gebied afgenomen. Een kernoorlog tussen beide blokken werd na 1990 onwaarschijnlijk
geacht, de ineenstorting van de Sovjet-Unie leidde tot betrekkelijke militaire rust. De
personeelssterkte van de Russische marine nam in de periode 1988-1995 snel af
van 477.000 tot minder dan 200.000. Patrouillevluchten van maritieme vliegtuigen
kwamen te vervallen, strategische bommenwerpers en nucleaire onderzeeërs werden
nauwelijks meer in het internationale Arctisch gebied gesignaleerd. De uitbreiding van
de NAVO met lidstaten die aan Rusland grenzen, de economische opkomst van China
en India, de – dankzij de hoge olieprijzen – economische en, in zekere mate, de militaire
terugkeer van Rusland zelf, evenals de relatieve uitputting van het Amerikaanse militaire
vermogen door de oorlogen in Irak en Afghanistan, schiepen voorwaarden voor een
verschuiving in de internationale orde: een verschuiving van een unipolaire (een door de
VS gedomineerde) orde naar een multipolaire orde. Hierin is de opkomst van Rusland
een machtspolitieke factor van belang. Ook al blijft de Noordpool belangrijk voor early
warning, raketverdediging en als vluchtpad voor strategische raketten, het zwaartepunt
van de NAVO verschoof naar het zuiden.
Onder president Poetin is de Russische ambitie daarentegen wel opgeschroefd. De
Russische Noordelijke Vloot moet de koude wateren weer domineren en het wantrouwen
ten opzichte van de NAVO is gegroeid. In een rede voor de defensieraad op 27 februari
2013 verweet Poetin de NAVO de militarisering van de Arctische regio in de hand te
werken.14 Naast het directe strategische belang dat de Russen zien in controle over
minerale rijkdommen, spelen ook indirecte mondiale factoren een rol waaronder:
- De gespannen verhouding tussen de VS en Europese landen enerzijds en Rusland
    anderzijds naar aanleiding van de inlijving van de Krim en de crisis in het oostelijk deel
    van Oekraïne. Dit heeft geleid tot het eerder genoemde Europese sanctiepakket, het
    opschorten van de praktische samenwerking via NAVO-Rusland Raad en hernieuwde
    discussie binnen Zweden en Finland over een eventueel NAVO-lidmaatschap. Op de
    NAVO-top in Wales op 4 en 5 september 2014 werd besloten tot de vaststelling van
    het NATO Readiness Action Plan, de oprichting van een Very High Readiness Joint Task
    Force (VJTF), de inrichting van command en control-faciliteiten in Oost-Europa om
    oefeningen mogelijk te maken en een herbevestiging van de 2%-norm.
14 ‘Methodical attempts are made to rock the strategic balance in one way or another. The US has
    practically started the second stage of its plan to set up a global missile defense system and there are
    probes into the possibility of NATO’s further eastward expansion. The danger of militarization of the Arctic
    exists.’ Thomas. Nilsen, ‘Danger of militarization of the Arctic exists’, 27 February 2013.
    Zie: <http://barentsobserver.com/en/security/2013/02/danger-militarization-arctic-exists-27-02t>.
    Geraadpleegd op 8 mei 2014.
                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>-   Het eventuele uitblijven van een compromis over de mogelijke opstelling van (delen
    van) een raketschild in Europa. In dat geval kan het Noordpoolgebied opnieuw een
    arena worden van een nucleaire wedloop en kan een toename van patrouilles en
    oefeningen tegemoet worden gezien.
Klimaatverandering is de belangrijkste drijvende kracht achter de economische en
buitenlandpolitieke ontwikkelingen in de regio. Maar sterker dan in de afgelopen twintig
jaar lijken de veranderingen in de geopolitieke verhoudingen en de transformatie naar
een multipolaire wereld een dominante factor te worden.15 Naast de VS en Rusland,
trachten andere landen zoals China een positie te verkrijgen in de regio; zo ook de
EU. In de Clingendaelstudie Klimaatverandering rondom de Noordpool. Noordelijke
zeeroutes in geostrategische context wordt een model geschetst waarmee de geopolitieke
ontwikkelingen in de Arctische regio inzichtelijk worden gemaakt. Dit model is een
variant op de scenario’s van de Arctic Marine Shipping Assessment (AMSA) opgesteld in
2009. Deze AMSA-studie, die in de literatuur over het Noordpoolgebied veelvuldig wordt
aangehaald, onderscheidt vier scenario’s met het beheer en bestuur enerzijds en de
(vraag naar natuurlijke hulpbronnen) anderzijds als dominante factoren variërend van
zwak bestuur en zwakke vraag tot sterk bestuur en grote vraag.16 De Clingendaelstudie
voegt aan dit model de factor geopolitiek toe (zie bijlage III).17 Strategische overwegingen
kunnen namelijk de toegankelijkheid van zeeroutes beïnvloeden of aanleiding zijn
tot exploitatie van natuurlijke hulpbronnen, maar zij worden er omgekeerd ook zelf
door beïnvloed. De geostrategische ontwikkelingen zijn niet louter het gevolg van
de klimaatverandering maar komen ook voort uit de transformatie naar multipolaire
machtsverhoudingen. Dit laatste is ook van belang voor de mogelijkheden voor een
gezamenlijk beheer en bestuur van de Arctische regio.
I.3       Economische belangen
De aanzienlijke economische belangen in de Arctische regio met de (potentiële)
aanwezigheid van omvangrijke olie- en gasvelden, de aanwezigheid van andere grond-
stoffen (waaronder zeldzame aardmetalen) en het beschikbaar komen van nieuwe
kortere scheepvaartroutes, dragen bij aan de toenemende strategische betekenis van de
regio.18
Olie- en gaswinning
Het Arctisch gebied bevat enorme olie- en gasvoorraden. Volgens de US Geological
Survey 2009 bevindt zich mogelijk 13% van de nog niet ontdekte wereldwijde
olievoorraad en 30% van de gasvoorraad in het Noordpoolgebied.19 Van de ontdekte
15 Zie: <http://www.clingendael.nl/sites/default/files/Clingendael_strategische_monitor_2014_Een_wan-
    kele_wereldorde.pdf>, p. 61.
16 Arctic Council, ‘Arctic Marine Shipping Assessment’, 2009 Report. Zie: <http://www.pame.is/images/
    stories/AMSA_2009_Report/AMSA_2009_Report_2nd_print.pdf>.
17 Klimaatverandering rond de Noordpool, Clingendael, pp. 6-10.
18 Christian Le Mière and Jeffrey Mazo, Arctic opening, insecurity and opening (Adelphi), London 2013, p. 72.
19 ‘U.S. Geological Survey, Assessment of undiscovered Oil and Gas in the Arctic’, 2009.
    Zie: <http://energy.usgs.gov/RegionalStudies/Arctic.aspx>.
                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>voorraden bevindt zich 5% van de wereldoliereserves en 20% van de bekende
wereldgasreserves in het Noordpoolgebied. Van de 60 grote Arctische olie- en gasvelden
liggen er 43 op Russisch grondgebied, voornamelijk op land en het betreft in hoofdzaak
gasvelden. De thans producerende olievelden liggen voornamelijk in Noord-Amerika.20
De belangrijkste gasvoorraden bevinden zich in de Oostelijke Barentszzee en West-
Siberië, in Alaska zijn grote olievoorraden in de Beaufortzee en Chukchizee. Het is
onbekend of en hoeveel olie- en gasvoorraden zich bevinden in de zeebodem in de
directe nabijheid van de Noordpool. Mocht het al rendabel zijn, dan zal het nog zeker
decennia duren voordat boren daar mogelijk wordt. De olievoorraden in de Arctische
regio bevinden zich in belangrijke mate offshore, het betreft moeilijk winbare olie en voor
de winning ervan is geavanceerde technologie noodzakelijk. Vooralsnog is de offshore
gaswinning geen haalbare kaart. Zo is het besluit tot exploitatie van het Shtokmanveld,
behorend bij Rusland, al diverse malen opgeschort.21 Daarnaast is door de snelle
ontwikkelingen rond de (goedkope) winning van schaliegas, de (dure) winning van
Arctisch gas economisch minder aantrekkelijk geworden. Van alle Arctische landen heeft
Rusland de grootste olie- en gasvoorraden en beschikt Canada over technisch goed
winbare olie- en gasvoorraden. Noorwegen is de grootste olieproducent van Europa en
een van de grootste gasleveranciers ter wereld.
De Arctische landen voeren een uiteenlopend beleid met betrekking tot de winning
van olie en gas. Canada is op grond van milieuoverwegingen het meest terughoudend.
Het land richt zich momenteel op energiewinning in niet-Arctische delen, waaronder
teerzanden in Alberta. Noorwegen en vooral Rusland zetten wel stevig in op de
exploitatie van olie- en gasvoorraden. Nu hun bestaande olie- en gasvelden geleidelijk
uitgeput raken, vormen de Arctische voorraden een welkome aanvulling om daarmee
de strategische machtsposities op de energiemarkt te behouden. Het merendeel van
de Russische olie- en gasvoorraden bevindt zich in het Russische Noordpoolgebied
dat nu al voor 12% bijdraagt aan het Russische Bruto Nationaal Product en voor 22%
aan de Russische export.22 Naast de Europese is ook de Chinese markt voor Rusland
belangrijk. In mei 2014 sloten Rusland en China een overeenkomst over de leverantie
van Russisch gas aan China. Chinese investeringen in de noodzakelijke infrastructuur
maken eveneens deel uit van deze overeenkomst. Bij de feestelijke bijeenkomst ter
gelegenheid van de start van de aanleg van de pijplijn op 1 september 2014, bood
president Poetin de Chinese vicepremier Zhang Gaoli aan om China aandeelhouder
te laten worden voor de ontginning van het Vankor-olieveld in Siberië een van de
belangrijkste projecten van Rosneft. President Poetin verklaarde hierbij: ‘Overall, we
take a cautious approach to letting in our foreign partners, but we of course set no
restrictions for our Chinese friends.’23
20 L. van Geuns, De Noordpool: toekomstig wingewest voor olie en gas? Internationale Spectator, juli-augustus
    2014. Jrg. 68, nr. 7/8, p. 19.
21 Gesprek met drs. L. van Geuns, Den Haag, 16 mei 2014.
22 Van Geuns, ‘Arctisch olie en gas. Nut of noodzaak?’ Zie: <http://www.atlcom.nl/ap_archive/pdf/AP%20
    2011%20nr.%203/Van%20Geuns.pdf>, p. 4.
23 Jack Farchy en Lucy Hornby, ‘Rosneft proposes Chinese company take stake in Russian oilfield’,
    1 September 2014. Zie: <http://www.ft.com/intl/cms/s/0/01ab7166-31f0-11e4-a19b-00144feabdc0.
    html#axzz3Cigl3Rqv>.
                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>De Noors-Russische overeenkomst over de afbakening van de grens in de Barentszzee
in 2010 is zowel voor Rusland als voor Noorwegen van groot belang.24 Het geeft
Noorwegen de kans de olieproductie op peil te houden terwijl Rusland ervaring
kan opdoen met Arctische offshore-technieken.25 Rusland is voor offshore olie- en
gaswinning sterk afhankelijk van Westerse technologie en daarom wordt nauw
samengewerkt met Westerse oliebedrijven. De nieuwe sancties die met ingang van
1 augustus 2014 door de EU aan Rusland zijn opgelegd, zijn onder meer van toepassing
op technologie ten behoeve van de olie-industrie. Uitvoer van bepaalde energie-
gerelateerde apparatuur en technologie naar Rusland wordt vergunningsplichtig. Er zal
geen vergunning worden verstrekt ‘als de producten of technologieën bestemd zijn voor
diepwater olie-exploratie en -productie, Arctische olie-exploratie of schalieolieprojecten in
Rusland.’ De maatregelen gelden alleen voor nieuwe contracten.26
Vooral Australische, Canadese en Chinese bedrijven zijn actief in Groenland.27 De vondst
van zeldzame aardmetalen in Groenland zou dit land tot toegangsgpoort van het Arctisch
gebied kunnen maken.28 De Europese Commissie is bezorgd over de achterblijvende
belangstelling uit Europa en heeft daarom in 2012 een intentieverklaring getekend
met Groenland om de samenwerking bij de exploratie en exploitatie van grondstoffen
te intensiveren.29 In oktober 2013 hief het parlement van Groenland het verbod op de
winning van uranium op, waarmee tegelijkertijd de weg werd vrijgemaakt voor de winning
van zeldzame aardmetalen.
Olie- en gaswinning in het Arctisch gebied is uitermate moeilijk vanwege de
klimatologische omstandigheden, de ijscondities, logistieke en technische problemen,
het ontbreken van de noodzakelijke infrastructuur, grote milieurisico’s, hoge
verzekeringskosten en de zeer beperkte mogelijkheden voor search and rescue
24 De Russisch-Noorse overeenkomst past goed in het Russische beleid om problemen zoveel mogelijk
    langs bilaterale weg op te lossen.
25 Van Geuns, ‘Arctisch olie en gas. Nut of noodzaak?’, p. 4.
26 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
    Generaal, Den Haag, 6 augustus 2014, Kamerstuk 21 501-20, nr. 902.
27 A.K. Gravgaard, ‘Greenland’s Rare Earths Gold Rush’, Foreign Affairs, 28 October 2013.
    Zie: <http://www.foreignaffairs.com/features/letters-from/greenlands-rare-earths-gold-rush>.
    Geraadpleegd op 23 juni 2014.
28 H.A. Conley, ‘Arctic economics in the 21st Century. The Benefits and Costs of Cold’, CSIS Washington,
    July 2013. Zie: <http://csis.org/publication/arctic-economics-21st-century>, p. 26.
29 Zie: <http://ec.europa.eu/commission_2010-2014/tajani/priorities/raw-materials/index_nl.htm>.
    Geraadpleegd op 23 juni 2014. Momenteel is ongeveer 58% van de exploratiemaatschappijen die in
    Groenland werkzaam zijn Canadees of Australisch. Slechts 15% van het werk wordt door EU-bedrijven
    uitgevoerd (uit Denemarken, Duitsland, Tsjechië en het VK). Hoewel Europese bedrijven driekwart van
    de Groenlandse exploitatievergunningen in handen hebben, doen Europese bedrijven niet vaak aan
    exploratie.
                                                      14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>(SAR)-operaties.30 Het zelfbestuur van de inheemse volken, bijvoorbeeld in Canada
en de gewenste zeggenschap over de exploitatie van hulpbronnen, zijn eveneens een
factor van belang. Als gevolg van deze factoren zijn de exploitatiekosten hoog. Kost de
winning van een vat olie in het Midden-Oosten 5 dollar, oliewinning in het Arctisch gebied
kost tussen de 35 en 100 dollar afhankelijk van de regio en de diepte waarop de olie
moet worden gewonnen.31 Daar staat tegenover dat de mondiale vraag naar fossiele
brandstoffen gestaag groeit vanwege een verwachte groei van de wereldbevolking
(naar 8-9 miljard mensen in 2050) en een veronderstelde toenemende economische
groei. Naar verwachting zal dit leiden tot een toename van de vraag met 60% in 2050.
Volgens het Internationaal Energie Agentschap (IEA) zal de wereldwijde olieproductie
ternauwernood aan deze vraag kunnen voldoen.32
Diverse oliemaatschappijen zijn actief in de olie- en gaswinning in de Arctische regio.
Het Noorse bedrijf Statoil heeft veruit de meeste expertise in offshore boringen.33
Rosneft en Gazprom zijn de belangrijkste Russische maatschappijen en beschikken over
een meerderheidsbelang in Russische projecten. Naast deze bedrijven zijn ook Exxon,
Mobil, BP en Shell actief in het Noordpoolgebied. BP heeft bijvoorbeeld een aandeel
van 19% in Rosneft. Shell heeft de activiteiten in Alaska opgeschort na de stranding
van het boorschip De Kulluk in februari 2013. In januari 2014 werd een nieuw uitstel
aangekondigd vanwege een uitspraak van het 9th Circuit Court of Appeals in de VS dat
bepaalde dat de Amerikaanse regering de risico’s voor het milieu nog onvoldoende in
kaart had gebracht.
30 ‘De komende decennia zal het zoeken naar en exploiteren van koolwaterstoffen rond de Noordelijke
   IJszee traag verlopen.’, Van Geuns, ‘Noordpool’, p. 22.
31 Shell heeft vanwege de hoge exploitatiekosten afgezien van verdere uitbouw van de technologie in Ormen
   Lange en de volgende fase van het Sakhalin-Energyproject uitgesteld tot 2017.
32 Van Geuns, ‘Arctisch olie en gas. Nut of noodzaak?’, p. 2.
33 Gesprek met prof. L. Hacquebord, Den Haag, 10 april 2014.
                                                     15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Nieuwe scheepvaartroutes
Als gevolg van het smelten van het zeeijs in het Noordpoolgebied ontstaan drie nieuwe
scheepvaartroutes: de noordwestelijke route (westelijk van Groenland langs Canada), de
noordoostelijke route langs Rusland en een route over de Noordpool. Deze routes zijn
aanzienlijk korter dan de traditionele routes. De route over de Noordpool is de kortste.34
Voor de afzienbare tijd is de laatste route de moeilijkst bevaarbare route (zie bijlage V
voor een overzicht van de verschillende routes). Voor alle routes geldt hoe dan ook dat
zij naar verwachting de komende decennia slechts enkele maanden per jaar bevaarbaar
zullen zijn. De noordwestelijke route is lastiger te bevaren dan de noordoostelijke route
vanwege de vele eilanden, het ondiepe water en de ijsgang. Via de noordoostelijke route
voeren in 2011 41 schepen, 46 schepen in 2012 en 71 schepen in 2013.35 Ondanks
de toename van het aantal schepen, is de totale vracht gedurende deze jaren slechts
met 7,6% toegenomen omdat men met kleinere schepen is gaan varen.36
Vanwege de complexe weersomstandigheden (stormen, sneeuw, mist), hoge verzekerings-
premies, zeer beperkte SAR-capaciteit, ontbreken van (digitale) zeekaarten, ondiep water
en ontbrekende infrastructuur, zal de scheepvaart via de nieuwe routes vooralsnog
riskant, kostbaar en dus beperkt blijven.37 Om de routes te kunnen bevaren moeten
schepen ice class zijn, dan wel in konvooi varen achter een ijsbreker. Kortere
scheepvaartroutes leiden dus niet automatisch tot lagere kosten. Scenario’s over de
termijn waarop het gebruik van de nieuwe routes mogelijk winstgevend is gedurende een
gedeelte van het jaar, lopen uiteen van 2030 tot 2050.38
Dit alles maakt dat het gebruik van de nieuwe scheepvaartroutes, naar het zich nu
laat aanzien, voorlopig beperkt zal blijven.39 Containerschepen zullen vooralsnog geen
gebruik kunnen maken van de nieuwe scheepvaartroutes omdat dit type schepen
onderweg diverse malen een haven moet kunnen aandoen en te groot is om door de
34 De noordoostelijke route levert voor het traject Yokohama-Rotterdam een besparing op van 8046 km, zo’n
    40%. De noordwestelijke route levert voor het traject Seattle-Rotterdam een besparing op van 3219 km,
    een besparing van 25%. Strategic Dynamics, p. 8.
35 Zie: <http://www.arctic-lio.com/nsr_transits>. Geraadpleegd op 28 april 2014.
36 Gesprek met prof. L. Hacquebord, Den Haag, 10 april 2014.
37 De Canadese minister van Transport Raitt sprak tijdens haar bezoek aan Washington op 25 maart 2014
    haar twijfels uit over een snelle ingebruikname van de noordwestelijke route: ‘I don’t see it happening
    right now (…) I don’t think it’s a panacea and I don’t think the Panama canal or the Suez have any worries
    of competition for the North West passage right now.’ Zie: <http://www.theglobeandmail.com/report-on-
    business/arctic-shipping-remains-a-distant-dream-for-now-transport-minister-says/article17665916/>.
    Geraadpleegd op 8 mei 2014.
38 ‘Given the large number of unknowns, it is impossible to project the timing and degree to which Arctic
    maritime shipping routes will become globally significant and competitive with the present alternatives.
    That they will do so at all is not inevitable, even as the sea ice progressively declines.’ Le Mière and
    Mazo, Arctic opening, pp. 70-71.
39 Zie: <http://www.arcticyearbook.com/images/Articles_2012/Humpert_and_Raspotnik.pdf>, p. 284.
    Zie ook: Christian Le Mière and Jeffrey Mazo, Arctic opening, p. 71.
                                                         16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>ondiepe wateren langs de kust te varen.40 Voor de containermarkt, waar schaalvergroting
de eerste prioriteit vormt, vallen de kosten – onder andere door het gebruik van
ijsbrekers – hoog uit. Daarnaast worden steeds meer containerschepen in gebruik
genomen die met lagere snelheden varen, het zogenaamde slow steaming en daarmee
over te weinig vermogen beschikken om bij ijsgang op snelheid te blijven. De vertrek- en
aankomsttijden van transporten via de nieuwe scheepvaartroutes zijn bovendien niet
gegarandeerd. Dit vormt eveneens een nadeel.41 De nieuwe routes zullen vooral worden
benut voor het vervoer van olie en gas gedurende de zomermaanden.42 China, sinds
2011 ’s werelds grootste exporteur, heeft grote interesse aan de dag gelegd voor de
nieuwe scheepvaartroutes om daarmee een alternatief te hebben voor de bottleneck bij
de Straat van Malakka. In september 2013 arriveerde het eerste Chinese schip de Yong
Sheng, via de noordoostelijke route in Rotterdam. Om de Arctische routes te kunnen
benutten bouwt China nieuwe ijsbrekers. Ook IJsland zal mogelijk van de nieuwe routes
kunnen profiteren. IJsland is nu al een belangrijk knooppunt voor de luchtvaart en zal
dit in toenemende mate ook kunnen worden voor de scheepvaart naarmate het Arctisch
gebied verder wordt ontsloten. Vrachtschepen en ijsbrekers vinden in IJsland strategisch
gelegen havenfaciliteiten.
Het is niet waarschijnlijk dat de nieuwe scheepvaartroutes een concurrent worden voor
het Panama-kanaal, het Suez-kanaal of de Straat van Malakka.43 Mochten deze routes
bijvoorbeeld vanwege een conflict ter plaatse niet bevaarbaar zijn, dan zou dit echter
een andere situatie kunnen opleveren, maar dan nog blijven de aanzienlijke nadelen
van de noordelijke scheepvaartroutes een belangrijke factor. Het is wel aannemelijk
dat de Arctische staten hun belangen zowel op energiegebied als wat betreft de
scheepvaartroutes in toenemende mate zullen beschermen naarmate de economische
40 L.P. Lammers,’The possibilities of container transit shipping via the Northern Sea Route’, Rotterdam,
    maart 2010. Zie: <http://www.portofrotterdam.com/nl/Over-de-haven/onderwijs-werk/Port-research-centre/
    Documents/Container-transit-shipping-via-the-northern-sea-route.pdf>. Geraadpleegd op 8 mei 2014.
41 Gesprek met mr. V. Schoenmakers, Den Haag, 20 juni 2014. Zie ook: L.P. Lammers,’The possibilities of
    container transit shipping via the Northern Sea Route, Rotterdam, maart 2010.
    Zie: <http://www.portofrotterdam.com/nl/Over-de-haven/onderwijs-werk/Port-research-centre/
    Documents/Container-transit-shipping-via-the-northern-sea-route.pdf>. Geraadpleegd op 8 mei 2014.
42 Zie: <http://www.arcticyearbook.com/images/Articles_2012/Humpert_and_Raspotnik.pdf>, p. 284.
43 ‘Arctic shipping routes will be unable to compete with the world’s existing major trade routes. Thus, while
    climate change will, over the coming decades, transform the frozen north into a seasonally navigable
    ocean, Arctic shipping routes will not become a new silk road for China.’ Malte Humpert, ‘The future of
    arctic shipping. A new silk route for China’, Arctic Institute, September 2013, p. 15. Egypte wil inmiddels
    een tweede Suezkanaal gaan aanleggen. Zie: <http://nos.nl/artikel/683059-egypte-wil-tweede-
    suezkanaal.html>, 5 augustus 2014. Nicaragua begint eind 2014 met de aanleg van een kanaal die de
    Carïbische zee moet verbinden met de Stille Oceaan. Overigens hebben zowel Egypte, Nicaragua en China
    aangekondigd nieuwe kanalen te gaan aanleggen. Zie: <http://nos.nl/artikel/672379-nicaragua-begint-
    aanleg-kanaal.html>. Verder ontwikkelt China plannen voor de aanleg van een kanaal door Thailand.
    Zie: <http://chinadailymail.com/2014/03/16/china-to-bypass-malacca-strait-by-kra-isthmus-canal-in-
    thailand/>.
                                                         17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>belangen in de regio zullen toenemen.44
I.4       Kansen voor Nederland
Voor de Nederlandse economie en het Nederlandse bedrijfsleven dienen zich in het
Noordpoolgebied interessante mogelijkheden aan. Enerzijds onderhoudt Nederland
nauwe economische betrekkingen met verschillende Arctische landen, anderzijds hebben
Nederlandse bedrijven met specifieke expertise een goede marktpositie in voor het
Noordpoolgebied belangrijke bedrijfstakken zoals landwinning, maritieme en offshore
technologie, gas- en oliewinning, de aanleg van pijpleidingen, scheepsbouw en visserij.45
Voor de Rotterdamse haven is de oliewinning uit de Arctische delen van Rusland van
toenemend belang.46
Rusland en Noorwegen zijn voor Nederland belangrijke economische partnerlanden.
In 2012 importeerde Nederland voor 20,3 miljard euro uit Rusland, 5% van de totale
Nederlandse invoer. Ruim 90% hiervan bestaat uit aardolie en andere mineralen.47
De export naar Rusland, die de afgelopen jaren fors is gegroeid, had in 2012 een
waarde van 7,1 miljard euro.48 Na de VS en China is Rusland voor Nederland de derde
handelspartner buiten de EU, zowel qua import als qua export.49
De haven van Rotterdam is aantrekkelijk voor Rusland als centrale opslagplaats en
overslaghaven voor Russische olie. Zo worden onder meer de raffinaderijen in Vlissingen
en Gelsenkirchen, waarin Lukoil en Rosneft participeren, vanuit Rotterdam per pijpleiding
bevoorraad.50 Van de ruwe olie komt 30% en 45% van de olieproducten in Rotterdam
uit Rusland, uit onder andere Primorsk, de belangrijkste Russische haven voor olie-
export. De Russische olie heeft steeds meer de plaats ingenomen van olie uit het
Midden-Oosten en de Noordzee. Daarnaast verliezen Rotterdamse raffinaderijen terrein
op de wereldmarkten aan de nieuwe en op export gerichte mega-raffinaderijen in het
Midden-Oosten en Azië. Primorsk is niet het hele jaar ijsvrij en soms zelfs bevroren,
maar vanuit Rotterdam kan de Russische olie het hele jaar tegen de meest gunstige
44 Blunden, ‘Geopolitics and the Northern Sea Route’. Zie: <http://www.chathamhouse.org/sites/files/
    chathamhouse/public/International%20Affairs/2012/88_1/88_1blunden.pdf>, p. 129. Zie ook:
    Clingendael, ‘Klimaatverandering rond de Noordpool’, p. 13.
45 Beleidskader, p. 48.
46 Zie voor de EU-gasafhankelijkheid van Rusland, AIV ‘De EU-gasafhankelijkheid van Rusland. Hoe een
    geïntegreerd EU-beleid dit kan verminderen’, briefadvies nummer 26, Den Haag, juni 2014.
47 Zie: <http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/internationale-handel/publicaties/artikelen/
    archief/2014/2014-rusland-export-2013-art1.htm>. Geraadpleegd op 20 juni 2014.
48 Zie: <http://www.nlrf2013.nl/relatie-nederland-rusland/economie/>. Geraadpleegd op 20 juni 2014.
49 Zie: <http://www.volkskrant.nl/vk/nl/30323/Onrust-in-Oekraine/article/detail/3619059/2014/03/20/
    Hoeveel-last-krijgt-Nederland-van-handelsboycot-met-Rusland.dhtml> en <http://nos.nl/artikel/560471-
    rusland-belangrijk-voor-economie.html>. Geraadpleegd op 20 juni 2014.
50 Zie: <http://www.nrc.nl/nieuws/2013/04/07/russen-bouwen-olieterminal-in-haven-rotterdam/>.
    Geraadpleegd op 14 juli 2014.
                                                      18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>marktprijs worden verkocht en verder worden vervoerd. Is het Russische aandeel dus nu
al aanzienlijk, met het aanboren van de Arctische voorraden kan dit verder toenemen.51
Enkele Russische investeringen in de Nederlandse energiesector onderstrepen dit.
Het is de bedoeling dat eind 2016 de Shtandart-tankterminal in de Europoort in bedrijf
zal zijn als een open hub terminal voor opslag en doorvoer van vooral ruwe olie en
olieproducten uit de Oeral (capaciteit circa 3,2 miljoen kubieke meter). Deze terminal
wordt gebouwd in opdracht van de Russische Summa Group (100% aandeelhouder).52
Hiermee zou de huidige Russische aanvoer kunnen worden verdrievoudigd. In de
Project Delta Group, opgericht in 2009, zijn Russische en Nederlandse bedrijven en
kennisinstellingen een strategisch samenwerkingsverband aangegaan ter bevordering
van technologische innovatie en gezamenlijke projecten in de energiesector.53 Duurzame
olie- en gaswinning op het schiereiland Yamal is een van de gezamenlijke projecten.54
Zoals gezegd wordt Nederland geraakt door de Europese sanctiemaatregelen en het
voortduren van de huidige crisis kan de economische samenwerking met Rusland
verder belasten. Mocht Rusland in de toekomst besluiten de olie voor China via de
noordoostelijke route te transporteren, dan zal dit de positie van Rotterdam wellicht
beïnvloeden. Overigens heeft de Tweede Kamer zich tegen aanvoer van offshore
Noordpoololie gekeerd en nam het parlement op 1 april 2014 de motie Vos aan die de
regering verzoekt een verbod op transport van zware olie door het Noordpoolgebied
na te streven en zich in Europees verband in te zetten om de import van op open
zee gewonnen olie in het Arctisch gebied in de EU te verbieden.55 In een reactie gaf
het kabinet te kennen geen mogelijkheden te zien om aan het gevraagde in de motie
uitvoering te geven ‘omdat de relevante gebieden zich veelal onder de rechtsmacht van
de Arctische staten bevinden’, maar stelde tevens zich wel te blijven inspannen voor
stringente internationale regelgeving.56
Naast Rusland is Noorwegen voor Nederland een belangrijke leverancier van energie.
Ongeveer 75% van de Nederlandse import uit Noorwegen bestaat uit ruwe olie,
olieproducten en aardgas. In 2012 kwam bijna 11% van alle in Nederland ingevoerde
ruwe aardolie uit Noorwegen en was het land voor Nederland de vierde leverancier van
ruwe aardolie. Nederland staat in de top-10 van belangrijkste handelspartners van
Noorwegen. Nederland heeft een groot handelstekort met Noorwegen, vooral vanwege
de grote Nederlandse import van energie. Nederlandse bedrijven zijn er actief in onder
51 Gesprek met mr. V. Schoenmakers, Den Haag, 20 juni 2014.
52 Zie: <http://www.portofrotterdam.com/nl/Over-de-haven/havenontwikkeling/Pages/tankterminal-euro-
    poort-west.aspx>. Geraadpleegd op 23 juni 2014.
53 Zie: <http://projectdeltagroup.com/eng/about_pdg/mission_goals/>. Geraadpleegd op 23 juni 2014.
54 Brief van de minister van Economische Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
    Generaal, Den Haag, 1 mei 2014, Kamerstuk 29 023, nr. 167, p. 3. Het ministerie van Buitenlandse
    Zaken heeft zitting in de Raad van Advies.
55 Handelingen Tweede Kamer der Staten-Generaal 2013-2014, 29023, nr. 161.
56 Brief van de minister van Economische Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
    Generaal, Den Haag, 1 mei 2014, Kamerstuk 29 023, nr. 167, p. 4.
                                                  19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>andere offshore activiteiten en gas- en oliewinning.57
Ook met de andere landen in Noord-Europa onderhoudt Nederland intensieve
economische betrekkingen. Nederland stond in Denemarken in 2011 in de top-5 van
belangrijkste handelspartners. De belangrijkste importproducten zijn ook hier olie en
olieproducten.58 Met IJsland zijn goede samenwerkingsmogelijkheden op het gebied
van duurzame energie en duurzame visserij. Nederland importeert uit IJsland vooral
aluminium en exporteert voornamelijk elektroden. Nederland is voor IJsland de grootste
exportpartner en behoort bij de top-3 qua import.59 Voor Zweden is Nederland een
van de belangrijkste investeerders en handelspartners, 15% van de import uit Zweden
bestaat uit minerale brandstoffen.60 Nederlandse bedrijven in de transportsector,
chemie en technologie hebben veel geïnvesteerd in het land. Nederland behoort voor
Finland ook tot de belangrijkste handelspartners. Nederlandse bedrijven hebben
aanzienlijke investeringen gedaan onder andere in de maritieme en de energiesector.61
De noordoostelijke route is vooral vanwege de aanvoer van olie en gas uit het
Noordpoolgebied interessant voor de haven van Rotterdam. Datzelfde geldt voor – meestal
eenmalig – stukgoed of projectlading via de noordoostelijke route. Het vervoer van de
Yong Sheng met kranen voor de Tweede Maasvlakte is hiervan een voorbeeld. De omvang
van stukgoed of projectlading zal waarschijnlijk bescheiden blijven. Voor het vervoer
van containers en van ijzererts en kolen, naast olie en gas, de belangrijkste producten
voor de Rotterdamse haven, hebben de nieuwe scheepvaartroutes weinig toegevoerde
waarde. Zoals al in hoofdstuk I.3 is uiteengezet, is containertransport via de noordelijke
routes voorlopig slecht mogelijk en moeilijk rendabel te maken.62 Mocht op de lange
termijn containertransport via de noordoostelijke route wel op gang komen, dan zal naast
Rotterdam ook de haven van Hamburg hiervan kunnen profiteren vanwege de geografische
nabijheid, de goede spoorverbinding met de haven en de Oost-Europese markt als
achterland. In het Verslag Noordzee 2050 Gebiedsagenda kondigt minister Schultz van
Haegen van het ministerie van Infrastructuur en Milieu een gezamenlijke studie met
overheden, reders en havens in Noordwest-Europa aan ‘die moet uitwijzen hoe de route
langs de Noordpool zich precies zou kunnen ontwikkelen en welke gevolgen dat heeft voor
57 Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/betrekkingen-met-nederland/noorwegen>. Geraadpleegd
    op 23 juni 2014.
58 Zie: <http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/internationale-handel/publicaties/belangrijkste-
    handelspartners-nederland/archief/2013/2013-denemarken-2012-art1.htm>. Geraadpleegd op 23 juni
    2014. Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/betrekkingen-met-nederland/denemarken>.
    Geraadpleegd op 23 juni 2014.
59 Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/betrekkingen-met-nederland/ijsland>. Geraadpleegd op
    23 juni 2014.
60 Zie: <http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/themas/internationale-handel/publicaties/belangrijkste-
    handelspartners-nederland/archief/2013/2013-zweden-2012-art.htm>. Geraadpleegd op 23 juni 2014.
61 ‘Did you know that Dutch companies export three times more to Nordic & Baltic region than to China?
    Lots of opportunities in 1,5 hours flight.’ Tweet ambassadeur B. ten Tusscher, 3 juni 2014.
62 Gesprek met mr. V. Schoenmakers, Den Haag, 20 juni 2014.
                                                       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>het ruimtegebruik in het Noordwestelijke deel van de Noordzee’. De studie start mogelijk
in 2016.63
Naast olie en gas zijn andere grondstoffen uit het Arctisch gebied eveneens van belang.
De toenemende beschikbaarheid van zeldzame aardmetalen in Groenland kan ook voor
de Nederlandse industrie van belang zijn. De mondiale productie ligt nu nog vooral in
Chinese handen. De Nederlandse maakindustrie verwerkt halffabricaten die zeldzame
aardmetalen bevatten.64 Om het Chinese monopolie in zeldzame aardmetalen te
doorbreken, is in de afgelopen jaren ingezet op exploitatie van deze grondstoffen in
onder andere Australië en de VS als belangrijkste niet-Chinese productiegebieden. De
mijnbouw in Groenland biedt gelet op de geografische ligging, gunstige perspectieven
voor de Europese import van zeldzame aardmetalen, in het bijzonder voor Nederland als
doorvoerhaven van ruwe aardmetalen naar de Duitse industrie.
De Nederlandse overheid acht het van groot belang dat verdergaande exploitatie van
olie en gas voldoet aan zeer strenge milieu- en veiligheidsnormen, ‘rekening houdend
met de specifieke kwetsbaarheid van het Noordpoolgebied’.65 Bedrijven die actief zijn
in het Noordpoolgebied worden onder andere door middel van economische diplomatie
gesteund. Nederlandse bedrijven kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de
ontwikkeling van technologieën om er veilig en duurzaam economische activiteiten te
ontplooien. Zo hebben Nederlandse bedrijven kennis en ervaring opgedaan met olie- en
gaswinning in de Kaspische zee, die ook in het Arctisch gebied kan worden aangewend.
De Nederlandse overheid ondersteunt dit onder andere via het Noordpoolprogramma.66
Tevens wordt veel waarde gehecht aan veilige scheepvaart door het gebied, onder meer
door de totstandkoming van de Polar Code (zie hoofdstuk II.3) en de werkzaamheden
van de werkgroep PAME (Protection of the Arctic Marine Environment) van de Arctische
Raad. Wat de nieuwe scheepvaartroutes betreft, benadrukt Nederland het feit dat
United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) ook van toepassing is
op de nieuwe scheepvaartroutes en zet ons land zich in voor een open toegang tot
gemeenschappelijke hulpbronnen op gelijke voorwaarden. Nederland is van oordeel dat
het deel van het Noordpoolgebied dat buiten de rechtsmacht van de Arctische staten
ligt, moet worden beschouwd als een mondiaal publiek goed en ‘als een gebied dat
bescherming verdient met het oog op de klimaatregulerende functie ervan alsook ten
behoeve van de belangen van toekomstige generaties.’67
63 Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2014/07/28/noordzee-
    2050-gebiedsagenda.html>, 28 juli 2014, p. 73.
64 Brief van de minister van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie aan de Voorzitter van de Tweede
    Kamer der Staten-Generaal, Den Haag, 23 maart 2012, Kamerstuk 32 852, nr. 3, p. 1.
65 Brief van de minister van Economische Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
    Generaal, Den Haag, 1 mei 2014, Kamerstuk 29 023, nr. 167, p. 1.
66 Beleidskader, p. 48.
67 Brief van de minister van Economische Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
    Generaal, Den Haag, 1 mei 2014, Kamerstuk 29 023, nr. 167, p. 2.
                                                   21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>II        Positie belangrijkste spelers
II.1      Positie van de Arctische landen
Alle Arctische landen, met uitzondering van IJsland, hebben de afgelopen jaren een
nieuwe Arctische strategie uitgebracht.68 Dit vormt op zich een illustratie van de
toegenomen belangstelling van de Arctische staten voor de regio. De Arctische landen
geven in hun strategieën te kennen een leidende rol in het Noordpoolgebied te willen
spelen. Tegelijkertijd is het opvallend dat een mondiaal perspectief juist ontbreekt.69
Er zijn veel overeenkomsten in de prioriteiten in de Arctische strategieën. In alle
documenten wordt ingegaan op de effecten van de klimaatverandering en de noodzaak
om maatregelen te treffen voor een zorgvuldig beheer van de regio en duurzame
economische exploitatie. Verder wordt in alle strategieën aandacht besteed aan de
noodzakelijke investeringen ten behoeve van rampenbestrijding en SAR-taken, de
bescherming van de positie van de inheemse volken, het belang van internationale
samenwerking met een centrale rol voor de Arctische Raad en het behoud van vrede
en stabiliteit in de regio. In vooral Rusland en Canada en in mindere mate Noorwegen,
is het Noordpoolgebied een belangrijk onderwerp in het binnenlandse politieke debat.
Het NAVO-lidmaatschap van de VS, Canada, IJsland, Denemarken en Noorwegen en
het EU-lidmaatschap van Denemarken, Zweden en Finland, spelen in beperkte mate
een rol in de onderlinge verhoudingen tussen de Arctische landen aangezien er geen
eensgezindheid bestaat over de mate waarin beide organisaties een rol zouden kunnen
spelen in de Arctische regio.
Rusland
Het grootste deel van de kustlijn van Rusland ligt boven de Poolcirkel. Het land heeft
dan ook grote strategische belangen in de Arctische regio. Het Arctisch gebied vormt
voor Rusland een belangrijk wingewest door de olie- en gasexploitatie en men heeft
positieve verwachtingen van de (toekomstige) opbrengsten van de noordoostelijke
scheepvaartroute. Verder heeft het Noordpoolgebied voor Rusland een grote emotionele
waarde.70 Met het smelten van het zeeijs valt de natuurlijke bescherming van de
68 De weergave van de diverse Arctische strategieën is in belangrijke mate ontleend aan H. Haftendorn,
    ‘The Case for Arctic Governance. The arctic puzzle’, Institute of International Affairs. Centre for Arctic
    policy studies, June 2013, pp. 25-31. Zie ook: Charles M. Perry and Bobby Andersen, ‘New Strategic
    Dynamics in the Arctic Region. Implications for National Security and International Collaboration’.
    The Institute for Foreign Policy Analysis, Washington, 2012, pp. 24-129. Zie: <http://www.ifpa.org/
    pdf/StrategicDynamicsArcticRegion.pdf> en L. Heininen ‘State of the Arctic Strategies and Policies
    - A Summary’. Arctic Yearbook 2012. Zie: <http://www.arcticyearbook.com/images/Articles_2012/
    Heininen_State_of_the_Arctic_Strategies_and_Policies.pdf>.
69 Heininen, ‘State of the Arctic strategies’, p. 43.
70 Meerdere auteurs wijzen op het belang van het Arctisch gebied voor nationale identiteit van Rusland.
    Zo meent Pavel Baev dat de veiligheids- en economische belangen in het Arctisch gebied van Rusland
    geen afdoende verklaring bieden voor het Russisch Arctisch beleid: ‘Russia’s state identity remains
    shaky twenty years into its post-Soviet history, and the loudly proclaimed intention to expand its Northern
    borders by securing control over a million sq km of the Arctic shelf is best understood as an attempt to
    consolidate it.’ Pavel Baev, Russia’s Arctic Policy. Geopolitics, Mercantilism and Identity-Building. Briefing
    Paper. The Finish Institute of International Relations, 2010, p. 6.
                                                          22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>kustlijn weg. Het planten van de Russische vlag op de zeebodem onder de Noordpool
in 2007, trok internationaal veel aandacht en riep de vraag op of Rusland hiermee een
meer offensieve koers was ingeslagen. De exploitatie van energiebronnen en nationale
veiligheid zijn de hoofdthema’s in ‘The Strategy for the Development of the Arctic Zone
of the Russian Federation and National Security to 2020’.71 Het bestuur van en controle
over de Arctische gebieden is in toenemende mate een kwestie van binnenlandse politiek
en centrale aansturing vanuit Moskou.72 Het feit dat de meeste andere Arctische landen
lid zijn van de NAVO en/of de EU roept bij Rusland wantrouwen op en het land wil daarom
beide organisaties zoveel mogelijk op afstand van de Arctische Raad houden. Rusland
weigert bijvoorbeeld om Arctische aangelegenheden te bespreken in de NAVO-Rusland
Raad.73 President Poetin sprak op 22 april 2014 over een ‘increasing conflict of interest
between the Arctic coastal states’ en zei dat ‘the situation in the world is fraught with
new risks and challenges to Russian national interests’.74 Ondanks uitspraken als deze,
stelt Rusland zich vooralsnog pragmatisch op en werkt het mee aan de opbouw van
de Arctische overlegstructuur en volgt het de internationale regelgeving. Rusland heeft
echter een voorkeur voor bilaterale overeenkomsten.75
Noorwegen
Voor Noorwegen is het Noordpoolgebied van grote strategische betekenis vanwege de
olie- en gasreserves en vanwege het feit dat het land grenst aan Rusland. ‘The Arctic
(High North) is Norway’s number 1 foreign policy priority’, aldus voormalig minister
van Buitenlandse Zaken Eide. Door de perspectieven die de grondstoffen in het
Noordpoolgebied bieden, behoudt Noorwegen een riante positie als grondstoffen-
leverancier.76 De volgende zaken staan centraal in het Noorse beleid voor het
Noordpoolgebied: (1) de Barentszzee als belangrijke energieprovincie, (2) visserij, (3)
de relatie met Rusland en (4) erkenning van de soevereine rechten van Noorwegen in
de Noorse zee, de Barentszzee, de Noordelijke IJszee en rond Spitsbergen. De Noors-
Russische overeenkomst over de afbakening van hun grenzen in de Barentszzee in
2010 maakte de weg vrij voor Noors-Russische samenwerking bij de exploitatie van de
aanwezige olie- en gasvoorraden.77 Ook op andere terreinen wordt samengewerkt met
Rusland, zoals op milieugebied, de kustwacht en SAR. Noorwegen streeft enerzijds naar
goede betrekkingen met Rusland en anderzijds naar nauwere betrokkenheid van de
NAVO bij het Noordpoolgebied. Noorwegen zou graag zien dat de NAVO in het kader van
de collectieve verdediging, vier van de vijf kuststaten zijn immers NAVO-lidstaat, meer
aandacht aan de regio besteedt om tegenwicht te bieden aan Rusland. Voor Noorwegen
is het lidmaatschap van de NAVO van belang om zijn Arctische belangen in relatie tot
71 Zie: <http://www.arctis-search.com/Russian+Federation+Policy+for+the+Arctic+to+2020>.
72 Perry and Andersen, ‘New Strategic Dynamics’, p. 61.
73 Ibidem p. 67.
74 A. Staalesen ‘Putin arms Arctic drillers’, 23 april 2014. Zie: <http://barentsobserver.com/en/
    security/2014/04/putin-arms-arctic-drillers-23-04>. Geraadpleegd op 27 juni 2014.
75 Perry and Andersen, ‘New Strategic Dynamics’, p. 66.
76 In 2011 werden de Skrugard en Norvarg-velden ontdekt, waardoor de verwachtingen nog hoger werden.
77 Zie: <http://www.regjeringen.no/upload/UD/Vedlegg/Nordområdene/UD_nordomrodene_innmat_EN_
    web.pdf>, p. 11. Geraadpleegd op 1 april 2014.
                                                       23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Rusland te kunnen beschermen. Mede om die reden zou Noorwegen ook graag zien dat
de EU een grotere rol in de werkzaamheden van de Arctische Raad zou vervullen.78
In 2011 bracht Noorwegen een nieuwe strategie uit, The High North. Vision and
policy instruments, waarin op tamelijk zelfbewuste toon de Noorse belangen in het
Noordpoolgebied uiteen worden gezet.’79 De Noorse positie laat zich goed samenvatten
in de leuze van minister van Buitenlandse Zaken Eide, High North, low tension.80 De
potentieel grote olie- en gasvoorraden in het Noordpoolgebied kunnen ervoor zorgen dat
Noorwegen zijn stevige positie als grondstoffenleverancier behoudt.
Canada
Canada was destijds een van de initiatiefnemers van de Arctische Raad en is actief
op het gebied van duurzame ontwikkeling en inheemse volken. Van het Canadese
grondgebied bevindt zich 40% boven de Poolcirkel. De toegenomen betrokkenheid
met de inheemse bevolking lijkt ook te zijn ingegeven door de behoefte om de
vroegere verwaarlozing van de verre buitengebieden te compenseren. De inheemse
bevolkingsgroep Inuit, heeft een stevige positie in de binnenlandse politiek van Canada
en drukt een zwaar stempel op het Arctisch beleid van Canada. In de jaren negentig lag
de nadruk in het Arctisch beleid van Canada op milieuaspecten. Vanaf de eeuwwisseling
legden opeenvolgende regeringen meer nadruk op de betekenis van de regio vanuit
een nationalistisch perspectief. Na het planten van de vlag door Rusland verklaarde
premier Harper: ‘Canada has a choice when it comes to defending our sovereignty in
the Arctic; either we use it or we lose it’.81 Het Canadese parlement stemde in 2009
in met het herdopen van de Northwest Passage in de Canadian Northwest Passage. In
datzelfde jaar verscheen Canada’s Northern Strategy: Our North, Our Heritage, Our Future,
78 ‘We observe the development of EU Arctic policy. It seems that we increasingly “read from the same
   page”. That is positive. The Arctic is also EU’s neighbourhood. We see a rapid change in the Arctic and
   increased interest from the rest of the world. We will continue the constructive cooperation with the EU.
   We share the commitment for sustainable development, regional cooperation and engaging with Russia.
   (…) Norway welcomes the joint communication on the Arctic from the Commission and EEAS from June
   2012. It shows a stronger engagement on Arctic issues through cooperation and dialogue with Arctic
   states, which is very positive. The EU confirms existing legal framework as basis for Arctic governance,
   and highlights three areas where EUs contribution can be particularly valuable: sustainable development,
   engagement with Arctic states and indigenous peoples.’ Minister van Buitenlandse Zaken Eide voor het
   Political and Security Committee van de EU, 20 maart 2013, Brussel. Zie: <http://www.regjeringen.no/
   nb/dokumentarkiv/stoltenberg-ii/ud/taler-og-artikler/2013/the_arctic.html?id=720720>. Geraadpleegd
   op 1 april 2014.
79 Zie: <http://www.regjeringen.no/upload/UD/Vedlegg/Nordområdene/UD_nordomrodene_innmat_EN_
   web.pdf.> en <http://www.regjeringen.no/pages/38005979/PDFS/STM201120120007000EN_PDFS.
   pdf>. Geraadpleegd op 1 april 2014.
80 Zie: <http://www.norway-nato.org/eng/News/The-Arctic-Norwegian-perspectives/#.VBgqjFNMi80>.
   Geraadpleegd op 1 april 2014.
81 Zie: <http://www.pm.gc.ca/eng/news/2007/07/09/prime-minister-stephen-harper-announces-new-arctic-
   offshore-patrol-ships>. Geraadpleegd op 13 juni 2014.
                                                       24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>een veelzeggende titel.82 De Canadese claim op het continentale plat strookt hiermee.
Canada en de VS zijn het oneens over de status van de noordwestelijke route en over
de afbakening van hun grenzen in de Beaufortzee. Verder heeft Canada een dispuut met
Denemarken over de verdeling van de Lincolnzee en het Hanseiland. In tegenstelling tot
Rusland en Noorwegen is Canada terughoudend met betrekking tot de exploitatie van
grondstoffen in het Arctisch gebied.
Denemarken
Via Groenland maakt Denemarken ook deel uit van de groep van Arctische landen. In
de Deense Arctische strategie Kingdom of Denmark Strategy for the Arctic 2011-2020,83
zijn de belangrijkste aandachtspunten de relatie van Kopenhagen met het zelfbestuur
van Groenland en het versterken van de rol van Denemarken als Arctische speler.
Denemarken hecht veel waarde aan de rol van de Arctische Raad en nam in 2008
het initiatief voor de bijeenkomst van de vijf Arctische kuststaten in Ilulissat (zie ook
hoofdstuk III.3). Denemarken vindt de Noordse samenwerking van belang maar wijst
een actieve rol voor de NAVO in de Arctische regio af. Denemarken hoopt eind 2014 met
succes een claim in te dienen bij de Commission on the Limits of the Continental Shelf
(CLCS) met als inzet dat het continentale plat aan de noordkant van Groenland zich
uitstrekt voorbij de 200-mijlszone tot aan de Noordpool.84
De positie van Groenland
Groenland heeft een bijzondere positie binnen de Arctische regio.85 Groenland, qua
oppervlakte het twaalfde land ter wereld (2.166.086 km²), heeft ongeveer 57.000
inwoners. Het maakt deel uit van het Koninkrijk Denemarken, is geen onafhankelijke
staat maar heeft zelfbestuur. Groenland neemt geleidelijk de wetgevende, uitvoerende,
financiële en administratieve taken over. Met betrekking tot grondstoffen, de luchtvaart
en maritieme kwesties ligt de zeggenschap al bij Groenland. Dit betekent onder meer dat
Groenland vergunningen en concessies kan afgeven voor de exploratie en exploitatie van
grondstoffen. In de nieuwe Mineral Resources Act van Groenland van 2010 is vastgelegd
dat alle beslissingen met betrekking tot olie, gas en mineralen door de regering van
Groenland worden genomen. Eerdere, door Denemarken afgegeven, licenties blijven van
82 ‘Canada’s Northern strategy our North, our Heritage, our Future’, Ottawa, 2009.
    Zie: <http://www.northernstrategy.gc.ca/cns/cns-eng.asp>. Geraadpleegd op 1 april 2014.
83 Zie: <http://www.oceansnorth.org/resources/kingdom-denmark-strategy-arctic-2011%E2%80%93-2020>.
    Geraadpleegd op 1 april 2014.
84 Perry and Andersen, ‘New Strategic Dynamics’, p. 74.
85 Zie voor een uitgebreide geschiedenis van Groenland, de ontwikkeling naar zelfbestuur en de rol van de
    inheemse bevolking, Natalia Mininnguaq Kleist,‘9 Greenland’s Self-Government’ in: Natalia Loukacheva
    ed., Polar Law Textbook, Copenhagen, 2010, pp. 171-199.
                                                    25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>kracht, maar zullen worden gereguleerd.86 Jaarlijks ontvangt Groenland een financiële
bijdrage van 400 miljoen euro van Denemarken, in hoofdzaak bestemd voor de
publieke sector. Naarmate het land meer eigen inkomsten verwerft, zal de bijdrage van
Denemarken afnemen. De exploratie en exploitatie van Groenlands immense minerale
rijkdom is voor Groenland niet alleen een manier om de achterstand in ontwikkeling op
vele gebieden in te lopen, maar ook een basis voor onafhankelijkheid van Denemarken.
In een referendum heeft de meerderheid van de inwoners van Groenland in 2008
gekozen voor zelfbestuur. Het Groenlandse parlement heeft wetgeving gemaakt die
vooruitloopt op de inkomsten uit belastingen en royalty’s die zullen worden opgebracht
uit de winning van olie, gas en mineralen, waarbij een fonds is opgericht dat lijkt op het
oliefonds in Noorwegen. De klimaatverandering maakt nieuwe landbouwactiviteiten in
Zuid-Groenland mogelijk, stimuleert het toerisme en opent mogelijkheden tot mijnbouw en
tot olie- en gaswinning. Groenland beschikt niet alleen over olie- en gasvoorraden maar
ook over zeldzame aardmetalen en grondstoffen zoals uranium, ijzererts, goud, diamant,
lood en zink. De buitenlandse betrekkingen van Groenland vallen buiten het zelfbestuur.
Denemarken zal Groenland in voorkomend geval horen en vertegenwoordigen, soms zal
een Groenlandse afgevaardigde het woord voeren namens het koninkrijk. Groenland is
geassocieerd met de EU en geregistreerd op de lijst van Landen en Gebieden Overzee
(LGOs). Daarnaast is er de Partnerschapsovereenkomst EU-Groenland 2007-2013.
Als LGO heeft Groenland volledig toegang tot de EU-markt voor visserijproducten.
De belangen van Groenland en Denemarken lopen niet altijd parallel en dat leidt tot
spanningen. Waar mogelijk probeert Denemarken greep te houden op de ontwikkelingen
in Groenland. Denemarken is vooralsnog verantwoordelijk voor de territoriale verdediging
van Groenland en patrouilleert bijvoorbeeld met marineschepen in de wateren rond
Groenland en de VS hebben een grote militaire basis op Groenland (Thule).
Verenigde Staten
Met de aankoop van Alaska in 1867 zijn de VS ook een Arctisch land geworden. De
Amerikaanse belangstelling voor deze regio is tot nog toe beperkt. Pas in mei 2013
werd de National Strategy for the Arctic region gepresenteerd, in januari 2014 volgde een
implementatieplan.87 Minister van Defensie Hagel bracht in november 2013 een Arctic
Strategy uit met specifieke prioriteiten voor de Amerikaanse krijgsmacht.88 Minister
Kerry heeft in februari 2014 een Special representative for the Arctic region benoemd
die een sleutelrol moet gaan vervullen bij de behartiging van Amerikaanse belangen
in de Arctische regio, mede met het oog op het komende voorzitterschap van de
86 In de Mineral Resources Act is een aantal bepalingen is opgenomen die regels stellen voor (1)
    milieubescherming en het gebruik van de beste beschikbare technologieën; (2) klimaatbescherming; (3)
    aansprakelijkheid voor een breed scala aan milieu schades, waaronder vervuiling van of andere negatieve
    invloed op klimaat en natuur; (4) de toepassing van een environmental impact assessment (geen
    toestemming voor de exploitatie van hydrocarbons mag worden gegeven zonder EIA); en (5) de toepassing
    van een social sustainability assessment, waarbij het parlement de verantwoordelijkheid heeft te beslissen
    of een dergelijke assessment is vereist.
87 ‘The President of the United States, National Strategy for the Arctic Region’, May 2013.
    Zie: <http://www.whitehouse. gov/sites/default/files/docs/nat_arctic_strategy.pdf>. Zie ook:
    <http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/docs/implementation_plan_for_the_national_strategy_
    for_the_arctic_region_-_fi....pdf>. Geraadpleegd op 1 april 2014.
88 Zie: <http://www.defense.gov/pubs/2013_Arctic_Strategy.pdf>. Geraadpleegd op 1 april 2014.
                                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Arctische Raad.89 De Amerikaanse nationale strategie gaat uit van samenwerking: ‘The
Arctic region is peaceful, stable, and free of conflict. The United States and its Arctic
allies and partners seek to sustain this spirit of trust, cooperation and collaboration,
both internationally and domestically’90 De VS hebben UNCLOS nog niet geratificeerd
vanwege het verzet in de Senaat. In Republikeinse kringen vindt men dat dit verdrag te
zeer inbreuk maakt op de Amerikaanse soevereiniteit.91 De VS beschouwen UNCLOS
als gewoonterecht en alle artikelen worden gerespecteerd, met uitzondering van deel
11 over diepzeemijnbouw. De VS benadrukken in de strategie vooral de nationale
veiligheid en bezien de regio vanuit het perspectief van homeland-verdediging. De VS
hechten veel waarde aan de Arctische Raad, beschouwen het als het belangrijkste
gremium, maar zien niet graag dat de Arctische Raad uitgroeit tot een internationale
organisatie noch dat het mandaat substantieel wordt uitgebreid. Het waren ook de
VS die destijds bij de oprichting van de Arctische Raad de uitzonderingsclausule voor
veiligheidsaangelegenheden hebben bedongen. De nationale strategie verwoordt het
als volgt: ’We encourage Arctic and non-Arctic states to work collaboratively through
appropriate fora to address the emerging challenges and opportunities in the Arctic
region. While we remain vigilant to protect the security interests of the United States
and our allies.’92
IJsland
IJsland neemt onder Arctische landen een bijzondere positie in. Vanwege de omvang
van het land is het op veel fronten afhankelijk van andere landen en het beschikt niet
over een eigen krijgsmacht. Er bestaat geen officiële strategie van de regering van
IJsland, wel heeft het parlement een document uitgebracht. A Parliamentary Resolution
on Iceland’s Arctic Policy.93 IJsland heeft geen territoriale claims. IJsland is erop gebrand
te voorkomen dat de vijf kuststaten een bevoorrechte positie verwerven ten koste van
de drie andere Arctische staten. Het land wil graag een centrale rol voor de Arctische
Raad en legt sterk de nadruk op multilaterale samenwerking en nauwe samenwerking
met de buurlanden.94 IJsland is daarnaast voorstander van een rol voor de NAVO,
mede met het oog daarop trad het op als gastheer van de Noord-Atlantische Raad in
2009.95 Tegelijkertijd is het beducht voor militarisering van de regio. In februari 2014
gaf de IJslandse regering te kennen af te zien van het EU-lidmaatschap. IJsland is in
89 Zie: <http://www.state.gov/secretary/remarks/2014/02/221678.htm>. Geraadpleegd op 13 juni 2014.
90 Zie: <http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/docs/nat_arctic_strategy.pdf>. Geraadpleegd op
    1 april 2014.
91 Zie: <http://blogs.cfr.org/patrick/2012/06/08/everyone-agrees-ratify-the-law-of-the-sea/?cid=oth_
    partner_site-atlantic>. Geraadpleegd op 5 mei 2014.
92 National Strategy for the Arctic Region, May 2013. Zie: <http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/
    docs/nat_arctic_strategy.pdf>, p. 6.
93 Zie: <http://www.arctic-council.org/index.php/en/document-archive/category/12-arctic-strategies>.
    Geraadpleegd op 2 april 2014.
94 Perry and Andersen, ‘New Strategic Dynamics’, p. 133.
95 In 2006 zijn de Amerikaanse eenheden die actief waren in het NATO air policing program, teruggetrokken
    aangezien IJsland niet langer wenste te betalen.
                                                     27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>toenemende mate gericht op het economisch potentieel van de mogelijke aanwezigheid
van grote olie- en gasvoorraden. Verder is de visindustrie van groot belang voor het land
en hoopt het een ‘mondiaal trans-arctic shipping hub’ te worden voor containervervoer.
Mede om die reden heeft China grote belangstelling, onder andere voor de aanleg van
havens. China heeft veruit de grootste diplomatieke vertegenwoordiging in Reykjavik
voltooid, waarin 500 personeelsleden kunnen worden gehuisvest; ter vergelijking, de
Franse ambassade telt 20 en de Amerikaanse ambassade ongeveer
70 personeelsleden.96
Zweden
Zweden presenteerde zijn Arctische strategie Sweden’s strategy for the Arctic region in
mei 2011.97 De Zweedse strategie legt de nadruk op de ingrijpende gevolgen van de
klimaatverandering die zowel bedreigingen als kansen met zich meebrengt. Zweden stelt
duurzame ontwikkeling op economisch, sociaal en milieugebied centraal. De strategie
heeft drie prioriteiten: milieu en klimaat, economische ontwikkeling en de positie van de
inheemse volken. Specifiek aandachtspunt is het behoud van de Arctische regio als een
gebied zonder conflicten en spanningen. Zweden is van oordeel dat de Arctische Raad
om die reden moet worden versterkt. In tegenstelling tot Noorwegen en Finland, heeft
Zweden een meer afstandelijke en meer kritische houding ten opzichte van Rusland.
Zweden ziet niet direct een grote rol voor de EU in de Arctische regio maar vindt goede
samenwerking met de relevante EU-agentschappen wel van belang.
Finland
Vanwege historische en geografische redenen volgt Finland nog altijd een gebalanceerd
beleid in de richting van Rusland. In 2013 verscheen de Finse strategie Finland’s
strategy for the Arctic region 2013. Het land zoekt de niches om te profiteren van
economische activiteiten zoals in de grote olie- en gasprojecten in de Barentszzee en op
het schierleiland Yamal. Daarom steekt Finland veel energie in het verstevigen van de
economische en politieke banden met Rusland. Finland streeft naar een grotere rol voor
de EU in de regio onder andere vanwege de rol die de EU speelt in het klimaatdebat.98
II.2      Positie van China en enkele Aziatische landen
China
Aziatische landen zoals Japan, Zuid-Korea en India en niet in de laatste plaats
China, manifesteren zich eveneens in de Arctische regio. China toonde met een
wetenschappelijke reis in 1994 voor het eerst belangstelling voor het Noordpoolgebied.
De Chinese belangstelling voor het Noordpoolgebied ligt voor de hand: het potentieel
aan olie, gas en grondstoffen en de mogelijkheid van kortere zeeroutes zijn van
belang voor de economische groei van het land. Bovendien heeft de opwarming van
96   Didi Kirsten Tatlow, ‘China and the Northern Rivalry’. Zie: <http://rendezvous.blogs.nytimes.
     com/2012/10/05/china-and-the-northern-great-game>, 5 October 2012.
97   Zie: <http://www.government.se/content/1/c6/16/78/59/3baa039d.pdf>, Stockholm, 2011.
     Geraadpleegd op 13 juni 2014.
98   Zie: <http://formin.fi/public/default.aspx?nodeid=46578&contentlan=2&culture=en-US>. Zie ook:
     <http://vnk.fi/julkaisukansio/2013/j-14-arktinen-15-arktiska-16-arctic-17-saame/PDF/en.pdf> en
     <http://formin.finland.fi/public/default.aspx?contentid=278479&nodeid=48521&contentlan=2&culture
     =en-US>. Geraadpleegd op 31 maart 2014.
                                                      28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>het Noordpoolgebied ook gevolgen voor de voedselproductie en neerslag in Noord-
Oost Azië.99 De opwaardering van China van ad hoc tot permanent waarnemer van de
Arctische Raad in Kiruna in 2013 was een belangrijke stap voorwaarts voor het Arctisch
beleid van dit Aziatisch land.100 China had sinds 2006 al driemaal tevergeefs getracht
als permanente waarnemer toegelaten te worden. Het uiteindelijke besluit om China, en
daarnaast ook Zuid-Korea, India en Japan toe te laten als waarnemer werd ingegeven
door het feit dat deze landen veel geld zullen besteden aan Arctisch onderzoek. De
toenemende activiteiten van China in het Noordpoolgebied worden met wantrouwen
bekeken. Het streven naar de status van waarnemer bij de Arctische Raad maakt deel
uit van een strategie van Chinese expansie van maritieme belangen en capaciteiten,
die er naar streeft invloed uit te oefenen die in overeenstemming is met de mondiale
economische status van het land.101 Het gaat China vooral om de verwerving van
grondstoffen.102
Het land probeert zijn grote belangen in het Arctische gebied nadrukkelijk te beschermen.
Zo benadrukken de Chinese regeringsautoriteiten eerder de mondiale dan de regionale
implicaties van het smeltend ijs. China als opkomende mondiale mogendheid verwerpt
het idee, dat alleen de Arctische staten zouden beslissen over Arctische onderwerpen
omdat vele niet-Arctische landen, waaronder China, beïnvloed zullen worden door de
veranderende Arctische omgeving. Zo zei de Chinese schout-bij-nacht Yin Zhuo in
2010 dat: (…) ‘the Arctic belongs to all the people around the world, as no nation has
sovereignty over it … China must play an indispensable role in Arctic exploration as we
have one-fifth of the world’s population.’103 Daarnaast wil China tegen redelijke kosten
de toegang tot de Arctische scheepsroutes veiligstellen en als een niet-Arctisch land het
vermogen versterken toegang te verkrijgen tot de Arctische hulpbronnen en viswateren.104
De aankomst van het Chinese schip Yong Sheng van de rederij COSCO op 10 september
2013 in de Rotterdamse haven trok de aandacht.105 Het schip was op 8 augustus 2013
uit de Chinese haven Dalian vertrokken en had de tocht via de noordoostelijke route
twee weken sneller dan via de normale vaarweg via het zuiden voltooid. Vooralsnog is dit
alleen mogelijk voor kleinere containerschepen.
99   Linda Jakobson and Jingchao Peng, China’s Arctic Aspirations, SIPRI Policy Paper No 34, November 2010,
     pp. 10-18.
100 Met name de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Kerry, heeft een belangrijke rol gespeeld bij
     de toelating van niet-leden van de Arctische Raad als permanent waarnemer, waaronder China.
     Zie: ‘Growing importance of the Arctic Council’, Strategic Comments, Volume 19, June 2013.
101 ‘China’s strategic Arctic interests’, Strategic Comments, Volume 20, March 2014.
102 Zie ook: AIV-advies nummer 86 ‘Azië in opmars: strategische betekenis en gevolgen’, Den Haag,
     december 2013.
103 ‘China’s strategic Arctic interests’, Strategic comments, 6 March 2014. Zie: <http://www.iiss.org/en/
     publications/strategic%20comments/sections/2014-a6f5/china--39-s-strategic-arctic-interests-05d5>.
104 Zie Jonathan Holslag, ‘The Eurasian Sea’, Survival, August-September 2013, pp. 165-168.
105 ‘Chinees schip via ijsroute in Rotterdam, 10 september 2013. Zie: <http://nos.nl/artikel/549664-
     chinees-schip-via-ijsroute-in-rdam.html>.
                                                       29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>In een globaliserende wereld kan niet verwacht worden dat China en Chinese
organisaties buiten het Noordpoolgebied blijven. Het land streeft daarbij een
verscheidenheid aan bilaterale betrekkingen na, maar accepteert ook multilaterale
instrumenten. Zo heeft het steun uitgesproken voor de toepassing van UNCLOS in het
Noordpoolgebied. De in Oekraïne gebouwde Xuelong, de grootste niet-nucleaire ijsbreker
werd in 1993 verworven. Er bestaan plannen een tweede schip te bouwen. China
beschikt over een van de sterkste poolonderzoekscapaciteiten ter wereld en het land
heeft tot nog toe vijf onderzoekexpedities uitgevoerd.
China hoopt invloed in de regio te verkrijgen door het aanknopen van nauwe relaties
met de kleinere landen, waar het vaste steunpunten wil vestigen. China ziet IJsland
als een toegangspoort tot de regio.106 Deze toegangspoort zou nuttig kunnen zijn
voor de overslag van mineralen uit Groenland. Zo besprak de toenmalige Chinese
premier, Wen Jiabao, tijdens een bezoek aan IJsland in 2012, de eventuele aanleg
van een steunpunt voor Chinese schepen. Beijing en Reykjavik tekenden inmiddels
een vrijhandelsakkoord in 2013. Recentelijk heeft de IJslandse regering een licentie
verleend aan een consortium onder leiding van China National Offshore Oil Corp (CNOOC)
om naar olie te boren.107 CNOOC is het staatsbedrijf dat verantwoordelijk is voor de
exploitatie van olie- en gasbronnen op zee. Op Groenland zijn de Chinezen al betrokken
bij de mijnbouwsector. In de grond van Groenland bevinden zich niet alleen ijzererts en
olie, maar tevens als eerder opgemerkt, grote hoeveelheden zeldzame aardmetalen. Zo
verricht Jiangxi Copper, China’s grootse koperonderneming, samen met de Britse Nordic
Mining maatschappij, onderzoek aan de oostkust van Groenland.108
Japan, Zuid-Korea, India, Singapore
Japan, Zuid-Korea, India en Singapore werden in 2013 samen met China toegelaten
als waarnemer bij de Arctische Raad. Japan heeft al langere tijd interesse voor het
Noordpoolgebied en participeert in diverse wetenschappelijke programma’s. Japan
ziet ook economische mogelijkheden in de olie- en gaswinning en de noordoostelijke
vaarroute. Om diezelfde redenen toont Zuid-Korea belangstelling voor de Arctische regio.
De scheepsbouwsector ziet eveneens goede kansen, onder andere in de bouw van
ijsbrekers en ijsversterkte schepen.109 Singapore verwacht kansen voor de offshore en
mariene industrie en India heeft belangstelling voor de delfstoffen en voor de gevolgen
van de klimaatverandering om hieruit lessen te trekken voor het Himalayagebergte.110
106 Scott Borgerson, ‘The Coming Arctic Boom. As the Ice Melts, the Region Heats Up’, Foreign Affairs,
     July/August 2013, p. 84. Geraadpleegd op 15 maart 2014.
107 Fred Sengers, ‘China gaat naar olie boren in Noordpoolgebied’, Blogaap.nl, 4 maart 2014.
     Zie: <http://www.blogaap.nl/blog/851/China-gaat-naar-olie-boren-in-Noordpoolgebied>.
108 Ibidem, p. 2.
109 Young Kil Park, ‘Arctic Prospects and Challenges from a Korean Perspective’. Zie: <http://www.
     cigionline.org/sites/default/files/no3_9.pdf>. Geraadpleegd op 20 augustus 2014, p. 7.
110 Speech Patrick Brandt, symposium Nederlands Polair Programma, 1 november 2013.
                                                     30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>II.3     Posities van de VN, de EU en de NAVO
Verenigde Naties
De VN is op vier manieren betrokken bij het Noordpoolgebied: UNCLOS, de United
Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP), het United Nations
Environment Programme (UNEP) en de International Maritime Organization (IMO). De
betekenis van UNCLOS wordt uiteengezet in hoofdstuk III.3. In 2007 nam de VN UNDRIP
aan waarin de individuele en collectieve rechten van inheemse volken op cultureel en
economisch gebied zijn vastgelegd.111 UNEP heeft een de status van waarnemer bij de
Arctische Raad en werkt op tal van programma’s samen met de Arctische Raad.112 De
IMO heeft tot nog toe één niet-bindend document opgesteld dat specifiek betrekking
heeft op het Arctisch gebied, de Guidelines for Ships Operating in Arctic Ice-Covered
Waters, opgesteld in 2002 en herzien in 2009.113 Daarnaast zal naar verwachting per
1 januari 2017 de Polar Code van kracht worden met gestandaardiseerde en bindende
voorschriften voor schepen die varen in wateren met zeeijs in de hogere breedtegraden.
Europese Unie
De EU heeft ook blijk gegeven van haar belangstelling voor het Noordpoolgebied. Gezien
de snelheid waarmee de veranderingen zich in dit gebied voltrekken en de positie van de
EU als importeur van natuurlijke hulpbronnen en grondstoffen, is zij van mening dat extra
inspanningen van de EU in het bijzonder nodig zijn op het vlak van milieubescherming
en de strijd tegen klimaatverandering. De belangen van de EU in het Noordpoolgebied
omvatten meerdere onderwerpen waaronder milieu, energie, transport en visserij.114
Aangezien drie van de acht Arctische staten lid zijn van de EU, heeft de EU in beginsel
dus al een zekere presentie in het noorden. De Arctische leden van de EU geven er
echter in meerderheid de voorkeur aan unilateraal en niet via Brussel te opereren.
De EU is al geruime tijd actief op het gebied van Arctische samenwerking, zoals de
samenwerking in het kader van de Noordelijke Dimensie met Rusland, Noorwegen,
IJsland, Finland en Zweden en in de Euro-Arctische Raad voor de Barentszzee.115
Het Noordpoolbeleid van de EU gaat terug tot 2008, toen de Commissie een Mededeling
aan het Europees Parlement en de Europese Raad stuurde.116 In dat jaar diende de
Europese Commissie namens de EU een aanvraag in om de status van waarnemer te
verkrijgen in de Arctische Raad. Eind 2011 is deze aanvraag opnieuw bevestigd. Tegen
de verwachting in werd ook in Kiruna in 2013 het verzoek om permanent waarnemer te
worden echter aangehouden. Dit vanwege Canada’s bezwaar tegen het EU-invoerverbod
111 Zie: <http://www.un.org/esa/socdev/unpfii/documents/DRIPS_en.pdf>. Geraadpleegd op 19 juni 2014.
112 Zie: <http://www.unep.org/gc/gc27/Docs/se/What%20Future%20for%20the%20Arctic.pdf>.
     Geraadpleegd op 19 juni 2014.
113 Zie: <http://www.imo.org/blast/blastDataHelper.asp?data_id=29985&filename=A1024(26).pdf>.
     Geraadpleegd op 19 maart 2014.
114 Zie: ‘The EU and the Arctic: Facing Challenges and Missing Opportunities?’, Buzzes from Brussels, Issue
     03/2012.
115 ‘EU’s Arctic Policy: Questions and Answers’, MEMO European Commission, 3 July 2012, p. 3.
116 Zie: <http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=COM:2008:0763:FIN:NL:PDF>.
                                                    31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>van zeehondenhuiden uit 2010. De EU en Canada werken gezamenlijk aan een
compromis. De betrokkenheid van de EU bij het Noordpoolgebied is sinds bovenstaande
Mededeling uit 2008 gegroeid maar in het licht van het geheel van de Europese
belangen bescheiden te noemen. De EU houdt zich bezig met de volgende terreinen:
(1) bestrijding van de gevolgen van klimaatverandering, (2) onderzoek van het Arctisch
milieu, (3) duurzame ontwikkeling, (4) monitoring van veranderingen en inperking van
toekomstige risico’s en (5) scheepvaart en maritieme veiligheid. De EU is zich, naar
eigen zeggen, ook meer bewust geworden van haar invloed op het Noordpoolgebied en
van de mogelijkheden voor duurzame ontwikkeling van deze regio, die zowel voor de
lokale bevolking als de EU voordelen kunnen opleveren.
In een gezamenlijke Mededeling van de Commissie en de Hoge Vertegenwoordiger
van 26 juni 2012, betogen zij dat de EU meer aandacht moet besteden aan Arctische
aangelegenheden op het gebied van kennis, verantwoordelijkheid en betrokkenheid.
Zij stellen voor om dit EU-beleid verder te ontwikkelen door de ondersteuning van
kennisopbouw op het gebied van milieu- en klimaatveranderingen in het Noordpoolgebied,
door een verantwoord optreden met betrekking tot de economische ontwikkeling in
het Noordpoolgebied gebaseerd op duurzaam gebruik van natuurlijke hulpbronnen en
grondstoffen en voorts door de inzet van milieudeskundigheid. Daarnaast is in Europese
ogen meer betrokkenheid nodig bij en dialoog met de Arctische staten, inheemse
bevolkingsgroepen en andere partners. Dit beleid omvat een reeks concrete maatregelen
die bijdragen tot onderzoek en duurzame ontwikkeling in de regio en tot milieuvriendelijke
technologieën die kunnen worden ingezet voor duurzame scheepvaart en mijnbouw. De
EU heeft in het afgelopen decennium bijvoorbeeld jaarlijks 20 miljoen euro uitgetrokken
voor Arctisch onderzoek en in de periode 2007-2013 heeft zij meer dan 1,14 miljard euro
geïnvesteerd in de duurzame ontwikkeling van de regio. Met inbegrip van de bijdragen
van de lidstaten gaat het totaal om 1,98 miljard euro.117 Op 12 maart 2014 nam het
Europees Parlement een resolutie aan waarin onder meer werd opgeroepen tot ‘a coherent
strategy and a concretised action plan on the EU’s engagement on the Arctic, with a focus
on socio-economic and environmental issues’.118 De ministers van Buitenlandse Zaken
namen twee maanden later Raadsconclusies aan, waarin de Europese Commissie en
de Hoge Vertegenwoordiger worden opgeroepen ‘to present proposals for the further
development of an integrated and coherent Arctic Policy by December 2015’.119 De
117 Brief van de staatssecretaris van Buitenlandse Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der
     Staten-Generaal, Den Haag, 31 augustus 2012, Kamerstuk 22 112, nr. 1460, p. 3.
118 European Parliament resolution of 12 March 2014 on the EU strategy for the Arctic (2013/2595(RSP).
     Zie: <http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+MOTION+P7-RC-2014-
     0229+0+DOC+XML+V0//EN>. Het Europees Parlement riep tevens onder andere op tot een betere
     coördinatie van de Europese inzet: ’(…) to develop practices aimed at better utilising existing EU
     funding and ensuring a proper balance in protecting and developing the Arctic region when channeling
     EU funds toward the Arctic’.
119 Council of the European Union. Council conclusions on developing a European Union Policy towards
     the Arctic Region, 12 May 2014. Zie: <http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cms_Data/docs/
     pressdata/EN/foraff/142554.pdf>, p. 3. In de European Union Maritime Security Strategy wordt melding
     gemaakt van de Noordelijke IJszee als aandachtsgebied: ‘This Strategy takes particular regard of each
     of the European sea and subsea basins, namely the Baltic Sea, the Black Sea, the Mediterranean and
     the North Sea, as well as of the Arctic waters, the Atlantic Ocean and the outermost regions’.
     Zie: <http://register.consilium.europa.eu/doc/srv?l=EN&f=ST%2011205%202014%20INIT’>.
                                                       32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>EU beschikt over capaciteiten die kunnen worden ingezet voor de monitoring van
milieu-, scheepvaart- en ijsontwikkelingen zoals Galileo, het mechanisme voor civiele
bescherming en het EU Global Monitoring for Environment and Security Initiative.
De EU kan in beginsel haar geopolitieke rol versterken indien ze de status van
permanent waarnemer van de Arctische Raad krijgt. Daarvoor zal eerst overeenstemming
met Canada moeten worden bereikt. Een meer samenhangend Europees beleid kan
echter, het toch al bestaande wantrouwen van Moskou tegen Westers georiënteerde
organisaties, ook aanwakkeren.120
NAVO
Het Noordpoolgebied is ook van belang voor de NAVO. Uiteraard strekt allereerst
de collectieve verdedigingstaak van de NAVO zich ook uit tot deze regio aangezien
vijf Arctische staten tevens lid van de NAVO zijn. Het bondgenootschap heeft geen
permanente militaire faciliteiten ten noorden van de noordelijke poolcirkel, behoudens
uitwijkmogelijkheden voor AWACS-vliegtuigen.121 Wel nemen meerdere NAVO-lidstaten
deel aan de jaarlijkse oefening van de NATO Response Force rond het Noordpoolgebied.
Ook vinden reguliere oefeningen buiten NAVO-verband in dit gebied plaats. Toenmalig
secretaris-generaal van de NAVO De Hoop Scheffer toonde zich tijdens een speech
op een conferentie in Reykjavik voorstander van een grotere rol voor de NAVO in het
Arctisch gebied vooral op het terrein van search and rescue en rampenbestrijding,
ook in samenwerking met Rusland.122 Zijn opvolger, secretaris-generaal Rasmussen,
verklaarde in oktober van dat jaar, dat het tot de activiteiten van het bondgenootschap
behoorde om als forum te functioneren voor consultatie en discussie over Arctische
aangelegenheden.123 Toenmalig Russisch president Medvedev liet in september 2010
echter weten, dat het Arctisch gebied het prima zonder de NAVO kan doen.124
Belangrijke NAVO-documenten als het Strategisch Concept van 2010 en de Verklaring
van de NAVO-top in Chicago van 2012 maken geen expliciete melding van het Arctisch
gebied of het ‘Hoge Noorden’.125 Binnen de NAVO bestaat geen overeenstemming over
de rol van de alliantie in het Noordpoolgebied. Noorwegen is voorstander van een grotere
NAVO-presentie in de regio en nodigt lidstaten van de NAVO en sommige Partnership For
Peace-landen uit om deel te nemen aan de jaarlijkse Cold Response-oefeningen, teneinde
tegenwicht te bieden aan groeiende Russische militaire capaciteiten. Zo namen ook
dit jaar eenheden van de Nederlandse krijgsmacht waaronder 500 mariniers met het
120 Le Mière and Mazo, Arctic Opening, p. 135.
121 Awacs staat voor Airborne Warning And Control System.
122 Zie: <http://www.nato.int/docu/speech/2009/s090129a.html>.
123 Geciteerd in Ronald O’Rourke, Changes in the Arctic: Background and Issues for Congress, CRS Report
      for Congress, 14 February 2014, p. 57.
124 Ibidem.
125 Onder het Hoge Noorden wordt meestal verstaan het grondgebied en water ten noorden van de 60e
      parallel, inclusief de acht noordelijke staten die lid zijn van de Arctische Raad.
                                                         33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>amfibische transportschip Zr. Ms. Rotterdam deel aan deze multinationale oefening.126
Canada is op soevereiniteitsgronden een sterke tegenstander van enige betrokkenheid
van de NAVO bij de regio en andere leden van de NAVO zijn weer bezorgd over een
negatieve Russische reactie. Waarschijnlijk probeert Canada een bredere discussie
over de blijvende geschillen over het Hanseiland, de Beaufortzee en de noordwestelijke
route te vermijden. Zo ging de Canadese ambassadeur McRae niet akkoord met de
opname van een paragraaf over het Arctisch gebied in de slotverklaring van de NAVO-top
in Straatsburg-Kehl in april 2009.127 Secretaris-generaal Rasmussen verklaarde tijdens
een persconferentie bij een bezoek van de Noord Atlantische Raad aan Noorwegen op
8 mei 2013: ’At this present time, NATO has no intention of raising its presence and
activities in the High North.’128 Tijdens de voorjaarsbijeenkomst van de Parlementaire
Assemblee van de NAVO dit jaar merkte Rasmussen echter op: ‘No doubt the Russians
will focus more on the Arctic….NATO allies will have to address this issue’.129 Een
pregnante rol van de NAVO in het Arctisch gebied valt overigens vooralsnog niet te
verwachten.
Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en Duitsland,
Het Verenigd Koninkrijk (VK), Frankrijk en Duitsland, alle drie waarnemer bij de Arctische
Raad, tonen in toenemende mate interesse voor het Noordpoolgebied. De drie landen
zijn actief op wetenschappelijk gebied, tonen zich betrokken bij de klimatologische
vraagstukken van de regio en zien economische mogelijkheden bij verdere ontsluiting.
Het VK heeft in oktober 2013 een beleidsdocument uitgebracht met de titel Adapting
To Change: UK policy towards the Arctic.130 Minister Simmonds voor de Poolgebieden,
verklaarde bij de presentatie: ‘We are the Arctic’s nearest neighbour and we have
longstanding environmental and commercial interest there. Our climate, migrating birds,
fishing and shipping industry, and energy needs are all reasons why what happens in
the Arctic is of vital interest to us.’131 Frankrijk zal eind 2014 een beleidsdocument
over de Arctische regio uitbrengen. In 2009 is voormalig premier Rocard aangesteld
als speciale ambassadeur voor internationale onderhandelingen over polaire gebieden.
Hij heeft in het verleden aandacht gevraagd voor de in zijn ogen ondergeschikte positie
van de waarnemers binnen de Arctische Raad. Op 10 juli 2014 heeft de Senaat een
rapport uitgebracht waarin de regering wordt opgeroepen om het initiatief te nemen bij
126 ‘Amfibische oefening marine start’, 10 maart 2014. Zie: <http://www.defensie.nl/actueel/
      nieuws/2014/03/10/artische-oefening-marine-start>.
127 Helga Haftendorf, ‘NATO and the Arctic: Is the Atlantic alliance a Cold War relic in a peaceful region now
      faced with non-military challenges?’, European Security, Vol. 20, No. 3, p. 341.
128 Gerald O’Dwyer, ‘NATO Rejects Direct Arctic Presence’, Defense News, 29 May 2013.
129 John D. Stoll, NATO Chief Concerned About Russia’s Future Arctic Plans, 30 May 2014. Zie: <http://
      online.wsj.com/articles/nato-chief-concerned-about-russias-future-arctic-plans-1401463131>.
130 Zie: <https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/251216/Adapt-
      ing_To_Change_UK_policy_towards_the_Arctic.pdf>. Geraadpleegd op 20 augustus 2014.
131 Zie: <http://www.theguardian.com/environment/2013/oct/17/uk-hub-arctic-oil-exploration-green-
      peace>. Geraadpleegd op 19 augustus 2014.
                                                      34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>de ontwikkeling van een Europese Arctische strategie.132 Evenals het VK presenteerde
Duitsland in oktober 2013 een beleidsdocument over de Arctische regio: Guidelines
of the Germany Arctic policy. Assume responsibility, seize opportunities.133 Duurzame
economische ontwikkeling staat centraal in dit document. Duitsland is voorstander van
een grotere rol voor de waarnemers binnen de Arctische Raad en bepleit een actieve
opstelling van de EU.
II.4      Het Nederlandse Noordpoolbeleid
Het Nederlandse beleid met betrekking tot het Arctisch gebied is vastgelegd in het
Beleidskader ‘Nederland en de Poolgebieden 2011-2015.’134 Het beleidskader beschrijft
de beleidsuitgangspunten en doelstellingen voor het Arctisch gebied en Antarctica.
De voornaamste doelstellingen voor het huidige beleid voor het polaire beleid zijn: de
versterking van de internationale rechtsorde, een goede bescherming van natuur en
milieu, het monitoren van de gevolgen van de klimaatverandering, een betrokkenheid bij
het beheer van de mondiale publieke goederen en de behartiging van de economische
belangen van Nederland en de EU in het Noordpoolgebied op een duurzame wijze. Het
beleidskader besteedt specifieke aandacht aan de kwetsbaarheid van het Arctisch
milieu en de positie van inheemse volken. Het Nederlandse Noordpoolbeleid sluit nauw
aan bij het Arctisch beleid van de EU met als belangrijkste prioriteiten de uitvoering van
internationale overeenkomsten, behoud van veiligheid en stabiliteit en behartiging van
economische belangen. Verder onderhoudt Nederland nauwe bilaterale betrekkingen met
de Scandinavische landen die deels tevens lid zijn van de EU en/of NAVO. Met Rusland
bestaat sinds 2001 een Gemeenschappelijk Actieprogramma dat recent is geactualiseerd
voor de periode 2014-2016. In het licht van de actualiteit lijkt bij de concrete uitwerking
daarvan nu pas op de plaats te worden gemaakt.
De aandacht bij de Nederlandse overheid voor de geopolitieke en economische
perspectieven van de Arctische regio is beperkt. De Nederlandse bijdrage aan het
wetenschappelijk onderzoek in de Arctische regio verschaft Nederland een entree in
de regio en is alleen al om die reden van belang. Het verdient echter aanbeveling het
Noordpoolbeleid te verbreden. Het Interdepartementale Polaire Overleg (IPO) waaraan
de ministeries van Buitenlandse Zaken, Infrastructuur & Milieu, Economische Zaken, en
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap deelnemen, richt zich in hoofdzaak op de inrichting
en vormgeving van het wetenschappelijke programma en stelt instructies op voor
132 Zie: <http://www.senat.fr/notice-rapport/2013/r13-684-notice.html>. Geraadpleegd op 20 augustus
     2014.
133 Zie: <http://www.bmel.de/SharedDocs/Downloads/EN/International/Leitlinien-Arktispolitik.pdf?__
     blob=publicationFile>. Geraadpleegd op 20 augustus 2014.
134 Beleidskader ‘Nederland en de Poolgebieden 2011-2015’, Den Haag, 2013. Zie: <http://www.
     rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/notas/2013/03/06/beleidskader-nederland-en-de-
     poolgebieden-2011-2015.html>.
                                                    35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>de Nederlandse inbreng in het internationale overleg over Antarctica.135 Binnen de
Nederlandse overheid is de kennis over de Arctische regio verspreid over verschillende
ministeries en de coördinatie van de Arctische belangen van Nederland behoeft
verbetering.
Nederland is met de deelname aan drie van de zes werkgroepen van de Arctische
Raad, een actieve waarnemer (zie ook hoofdstuk III.4). Tegelijkertijd is Nederland
verhoudingsgewijs een kleine speler in de regio en het ligt dus voor de hand behartiging
van de Nederlandse belangen in hoofdzaak via de EU te laten lopen. De Nederlandse
belangen in het Arctisch gebied zijn vooral gelegen in het deel van de Arctische regio
ten noorden van Noorwegen en Rusland. Nederland kan ook zijn bilaterale relaties actief
benutten voor de behartiging van de Nederlandse belangen in het Noordpoolgebied.
Verder heeft Nederland een goede reputatie op het gebied van internationaal recht
en geen territoriale claims in het gebied en is dus in een positie om een objectieve
en bemiddelende rol te spelen bij een duurzame economische ontwikkeling van het
Noordpoolgebied.
135 Het IPO stelt ook de politieke/diplomatieke inbreng van Nederland vast binnen het internationale
    overleg over Antarctica. Nederland is namelijk een van de 28 landen met een formele
    medebestuursverantwoordelijkheid voor Antarctica. Een verantwoordelijkheid die bij Verdrag is
    vastgelegd. De Nederlandse Poolcommissie behartigt de belangen van het Nederlandse poolonderzoek.
    De voornaamste taken van de commissie zijn het uitschrijven van calls for proposal en het
    vertegenwoordigen van het Nederlandse poolonderzoek in internationale commissies en organisaties
    zoals Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR) en International Arctic Science Committee
    (IASC). Zie: <http://www.nwo.nl/onderzoek-en-resultaten/programmas/nederlands+polair+programma/
    organisatie>.
                                                    36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>III        Beheer en bestuur van de Arctische regio
III.1      Rol van de Arctische Raad
Lange tijd bestond er geen bestuurs- of beheersorgaan voor de Arctische regio. De
verstoorde verhoudingen tijdens de Koude Oorlog maakten samenwerking tussen de
Arctische landen onmogelijk. In deze situatie kwam verandering na de toespraak van
de Russische president Gorbatsjov in 1987 in Moermansk waarin hij opriep tot pan-
Arctische samenwerking. Dit resulteerde in de oprichting van de Arctic Environmental
Protection Strategy (AEPS). De AEPS was een samenwerkingsverband tussen de acht
Arctische staten en richtte zich op milieuvraagstukken. Gaandeweg ontstond de behoefte
aan nauwere samenwerking. Met de Ottawa Declaration (19 september 1996) werd de
Arctische Raad opgericht.136
De Arctische Raad heeft geen verdragsbasis, is geen internationale organisatie, maar een
pragmatisch internationaal samenwerkingsverband met Canada, de VS, Finland, IJsland,
Rusland, Noorwegen, Denemarken (Groenland) en Zweden als deelnemende staten.
Niet-Arctische staten kunnen geen lid worden. Het voorzitterschap van de Arctische Raad
rouleert elke twee jaar tussen de acht Arctische landen.137 Besluiten worden nauwelijks
genomen; is dat wel het geval dan geldt de consensusregel. Inheemse volken kunnen de
status van permanent participant krijgen.138 Ze beschikken dan over ‘full consultation
rights in connection with the Council’s negotiations and decisions’.139 China, India, Zuid-
Korea, Singapore, Japan, Frankrijk, Duitsland, Nederland, het VK, Italië, Spanje en Polen,
een aantal intergouvernementele en interparlementaire organisaties en een aantal niet-
gouvernementele organisaties (NGO’s) zijn waarnemer bij de Arctische Raad. Waarnemers
hebben geen spreekrecht en dus geringe invloed op de besluitvorming.140 In totaal zijn er
32 waarnemers bij de Arctische Raad.
136 Declaration on the establishment of the Arctic Council, Ottawa, 19 september 1996.
      Zie: <http://www.arctic-council.org/index.php/en/document-archive/category/5-declarations>.
      Geraadpleegd op 12 maart 2014.
137 Canada bekleedt het voorzitterschap tot 2015.
138 In de Arctische Raad zijn de Inuit Circumpolar Council, de Saami Council, de Russian Association of
      Indigenous Peoples of the North (RAIPON), de Arctic Athabaskan Council (ACC), de Aleut International
      Association en de Gwich’n Council International (GCI) vertegenwoordigd. Inheemse volken kunnen
      uitsluitend de status van Permanent Participant krijgen als één volk een leefgebied heeft in meer dan
      één lidstaat of als een groep van volken die wonen binnen één lidstaat.
139 Zie: <http://www.arctic-council.org/index.php/en/about-us/permanent-participants>.
140 Nederland bezit al vanaf 1998 de positie van waarnemer bij de Arctische Raad, vanwege de
      betrokkenheid van ons land bij de AEPS.
                                                      37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Binnen de Arctische Raad fungeren zes werkgroepen met experts uit de Arctische
landen en de landen met status van waarnemer.141 Daarnaast zijn er diverse Taskforces
opgericht. Beide soorten gremia rapporteren aan de Senior Arctic Officials (SAO) die op
hun beurt verslag uitbrengen aan de ministeriële bijeenkomst.142 Op 28 mei 2008 werd
op initiatief van Denemarken door de vijf kuststaten buiten het kader van de Arctische
Raad om, de Ilulissat Declaration uitgebracht, tijdens een conferentie in de gelijknamige
plaats op Groenland.143 IJsland, Zweden, Finland en de inheemse volken waren
verontwaardigd over het feit dat zij niet voor deze bijeenkomst waren uitgenodigd. De
timing van het initiatief van Denemarken voor deze bijeenkomst was niet toevallig. Directe
aanleiding vormde de geplante Russische vlag op de bodem van de Noordelijke IJszee
in augustus 2007. In de Ilulissat Declaration werd het belang van het UNCLOS-verdrag
onderstreept en een apart verdrag voor het beheer van de Arctische oceaan afgewezen.
Hoewel de Arctische Raad geen internationale organisatie is en alle lidstaten zich
konden vinden in de informele werkwijze, ontstond gaandeweg toch behoefte aan enige
vorm van institutionele ondersteuning. De oprichting van een permanent secretariaat
in Tromsø in 2011 kwam hieraan tegemoet. Tijdens de ministeriële bijeenkomst in
Kiruna (14/15 mei 2013) is The Arctic Councils’s Vision for the Arctic aangenomen.144
Dit visiedocument is vooral een herbevestiging van de constructieve samenwerking
tussen de Arctische staten. Met het voornemen ’to expand the Arctic Council’s roles
from policy-shaping into policy-making’ werd wel uiting gegeven aan een behoefte in de
Arctische Raad om een groter accent op besluitvorming te leggen. In Kiruna werd tevens
besloten tot de toelating van een aantal waarnemers (China, India, Italië, Japan, Zuid-
Korea en Singapore). De Arctische landen waren bereid ruimte te maken voor andere
belanghebbende staten. Dit versterkte tevens de relevantie van de Arctische Raad.145
Het besluit tot toelating van de EU als waarnemer werd, als opgemerkt, uitgesteld.
Van meet af aan is militaire veiligheidssamenwerking uitgesloten geweest van de
samenwerking binnen de Arctische Raad. Op instigatie van de VS is deze uitzondering
expliciet opgenomen in de eerste voetnoot van de Ottawa Declaration: ‘The Arctic
141 Deze werkgroepen zijn: the Arctic Monitoring and Assessment Programme (AMAP), Conservation
     of Arctic Flora and Fauna (CAFF), Protection of the Arctic Marine Environment (PAME), Emergency
     Prevention, Preparedness and Response (EPPR), Sustainable Development Working Group (SDWG) en
     ACAP (Arctic Contaminants Action Programme).
142 Alf Hakon Hoel ‘The High North Legal-Political Regime’, in Sven G. Holtsmark and Brooke A. Smith-
     Windsor ‘Security prospects in the High North: geostrategic thaw or freeze?’, p. 94.
     Zie: <http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Publications/Detail/?id=102391&lng=en>.
143 Zie: <http://www.oceanlaw.org/downloads/arctic/Ilulissat_Declaration.pdf>. Geraadpleegd op 12 maart
     2014.
144 Arctic Council Secretariat ‘Vision for the Arctic’, Kiruna, 15 May 2013. Zie: <http://www.arctic-council.
     org/index.php/en/document-archive/category/5-declarations>. Zie ook: <http://www.arctic-council.
     org/eppr/agreement-on-cooperation-on-marine-oil-pollution-preparedness-and-response-in-the-arctic/>.
     Geraadpleegd op 13 maart 2014.
145 ‘The growing importance of the Arctic Council’, Stratfor Global intelligence, 17 may 2013. Zie: <http://
     www.stratfor.com/analysis/growing-importance-arctic-council?0=ip_login_no_cache%3Df24ad61cc6d55d
     dcf76c5d09001814eb>. Geraadpleegd op 13 maart 2014.
                                                        38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Council should not deal with matters related to military security’.146 Wel werd in 2011
een Agreement on Cooperation on Aeronautical and Maritime Search and Rescue in the
Arctic gesloten.147 Deze overeenkomst was in twee opzichten bijzonder. In de eerste
plaats was het de eerste bindende overeenkomst die werd afgesloten door de lidstaten
van de Arctische Raad. In de tweede plaats kunnen militaire middelen worden ingezet
voor SAR-operaties waarmee de voetnoot uit de Verklaring van Ottawa enigszins wordt
genuanceerd.148 Ook wordt op lager niveau toch over veiligheidsvraagstukken gesproken.
Sinds 2011 komen op initiatief van de VS en Noorwegen hogere militaire officieren
uit de Arctische landen, Frankrijk, Duitsland, Nederland en het VK bijeen in de Arctic
Security Forces Round Table, om overleg te voeren naar aanleiding van het toenemend
gebruik van de Arctische wateren en te bezien hoe de inzet van nationale militaire en
kustwachtcapaciteiten de civiele autoriteiten in de regio kunnen ondersteunen. Dit
overleg valt buiten het raamwerk van de Arctische Raad.
De Arctische Raad heeft sinds haar oprichting een aanzienlijke bijdrage geleverd
aan een duurzaam beheer van het Noordpoolgebied. Tegelijkertijd is de Arctische
Raad, zoals opgemerkt, geen internationale organisatie en functioneert dus
ook niet als zodanig. Het is geen besluitvormend orgaan,149 er ontbreekt een
rechtspersoonlijkheid, de wetenschappelijke rapporten worden in beperkte mate benut
in het besluitvormingsproces, een uitvoerende organisatie ontbreekt en het budget is
bescheiden.150 Dit alles beperkt de slagkracht van de Arctische Raad.
III.2      Andere relevante internationale organisaties
Naast de Arctische Raad zijn er diverse andere gremia die bemoeienis hebben met de
Arctische regio. De voornaamste organisaties zijn: de Nordic Council en de Barents Euro-
Arctic Council.
Nordic Council
De Nordic Council of Ministers is opgericht in 1971.151 Finland, IJsland, Noorwegen,
Zweden en Denemarken richtten de Nordic Council op vanuit ‘common understanding
146 Zie: <http://www.arctic-council.org/index.php/en/document-archive/category/5-declarations>.
      Geraadpleegd op 12 maart 2014, p. 1.
147 ‘Arctic SAR Agreement EN FINAL for signature 21-Apr-2011.pdf’. Zie: <http://www.ifrc.org/docs/idrl/
      N813EN.pd>.
148 Diverse incidenten in het verleden hebben aangetoond dat er behoefte is aan SAR-capaciteit in de regio:
      een vliegtuigcrash bij Resolute in 2011 en het stranden van de Canadese clipper Adventure.
      Zie: Haftendorn, ‘The Case for Arctic Governance’, p. 23.
149 Wel zijn in het kader van de Arctische Raad de overeenkomsten over Search and Rescue in 2011 en
      Response to major maritime oil-spills in 2013 gesloten.
150 A.J.K. Bailes, ‘Understanding the Arctic Council: A Sub-Regional Perspective’, p. 2.
      Zie: <http://www.jmss.org/jmss/index.php/jmss/article/view/527/513>.
151 In 1952 is de Nordic Council opgericht, een interparlementair forum dat tweemaal per jaar bijeenkomt.
                                                      39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>of democracy and shared social values’.152 De landen werken op intergouvernementele
basis samen op een breed scala aan onderwerpen zoals economische samenwerking,
onderwijs en onderzoek, cultuur, milieu en de Arctische regio.153 Sinds 2009 werken de
landen ook op defensiegebied samen in de Nordic Defence Cooperation (NORDEFCO)
met de Arctische regio als één van de voornaamste aandachtsgebieden.154 In 2011
is een gemeenschappelijke solidariteitsverklaring overeengekomen, ‘Should a Nordic
country be affected, the others will, upon request from that country, assist with relevant
means’.155
Barents Euro-Arctic Council (BEAC)
Op initiatief van de toenmalige Noorse minister van Buitenlandse Zaken Stoltenberg,
werd op 11 januari 1993 in Kirkenes de Barents Euro-Arctic Council (BEAC) opgericht.
Denemarken, Finland, IJsland, Noorwegen, Rusland, Zweden en de Europese Commissie
richtten de BEAC op ter versterking van de onderlinge samenwerking om daarmee bij
te dragen aan vrede en stabiliteit.156 De BEAC fungeert als een forum voor bilaterale
en multilaterale samenwerking op een breed scala van onderwerpen zoals economie,
handel, wetenschap en technologie, toerisme, milieu, infrastructuur, onderwijs en cultuur
en met betrekking tot projecten specifiek voor de inheemse volken.157 Directe aanleiding
voor de oprichting van de BEAC vormde het uiteenvallen van de Sovjet-Unie. De regio
was ten tijde van de Koude Oorlog, met onder andere de Noordelijke vloot van de Sovjet-
Unie in Moermansk, een van de meest gemilitariseerde gebieden in Europa. Evenals
de Arctische Raad is de BEAC een soft institution en veiligheidsaangelegenheden en
geopolitieke vraagstukken zijn uitgesloten van samenwerking. De BEAC komt bijeen op
het niveau van ministers van Buitenlandse Zaken en het voorzitterschap wisselt elke
twee jaar tussen Finland, Rusland, Noorwegen en Zweden.158 Nederland heeft de status
van waarnemer bij de BEAC.
152 Zie: <http://www.norden.org/en/publications/publikationer/2010-792>, p. 6.
153 Zie: <http://www.norden.org/en/about-nordic-co-operation/areas-of-co-operation/the-arctic>.
     Geraadpleegd op 24 maart 2014.
154 Bij de opzet van NORDEFCO zijn in belangrijke mate de voorstellen uit het rapport ‘Stoltenberg’
     opgevolgd. Stoltenberg Report, 9 February 2009, on Nordic foreign and security policy cooperation
     presented to the Nordic foreign ministers. Zie: <http://www.regjeringen.no/upload/UD/Vedlegg/
     nordicreport.pdf>.
155 Zie: <http://www.regjeringen.no/upload/UD/Vedlegg/Nordisk%20samarbeid/The_Nordic_declaration_
     on_solidarity.pdf>.
156 Declaration Cooperation in the Barents Euro-Arctic region, Conference of Foreign Ministers in Kirkenes,
     11 January 1993. Zie: <http://www.barentsinfo.fi/beac/docs/459_doc_KirkenesDeclaration.pdf>.
     Geraadpleegd op 14 maart 2014.
157 Canada, Frankrijk, Duitsland, Italië, Japan, Nederland, Polen, het VK en de VS hebben een
     waarnemersstatus.
158 BEAC kent zes werkgroepen: Working Group on Economic Cooperation, Working Group on Customs
     Cooperation, Working Group on Environment, Steering Committee for the Barents Euro-Arctic Transport
     Area, Joint Committee on Rescue Cooperation, Barents Forest Sector Task Force. Zie: <http://www.
     beac.st/in-English/Barents-Euro-Arctic-Council/Working-Groups>. Geraadpleegd op 19 maart 2014.
                                                      40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>III.3     UNCLOS/ juridische vraagstukken
Juridisch kader algemeen
Het recht dat het gebied van de Noordelijke IJszee beheerst, bestaat uit algemene
internationaal rechtelijke regelingen, in het bijzonder UNCLOS en specifieke regelingen
die voor het Arctisch gebied zijn geschreven.159 Tot deze laatste behoren onder meer
het Agreement on the Conservation of Polar bears. Ook het nationale recht van de
acht Arctische staten speelt een rol. Zo is er bijvoorbeeld de Canadese Arctic Waters
Pollution Prevention Act. Tot slot zijn er de sub-nationale wetten en regelingen, zoals de
Nunavut Wildlife Act. Van groot belang zijn daarnaast de talloze declaraties, resoluties,
memoranda of understanding en samenwerkingsakkoorden die een web van soft-law
spinnen dat in de praktijk verrassend efficiënt en effectief blijkt te zijn. Daarbij speelt
de aanwezigheid van een groot aantal inheemse volken in het gebied een belangrijke
rol. Hierbij is sprake van een cruciaal verschil met Antarctica. Zowel de biodiversiteit
in het gebied als de bescherming van de gezondheid, het levensonderhoud en de
bestaansmiddelen van de inheemse bevolking hebben de aandacht gevestigd op
de rol en mogelijkheden van mensenrechtenverdragen en -afspraken in de Arctische
verhoudingen. Door dit alles heen loopt als een rode draad de territoriale soevereiniteit
van de Arctische staten. Bovendien zijn er de verschillende grondslagen voor de
uitoefening van jurisdicties: die van de kuststaat, van de vlaggenstaat en van de
havenstaat. Ook gelden voor de zeebodem andere regels dan voor de waterkolom
daarboven.
Men spreekt wel van een patchwork of een gefragmenteerd systeem van regels
en jurisdicties. Maar centraal in deze combinatie van regelingen staat steeds weer
de vreedzame beslechting van de geschillen. Het mag duidelijk zijn dat de soms
tegengestelde belangen van nationale soevereiniteit, grondstoffen, bescherming van het
milieu en klimaat en de directe omgeving, en de zeggenschap over politieke, militaire
en veiligheidsaspecten, niet alleen met juridische methoden alleen kunnen worden
opgelost. Bovendien raken enkele belangen, zoals die van de bescherming van het
milieu en de winning van grondstoffen, ook niet-Arctische staten en zelfs de wereld
als geheel. Door de snelle ontwikkelingen in het Arctische gebied, is de geopolitiek
nergens zozeer verweven met alle aspecten van vreedzaam samenleven en de duurzame
ontwikkeling als daar, waarbij de invloed van de inheemse groepen als niet-statelijke
actoren een groeiende en unieke rol speelt.
UNCLOS is in dit verband het belangrijkste verdrag zoals ook in de verklaring van
Ilulissat werd bevestigd: ‘(….) the law of the sea provides for important rights and
obligations concerning the delineation of the outer limits of the continental shelf….
We remain committed to this legal framework and to the orderly settlement of any
possible overlapping claims’.160 Alle Arctische staten hebben UNCLOS geratificeerd, met
uitzondering van de VS. UNCLOS maakt onderscheid tussen verschillende maritieme
zones: binnenwateren, territoriale zee, archipelwateren, aansluitende zone, continentaal
plat, exclusieve economische zone en volle zee. De zeggenschap van de kuststaten
159 Andere mondiale verdragen van belang zijn onder andere het VN-Klimaatverdrag, het Biodiversiteitsverdrag,
      het Verdrag van Montreal over de Ozonlaag, de Convention on Long-Range Transboundary Air Pollution,
      de International Convention for the Regulation of Whaling (ICRW), de London Dumping Convention,
      MARPOL.
160 The Ilulissat Declaration. Zie: <http://www.arcticgovernance.org/the-ilulissat-declaration.4872424.html>.
                                                      41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>verschilt per zone (zie voor een uiteenzetting over de basisbeginselen van het zeerecht
bijlage V, voor een overzicht van de maritieme zones bijlage VI en bijlage VII voor een
overzicht van de rechten van kust- respectievelijk vlaggenstaten).
Juridische disputen
Vooral de exploratie en exploitatie van nieuwe olie- en gasvelden staan hoog op de
agenda van de verschillende Arctische staten en leiden tot acties onder het verdrag
om de afbakening van het continentaal plat, de zijwaartse grensafbakening en het
doorvaartregime voor de Noordwestelijke en de Noordoostelijke route vast te leggen en
diverse kwesties met betrekking tot Spitsbergen en het Hanseiland op te lossen.161 Het
eigendom van het laatstgenoemde, kleine onbewoonde eiland, dat ligt in de Straat van
Nares, wordt betwist door Canada en Denemarken. Molenaar, Rothwell en Oude Elferink
wagen zich niet aan voorspellingen over de mogelijkheid dat één van deze disputen zich
ontwikkelt tot game changer hoewel zij het evenmin uitsluiten. Zij sluiten zich aan bij de
scenario’s uit de AMSA-studie (zie hoofdstuk I.2) en menen dat een drastische wijziging
in de onderlinge verhoudingen tussen de Arctische staten, bijvoorbeeld tussen Rusland
en de VS ‘could trigger game changers as well’.162 Afgezien van het Hanseiland zijn er
geen territoriale geschillen over land in het Arctisch gebied. Wel zijn er geschillen over
de rechte basislijnen van vooral Canada en Rusland. De rechte basislijnen zijn van
betekenis voor de afbakening van de territoriale zee.163
Afbakening continentaal plat
Voor de afbakening van het verlengde continentaal plat in de Noordelijke IJszee moeten
verdragspartijen bij UNCLOS een claim indienen en gegevens aandragen bij de CLCS
conform artikel 76 van UNCLOS. Het internationale recht geeft het juridische kader
en dit wordt door de Arctische kuststaten gebruikt. Er is dus geen sprake van de last
land-grab on earth. Claims moeten binnen een periode van tien jaar na de ratificatie van
UNCLOS zijn ingediend. Aan het indienen van een claim gaat een langdurig, uitgebreid,
complex en kostbaar geologisch onderzoek vooraf. De Arctische kuststaten werken
daarom samen bij het verzamelen van gegevens en houden elkaar ook op de hoogte
met betrekking tot overlappende claims.164 De kuststaat stelt de grenzen van het
continentaal plat vast op grond van de aanbevelingen van de CLCS op basis van onder
andere geografische, geomorfologische en geologische criteria. Mocht een kuststaat het
oneens zijn met de aanbevelingen van de CLCS dan kan het binnen een redelijke termijn
nieuwe gegevens indienen.165
UNCLOS biedt de grondslag voor de Arctische kuststaten om een claim in te dienen
voor gebieden die daarvoor als vrije zee werden beschouwd. Noorwegen, Canada en
161 Erik J. Molenaar, Alex. G. Oude Elferink and Donald R. Rothwell ‘The law of the sea and the polar
     regions’, Leiden, 2013, p. 409.
162 Ibidem.
163 Gesprek met prof.dr. A.G. Oude Elferink en prof.dr.ing. E.J. Molenaar, Den Haag, 4 juni 2014.
164 Molenaar, Oude Elferink and Rothwell ‘The law of the sea’, p. 71.
165 Alex, G. Oude Elferink, ‘Het continentale plat in de poolgebieden: Koude oorlog of triomf van het recht?
     In: ‘Afkoeling na opwarming: het Poolrecht onder druk?’ Preadviezen van dr. A.G. Oude Elferink en
     prof.mr.dr. R. Lefeber, p. 11.
                                                      42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Rusland hebben dit inmiddels gedaan. De CLCS heeft aanbevelingen geformuleerd voor
de Noorse claim en Noorwegen heeft de grenzen overeenkomstig vastgesteld. Zolang
de VS UNCLOS niet hebben geratificeerd, kan het land geen claim indienen en loopt het
dus het risico achter het net te vissen als andere Arctische staten hun nieuwe grenzen
ondertussen wel hebben vastgesteld. Rusland heeft in 2001 een claim ingediend maar
deze werd door de CLCS afgewezen vanwege onvoldoende onderbouwing. Op 7 april
2014 maakte de Russische minister voor natuurlijke hulpbronnen Donsky bekend dat
het onderzoekswerk zover gevorderd is, dat naar verwachting in het eerste kwartaal
van 2015 een herziene claim bij de CLCS kan worden ingediend.166 Canada heeft in
december 2013 aangekondigd een claim te zullen indienen en naar verwachting zal
Denemarken in 2014 volgen vanwege het aflopen van de tienjaarstermijn. De claims van
Canada en Rusland overlappen elkaar.167 De status van de Mendeleyev- en Lomonosov-
ruggen is relevant voor Canada, Denemarken/Groenland en voor Rusland en bepaalt
uiteindelijk de omvang van het continentaal plat in een groot deel van de Noordelijke
IJszee.168 De grens tussen Canada en de VS in de Beaufortzee moet eveneens nog worden
vastgesteld.
De vaststelling van de afbakening van de breedte van het verlengde continentaal
plat zal nog decennia in beslag nemen. De CLCS doet overigens geen uitspraak over
zijwaartse afbakening, dat dienen staten onderling op te lossen zoals Noorwegen en
Rusland hebben gedaan in 2010, toen beide landen overeenstemming bereikten over
de onderlinge afbakening van grenzen in de Barentszzee en de Noordelijke IJszee. In
1990 zijn de VS en de Sovjet-Unie (vlak voor het uiteenvallen van laatstgenoemde) een
afbakening overeengekomen van de onderlinge grenzen in de Noordelijke IJszee. Deze
overeenkomst is nog niet in werking getreden omdat het Russische parlement hieraan
nog niet zijn goedkeuring heeft verleend.169 De volle zee in de Noordelijke IJszee is naar
huidige inschatting ongeveer even groot als de Middellandse Zee, maar de omvang wordt
uiteindelijk bepaald door de toewijzing van claims met betrekking tot de afbakening van
de verlengde continentaal platten. Slechts een zeer klein deel van de zeebodem behoort
tot het gebied waar de Internationale Zeebodemautoriteit zeggenschap heeft.170
Scheepvaartroutes
Verschil van mening bestaat ook over de jurisdictie over de doorvaart door de
noordwestelijke en noordoostelijke scheepvaartroute. Canada rekent de noordwestelijke
doorvaart tot de Canadese territoriale wateren, Rusland doet dat voor (delen van)
de noordoostelijke doorvaart. Beide visies worden door de meeste andere landen
niet gedeeld. Canada heeft de noordwestelijke route omgedoopt in Canadian Internal
Waters en Rusland spreekt over de Northern Sea Route als het om de noordoostelijke
166 Zie: <http://barentsobserver.com/en/arctic/2014/04/putin-readies-arctic-territorial-claims-07-04>.
     Geraadpleegd op 17 april 2014.
167 Rusland meent dat de Lomonosov- en de Medeleyev-rug verbonden zijn met het Siberische vaste land
     en dus deel uitmaken van het continentaal plat. Zowel Rusland als Canada claimen een deel van de
     Noordpool.
168 Gesprek met prof.dr. A.G. Oude Elferink en prof.dr.ing. E.J. Molenaar, Den Haag, 4 juni 2014.
169 Oude Elferink, ‘Het continentale plat’, p. 22.
170 Gesprek met prof.dr. A.G. Oude Elferink en prof.dr.ing. E.J. Molenaar, Den Haag, 4 juni 2014.
                                                    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>route gaat. Om uitsluitsel te kunnen geven is het van belang vast te stellen of deze
wateren in het verleden al dan niet als internationale zeestraat werden gebruikt. Tevens
zijn de rechte basislijnen van belang die bepalen dat het water aan de landzijde als
binnenwater mag worden beschouwd. Over de bepaling hiervan en dus het claimen van
binnenwateren door Rusland en Canada bestaat dus verschil van inzicht. Rusland claimt
op grond van artikel 234 van UNCLOS formele jurisdictie over de noordoostelijke route.
Dit betekent dat alle schepen die van deze route gebruik willen maken de Russische
autoriteiten hiervan vooraf op de hoogte moeten stellen en een ice-breaker fee moeten
betalen.171 Noch de ene, noch de andere route heeft echter een geschiedenis als
zeestraat.172 President Poetin sprak op 22 april 2014 bovendien de hoop uit dat de
meeste schepen via de noordoostelijke route onder Russische vlag zouden varen, zodat
de scheepvaart grotendeels onder Russische jurisdictie valt.173 Om veiligheidsredenen
kan Rusland kapiteins verplichten Russische ijsbrekers als escorte in te huren. Vanuit
veiligheidsoogpunt zijn dit begrijpelijke maatregelen. Een bijkomend effect is dat het de
kuststaat extra invloed over het verkeer door het Arctisch gebied geeft. Het geschil over
de status van de scheepvaartroutes kan worden opgelost door gebruik te maken van de
regeling voor geschillenbeslechting in UNCLOS of door middel van onderhandelingen in
het kader van IMO of de Arctische Raad.174
Visserij
Momenteel vindt er geen grootschalige commerciële visserij plaats in de Noordelijke
IJszee. Er bestaat nog relatief weinig kennis over de ecosystemen in de Noordelijke
IJszee maar de verwachting is dat bij verdere opwarming visgronden noordwaarts zullen
opschuiven. Regulering van de visserij vindt vooral op regionaal, bilateraal en nationaal
niveau plaats met een sleutelrol voor de Regional Fisheries Management Organizations
(RFMO’s).175 De kuststaten zijn in onderhandeling over een regionaal instrument voor
visserij in de centrale Noordelijke IJszee. De VS zijn proactief op dit onderwerp. Zij
hebben zelf al een aanzienlijk gebied bij Alaska gesloten voor visserij en wensen een
moratorium in de Noordelijke IJszee.
Spitsbergen
Over Spitsbergen bestaat verschil van inzicht tussen Noorwegen enerzijds en de
andere partijen bij het Spitsbergenverdrag (1920) anderzijds. Volgens dit verdrag is de
soevereiniteit over het gebied toegekend aan Noorwegen. Alle verdragspartijen mogen
echter maritieme, industriële, commerciële en mijnbouwactiviteiten uitoefenen, zowel
op het land als in het water. De jacht, visserij en mijnbouw vallen hier dus ook onder,
maar daarop zijn wel door Noorwegen gestelde regels van toepassing om het milieu
te beschermen, met inbegrip van instandhoudingsmaatregelen. Het belangrijkste
discussiepunt tussen Noorwegen en de verdragspartijen betreft de visserijrechten en
171 C.L. Ragner, ‘The Northern Sea Route’. Zie: <http://www.fni.no/doc&pdf/clr-norden-nsr-en.pdf>.
172 Laura Boone, ‘International regulation of polar shipping’ in Molenaar, Elferink and Rothwell, ‘The law of
     the sea, p. 209, meent daarentegen dat de internationale steun om de nieuwe scheepvaartroutes tot
     internationale wateren te bestemmen toeneemt.
173 Zie: <http://rt.com/news/154028-arctic-russia-ships-subs/>. Geraadpleegd op 23 april 2014.
174 Boone, ‘International regulation of polar shipping’, p. 211.
175 Gesprek met prof.dr. A.G. Oude Elferink en prof.dr.ing. E.J. Molenaar, Den Haag, 4 juni 2014.
                                                     44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>mijnbouwrechten in de maritieme zones rondom Spitsbergen. Noorwegen heeft conform
UNCLOS de breedte van de territoriale wateren in 2004 rondom Spitsbergen van 4 naar
12 mijl verlengd en de grenzen van het verlengd continentaal plat rondom Spitsbergen
vastgesteld. Noorwegen heeft nog geen EEZ ingesteld rondom Spitsbergen, maar in
1977 wel een visserijzone van 200 mijl. Het recht van Noorwegen op maritieme zones
wordt niet betwist door de andere verdragspartijen, maar zij menen wel dat het non-
discriminatiebeginsel van het Spitsbergenverdrag van toepassing is op alle maritieme
zones buiten de territoriale zee van Spitsbergen.176 Ook zouden in de toekomst
spanningen kunnen ontstaan tussen Noorwegen en de andere verdragspartijen als door
klimaatverandering mijnbouwactiviteiten op Spitsbergen aantrekkelijker worden.
Arctisch verdrag
In tegenstelling tot het Zuidpoolgebied bestaat voor het Noordpoolgebied geen
alomvattend verdrag. Van verschillende kanten is de totstandkoming van een Arctisch
verdrag bepleit, bijvoorbeeld door het Europees Parlement in 2008 en door het Wereld
Natuur Fonds (WNF).177 De Arctische kuststaten hebben evenwel geen behoefte aan
een dergelijk verdrag zoals ook in de Ilulissat-verklaring is uitgesproken. Daar lijkt ook
minder noodzaak toe te zijn. Werd het Antartica-verdrag afgesloten als een agreement
to disagree over grondgebied dat onderling werd betwist, in het Arctische gebied is de
soevereiniteit van de kuststaten onomstreden. Er zijn geen territoriale geschillen die
niet zonder een Arctisch verdrag zouden kunnen worden opgelost. Het Hanseiland is
het enige stukje land waarover in het Noordpoolgebied een territoriaal geschil bestaat.
Vooral hierdoor is het Antarctisch verdragssysteem geen geschikt model voor het
Noordpoolgebied. Naast UNCLOS zijn er diverse andere verdragen die van toepassing
zijn, zoals het Fish Stock Agreement. In het kader van de VN wordt gesproken over
de ontwikkeling van een verdrag tot bescherming van de biodiversiteit in zeegebieden
buiten de nationale rechtsmacht van staten. Arctische staten onderkennen ook eigen
verantwoordelijkheid zoals bleek bij de totstandkoming van het SAR-verdrag en het
verdrag ter voorkoming van olievervuiling. Ook de haalbaarheid van de totstandkoming
van een Arctisch verdrag voor alle vraagstukken met betrekking tot het deel van de
Noordelijke IJszee dat niet binnen de EEZ’s van de verschillende kuststaten valt, is
vooralsnog weinig kansrijk. De totstandkoming van een code of conduct zou een stap
voorwaarts kunnen zijn met op lange termijn de mogelijkheid van een Arctisch verdrag.
Conflictbeslechting
Wanneer staten met aangrenzende of tegenover elkaar liggende kusten dezelfde
stukken van het continentaal plat opeisen en de weg langs de CLCS, die geen conflict-
beslechtende rol heeft, of via een onderling akkoord niet tot een oplossing leidt, dan
biedt UNCLOS een aantal procedurele routes. Dit verdrag gaat met nadruk uit van
176 Gesprek met prof.dr. A.G. Oude Elferink en prof.dr.ing. E.J. Molenaar, Den Haag, 4 juni 2014.
177 Timo Koivurora, Erik J. Molenaar ‘International Governance and regulation of the Marine Arctic.
      III A Proposal For A Legally Binding Instrument’, Oslo, 2008.
                                                        45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>vreedzame conflictbeslechting, dit is geregeld in artikel 287, de compulsory dispute
settlement.178
Staten kunnen hun conflict aldus voorleggen aan de twee vaste instanties, het
Internationale Zeerecht Tribunaal (ITLOS) in Hamburg en het Internationaal Gerechtshof
in Den Haag, maar ook aan een ad hoc Annex VII of een speciaal Annex VIII
arbitragetribunaal. Deze tweede arbitragemogelijkheid bestaat alleen als het gaat om
conflicten over visserij, bescherming en behoud van het zeemilieu, wetenschappelijk
onderzoek of scheepvaart, met inbegrip van verontreiniging door schepen. Hebben
staten die hun conflict willen voorleggen aan een rechter bij ratificatie beide hetzelfde
forum voor geschillenbeslechting gekozen – het is mogelijk meer dan één forum te
kiezen – dan is uitsluitend deze instantie bevoegd. Hebben staten echter verschillende
fora gekozen, dan kan het geschil alleen worden voorgelegd aan het tribunaal dat is
opgericht in overeenstemming met Annex VII van het Verdrag. Arbitrage kan plaatsvinden
onder auspiciën van het Permanent Hof van Arbitrage dat zetelt in het Vredespaleis in
Den Haag. Ondanks het bestaan van het ITLOS komt er door deze constructie een groot
aantal zeerechtconflicten terecht bij het Internationaal Gerechtshof en het Permanent Hof
van Arbitrage, waar zich een jurisprudentie ontwikkelt die ook voor het Arctisch gebied van
invloed kan zijn.
Het UNCLOS-systeem wordt verzwakt door de mogelijkheid van een opt-out regeling
voor bepaalde onderwerpen waaronder de afbakening van zeegrenzen. Dit is een
fundamentele beperking van de betekenis van UNCLOS voor de Noordelijke IJszee.
Immers, juist de afbakening van de grenzen is door de snelle ontwikkelingen met
betrekking tot het klimaat, de geopolitiek en de grondstoffen voor alle betrokkenen van
immens belang.
Inheemse volken
Voor de meeste Arctische staten geldt dat het poolgebied ver weg ligt van de hoofdstad.
Het gaat om uitgestrekte gebieden met een kleine bevolking, die lang niet altijd
voldoende is vertegenwoordigd in de regering, het parlement en de ambtenarij. Onder
invloed van de erkenning van de mensenrechten van inheemse volken, waaronder de
sociaal-economische rechten en het recht op zelfbeschikking, is er meer aandacht
gekomen voor de positie van deze volken in relatie tot de grondstoffen die zich in hun
gebied bevinden. De ontdekking van olie en gas is daarbij een belangrijke factor.
De Noordelijke IJszee is zonder twijfel van groot belang voor de inheemse volken. Zij
zullen hun plaats aan de onderhandelingstafel moeten opeisen om hun stempel op de
ontwikkelingen te kunnen drukken. Kernbegrippen als vreedzaam gebruik, vreedzame
doeleinden en collectieve veiligheid zouden moeten worden afgewogen tegen de
belangen en rechten van de inheemse volken. Dan gaat het niet in de eerste plaats om
de militaire aspecten, maar om de veel verder reikende belangen van bescherming van
milieu en klimaat en mondiale veiligheid. Hier kunnen de uitgangspunten van UNDRIP
een leidende rol spelen. Wat gebeurt er als de grondstoffen geen eigendom van de
178 When signing, ratifying or acceding to this Convention or at any time thereafter, a State shall be free
     to choose, by means of a written declaration, one or more of the following means for the settlement of
     disputes concerning the interpretation or application of this Convention: (a) the International Tribunal for
     the Law of the Sea established in accordance with Annex VI; (b) the International Court of Justice; (c) an
     arbitral tribunal constituted in accordance with Annex VII; and (d) a special arbitral tribunal constituted
     in accordance with Annex VIII for one or more of the categories of disputes specified therein.
                                                      46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>staat zijn, maar van de inheemse bevolking? Een aantal Arctische staten erkent dat de
inheemse bevolkingsgroep rechten kan hebben op olie, gas en mineralen. In Canada zijn
hierover land claim agreements gesloten, in de VS zijn deze rechten bij wet geregeld. In die
gevallen kunnen de inheemse eigenaren beslissen over de exploitatie van grondstoffen.
Niet in alle Arctische staten is dit goed geregeld en worden regelingen goed uitgevoerd.
Onderzoek en exploitatie zullen in de meeste gevallen te duur zijn voor de inheemse
rechthebbenden en in onderhandelingen met bijvoorbeeld particuliere ondernemingen
hebben inheemse volken een zwakke onderhandelingspositie.
III.4    De Nederlandse benadering van het beheer van de Arctische regio
Als waarnemer bij de Arctische Raad en via het Spitsbergenverdrag toont Nederland
nauwe betrokkenheid bij het beheer en bestuur van de Arctische regio. Bijdragen aan
versterking van de internationale rechtsorde is ook wat het Noordpoolbeleid betreft een
centrale Nederlandse doelstelling. Ook Nederland beschouwt UNCLOS als de basis
voor het beheer van het Noordpoolgebied en zet zich in voor aanvullende internationale
regelgeving voor visserij, milieu en scheepvaart zoals de Polar Code en ISO-normering
voor de energiewinning. Nederland is van mening dat het deel van het Noordpoolgebied
dat buiten de rechtsmacht van de Arctische staten ligt beschouwd moet worden als een
mondiaal publiek goed dat beschermd moet worden en waar ook niet-Arctische landen
een stem in hebben.
Nederland maakt zich vooralsnog niet sterk voor een alomvattend Arctisch verdrag naar
analogie van het verdrag inzake Antarctica omdat de Arctische staten zelf te kennen
hebben gegeven geen voorstander te zijn van een dergelijk verdrag. Nederland is wel
voorstander van deelregimes zoals een Arctisch visserijregime. Nederland vindt de
Arctische Raad ‘het meest aangewezen circumpolaire beleidsforum’ maar meent dat
voor sommige problemen een mondiale aanpak uitkomst kan bieden.179 Nederland is
voorstander van uitbreiding van het aantal landen met de status van waarnemer en van
een waarnemersstatus van de EU.
Wat het klimaat en milieu betreft, streeft Nederland onder andere naar (1) aanvullende
internationale afspraken, (2) Arctisch bestuur dat zich inzet voor een strikt milieubeheer
gebaseerd op het voorzorgbeginsel en (3) de ontwikkeling van een overkoepelend en
ecosysteemgericht beheer van menselijke activiteiten. Voorts ondersteunt ons land
maatregelen ter bescherming van het mariene milieu.180 Op het vlak van de natuur en
biodiversiteit zet Nederland zich onder andere in voor duurzaam gebruik van de Arctische
biodiversiteit, versterking van het ecosysteemgerichte beheer van het maritieme
milieu, wordt onderzocht of steun zal worden verleend om sommige scheepvaartroutes
als bijzonder kwetsbare gebieden uit te roepen en of een netwerk van beschermde
zeegebieden in het Noordpoolgebied moet worden aangewezen.181
Voor de inheemse volken wenst Nederland behoud van de Arctische culturele
ontwikkeling, dringt het aan op bescherming van de mensenrechten en spoort het
179 Beleidskader, p. 32.
180 Ibidem, pp. 38-39.
181 Ibidem, pp. 41-42.
                                              47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>andere landen aan om de rechten van de inheemse volken te respecteren.182 Nederland
hecht aan open toegang tot gemeenschappelijke hulpbronnen. Tevens is ons land van
oordeel dat bij de nieuwe scheepvaartroutes alle rechten uit UNCLOS gerespecteerd
moeten worden zoals het recht op onschuldige doorvaart, het recht op doortocht en
de rechten op de volle zee.183 Met betrekking tot de Arctische visserij is Nederland
van oordeel dat geen nieuwe visserijactiviteiten mogen worden ontplooid in gebieden
waarvoor nog geen instandhoudings- en beheersregeling bestaat. De maritieme zones
rondom Spitsbergen zouden naar het oordeel van Nederland onder het regime van het
Spitsbergenverdrag moeten vallen.
Wat het bestuur en beheer van de Arctische regio betreft is de regering van mening dat
niet-Arctische landen een stem moeten hebben in de besluitvorming over de minerale
rijkdommen, die zich bevinden in dat deel van het Noordpoolgebied dat buiten de
rechtsmacht van de Arctische staten ligt. Nederland ziet deze reserves als mondiale
publieke goederen die bescherming verdienen met het oog op de belangen van
toekomstige generaties. Verder wordt gestreefd naar duurzaam beheer en aanvullende
internationale afspraken over milieu, visserij, scheepvaart, veiligheid en delfstofwinning.
De Nederlandse regering zou het verder toejuichen als de VS UNCLOS ratificeert.
Nederland steunt de kandidatuur van de EU voor een waarnemersstatus van de
Arctische Raad, de Nederlandse beleidsdoelstellingen komen namelijk in belangrijke
mate overeen met de Europese visie op het Noordpoolgebied. Nederland staat achter de
initiatieven van de IMO om de milieunormen voor Arctische scheepvaart aan te scherpen
en is daarom voorstander van de juridische verbindende Polar Code.
182 Beleidskader, p. 46.
183 Ibidem, p. 49.
                                            48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>IV        Veiligheidsvraagstukken in de Arctische regio
IV.1      Militaire opbouw in de Arctische regio
Na het einde van de Koude Oorlog zijn veel militaire capaciteiten in het Noordpoolgebied
ontmanteld of gereduceerd. Sinds enkele jaren is er echter sprake van een toename
van militaire activiteiten en modernisering van militair materieel (mede) ten behoeve
van inzet in het Noordpoolgebied. Sommige Arctische staten hebben hiermee een begin
gemaakt, andere hebben daarvoor plannen ontwikkeld.184
Rusland
Als het grootste Arctische land met veruit de meeste belangen, heeft Rusland in
vergelijking met de andere kuststaten een relatief grote krijgsmacht in de regio. De
Noordelijke vloot bevindt zich in het Arctische gebied dat voor de Russische marine de
toegangsroute vormt tot de Atlantische Oceaan en de Pacific. Rusland heeft nieuwe
investeringen aangekondigd en de militaire presentie in de regio uitgebreid. Een
vliegdekschip, de Admiraal Kuznetsov, een kruiser, vijf torpedobootjagers, twee fregatten
en ruim 20 patrouilleschepen zijn beschikbaar.185 De vloot heeft ruime ervaring in
het varen in de Noordelijke IJszee, zij het in de meeste gevallen wel met behulp van
een ijsbreker. Met het oog daarop is de aanschaf van nieuwe ijsversterkte Arctische
patrouilleschepen gepland. De meeste Russische onderzeeërs met ballistische rakketten
vallen onder de Noordelijke vloot, waaronder een aantal van de nieuwe Borey-klasse
dat sinds kort gestationeerd is op het schiereiland Kola.186 Andere, nog in aanbouw
zijnde onderzeeërs komen in de buurt van de Noorse kust en in de Barentszzee te
liggen. Op land stationeert Rusland twee Arctische infanteriebrigades, waaronder de
200e gemotoriseerde infanteriebrigade in Pechenga. Deze zal de basis vormen van een
nieuw Arctisch strategisch commando.187 Verder wordt in 2014 een Arctic Army group
opgericht en voert Rusland een aantal programma’s uit om militair materieel geschikt
te maken voor opereren onder Arctische omstandigheden.188 In april 2014 kondigde
president Poetin verdere versterking van de militaire infrastructuur aan om zo operaties
in de Arctische regio mogelijk te maken. De verlaten vliegvelden in Franz Josef Land,
Nova Zembla en op de Siberische eilanden worden weer in gebruik genomen, evenals
184 Dit hoofdstuk is in hoofdzaak gebaseerd op: Huebert, R, e.a., ‘Climate Change & International Security:
     The Arctic as a Bellwether’, 2012. Zie: <http://www.c2es.org/publications/climate-change-international-
     arctic-security>. Siemon Wezeman, Military capabilities in the Arctic, SIPRI Background Paper, March
     2012. Zie: <http://books.sipri.org/product_info?c_product_id=442>. Zie ook: Dylan Lehrke, ‘The Cold
     Thaw’, IHS Jane’s Defence Weekly’, 7 May 2014.
185 Lehrke, ‘The Cold Thaw’, p. 6.
186 Thomas Nilsen, ‘Putin orders arctic army’, 28 March 2014. Zie: <http://barentsobserver.com/en/
     security/2014/03/putin-orders-arctic-army-development-28-03>. Geraadpleegd op 8 mei 2014.
187 Bruce Jones, London, ‘Russia to establish new Arctic Strategic Command’, IHS Jane’s Defence Weekly,
     19 February 2014. Zie: <http://www.janes.com/article/34344/russia-to-establish-new-arctic-strategic-
     command>. Geraadpleegd op 8 mei 2014.
188 Lehrke, ‘The Cold Thaw’, p. 6.
                                                     49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>het vliegveld Severomorsk-1 op het schiereiland Kola.189 De militaire activiteiten in de
Arctische regio zijn toegenomen. In 2007 zijn de patrouilles langs de Noorse, Zweedse
en Finse grens met lange afstandsbommenwerpers hervat, evenals de noordelijke
patrouilles van marine-eenheden. Vanaf 2009 voert Rusland operaties uit in de Arctische
wateren met kernonderzeeërs.190 In ditzelfde jaar is ook een grote militaire oefening
gehouden. Om financiële redenen zullen naar verwachting niet alle investeringsplannen
tot realisatie kunnen komen.191 Twee amfibische transportschepen van de Mistral-
klasse worden momenteel afgebouwd in Frankrijk, in verband met de situatie in Oekraïne
heeft Frankrijk de levering van het eerste schip uitgesteld.
Noorwegen
Het Noorse defensiebeleid is sterk gericht op mogelijke dreigingen vanuit Rusland
in de Arctische regio. Tegelijkertijd wordt er ook met Rusland op maritiem terrein
samengewerkt bijvoorbeeld door gezamenlijk te oefenen en door uitwisseling van
personeel.192 Vanwege de annexatie van de Krim heeft Noorwegen de militaire
samenwerking opgeschort tot eind 2014, met uitzondering van de samenwerking op
het gebied van kustwachttaken en SAR.193 Rusland, de VS en Noorwegen hielden in
augustus 2012 de militaire oefening Northern Eagle, maar de planning voor de editie van
mei 2014 werd stilgelegd in verband met de gebeurtenissen op de Krim. In 2009 is het
hoofdkwartier van de Noorse krijgsmacht naar Bodø verplaatst. Het hoofdkwartier van de
Noorse landmacht bevindt zich nog noordelijker, in Bardufoss. De Noorse marine heeft
overigens het lager gelegen Bergen als thuishaven. In Bodø zijn twee F-16-squadrons
gestationeerd voor de verdediging van het Noorse luchtruim. Na de ingebruikname
van de F-35 door Noorwegen, zal een Quick Reaction Alert-basis worden geopend in
Evenes. De voor het Arctisch gebied geschikte patrouillevliegtuigen, inmiddels meer
dan twintig jaar oud, staan nog niet op de rol om vervangen te worden.194 In 2011 zijn
vijf nieuwe fregatten van de Fridtjof Nansen-klasse in gebruik genomen. Deze schepen
189 Trude Pettersen, ‘Plans reopen military base kola peninsula’, 21 February, 2014.
      Zie: <http://barentsobserver.com/en/security/2014/02/plans-reopen-military-base-kola-
      peninsula-21-02>. Geraadpleegd op 8 mei 2014.
190 Op zich kan deze ontwikkeling aanleiding zijn tot uitbreiding van de oppervlaktevloot: ‘It is likely that this
      larger and more active SSBN fleet will lead to an increase in surface ships and aircraft, including many
      that can operate effectively in the harsh Arctic environment. At the same time, the reduction in Arctic
      ice under which the SSBNs can hide is also likely to increase the need for escorts and patrol aircraft.’
      Wezeman, Military capabilities, p. 10.
191 F. Lassere, ‘Is there an arms race in the Arctic?’, Journal of Military and Strategic Studies, Vol. 14, issues
      3 & 4, 2012, p. 54. ‘It seems therefore, presumptive to call the Russian defence modernization a
      militarization of the Arctic, particularly as current activity remains a shadow of that seen in the Cold-War
      era.’ In: Le Mière and Mazo, Arctic opening, p. 87.
192 T. Pettersen, ‘Closer military cooperation between Norway and Russia’, 14 February 2013. Zie:
      <http://barentsobserver.com/en/security/2013/02/closer-military-cooperation-between-norway-and-
      russia-14-02>.
193 A. Staalesen, ‘Norway expands ban on military cooperation with Russia’, 30 May 2014. Zie: <http://
      barentsobserver.com/en/security/2014/05/norway-expands-ban-military-cooperation-russia-30-05>.
194 Wezeman, Military capabilities, p. 7.
                                                          50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>zijn geschikt om in Arctische wateren te opereren en uitgerust met het Aegis Combat
System. Verder beschikt de Noorse kustwacht die deel uitmaakt van de marine, over een
groot patrouillevaartuig, de ijsversterkte KV Svalbard.195 Dit is het grootste schip van de
Noorse krijgsmacht en gestationeerd bij Spitsbergen. De Noorse landmacht heeft een
gemotoriseerde infanterie-eenheid in Skjold gelegerd voor de uitvoering van operaties in
het Arctische gebied en een pantserinfanteriebataljon in Setermoen.
Canada
De Joint Task Force North is tot op heden de enige Canadese eenheid die actief is in de
Arctische regio met patrouilles en inlichtingenverzameling als belangrijkste taken.196 In lijn
met de nadruk op de Canadese soevereiniteit in het Noordpoolgebied heeft de regering
Harper nieuwe investeringen in militaire capaciteiten aangekondigd. The Canadian Rangers
die sterk leunen op de expertise van de inheemse volken in het Noordpoolgebied,
zijn uitgebreid met een bataljon en voorzien van nieuw materieel. Een reservebataljon
is geplaatst in Yellowknife. Deze eenheid is geschikt om gedurende het gehele jaar
operaties uit te voeren.197 In Resolute Bay is in 2013 een trainingsbasis geopend.
De Canadese marine heeft geen ijsbrekers en de onderzeeërs van de Victoria-klasse
kunnen niet onder ijs varen. Verder speelt een gebrek aan infrastructurele voorzieningen
de marine parten. Patrouilles worden uitgevoerd door de kustwacht. Zes tot acht Arctic
Offshore Patrol Ships voor de marine en één ijsbreker voor de Canadese kustwacht
zitten in de planning. Canada beschikt niet over oorlogsschepen die geschikt zijn voor
ijscondities. Canada is voornemens nieuwe jachtvliegtuigen aan te schaffen die ook in
het Arctisch gebied ingezet zullen worden zoals nu bijvoorbeeld met de F-18’s het geval
is. Verder zit de aanschaf van transportvliegtuigen, SAR-helicopters en onbemande
vliegtuigen (mede ten behoeve van het Noordpoolgebied) in de planning. Ook zijn er
plannen voor de aanschaf van nieuw materieel ten behoeve van het North Warning
System, dat onderdeel uitmaakt van de North American Aerospace Defense Command
(NORAD).198
Verenigde Staten
De VS hebben hun militaire activiteiten in het Arctisch gebied nooit gestaakt, nucleair-
aangedreven onderzeeërs (waaronder een nieuwe van de Virginia-klasse) varen er nog
altijd, zij het dat de frequentie in vergelijking met de inzet tijdens de Koude Oorlog
een stuk lager ligt. In het Amerikaanse defensiebeleid is het Noordpoolgebied van
ondergeschikt belang, er bestaat bijvoorbeeld geen afzonderlijk commando voor het
Arctisch gebied.199 In het kader van de lucht- en raketverdediging is de Arctische regio
wel van belang voor de VS. Een van de twee raketverdedigingssystemen bevindt zich
in Alaska, evenals 66 jachtvliegtuigen voor de luchtverdediging.200 Een deel van de
vliegtuigen die daar eveneens gestationeerd zijn, wordt vervangen door F-22’s. In Alaska
195 Lehrke, ‘The Cold Thaw’, p. 8.
196 Lehrke, ‘The Cold Thaw’, p. 4.
197 Huebert, Climate change, p. 19.
198 Wezeman, Military capabilities, p. 3.
199 Ibidem, p. 11.
200 Ibidem, pp. 11-12.
                                                51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>zijn twee grote luchtmachtbases. De VS hebben ook een luchtmachtbasis in Thule
(Groenland). De Amerikaanse vliegdekschepen zijn niet specifiek uitgerust voor ijzige
omstandigheden maar kunnen wel in de noordelijke wateren opereren. De kustwacht
heeft een kleiner schip dat geschikt is voor ijscondities en beschikt bovendien over drie
ijsbrekers.201 De US Army Alaska, bestaande uit infanterie- en luchtlandingseenheden,
is gelegerd in Anchorage en Fairbanks maar breder inzetbaar dan alleen voor Arctische
operaties.202
Denemarken
Denemarken wil in 2014 een gezamenlijk Arctisch militair commando en een Arctic
Response Force opzetten die worden gevestigd in Nuuk op Groenland.203 De Deense
marine beschikt over eenheden die geschikt zijn voor operaties in Arctische wateren,
vier ijsversterkte fregatten van de Thesis-klasse en twee Arctische patrouillevaartuigen.
De Deense marine heeft een haven in het zuiden van Groenland. De Deense luchtmacht
heeft eveneens een detachement gestationeerd op Groenland. Zowel Denemarken als
Noorwegen besteden meer dan een derde deel van hun defensiebudget aan operaties
in het hoge noorden, met inbegrip van personeelskosten en de kosten van materiële
middelen die geschikt zijn voor inzet in Arctische omstandigheden.204
Zweden/Finland
Hoewel zowel Zweden als Finland vooral gericht zijn op samenwerking in het
Noordpoolgebied, is er in beide landen toch sprake van meer aandacht voor
defensieonderwerpen. Beide landen hebben in 2009 meegedaan met een NAVO-
oefening hoewel zij geen deel uitmaken van het bondgenootschap. Zweden en Finland
hebben ook nieuwe defensie-investeringen gepleegd. Evenals Noorwegen, heeft Zweden
een nieuwe klasse van snelle patrouillevaartuigen aangeschaft. Finland overweegt de
aanschaf van nieuwe jachtvliegtuigen.205
IJsland
IJsland heeft nooit een krijgsmacht gehad, omdat het land een te kleine economie heeft
om een krijgsmacht te financieren. Wel is IJsland sinds 1949 lid van de NAVO, waardoor
de NAVO-bondgenoten hun troepen op het eiland konden stationeren. De VS hadden
helikopters en vier F-15’s gestationeerd op het eiland, maar hebben deze in 2006
teruggetrokken omdat IJsland er niet langer voor wilde betalen.
Betekenis militaire opbouw
De militaire opbouw in de regio is vooralsnog relatief bescheiden te noemen en staat
niet in verhouding tot de omvang van de militaire capaciteiten tijdens de Koude Oorlog.
De investeringen zijn deels bedoeld voor (militaire) bijstand in noodsituaties en ten
201 Ibidem, pp. 12-13.
202 Ibidem, p. 12.
203 Wezeman, Military capabilities, p. 5.
204 Gerard O. Dwyer, Nordic Cooperative Stance by Ukraine Crisis, Defensenews.com, 10 June 2014.
205 Huebert, Climate change, p. 20.
                                                   52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>behoeve van SAR-operaties.206 De meeste analisten zijn het erover eens dat in de
Arctische regio nog geen sprake is van verontrustende militarisering maar er is wel
verschil van inzicht over de wijze waarop de militaire opbouw in de regio moet worden
gewaardeerd. Zo stelt Dylan Lehrke in zijn artikel The Cold Thaw in Jane’s Defence Weekly:
‘While the Arctic remains an arena in which tensions between nations might be played
out, the prospects of conflict beginning in the Arctic is low. In addition, it appears unlikely
that there is an Arctic arms race that might spiral out of control. Many of the programmes
do not represent quantitative increases in forces, and military moves in general are
being made in response not to an enemy but to an environmental challenge’.207 Siemon
Wezeman in het SIPRI-backgroundpaper, Military capabilities in the Arctic onderschrijft
deze analyse maar is voorzichtiger: ‘While these changes are sometimes portrayed
as significant military build-ups and potential threats to security, the five states are
making only limited increases in their capabilities to project military power beyond
their recognized national territories. However, the increase in military forces does give
some reasons for concern, which military confidence-building measures might help
to mitigate’.208 Rob Huebert in Climate Change & International Security ziet eveneens
risico’s (…) the scale and combat nature of many of the new capabilities seem to run
counter to the statements of all the Arctic states that there is no military threat in the
region and only constabulary capabilities are required to meet the new demands of an
open Arctic’.209 Toch lijkt de militaire opbouw op zichzelf geen aanleiding te geven tot het
ontstaan van een conflict.
IV.2      Conflictpunten in de Arctische regio
Tussen de Arctische staten onderling en met de niet-Arctische staten bestaan
belangentegenstellingen en disputen die betrekking hebben op territoriale claims, de
afbakening van het continentaal plat en de jurisdictie over de nieuwe scheepvaartroutes
zoals is besproken in hoofdstuk III.3. Het lijkt echter weinig waarschijnlijk dat deze
meningsverschillen binnen afzienbare termijn tot een militair conflict zullen escaleren.
Of de veiligheidssituatie in het Noordpoolgebied ook op de langere termijn relatief
stabiel blijft, valt moeilijker in te schatten. Naar de mening van de AIV zullen onder
andere de veranderende klimatologische omstandigheden, de prijzen op de energie-
en grondstoffenmarkt en de beschikbaarheid van de noodzakelijke infrastructuur voor
het gebruik van de nieuwe scheepvaartroutes van invloed zijn op de mate waarin
economische activiteiten in de regio ontwikkeld zullen worden en de regio aldus ook aan
strategisch belang zal winnen.
Een andere factor van belang zijn de geopolitieke verhoudingen tussen staten binnen
en buiten het Noordpoolgebied. De transformatie naar een multipolaire wereld met
andere machtsverhoudingen tussen Rusland, China en de VS kan ook van betekenis
zijn voor het Noordpoolgebied. Evenals tijdens de Koude Oorlog zou de Arctische regio
206 Hilde, Paal, Sigurd, ‘The “new” Arctic – the Military Dimension’ Journal of Military and Strategic Studies,
     Vol. 15, issue 2, 2013, pp. 145-146.
207 Lehrke, ‘The Cold Thaw’, p. 9.
208 Wezeman, Military capabilities, p. 1.
209 Huebert, Climate change, p. 21.
                                                       53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>een spanningsgebied kunnen worden als gevolg van ontwikkelingen die niet direct
gerelateerd zijn aan de regio zelf. Evenmin kan geheel worden uitgesloten dat de huidige
stabiele situatie in het Arctisch gebied negatief wordt beïnvloed indien de geopolitieke
verhoudingen duurzaam verslechteren, bijvoorbeeld tussen Rusland en de Westerse
landen. De crisis rond de Krim, respectievelijk Oost-Oekraïne zou daar aanleiding toe
kunnen geven.
In het Arctisch gebied bestaat verschil van inzicht over een reeks onderwerpen die zich
laat onderverdelen in twee categorieën:
1. de afbakening van maritieme zones en de claims op delen van het verlengde
    continentaal plat onder de Noordelijke IJszee;
2. de controle over nieuwe scheepvaartroutes.
Over de afbakening van maritieme zones is er verschil van inzicht over de uitleg van het
Spitsbergenverdrag tussen Noorwegen en de andere verdragspartijen en onenigheid
tussen de VS en Canada over de afbakening van de Beaufortzee. Daarnaast is er
verschil van inzicht tussen de VS en Canada over de soevereiniteit over het eiland
Machias en tussen Denemarken en Canada over het Hanseiland. Wat de controle
over nieuwe scheepvaartroutes betreft worden de claims van Canada en Rusland, dat
respectievelijk de noordwestelijke route en de noordoostelijke route via interne wateren
lopen, betwist door andere landen waaronder de VS. Rusland, Canada en Denemarken
hebben te kennen gegeven claims te hebben op delen van het continentaal plat onder
de Noordelijke IJszee.
De kans dat bovenstaande geschilpunten zullen uitlopen op een conflict is niet groot en
ook niet in alle gevallen even waarschijnlijk. Zo ligt een conflict tussen de VS en Canada
over één van de onderlinge geschilpunten niet voor de hand. Voor de oplossing van de
meeste geschilpunten bestaat internationale regelgeving en zijn mechanismen voor
conflictbeslechting voorhanden. Hoewel onderlinge economische afhankelijkheid geen
garantie is voor het voorkomen van (militaire) conflicten, is de onderlinge afhankelijkheid
en economische belangenverstrengeling vooralsnog dermate sterk dat het niet voor de
hand ligt dat landen bovenstaande geschilpunten tot een conflict laten escaleren, laat
staan tot een militair conflict.
Een bijzondere rol is weggelegd voor de activiteiten van niet-statelijke actoren en in
het bijzonder milieuactivisten. In september 2013 zijn dertig Greenpeace-activisten
door Rusland gearresteerd toen zij probeerden actie te voeren op een Russisch
olieboorplatform in de Noordelijke IJszee. De activisten werden lange tijd vastgehouden
en hen werd in eerste instantie piraterij ten laste gelegd, waarvoor in Rusland langdurige
gevangenisstraffen bestaan. Deze reactie leidde tot spanningen tussen het Westen en
Rusland. De Nederlandse staat, als thuisbasis van Greenpeace en omdat Nederlandse
burgers bij de actie waren betrokken, spande een internationale rechtszaak aan tegen
Rusland. Gezien de toegenomen belangen rond grondstofwinning in het Arctisch gebied,
valt niet uit te sluiten dat in de toekomst dergelijke incidenten vaker zullen voorkomen,
waarbij ook rekening moet worden gehouden met gebruik van geweld.
Het is denkbaar dat de volgende omstandigheden dan wel (potentiële) meningsverschillen,
aanleiding kunnen zijn voor oplopende spanningen:
1. Een langdurige verslechtering van de relatie tussen het Westen en Rusland (vormt
    de belangrijkste mogelijke bron voor militaire spanningen binnen de Arctische regio).
    De crisis rond de Krim, respectievelijk Oost-Oekraïne zou daartoe aanleiding kunnen
    geven.
                                             54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>2. Een assertief optreden van China met betrekking tot grondstoffen en/of
    scheepvaartroutes.
3. Onenigheid over afbakening van het continentaal plat, bijvoorbeeld door het niet
    accepteren van een aanbeveling van de CLCS door Canada, Rusland of Denemarken.
4. Een visserijconflict.
5. (Tijdelijke) belemmering van de vrije doorvaart van de noordoostelijke route
    doordat Rusland bijvoorbeeld onevenredig hoge tarieven berekent dan wel eenzijdig
    voorwaarden stelt of bepaalde staten bevoordeelt.
6. Het optreden van of tegen een niet-statelijke actor/NGO, mogelijke irritaties en
    incidenten, bijvoorbeeld als gevolg van een actie van milieuactivisten.
7. Onzekerheid over de positie van Groenland na het bereiken van volledige
    onafhankelijkheid.
Geopolitieke veranderingen of verschuivingen in de machtsverhoudingen elders in de
wereld daarentegen, kunnen ook aanleiding geven tot oplopende spanningen, zeker
naarmate het strategische belang van het Noordpoolgebied toeneemt. Langdurige
verslechtering van de relatie tussen het Westen en Rusland vormt de belangrijkste
mogelijke bron voor militaire spanningen binnen de Arctische regio. De recente
verslechtering van de betrekkingen met Rusland heeft al een zekere weerslag op de
Arctische samenwerking.
China hoopt invloed in de regio te verkrijgen door het aanknopen van nauwe relaties
met IJsland en Groenland, waar het vaste steunpunten wil vestigen. De verdere opmars
van China kan in toenemende mate van betekenis zijn voor verhoudingen binnen de
Arctische regio en spanningen oproepen.
IV.3     Veiligheidsbelangen van Nederland in de Arctische regio
Als niet-Arctische staat heeft Nederland geen directe veiligheidsbelangen in de
regio. Continuering van de huidige situatie van vrede en stabiliteit en behoud van
de constructieve samenwerking zijn echter ook voor Nederland van betekenis. In
de eerste plaats omdat dit de beste uitgangspositie biedt om de gevolgen van de
klimaatverandering het hoofd te bieden, in gezamenlijkheid te werken aan de oplossing
van de talrijke problemen waarvoor het Noordpoolgebied zich gesteld ziet en om tot
een gezamenlijk beheer van de mondiale publieke goederen te komen. In de tweede
plaats heeft Nederland in toenemende mate economische belangen in de regio vooral
met betrekking tot de olie- en gaswinning. In de derde plaats zijn vijf van de acht
Arctische staten lid van de NAVO met welke landen Nederland dus een verplichtende
veiligheidsrelatie is aangegaan. Met Finland en Zweden heeft Nederland eveneens een
dergelijke relatie via het Verdrag van Lissabon.
In indirecte zin kunnen Nederlandse veiligheidsbelangen wel worden geraakt. Ten eerste
kunnen de gevolgen van de klimaatverandering in het Noordpoolgebied in ecologisch
en klimatologisch opzicht risico’s opleveren voor Nederland. Het smelten van het ijs op
Groenland bijvoorbeeld zal tot een substantiële stijging van de zeespiegel leiden, dat voor
Nederland niet zonder gevolgen zal blijven. Ten tweede kunnen economische belangen
geschaad worden in geval van bijvoorbeeld een (militair) conflict tussen Rusland en een of
meerdere Arctische staten. De Nederlandse en/of Europese energievoorzieningszekerheid
zou gevaar kunnen lopen en ook de positie van de haven van Rotterdam kunnen
beïnvloeden. De omvang van de schade hangt samen met de mate waarin Nederland op
dat moment afhankelijk is van olie- en gasvoorziening uit de Arctische regio. Het gaat hier
om economische veiligheid. In de Internationale Veiligheidsstrategie (IVS) wordt verwezen
                                             55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>naar het belang van het Noordpoolgebied: ‘De strijd om water, voedsel, energie en
grondstoffen en de ontsluiting van nieuwe gebieden als de Arctische regio kunnen leiden
tot instabiliteit, aantasting van veilige transportroutes, protectionisme (bijvoorbeeld waar
het gaat om zeldzame aardmetalen) en manipulatie van markten’.210 Dit zijn belangen
van economische veiligheid, die in de IVS een van de drie strategische pijlers van het
Nederlandse veiligheidsbeleid wordt genoemd.
Overigens brengt de ontsluiting van de Arctische regio zeker economische voordelen
met zich mee ook voor Nederland, zoals in hoofdstuk I.4 is uiteengezet. De nota ‘In het
belang van Nederland’ rekent economische veiligheid tot een expliciet onderdeel van het
Nederlandse nationale en internationale veiligheidsbeleid.211 Het begrip economische
veiligheid dient echter niet tot een eng, nationalistisch kader te worden beperkt.
Nederland heeft immers weinig beleidsvrijheid als het om zijn economische belangen
gaat, zeker in relatie tot het Noordpoolgebied. Het is evenwel evident dat de positie
van de haven van Rotterdam en energievoorzieningszekerheid specifiek Nederlandse
economische belangen betreffen. Ten derde is het voorstelbaar dat in geval van een
militair conflict een van de Arctische NAVO-lidstaten een beroep doet op artikel 4 of 5
van het NAVO-verdrag en Nederland langs die weg betrokken raakt. De Nederlandse
regering is van mening dat de NAVO ‘legitieme’ veiligheidsbelangen heeft in de regio en
dat de veiligheid van de bondgenoten ‘ondeelbaar’ is.212
In NAVO-verband doet Nederland jaarlijks mee aan de oefening Cold Response.
Nederland maakt tevens deel uit van de Northern Group en onderzoekt de wenselijkheid
van eventuele aansluiting bij NORDEFCO. Tijdens de NAVO-top in Wales op 5 september
2014 is Nederland toegetreden tot de Britse Joint Expeditionairy Force (JEF), waaraan
verder Denemarken, Estland, Letland, Litouwen en Noorwegen deelnemen. Wat
bilaterale defensiesamenwerking aangaat wordt al geruime tijd nauw samengewerkt
met Denemarken en Noorwegen op gebieden als doctrine, kennisuitwisseling, innovatie,
opleidingen, trainingen, oefeningen en operaties. Met onder andere Noorwegen
worden de mogelijkheden verkend voor samenwerking bij de F-35 en voor een
eventuele samenwerking bij de aanschaf van nieuwe onderzeeboten. De bilaterale
defensiesamenwerking heeft vooral tot doel grotere effectiviteit en efficiëntie te
bereiken, strategische overwegingen met betrekking tot Arctische regio spelen geen rol.
De huidige veiligheidspolitieke situatie in het Noordpoolgebied geeft geen aanleiding om
het Nederlandse veiligheidsbeleid te herzien en bijvoorbeeld de defensiesamenwerking
met de Scandinavische landen om die reden uit te breiden dan wel om zelf bepaalde
militaire capaciteiten aan te schaffen. Het is echter wel zaak dat de regering de militair-
strategische ontwikkelingen in de regio nauwlettend blijft volgen aangezien op termijn niet
kan worden uitgesloten dat ook Nederlandse veiligheidsbelangen in het geding zijn.
210 Brief van de minister van Buitenlandse Zaken aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-
     Generaal, Den Haag, 21 juni 2013, Kamerstuk 33 694, nr. 1, p. 8.
211 Brief van de minister van Defensie aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal,
     Den Haag, 17 september 2013, Kamerstuk 33 763, nr. 1.
212 Beleidskader, p. 43.
                                                   56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>V        Samenvatting, conclusies en aanbevelingen
V.1      Samenvatting en conclusies
Klimaatverandering is van grote invloed op het Noordpoolgebied en voltrekt zich in
een steeds hoger tempo met de nodige gevolgen voor de ecologische, sociale en
economische omstandigheden in het kwetsbare Arctische leefgebied. Klimaatverandering
heeft tot gevolg dat het Arctisch gebied sneller warmer wordt dan andere gebieden in
de wereld door versterkende terugkoppelingen in het klimaatsysteem. De kans bestaat
dat het gebied in de komende decennia grotendeels ijsvrij wordt. Daarnaast dragen
smeltende ijskappen van het landijs zoals op Groenland bij tot een extra stijging van
de zeespiegel. Dit heeft ook gevolgen voor Nederland. Tevens wordt het weer extremer,
zowel in het poolgebied zelf als daarbuiten omdat weerspatronen in verschillende delen
van de wereld elkaar beïnvloeden. Deze ontwikkelingen zijn zorgelijk vanwege het grote
risico op onherstelbare schade aan het Arctisch milieu. Smeltend ijs leidt daarentegen
ook tot nieuwe mogelijkheden voor olie- en gaswinning en het beschikbaar komen van
nieuwe scheepvaartroutes. In het Noordpoolgebied bevinden zich naar verwachting 13%
van de nog niet ontdekte wereldwijde olievoorraad en 30% van de gasvoorraad. Nieuwe
scheepvaartroutes langs de Russische en Canadese kust en via de Noordpool zullen
op termijn een aanzienlijke verkorting van de reisafstand opleveren. Deze perspectieven
leiden enerzijds tot hooggespannen verwachtingen over het economisch potentieel van
het Noordpoolgebied en anderzijds daarmee samenhangend, tot beschouwingen over
mogelijke conflicten tussen de Arctische landen.
Echter, in tegenstelling tot de algemene verwachting zullen de veranderende
klimatologische omstandigheden op korte termijn niet in grootscheepse olie-
en gaswinning en in scheepvaartverkeer over de nieuwe routes resulteren. De
weersomstandigheden worden extremer door meer stormen, neerslag en minder
voorspelbare ijscondities op zee. Deze factoren leveren ernstige hinder op voor
de winning van olie en gas en de scheepvaart in een omgeving waarin het toch al
buitengewoon lastig opereren is. Ook de prijzen op de energie- en grondstoffenmarkt en
de beschikbaarheid van de noodzakelijke infrastructuur voor het gebruik van de nieuwe
scheepvaartroutes zullen van invloed zijn op de mate waarin economische activiteiten in
de regio ontwikkeld zullen worden.
De ontwikkelingen in de Arctische regio zijn vooral van betekenis voor Rusland, als
grootste Arctische kuststaat met de langste kustlijn en grote olie- en gasvoorraden
binnen de eigen Exclusieve Economische Zone (EEZ). Ook in militair-strategisch
opzicht is de regio voor Rusland van grote betekenis. Het biedt de thuishaven voor de
Noordelijke vloot en verschaft Rusland binnen enkele decennia nieuwe ijsvrije havens
en daarmee ruimere toegang tot de Atlantische Oceaan en de Pacific. Uiteraard zijn de
gevolgen van de klimaatverandering en de nieuwe economische mogelijkheden ook van
belang voor de andere Arctische (kust)staten. Alle Arctische staten, met uitzondering
van IJsland, hebben recent een (nieuwe) Arctische strategie uitgebracht. De Aziatische
landen, China voorop, manifesteren zich eveneens in de regio. Deze landen willen
profiteren van de nieuwe economische mogelijkheden en zullen trachten invloed uit te
oefenen op de ontwikkelingen in de regio. Ook diverse Europese landen zoals het VK en
Duitsland hebben beleid met betrekking tot het Noordpoolgebied ontwikkeld.
                                            57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Tussen de Arctische staten onderling en met de niet-Arctische staten bestaan
belangentegenstellingen en disputen die betrekking hebben op territoriale claims, de
afbakening van maritieme zones en de jurisdictie over de nieuwe scheepvaartroutes.
Het lijkt echter weinig waarschijnlijk dat deze geschillen binnen afzienbare termijn
tot een (militair) conflict zullen escaleren, onder meer vanwege de verwevenheid van
belangen en de onderlinge afhankelijkheid van de Arctische landen. Internationale
regelgeving biedt voor veel van de voorliggende vraagstukken een oplossing en wordt
door de Arctische landen als zodanig geaccepteerd. De landen zijn vooralsnog gericht op
onderlinge samenwerking in het bijzonder in de Arctische Raad.
Er is een zekere militaire opbouw door landen in de regio gaande, maar van een
verontrustende militarisering is nog geen sprake. De heropening van steunpunten langs
de kustlijn en de uitbreiding van bepaalde militaire capaciteiten hangen gedeeltelijk
samen met de noodzaak voor rampenpreventie en -bestrijding en de bescherming van
het eigen grondgebied dat als gevolg van de klimaatverandering toegankelijker wordt. Of
de veiligheidssituatie in het Noordpoolgebied ook op de langere termijn stabiel blijft, valt
moeilijk in te schatten. Zo kan de huidige crisis rond Oekraïne ook langdurig gevolgen
hebben voor de onderlinge verhoudingen in de Arctische regio.
De crisis na de annexatie van de Krim en het Russische optreden in het oostelijk deel
van Oekraïne, leiden tot onzekerheid over de ontwikkeling van de betrekkingen tussen
Rusland en de Westerse landen. Nu al heeft dit gevolgen voor de Arctische regio
aangezien Arctische olie-exploratie onderdeel uitmaakt van het Europese sanctiepakket
dat eind juli 2014 is afgekondigd. Olieprojecten in de regio worden hierdoor getroffen.
De sancties hebben betrekking op nieuwe contracten. Op 8 september 2014 besloot
de EU tot een aanvullend sanctiepakket. Mocht Rusland ervoor kiezen zich verder
van het Westen af te keren, dan zal dat onvermijdelijk ook gevolgen hebben voor de
samenwerking in de Arctische regio, meer in het bijzonder de Arctische Raad. De
constructieve samenwerking tot dusverre zou dan plaats kunnen maken voor onderlinge
verhoudingen die doen denken aan de betrekkingen ten tijde van de Koude Oorlog.
De Arctische regio zou dan ook een spanningsgebied kunnen worden als gevolg van
ontwikkelingen die niet direct gerelateerd zijn aan de regio zelf. Niet alleen een langdurige
verslechtering van de geopolitieke verhoudingen tussen Rusland en de Westerse landen
zou de huidige stabiele situatie in het Arctisch gebied negatief beïnvloeden, ook de
transformatie naar een multipolaire wereld met andere machtsverhoudingen tussen
Rusland, China en de VS kan van betekenis zijn voor het Noordpoolgebied. China
beschouwt de Arctische regio als een mondiale aangelegenheid. De Chinese wens om zich
een positie te verwerven in de Arctische regio kan ook tot spanningen aanleiding geven.
De AIV acht het denkbaar dat de volgende omstandigheden dan wel (potentiële)
meningsverschillen aanleiding kunnen zijn voor oplopende spanningen:
1. Een langdurige verslechtering van de relatie tussen het Westen en Rusland. De crisis
    rond de Krim, respectievelijk Oost-Oekraïne zou daartoe aanleiding kunnen geven.
2. Een assertief optreden van China met betrekking tot grondstoffen en/of
    scheepvaartroutes.
3. Onenigheid over afbakening van het continentaal plat, bijvoorbeeld door het niet
    accepteren van een aanbeveling van de CLCS door Canada, Rusland of Denemarken.
4. Een visserijconflict.
5. (Tijdelijke) belemmering van de vrije doorvaart van de noordoostelijke route
    doordat Rusland bijvoorbeeld onevenredig hoge tarieven berekent dan wel eenzijdig
    voorwaarden stelt of bepaalde staten bevoordeelt.
                                               58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>6. Het optreden van of tegen een niet-statelijke actor/NGO, mogelijke irritaties en
    incidenten, bijvoorbeeld als gevolg van een actie van milieuactivisten.
7. Onzekerheid over de positie van Groenland na het bereiken van volledige
    onafhankelijkheid.
De AIV is van mening dat het voor het behoud van de kwetsbare Arctische regio van
het grootste belang is dat alle inspanningen gericht blijven op gemeenschappelijk
beheer en bestuur van het gebied. De totstandkoming van een code of conduct voor
de Noordelijke IJszee, naar analogie van de Polar Code, kan bijdragen aan duurzaam
beheer. Voor vraagstukken in de Arctische regio zelf blijft, naar het oordeel van de AIV, de
Arctische Raad het meest geëigende regionale overlegforum. Het blijkt dat de Arctische
landen hierin op tal van terreinen op een constructieve wijze samenwerken. De Arctische
Raad heeft echter wel een aantal beperkingen. De Raad heeft geen uitvoeringsorganisatie,
beschikt over een beperkt budget, er is een gebrek aan besluitvaardigheid en veiligheids-
vraagstukken vallen buiten het mandaat. De tweedeling tussen de acht lidstaten en een
veelvoud van waarnemersstaten is op de lange duur wellicht onhoudbaar omdat sommige
vraagstukken in de Arctische regio ook de niet-Arctische landen direct aangaan. Dit alles
beperkt de slagkracht van de Arctische Raad en vraagt op termijn om aanpassing van de
bestaande structuur.
De NAVO heeft na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie weinig tot geen bemoeienis gehad
met de Arctische regio, ondanks het feit dat het grondgebied van vijf bondgenoten in
het Noordpoolgebied ligt. Wel worden in het gebied jaarlijks trainingen en oefeningen
gehouden en lijkt er binnen de NAVO belangstelling te bestaan voor de ontwikkeling van
civiel-militaire samenwerking ten behoeve van rampenbestrijding. In de EU tonen vooral
het Europees Parlement en in mindere mate de Commissie en de Raad interesse voor
het Noordpoolgebied. De EU levert een nuttige bijdrage ter voorkoming van rampen
en ongelukken door inzet van het mechanisme voor civiele bescherming, de inzet van
Galileo en het EU Global Monitoring for Environment and Security Initiative om milieu-,
scheepvaart- en ijsontwikkelingen te volgen. Daarnaast worden de betrekkingen met
IJsland en Groenland belangrijker vanwege de geografische ligging en de economische
belangen die in het geding zijn. IJsland groeit mogelijk uit tot nieuwe overslaghaven
en op Groenland bevinden zich grote voorraden grondstoffen waaronder zeldzame
aardmetalen.
Geopolitieke en strategische betekenis van de Arctische regio
De belangstelling voor de Arctische regio neemt sinds een aantal jaren om ten minste
twee redenen toe. In de eerste plaats omdat het Noordpoolgebied als relatief onbeheerd
en ‘onverdeeld’ gebied in een tijdperk van groeiend multipolarisme tot jachtobject
van grootmachten kan worden. In de tweede plaats omdat het Noordpoolgebied door
klimaatverandering, technologische ontwikkelingen en marktomstandigheden (bijvoorbeeld
energieprijzen) zijn ontoegankelijkheid in meerdere opzichten lijkt te verliezen. Hoewel
beide drivers elkaar niet per definitie versterken, is de relatie tussen beide drivers ook nog
eens positief. Kortom: de voorwaarden voor een Arctic scramble zijn aanwezig.
Maar er zijn ook matigende factoren. Ten eerste hoeft de geopolitieke competitie niet
per definitie uit de hand te lopen. Zelfs tijdens de Koude Oorlog waren er deelarena’s
waarin de veiligheidsrace werd getemperd: territoriaal omdat bepaalde gebieden hors
competition werden verklaard, functioneel omdat bepaalde domeinen zoals handel
of sport niet volledig werden geboycot en instrumenteel omdat sommige middelen,
waaronder zelfs wapensystemen, waren gelimiteerd. Deze zelfbeheersing was zeker in
de Arctische wateren min of meer aan de orde. Ten tweede bestaat er in het bijzondere
                                               59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>geval van de Noordpool een bescheiden, maar vrij succesvolle traditie van regiolaterale
governance. Ten derde zou de tendens van matiging nog kunnen worden bevorderd
door de uitzonderlijke uitdagingen die de Arctische regio aan landen stelt. Er staat een
duidelijke premie op samenwerking, de Arctische landen hebben elkaar nodig om de
uitdagingen als gevolg van de klimaatverandering het hoofd te bieden.
Nu onder meer de ontwikkeling naar een multipolaire wereld de verhouding tussen
grootmachten in de wereld onder druk zet, twee van die grootmachten rechtstreekse
belangen bij de Arctische regio hebben (Rusland en de VS als leden van de Arctische
Raad) en een derde en vierde zich melden als mondiaal belanghebbende (China
en India als waarnemers van de Arctische Raad), zou de competitie zich naar het
Noordpoolgebied kunnen verplaatsen. De AIV is van mening dat de genoemde
matigende factoren zo sterk zijn dat een felle competitie niet voor de hand ligt. Ook de
nieuwkomers (China, India en Japan) accepteren de bestaande institutionele kaders,
zonder de bijzondere positie van de Arctische staten aan te vechten. Van het openen van
een ‘mondiale’ doos van Pandora, de Noordpool als wereldprobleem, is geen sprake.
Nederland en het Noordpoolgebied
De Nederlandse regering publiceerde in 2013 het beleidskader ‘Nederland en de
Poolgebieden 2011-2015’ en is voornemens in 2015 een nieuw beleidskader te
publiceren. Voor Nederland is de Arctische regio belangrijk vanwege (1) de strategische
betekenis van het gebied, (2) de economische belangen, (3) de hechte bilaterale relaties
met landen uit de regio, (4) de bijdragen die Nederland kan leveren aan het mitigeren
van de gevolgen van de klimaatverandering en aan wetenschappelijk onderzoek en (5)
de traditionele Nederlandse inzet voor de internationale rechtsorde.
De olie- en gaswinning, de winning van andere grondstoffen en de nieuwe scheepvaart-
routes kunnen voor Nederland economisch interessant worden. Met de afnemende
nationale gasvoorraad raakt Nederland in toenemende mate aangewezen op buitenlandse
olie- en gasvoorraden, waaronder de voorraden in het Arctisch gebied. Het Nederlandse
bedrijfsleven heeft een goede marktpositie op gebieden als landwinning, maritieme- en
offshore technologie, gas- en oliewinning, de aanleg van pijpleidingen, scheepsbouw en
visserij. Het economisch potentieel van het Noordpoolgebied is wat olie en olieproducten
betreft van betekenis voor de haven van Rotterdam. De haven is aantrekkelijk voor
Rusland als centrale opslagplaats en overslaghaven voor Russische olie. Voor het vervoer
van deze producten zal de noordoostelijke scheepvaartroute relevant kunnen worden. Dat
geldt niet voor containervervoer of het vervoer van ijzererts en kolen. In dat opzicht blijven
de nieuwe scheepvaartroutes vooralsnog van geringe betekenis. De ontwikkelingen
in de Arctische regio kunnen bovendien van invloed zijn op de economische veiligheid
van Nederland. De toekomstige (partiële) afhankelijkheid van olie- en gasvoorraden uit
het Noordpoolgebied, de belangen op het gebied van de scheepvaart en visserij, de
belangen van het bedrijfsleven en de haven van Rotterdam maken het noodzakelijk dat de
Nederlandse overheid actief betrokken is bij de economische ontwikkeling van de regio
en zich middels economische diplomatie hiervoor actief inzet.
Nederland is geen Arctische staat en heeft dus geen directe zeggenschap over de
ontwikkelingen in het Noordpoolgebied. Wel heeft Nederland een bijzondere positie met
betrekking tot Spitsbergen gelet op het Verdrag van Parijs. Ook is Nederland sinds de
oprichting van de Arctische Raad zeer actief als waarnemer. Het draagt met specifieke
deskundigheid bij aan rapporten in diverse werkgroepen. Nederland kan ook in de
toekomst een rol van betekenis spelen in het Noordpoolgebied. Nederland heeft immers
zelf geen territoriale claims, is klein genoeg om geen bedreiging te vormen voor andere
                                              60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>landen, heeft van oudsher contacten met de Arctische regio, heeft hechte bilaterale
betrekkingen met landen in de regio en heeft een goede reputatie op het gebied van
internationaal recht.
V.2      Aanbevelingen
Arctische strategie van Nederland
Het nieuwe Noordpoolbeleid dat de regering in 2015 wil uitbrengen zal, naar het
oordeel van de AIV, de bevordering van duurzaam beheer van de Arctische regio centraal
dienen te stellen. Gelet op de recente ontwikkelingen acht de AIV intensivering van
dit beleid noodzakelijk. De ontwikkelingen in de regio gaan snel en de Nederlandse
belangen kunnen op termijn aanzienlijk zijn. De Nederlandse inspanningen met
betrekking tot de Arctische regio zijn thans versnipperd. De AIV adviseert de regering
een interdepartementale commissie voor Arctische aangelegenheden in te stellen,
onder voorzitterschap van het ministerie van Buitenlandse Zaken. In deze commissie
kan het Arctisch beleid van Nederland op ecologisch, economisch, wetenschappelijk
en buitenlands- en veiligheidspolitiek gebied worden gecoördineerd en kan behartiging
van de strategische belangen van Nederland in de regio aan de orde komen. Naast BZ,
zouden ook de ministeries van EZ, I&M, OCW en Defensie kunnen participeren in deze
interdepartementale commissie.
Tevens acht de AIV het wenselijk om in plaats van een bijgesteld nieuw beleidskader,
een volwaardige Nederlandse Arctische strategie uit te brengen waarin concrete
doelstellingen van Nederland tot uitdrukking komen. Nederland moet in deze strategie
scherp afbakenen wat het unieke nationale belang of het EU-belang is. Hieraan kan de
definitie van een transatlantisch en Noordwest-Europees belang worden gevoegd. Het
klassieke veiligheidsbelang van Nederland wijkt niet zodanig van de bondgenoten af,
dat hierin per se een eigen lijn gevolgd zou moeten worden. De belangen in het kader
van economische veiligheid liggen eerder op Europees dan op nationaal niveau. Het
transportlogistiek belang (en daarmee energiepolitiek en achterland-economisch belang)
is deels nationaal (mainport Nederland), deels Europees (bundeling havens in Noordwest
Europa). Het nationale belang van (bevordering van) de internationale rechtsorde is
gediend bij blijvende ondersteuning van een primaat voor UNCLOS en de Arctische Raad.
Wetenschappers, het bedrijfsleven en de NGO’s kunnen bij het Noordpoolbeleid van
de overheid worden betrokken door middel van een Arctisch samenwerkingsverband.
Voor het behoud van de Nederlandse positie binnen de Arctische overlegstructuren is
het noodzakelijk ook in de toekomst adequate financiële middelen vrij te maken voor
wetenschappelijk Noordpoolonderzoek. Nederland kan de nodige initiatieven nemen
om de samenhang, rechtsgeldigheid en uitvoering van de verschillende verdragen voor
de Arctische regio te bevorderen. De AIV acht het gewenst dat Nederland zijn dialoog
met NGO’s over ontwikkelingen in het Arctisch gebied versterkt. Als gastland van
Greenpeace en andere NGO’s is Nederland immers nauw betrokken bij het beheersen
van spanningen rond het Arctisch gebied.
Buitenlands- en veiligheidspolitieke aspecten
Het zou een goede zaak als de Arctische regio een specifiek aandachtsgebied wordt
binnen het Europese buitenlands- en veiligheidsbeleid. De AIV acht het noodzakelijk dat de
EU een grotere rol gaat spelen vanwege de grote strategische en economische belangen
in de regio en de bijdrage die de EU kan leveren met betrekking tot klimaatvraagstukken,
duurzame ontwikkeling en rampenbestrijding. Daarom adviseert de AIV het kabinet om
                                             61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>in de EU te pleiten voor een volwaardige en coherente Arctische strategie van de EU.
Nederland zou tijdens het Nederlandse voorzitterschap van de EU in 2016 daartoe het
initiatief kunnen nemen, in samenspraak met gelijkgezinde EU-lidstaten. Steun van de
EU-lidstaten die zitting hebben in de Arctische Raad lijkt daarbij onontbeerlijk. In dit
verband zou tevens een speciale EU-gezant voor het Arctisch gebied kunnen worden
voorgesteld (ten behoeve van de belangenbehartiging van de EU en om de activiteiten
van Commissie, Hoge Vertegenwoordiger, lidstaten en bedrijfsleven te coördineren).
De coördinatie van de inzet van de Europese financiële middelen en de programma’s
voor de Arctische regio (in het kader van de BEAC, Noordelijke Dimensie, Horizon
2020, Europese structuur en investeringsfondsen) behoeft verbetering. Waar mogelijk
zou Nederland eraan dienen bij te dragen dat de belemmeringen voor de status van
waarnemer van de EU bij de Arctische Raad uit de weg worden geruimd. Het is van
belang dat de EU de banden met Groenland aanhaalt door uitbreiding van het
EU-Greenland Partnership. De wenselijkheid en haalbaarheid om een partnerschap op
het gebied van kritische materialen te verdiepen op basis van de intentieverklaring
van 2012, moeten worden onderzocht. Tevens is het van belang de samenwerking met
IJsland te intensiveren.
Naar de mening van de AIV is het thans niet noodzakelijk dat de NAVO zich als
bondgenootschap duidelijker manifesteert in de Arctische regio. Dit laat onverlet dat
de NAVO vanwege haar collectieve verdedigingstaak, vijf van de acht Arctische staten
zijn NAVO-bondgenoot, reguliere oefeningen zal blijven houden in het gebied. Ook zal de
NAVO vanwege het toenemende strategische belang van de regio er goed aan doen de
ontwikkelingen nauwgezet te volgen. De NAVO kan een substantiële bijdrage leveren aan
civiel-militaire samenwerking bij rampenbestrijding, noodhulp en SAR-activiteiten door inzet
van kennis en militaire capaciteiten. Verder kunnen de NAVO-lidstaten in samenwerking
met de andere lidstaten van de Arctische Raad komen tot vertrouwenwekkende
maatregelen, zoals informatie-uitwisseling en uitwisseling van waarnemers bij militaire
activiteiten om maximale transparantie te bereiken over de opbouw van militaire
capaciteiten in de regio. Hoewel onderlinge (economische) afhankelijkheid op zichzelf
geen garantie is voor het voorkomen van (militaire) conflicten, hebben de afhankelijkheid
van Rusland en de andere Arctische staten en hun samenwerking in de Arctische regio
tot nog toe geresulteerd in goede betrekkingen. Dit zal in belang toenemen naarmate
de ontsluiting van de Noordelijke IJszee als gevolg van de klimaatverandering Ruslands
toegangsmogelijkheden tot de wereldzeeën vergroot en daarmee Ruslands positie als
maritieme mogendheid krachtiger op de kaart plaatst.
De AIV vindt het belangrijk dat in het kader van het Nederlandse buitenlands- en
veiligheidsbeleid het Noordpoolgebied wordt ‘herontdekt’ als belangrijk aandachtsgebied.
Een goede behartiging van Nederlandse belangen in de regio maakt het noodzakelijk
dat Nederland de bestaande bilaterale relaties met de landen in de regio verstevigt
en investeert in de bilaterale betrekkingen met IJsland en Groenland (met medeweten
van Denemarken). Het is gewenst dat Nederland de militair-strategische kennis over dit
gebied op peil houdt en de militaire samenwerkingsprojecten in de regio continueert. Dit
betreft niet alleen voortzetting van de bijdrage van de Nederlandse krijgsmacht aan de
jaarlijkse NAVO-oefeningen in de regio, maar ook de huidige samenwerking met de NAVO-
landen die lid zijn van de Arctische Raad namelijk Denemarken, Noorwegen, Canada en
de Verenigde Staten, verdient blijvende aandacht.
Beheer en bestuur
De Arctische Raad blijft ondanks de losse structuur, in de ogen van de AIV ook op de
lange duur het belangrijkste regionale overlegforum voor het Noordpoolgebied. De
                                              62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>wetenschappelijke rapporten van de Arctische Raad kunnen een meerwaarde krijgen als
ze ook worden besproken met andere relevante internationale organisaties zoals de VN.
Daarnaast kunnen de Arctische landen streven naar meer bindende overeenkomsten
zoals de SAR-overeenkomst en de overeenkomst over olievervuiling. De oprichting van
een uitvoerende organisatie kan bijdragen aan toezicht op de naleving van afgesproken
maatregelen. Dit is wellicht mogelijk door de uitbouw van het in 2013 opgerichte
secretariaat in Tromsø. De AIV acht het gewenst dat Nederland in de bilaterale contacten
met de VS wijst op het belang van ratificatie van UNCLOS, mede in het licht van het
Amerikaanse voorzitterschap van de Arctische Raad in 2015.
Nederland zou in de EU het initiatief kunnen nemen om onderhandelingen voor te
stellen in de IMO over de regulering van de scheepvaart door het Noordpoolgebied via
de nieuwe routes voor zover dit niet in UNCLOS, de Polar Code en andere verdragen is
geregeld. Mochten de besprekingen in de IMO niets opleveren dan zou de Arctische
Raad een rol kunnen vervullen bij de beslechting van geschillen in relatie tot de nieuwe
scheepvaartroutes.
Vanwege de toenemende Aziatische belangstelling voor het Noordpoolgebied en de
noodzaak van Europees-Aziatische samenwerking zou Nederland in de EU kunnen
voorstellen dat de EU een dialoog opzet met verschillende Aziatische landen over het
versterken van het bestuur van het Arctisch gebied ten behoeve van een duurzame
ontwikkeling.
Klimaat- en milieumaatregelen
De AIV acht het zinvol dat Nederland in de Arctische Raad, in de VN en in EU-verband
pleit voor de totstandkoming van een code of conduct die alle vraagstukken regelt
met betrekking tot het deel van de Noordelijke IJszee dat niet binnen de EEZ’s van de
verschillende kuststaten valt om het behoud van de unieke natuur en biodiversiteit
te garanderen volgens de gedachte van een common heritage of mankind. Hoewel
de totstandkoming van een dergelijk code of conduct waarschijnlijk niet direct op
groot enthousiasme van de Arctische staten kan rekenen kan de start voor de
onderhandelingen hierover toch een grote symbolische waarde hebben, passend binnen
de coöperatieve sfeer in de Arctische regio. Op lange termijn zou gedacht kunnen
worden aan de totstandkoming van een Arctisch verdrag. De AIV acht het wenselijk dat
Nederland zich inzet voor aanvullende bindende internationale regels voor de winning
van olie en gas in het Noordpoolgebied die de aansprakelijkheid regelen in geval van
schade, voor SAR-activiteiten, voor evacuaties en voor het opruimen van afval. Dergelijke
internationaal bindende regels dragen bij tot een gelijk speelveld voor alle bedrijven die
in de regio werkzaam zijn. Tevens acht de AIV het een goede zaak als Nederland zich
inzet voor een overkoepelend en ecosysteemgericht beheer van het mariene milieu
en voor de totstandkoming van een netwerk voor beschermde zeegebieden in het
Noordpoolgebied.
Nederland behoort tot de landen voor wie de zeespiegelstijging een groot en reëel
risico vormt. Het is van belang dat Nederland kan vertrouwen op goed gefundeerde
langetermijnprognoses en koploper blijft in het wetenschappelijk onderzoek naar
zeespiegelstijging en dus in onderzoek naar de massabalans van de Groenlandse
IJskap. De overheid zou voor zulk onderzoek langjarig middelen moeten vrijmaken.
Zulk onderzoek verbreedt tevens het fundament voor een succesvolle Nederlandse
beleidsinbreng in internationale fora zoals de Arctische Raad. De AIV acht het
van belang dat Nederland een actieve bijdrage blijft leveren aan de internationale
klimaatonderhandelingen.
                                            63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlagen</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                                                                   Bijlage I
Adviesaanvraag
De Voorzitter van de Adviesraad Internationale Vraagstukken
Prof Mr. J.G. de Hoop Scheffer
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
Datum 12 februari 2014
Betreft: adviesaanvraag over buitenlands- en veiligheidspolitieke vraagstukken
          van ontwikkelingen met betrekking tot de Noordelijke IJszee
Geachte heer De Hoop Scheffer,
Graag vragen wij uw advies over de buitenlandse en veiligheidspolitieke aspecten van
ontwikkelingen met betrekking tot de Noordelijke IJszee, zoals besproken in het schriftelijk
overleg van 8 april jl. over het beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015 met
de Tweede Kamer der Staten-Generaal.
De internationale belangstelling voor de Noordpool is de afgelopen jaren sterk toegenomen.
De discussie over de betekenis van ontwikkelingen op en rond de Noordelijke IJszee beperkt
zich niet langer tot milieuaspecten en het belang van biodiversiteit. Een van de effecten
van de wereldwijde klimaatverandering waaronder het smelten van het ijs in en rondom de
Noordelijke IJszee, is een vergroot potentieel voor economische activiteiten in de regio.
Toegang tot aanzienlijke gas- en oliereserves ligt in het verschiet en de Noordelijke IJszee is
al een deel van het jaar bevaarbaar.
Ontsluiting van de regio is voor een aantal Arctische staten, waaronder Canada en Rusland,
van groot economisch en (intern) politiek belang. Voor duurzame economische ontwikkeling
is veiligheid een belangrijke voorwaarde. De acht Arctische landen werken in het kader
van de Arctische Raad goed samen met betrekking tot civiele, ecologische en maritieme
veiligheid. Bij het bevorderen van veiligheid op die terreinen gaat het onder andere om
meldingssystemen, veiligheidseisen aan materiaal en opleidingseisen aan Arctisch
personeel in het kader van oil spill prevention en maritieme surveillance naast ‘search and
rescue’(SAR)-capaciteit en oil-spill response.
De grote Arctische landen (Canada, Rusland, de Verenigde Staten en ook Noorwegen)
publiceerden de afgelopen jaren nieuwe Arctische beleidskaders. In vooral de Canadese
en Russische kaders worden versterkte zichtbaarheid en uitoefening van territoriale
soevereiniteit als prioriteit aangemerkt. De Russische regering heeft zich herhaalde malen
uitgesproken over het belang van militaire bescherming van een zo groot mogelijke toegang
tot de olie-en gasreserves in het Arctisch gebied. De militaire bescherming betreft ook de
Noordelijke vaarroute. Rusland gaat ervan uit dat in 2020 de Arctische regio (inclusief de
Noordelijke IJszee) fungeert als grootste leverancier van olie- en gas voor de Russische
economie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>De Russische militaire presentie in de regio wordt daarom langzaam opgevoerd. Het gaat om
een niveau dat aanzienlijk lager ligt dan gedurende de Koude oorlog en om doorgaans andere
typen eenheden (zoals versterkte kustwacht en grensbewaking). Ook andere Arctische landen
hebben nadrukkelijk aandacht voor de veiligheidsaspecten van de Noordelijke IJszee.
Het is van groot belang dat de toename van militaire presentie op transparante wijze vorm
wordt gegeven. Blijvende transparante samenwerking tussen alle actoren in de regio is van
belang voor het handhaven van vrede en veiligheid: de acht Arctische staten, de EU, de
NAVO, de Arctische Raad, inclusief haar niet-Arctische waarnemer staten, de Barentsz Euro-
Arctische Raad, de Nordic Council, de International Maritime Organization en organisaties van
inheemse volkeren.
Belangrijke vraag is of de goede samenwerking in de Arctische Raad, het belangrijkste
circumpolaire overlegorgaan, onder druk zal komen te staan, wanneer de economische
ambities van de grotere Arctische staten de komende jaren meer contouren gaan krijgen.
Een aantal onderwerpen is tot nu toe zorgvuldig omzeild door de Arctische Raad: territoriale
claims op de Noordpool, opvoeren van militaire aanwezigheid door Rusland en het exclusieve
beheer van de Noordelijke vaarroute door Rusland. De meeste internationale waarnemers,
grote bedrijven en organisaties zoals de NAVO, lijken zich geen zorgen te maken over een
verhoogd risico op openlijke conflicten in de Arctische regio en willen vermijden dat verkeerde
beeldvorming leidt tot onnodige militaire opbouw in het gebied. De wijze waarop de verdere
economische ontsluiting van het Arctisch gebied gaat plaatsvinden, raakt immers niet alleen
de Arctische staten. Er is toenemende belangstelling van landen als China, Japan en Zuid-
Korea voor de Arctische regio. Voorkomen van (openlijke) conflicten binnen de Arctische regio
is van mondiaal belang.
Tegen deze achtergrond behoeft het Nederlandse beleidskader voor het polaire gebied1
aanvulling. Het beleidskader maakt deel uit van de oriëntatie van het Kabinet op mondiale
vraagstukken, zoals het versterken van de internationale rechtsorde, het behartigen van
economische belangen en een beleidsinzet op belangrijke Global Public Goods (klimaat,
biodiversiteit, energie). De ontwikkelingen in de Arctische regio worden nauwgezet gevolgd;
Nederland is waarnemer bij de Arctische Raad.
In onze internationale veiligheidsstrategie is het begrip economische veiligheid genoemd als
belangrijk element van het Nederlandse internationale veiligheidsbeleid. De ontwikkelingen
rondom de Noordelijke IJszee zijn mogelijk direct relevant voor de economische veiligheid
van Nederland. Voor de Nederlandse havens zou het vrijkomen van nieuwe handelsroutes
aanzienlijke economische gevolgen kunnen hebben. Ook is er de betrokkenheid van de
Nederlandse visserijsector, de wetenschap en het internationaal opererende Nederlandse
bedrijfsleven bij de gas-, olie- en delfstofwinning alsmede de vrachtvaart en het toerisme.
De volgende vragen dienen zich aan voor een advies.
Geopolitiek/situatieschets veranderend landschap
-   Welke zijn de geopolitieke implicaties van de (komende) veranderingen met betrekking tot
    de Noordelijke IJszee? Hoe zouden conflictscenario’s zich kunnen voltrekken?
1   Beleidskader Nederland en de Poolgebieden 2011-2015. Zie: <http://www.rijksoverheid.nl/documenten-
    en-publicaties/notas/2013/03/06/beleidskader-nederland-en-de-poolgebieden-2011-2015.html>.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>-   Heeft de Arctische Raad toekomst als belangenorganisatie en overlegforum voor de
    Arctische Staten ten behoeve van het beheer van de Noordelijke IJszee?
-   Welke gevolgen zullen eventuele politieke machtsverschuivingen in het Noordpoolgebied
    hebben voor de Arctische staten, de waarnemersstaten, de NAVO en de EU?
Veiligheidsbeleid
-   Hebben de VN, de NAVO en de EU in aanvulling op de Arctische Raad een rol te spelen bij
    het garanderen van veiligheid en stabiliteit in dit gebied?
-   En zo ja, welke?
-   Zijn er gevolgen voor de economische veiligheid van Nederland? Zo ja, welke?
Buitenlands beleid
-   Welke zijn de Nederlandse belangen, kansen en bedreigingen met betrekking tot de
    ontsluiting van het Noordpoolgebied? Zouden deze belangen, kansen en bedreigingen
    voor Nederland aanleiding moeten zijn voor een beleidsintensivering ten aanzien van de
    Noordelijke IJszee?
-   Zo ja, hoe is dat gelet op de opvattingen en belangen van andere landen (Arctische
    staten, nieuwe actoren etc.) effectief te maken?
Wij zien uw advies met belangstelling tegemoet.
Frans Timmermans                                             J.A. Hennis Plasschaert
Minister van Buitenlandse Zaken                               Minister van Defensie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                                                     Bijlage II
Kaart Noordpool2
2 Zie: <http://www.arctic-council.org/images/maps/physiography.pdf>.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                                                                              Bijlage III
Model geopolitieke ontwikkelingen3
3 Dit model is ontleend aan: Ko Colijn, ‘Klimaatverandering rond de Noordpool. Noordelijke zeeroutes in
  geostrategische context’, Den Haag, 2009.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                                                                  Bijlage IV
Kaart nieuwe scheepvaartroutes4
Groen: noordwestelijke route
Blauw: route over de Noordpool
Rood: noordoostelijke route
4  Zie: <http://www.nato-pa.int/Default.asp?CAT2=0&CAT1=2990&CAT0=576&SHORTCUT=2082&SEARCH
   WORDS=Arctic,shipping,routes,picture>.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                                                                                  Bijlage V
Maritieme zones volgens UNCLOS
Alle Arctische staten hebben UNCLOS geratificeerd, met uitzondering van de VS. UNCLOS
maakt onderscheid tussen verschillende zones: binnenwateren, territoriale zee, archipelwateren,
aansluitende zone, continentaal plat, exclusieve economische zone en volle zee.
De zeggenschap van de kuststaten verschilt per zone. De kuststaten hebben volledige
territoriale rechtsmacht over de binnenwateren, de territoriale zee en de archipelwateren.
Over de aansluitende zone, het continentaal plat en de exclusieve economische zone
heeft de kuststaat beperkte rechtsmacht. De volle zee valt buiten de rechtsmacht van de
kuststaten.5 Tot de binnenwateren wordt al het water gerekend dat valt binnen de basislijn,
dat wil zeggen waar de zee komt bij laag tij. De territoriale zee reikt tot 12 zeemijl.6
De rechtsmacht van een kuststaat over de territoriale zee komt overeen met de rechtsmacht
over grondgebied. De kuststaat mag als enige regels opstellen voor activiteiten, zoals
bijvoorbeeld olie- en gaswinning, binnen de territoriale zee. Het recht op ‘onschuldige
doorvaart’ voor schepen van andere staten vormt de enige beperking van de zeggenschap
van een kuststaat binnen de 12-mijlszone.7 De jurisdictie van een kuststaat over
archipelwateren is identiek aan de rechtsmacht over de territoriale zee.
De aansluitende zone loopt tot maximaal 24 zeemijl, gerekend vanuit de basislijn. Een
kuststaat mag voor dit gebied regels opstellen voor douane, belastingen, immigratie of
volksgezondheid. Het continentaal plat omvat de zeebodem voor zover het de natuurlijke
voortzetting van het land inhoudt. Het continentaal plat is minstens 200 zeemijl breed
(maximaal 350). Conform UNCLOS dient de afbakening van tegenoverliggende of
aangrenzende kuststaten door middel van onderhandelingen tot ‘een billijke afbakening’
te leiden conform artikel 76 van UNCLOS.8 Een kuststaat beschikt over functionele
rechtsmacht over het continentaal plat, dat wil zeggen de exclusieve rechten voor exploratie
van delfstoffen. Andere activiteiten zoals visserij en scheepvaart vallen hierbuiten.
De breedte van de Exclusieve Economische Zone (EEZ) is maximaal 200 zeemijl en kan
samenvallen met het continentaal plat. Een kuststaat dient de EEZ af te kondigen. Binnen de
EEZ heeft een kuststaat de exclusieve rechten voor exploratie en exploitatie van levende (vis)
en niet-levende rijkdommen (olie en gas).9 De jurisdictie van de kuststaat is niet van kracht
in de EEZ. Alle staten kunnen aanspraak maken op de volle zee en mogen dus gebruikmaken
van de vrijheid van scheepvaart, de aanleg van onderzeese kabels en pijpleidingen, visserij
en wetenschappelijk onderzoek. De zeebodem buiten de EEZ en het continentaal plat, de
diepzeebodem, wordt beschouwd als gemeenschappelijk erfgoed van de mensheid inclusief
de aanwezige delfstoffen.10 De Internationale Zeebodemautoriteit houdt toezicht.
5   De uiteenzetting over de beginselen van het zeerecht is gebaseerd op André Nollkaemper, ‘Kern van het
    internationaal publiekrecht’, Den Haag, 2011, p. 141.
6 Indien de kustlijn grillig is en diepe inkepingen vertoont, mag de kuststaat rechte basislijnen hanteren.
7 Ibidem, p. 142.
8 Ibidem, p. 144.
9 Ibidem, p. 145.
10 Ibidem, p. 149.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                                                                                   Bijlage VI
Overzicht maritieme zones11
11 Presentatie van prof.dr.ing. E.J. Molenaar en prof.dr. A.G. Oude Elferink, Den Haag, 4 juni 2014.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                                                                                                  Bijlage VII
Rechten kust- en vlaggenstaten12
12 Presentatie van prof.dr.ing. E.J. Molenaar en prof.dr. A.G. Oude Elferink, Den Haag, 4 juni 2014.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                                                                             Bijlage VIII
Overzicht geraadpleegde personen
Ir. R.J. Blaauw             Senior Advisor Global Arctic Theme Shell
Drs. S. Borren              Directeur Greenpeace
Prof.dr. B. Bregman         Programmamanager klimaat KNMI
Drs. L. van Geuns           Former Senior Fellow CIEP, energiedeskundige
Prof.dr. L. Hacquebord      Hoogleraar Arctische en Antarctische studiën
                            Rijksuniversiteit Groningen
Ir. A.C. van Holk           Senior beleidsmedewerker
                            Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Drs. H.T.M. Kock            Senior beleidsmedewerker
                            Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Prof.mr.dr. R.J.M. Lefeber  Senior jurist Internationaal Recht,
                            Ministerie van Buitenlandse Zaken
Drs. B. Maase               Government Relations Advisor Shell
Prof.dr.ing. E.J. Molenaar  Plv. directeur Netherlands Institute for the Law of the Sea
Prof.dr. A.G. Oude Elferink Directeur Netherlands Institute for the Law of the Sea
A. O’Donoghue               Senior Policy Officer Energy and Arctic Affairs,
                            Nederlandse ambassade Oslo
Drs. F. Oulashen            Campagneleider Greenpeace
Dhr. G. Polet               Arctisch Specialist WWF Nederland
Mr.drs. A.E.O. Schouten     Senior-beleidsmedewerker
                            Ministerie van Economische Zaken
Luitenant-kolonel P. Teeuw  Defensie-attaché, Nederlandse ambassade Oslo
M.C. Tiemens                Senior beleidsadviseur
                            Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Drs. B. ten Tusscher        Nederlandse ambassadeur in Oslo / Reykjavik
Mr. V. Schoenmakers         Director of European & International Affairs,
                            Haven van Rotterdam
Drs. V. van Zeijst          Beleidsmedewerker ministerie van Buitenlandse Zaken
                            en voormalig vertegenwoordiger voor Nederland bij de
                            Arctische Raad
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                                                                             Bijlage IX
Overzicht gebruikte afkortingen
AEPS                  Arctic Environmental Protection Strategy
AMAP                  Arctic Monitoring and Assessment Programme
AMSA                  Arctic Marine Shipping Assessment
BEAC                  Barents Euro Arctic Council
CLCS                  Commission on the Limits of the Continental Shelf
EEZ                   Exclusieve Economische Zone
EU                    Europese Unie
ICBM                  Intercontinental Ballistic Missile
IMO                   International Maritime Organization
ITLOS                 International Tribunal for the Law of the Sea
IVS                   Internationale Veiligheidsstrategie
LGO                   Landen en Gebieden Overzee
NAVO                  Noord-Atlantische Verdragsorganisatie
NGO’s                 Niet-gouvernementele organisaties
NORAD                 North American Aerospace Defense Command
NORDEFCO              Nordic Defence Cooperation
OECD                  Organisation for Economic Co-operation and Development
PAME                  Protection of the Arctic Marine Environment
RFMO                  Regional Fisheries Management Organizations
SAR                   Search-And-Rescue
SSBN                  Nuclear powered ballistic missile submarine
UNCLOS                United Nations Convention on the Law of the Sea
UNDRIP                United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples
VK                    Verenigd Koninkrijk
VN                    Verenigde Naties
VS                    Verenigde Staten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte adviezen*
 1 EUROPA INCLUSIEF, oktober 1997
 2 CONVENTIONELE WAPENBEHEERSING: dringende noodzaak, beperkte mogelijkheden, april 1998
 3 DE DOODSTRAF EN DE RECHTEN VAN DE MENS: recente ontwikkelingen, april 1998
 4 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS EN CULTURELE VERSCHEIDENHEID, juni 1998
 5 EUROPA INCLUSIEF II, november 1998
 6 HUMANITAIRE HULP: naar een nieuwe begrenzing, november 1998
 7 COMMENTAAR OP DE CRITERIA VOOR STRUCTURELE BILATERALE HULP, november 1998
 8 ASIELINFORMATIE EN DE EUROPESE UNIE, juli 1999
 9 NAAR RUSTIGER VAARWATER: een advies over betrekkingen tussen Turkije en de Europese Unie, juli 1999
10 DE ONTWIKKELINGEN IN DE INTERNATIONALE VEILIGHEIDSSITUATIE IN DE JAREN NEGENTIG:
   van onveilige zekerheid naar onzekere veiligheid, september 1999
11 HET FUNCTIONEREN VAN DE VN-COMMISSIE VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS, september 1999
12 DE IGC 2000 EN DAARNA: op weg naar een Europese Unie van dertig lidstaten, januari 2000
13 HUMANITAIRE INTERVENTIE, april 2000**
14 ENKELE LESSEN UIT DE FINANCIËLE CRISES VAN 1997 EN 1998, mei 2000
15 EEN EUROPEES HANDVEST VOOR GRONDRECHTEN?, mei 2000
16 DEFENSIE-ONDERZOEK EN PARLEMENTAIRE CONTROLE, december 2000
17 DE WORSTELING VAN AFRIKA: veiligheid, stabiliteit en ontwikkeling, januari 2001
18 GEWELD TEGEN VROUWEN: enkele rechtsontwikkelingen, februari 2001
19 EEN GELAAGD EUROPA: de verhouding tussen de Europese Unie en subnationale overheden, april 2001
20 EUROPESE MILITAIR-INDUSTRIËLE SAMENWERKING, mei 2001
21 REGISTRATIE VAN GEMEENSCHAPPEN OP HET GEBIED VAN GODSDIENST OF OVERTUIGING, juni 2001
22 DE WERELDCONFERENTIE TEGEN RACISME EN DE PROBLEMATIEK VAN RECHTSHERSTEL, juni 2001
23 COMMENTAAR OP DE NOTITIE MENSENRECHTEN 2001, september 2001
24 EEN CONVENTIE OF EEN CONVENTIONELE VOORBEREIDING: de Europese Unie en de IGC 2004,
   november 2001
25 INTEGRATIE VAN GENDERGELIJKHEID: een zaak van verantwoordelijkheid, inzet en kwaliteit, januari 2002
26 NEDERLAND EN DE ORGANISATIE VOOR VEILIGHEID EN SAMENWERKING IN EUROPA IN 2003:
   rol en richting, mei 2002
27 EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en slagvaardigheid voor
   de Europese Unie, mei 2002
28 DE AMERIKAANSE PLANNEN VOOR RAKETVERDEDIGING NADER BEKEKEN: voors en tegens van
   bouwen aan onkwetsbaarheid, augustus 2002
29 PRO-POOR GROWTH IN DE BILATERALE PARTNERLANDEN IN SUB-SAHARA AFRIKA: een analyse van
   strategieën tegen armoede, januari 2003
30 EEN MENSENRECHTENBENADERING VAN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, april 2003
31 MILITAIRE SAMENWERKING IN EUROPA: mogelijkheden en beperkingen, april 2003
32 Vervolgadvies EEN BRUG TUSSEN BURGERS EN BRUSSEL: naar meer legitimiteit en
   slagvaardigheid voor de Europese Unie, april 2003
33 DE RAAD VAN EUROPA: minder en (nog) beter, oktober 2003
34 NEDERLAND EN CRISISBEHEERSING: drie actuele aspecten, maart 2004
35 FALENDE STATEN: een wereldwijde verantwoordelijkheid, mei 2004**
36 PREËMPTIEF OPTREDEN, juli 2004**
37 TURKIJE: de weg naar het lidmaatschap van de Europese Unie, juli 2004
38 DE VERENIGDE NATIES EN DE RECHTEN VAN DE MENS, september 2004
39 DIENSTENLIBERALISERING EN ONTWIKKELINGSLANDEN: leidt openstelling tot achterstelling?,
   september 2004
40 DE PARLEMENTAIRE ASSEMBLEE VAN DE RAAD VAN EUROPA, februari 2005
41 DE HERVORMINGEN VAN DE VERENIGDE NATIES: het rapport Annan nader beschouwd, mei 2005
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>42 DE INVLOED VAN CULTUUR EN RELIGIE OP ONTWIKKELING: stimulans of stagnatie?, juni 2005
43 MIGRATIE EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: de samenhang tussen twee beleidsterreinen, juni 2005
44 DE NIEUWE OOSTELIJKE BUURLANDEN VAN DE EUROPESE UNIE, juli 2005
45 NEDERLAND IN DE VERANDERENDE EU, NAVO EN VN, juli 2005
46 ENERGIEK BUITENLANDS BELEID: energievoorzieningszekerheid als nieuwe hoofddoelstelling,
   december 2005***
47 HET NUCLEAIRE NON-PROLIFERATIEREGIME: het belang van een geïntegreerde en multilaterale
   aanpak, januari 2006
48 MAATSCHAPPIJ EN KRIJGSMACHT, april 2006
49 TERRORISMEBESTRIJDING IN MONDIAAL EN EUROPEES PERSPECTIEF, september 2006
50 PRIVATE SECTOR ONTWIKKELING EN ARMOEDEBESTRIJDING, oktober 2006
51 DE ROL VAN NGO’S EN BEDRIJVEN IN INTERNATIONALE ORGANISATIES, oktober 2006
52 EUROPA EEN PRIORITEIT!, november 2006
53 BENELUX, NUT EN NOODZAAK VAN NAUWERE SAMENWERKING, februari 2007
54 DE OESO VAN DE TOEKOMST, maart 2007
55 MET HET OOG OP CHINA: op weg naar een volwassen relatie, april 2007
56 INZET VAN DE KRIJGSMACHT: wisselwerking tussen nationale en internationale besluitvorming, mei 2007
57 HET VN-VERDRAGSSYSTEEM VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: stapsgewijze versterking in een
   politiek geladen context, juli 2007
58 DE FINANCIËN VAN DE EUROPESE UNIE, december 2007
59 DE INHUUR VAN PRIVATE MILITAIRE BEDRIJVEN: een kwestie van verantwoordelijkheid, december 2007
60 NEDERLAND EN DE EUROPESE ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, mei 2008
61 DE SAMENWERKING TUSSEN DE EUROPESE UNIE EN RUSLAND: een zaak van wederzijds
   belang, juli 2008
62 KLIMAAT, ENERGIE EN ARMOEDEBESTRIJDING, november 2008
63 UNIVERSALITEIT VAN DE RECHTEN VAN DE MENS: principes, praktijk en perspectieven, november 2008
64 CRISISBEHEERSINGSOPERATIES IN FRAGIELE STATEN: de noodzaak van een samenhangende aanpak,
   maart 2009
65 TRANSITIONAL JUSTICE: gerechtigheid en vrede in overgangssituaties, april 2009**
66 DEMOGRAFISCHE VERANDERINGEN EN ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, juli 2009
67 HET NIEUWE STRATEGISCH CONCEPT VAN DE NAVO, januari 2010
68 DE EU EN DE CRISIS: lessen en leringen, januari 2010
69 SAMENHANG IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: reactie op WRR-rapport ‘Minder pretentie,
   meer ambitie’, mei 2010
70 NEDERLAND EN DE ‘RESPONSIBILITY TO PROTECT’: de verantwoordelijkheid om mensen te
   beschermen tegen massale wreedheden, juni 2010
71 HET VERMOGEN VAN DE EU TOT VERDERE UITBREIDING, juli 2010
72 PIRATERIJBESTRIJDING OP ZEE: een herijking van publieke en private verantwoordelijkheden, december 2010
73 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE NEDERLANDSE REGERING: zoeken naar constanten in een
   veranderende omgeving, februari 2011
74 ONTWIKKELINGSAGENDA NA 2015: millennium ontwikkelingsdoelen in perspectief, april 2011
75 HERVORMINGEN IN DE ARABISCHE REGIO: kansen voor democratie en rechtsstaat?, mei 2011
76 HET MENSENRECHTENBELEID VAN DE EUROPESE UNIE: tussen ambitie en ambivalentie, juli 2011
77 DIGITALE OORLOGVOERING, december 2011**
78 EUROPESE DEFENSIESAMENWERKING: soevereiniteit en handelingsvermogen, januari 2012
79 DE ARABISCHE REGIO, EEN ONZEKERE TOEKOMST, mei 2012
80 ONGELIJKE WERELDEN: armoede, groei, ongelijkheid en de rol van internationale samenwerking,
   september 2012
81 NEDERLAND EN HET EUROPEES PARLEMENT: investeren in nieuwe verhoudingen, november 2012
82 WISSELWERKING TUSSEN ACTOREN IN INTERNATIONALE SAMENWERKING: naar flexibiliteit en vertrouwen,
   februari 2013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>83 TUSSEN WOORD EN DAAD: perspectieven op duurzame vrede in het Midden-Oosten, maart 2013
84 NIEUWE WEGEN VOOR INTERNATIONALE MILIEUSAMENWERKING, maart 2013
85 CRIMINALITEIT, CORRUPTIE EN INSTABILITEIT: een verkennend advies, mei 2013
86 AZIË IN OPMARS: strategische betekenis en gevolgen, december 2013
87 DE RECHTSSTAAT: waarborg voor Europese burgers en fundament van Europese samenwerking, januari 2014
88 NAAR EEN GEDRAGEN EUROPESE SAMENWERKING: werken aan vertrouwen, april 2014
89 NAAR BETERE MONDIALE FINANCIËLE VERBONDENHEID: het belang van een coherent internationaal
    economisch en financieel stelsel, juni 2014
Door de Adviesraad Internationale Vraagstukken uitgebrachte briefadviezen
  1 Briefadvies UITBREIDING EUROPESE UNIE, december 1997
  2 Briefadvies VN-COMITÉ TEGEN FOLTERING, juli 1999
  3 Briefadvies HANDVEST GRONDRECHTEN, november 2000
  4 Briefadvies OVER DE TOEKOMST VAN DE EUROPESE UNIE, november 2001
  5 Briefadvies NEDERLANDS VOORZITTERSCHAP EU 2004, mei 2003****
  6 Briefadvies RESULTAAT CONVENTIE, augustus 2003
  7 Briefadvies VAN BINNENGRENZEN NAAR BUITENGRENZEN - ook voor een volwaardig
    Europees asiel- en migratiebeleid in 2009, maart 2004
  8 Briefadvies DE ONTWERP-DECLARATIE INZAKE DE RECHTEN VAN INHEEMSE VOLKEN.
    Van impasse naar doorbraak?, september 2004
  9 Briefadvies REACTIE OP HET SACHS-RAPPORT: Hoe halen wij de Millennium Doelen, april 2005
10 Briefadvies DE EU EN DE BAND MET DE NEDERLANDSE BURGER, december 2005
11 Briefadvies TERRORISMEBESTRIJDING IN EUROPEES EN INTERNATIONAAL PERSPECTIEF,
    interim-advies over het folterverbod, december 2005
12 Briefadvies REACTIE OP DE MENSENRECHTENSTRATEGIE 2007, november 2007
13 Briefadvies EEN OMBUDSMAN VOOR ONTWIKKELINGSSAMENWERKING, december 2007
14 Briefadvies KLIMAATVERANDERING EN VEILIGHEID, januari 2009
15 Briefadvies OOSTELIJK PARTNERSCHAP, februari 2009
16 Briefadvies ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: Nut en noodzaak van draagvlak, mei 2009
17 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2010, juni 2010
18 Briefadvies HET EUROPESE HOF VOOR DE RECHTEN VAN DE MENS: beschermer van burgerlijke
    rechten en vrijheden, november 2011
19 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKT FINANCIEEL-ECONOMISCH BESTUUR IN DE EU, februari 2012
20 Briefadvies NUCLEAIR PROGRAMMA VAN IRAN: naar de-escalatie van een nucleaire crisis, april 2012
21 Briefadvies DE RECEPTORBENADERING: een kwestie van maatvoering, april 2012
22 Briefadvies KABINETSFORMATIE 2012: krijgsmacht in de knel, september 2012
23 Briefadvies NAAR EEN VERSTERKTE SOCIALE DIMENSIE VAN DE EUROPESE UNIE, juni 2013
24 Briefadvies MET KRACHT VOORUIT: reactie van de Adviesraad Internationale Vraagstukken op de beleidsbrief
    ‘Respect en recht voor ieder mens’, september 2013
25 Briefadvies ONTWIKKELINGSSAMENWERKING: meer dan een definitiekwestie, mei 2014
26 DE EU-GASAFHANKELIJKHEID VAN RUSLAND: hoe een geïntegreerd EU-beleid dit kan verminderen, juni 2014
*     Alle adviezen zijn ook beschikbaar in het Engels. Sommige adviezen ook in andere talen.
**    Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Commissie van Advies inzake
      Volkenrechtelijke Vraagstukken (CAVV).
***   Gezamenlijk advies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Algemene Energieraad (AER).
**** Gezamenlijk briefadvies van de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) en de Adviescommissie voor
      Vreemdelingenzaken (ACVZ).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>