<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Postbus 20018
2500 EA Den Haag
Aan de minister van Buitenlandse Zaken
Mevrouw mr. drs. H.G.J. Bruins Slot
Postbus 20061
2500 EB Den Haag
                                                                                   Postbus 20061
                                                                                   2500 EB Den Haag
                                                                                   +31 (0)70 348 5108/6060
Datum                                                                              aiv@minbuza.nl
22 februari 2024
Betreft
Advies: Oekraïne – standvastigheid, weerbaarheid en perspectief
Geachte voorzittter, geachte minister,
Eind 2022 bracht de AIV op verzoek van de Tweede Kamer een briefadvies uit
over de Oekraïne-oorlog.1 Nu de oorlog inmiddels twee jaar duurt, acht de AIV
het moment rijp voor een vervolgadvies.
Dit briefadvies maakt eerst kort de balans op van twee jaar oorlog. Vervolgens
constateert de Raad dat de westerse consensus brozer wordt, dat er kantelpunten
in zicht zijn en dat een langdurige patstelling dreigt. De vraag naar een adequate
Nederlandse opstelling dient zich aan, ook voor de nieuw aan te treden regering.
Het advies bespreekt daarna zes thema’s in meer detail:
1) de Europese veiligheidsarchitectuur;
2) de Europese defensie-industrie;
3) het perspectief op Oekraïens EU-lidmaatschap;
4) Oekraïne’s wederopbouw;
5) de gevolgen van de oorlog voor het mondiale Zuiden;
6) weerbaarheid en draagvlak.
Deze bespreking leidt tot een korte conclusie en een zestal aanbevelingen.
                                                                                   Pag. 1/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
1.1 Twee jaar oorlog
De ontwrichting van de samenleving in Oekraïne laat zich tellen door de 6,3
miljoen burgers die gevlucht zijn naar het buitenland en de 4 miljoen Oekraïners
die in eigen land zijn ontheemd.2 De schade aan infrastructuur, aan huizen, aan
landbouwgrond en aan de publieke voorzieningen zoals drinkwater, elektriciteit
en communicatie loopt in de vele miljarden. De VN maakte in november 2023
bekend dat de oorlog de grimmige mijlpaal van 10.000 Oekraïense burgerdoden
heeft overschreden.3 Het echte aantal ligt vermoedelijk aanzienlijk hoger en blijft
oplopen.4 Het aantal doden en gewonden aan weerskanten op het slagveld
loopt volgens bronnen op tot een half miljoen.5 Intussen is op het slagveld de
balans niet eenduidig. Het gezaghebbende Institute for the Study of War (ISW)
rapporteert dat er meerdere fronten zijn, waarbij het Oekraïense tegenoffensief
sinds de zomer van 2023 enkele belangrijke vorderingen heeft laten zien, maar
inmiddels heeft plaatsgemaakt voor een winterkoude patstelling.6
Twee jaar oorlog bracht Europa een onverwacht grote en noodzakelijke
eensgezindheid. Toen al snel na 24 februari 2022 bleek dat de Oekraïners bereid
waren om Kyiv te verdedigen reageerde het Westen solidair: dit is ook onze
oorlog. Vrijheid, territoriale integriteit en de internationale rechtsorde verdienen
immers onvoorwaardelijke steun. De Russische president Poetin droeg bij aan de
eendracht door de invasie te legitimeren met felle antiwesterse retoriek en met
oorlogsdoelen die duidelijk maakten dat de Russische wrok en expansiedrift niet
zou eindigen bij enkel Oekraïens grondgebied. Oekraïne vecht daarmee ook voor
de rest van Europa een oorlog uit.
Inmiddels luidt de consensus in NAVO- en EU-kringen dat de Russische dreiging
en agressie in het verleden – ondanks waarschuwingen van Oost-Europese
lidstaten – niet serieus genoeg zijn genomen. Eensgezind brachten de Europese
landen samen met de VS militaire steun op gang. Eensgezind werden Oekraïense
vluchtelingen opgevangen. Eensgezind stelde de EU met de VS opeenvolgende
sanctiepakketten tegen Rusland in en begon Europa zich, na decennialange
afhankelijkheid, weloverwogen af te koppelen van Russisch gas. Eensgezind
ook kreeg Oekraïne in de zomer van 2022 de status van kandidaat-lidstaat en
in december 2023 groen licht voor toetredingsonderhandelingen tot de EU.
Soms ging het langzaam en zette met name Hongarije vraagtekens bij deze
stappen, maar tot nu toe doet dit weinig af aan de getoonde eenheid. De
Europese hulp aan Oekraïne is inmiddels georganiseerd via overlegstructuren en
coördinatiemechanismes. Ondanks deze ‘normalisering’ en ‘inregeling’ van de
oorlog is het onzeker of met name de militaire bijstand op lange termijn wordt
volgehouden.
1.2 Verkiezingsdynamiek
De getoonde Europese en trans-Atlantische eensgezindheid neemt namelijk
niet weg dat er eind 2023 enkele tekenen van aantasting van de steunbereidheid
zichtbaar werden. De tijd eist zijn tol; het uitblijven van snelle militaire successen
voor Oekraïne evenzo. De onzekerheid over de vraag hoe en wanneer de oorlog
eindigt, is groot. Oorlogen eindigen meestal niet alleen op het slagveld, stelde
de Bulgaarse politiek denker Ivan Krastev in een door de AIV georganiseerde
lezing, maar in de stembus: daar wordt het draagvlak voor militair optreden
beproefd.7 De veruit belangrijkste stembusgang in dit verband is de Amerikaanse
presidentsverkiezing van 5 november 2024. De vermoedelijke Republikeinse
kandidaat Donald Trump voert campagne met stopzetting van verdere steun aan
                                                                                       Pag. 2/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Oekraïne en een snelle beëindiging van de oorlog.8 Een dergelijke positie geniet
steun bij een deel van zijn partij en van het electoraat.
Ook verkiezingen in Europa kunnen een weerslag op steunbereidheid hebben,
zoals de verkiezingen voor het Europees Parlement in juni 2024. De Nederlandse
Tweede Kamerverkiezingen werden niet genoemd door Krastev. De partij die
in 2021 de grootste werd schreef in haar recentste verkiezingsprogramma: “We
moeten tot het uiterste blijven gaan om Oekraïne te helpen winnen, zonder
zelf actief in de gevechten betrokken te raken.”9 De partij die in november 2023
als grootste uit de bus kwam, stelde daarentegen: “We sturen ons geld en
Defensie-materieel zoals F16’s niet naar Oekraïne maar houden het voor onze
eigen Krijgsmacht.”10 Hoewel de oorlog in Oekraïne nauwelijks onderdeel van de
verkiezingsdebatten was en het voor de meeste kiezers niet de doorslag gaf bij
hun keuze, is de uitslag een belangrijk signaal.11 Tegelijkertijd was er afgelopen
december in het Nederlandse parlement een meerderheid voor het voortzetten
van steun aan Oekraïne.12
Ook zonder verkiezingen komen er kantelpunten in beeld door oorlogsmoeheid,
afnemende bereidheid om offers te brengen, tegenvallende resultaten op het
slagveld en andere conflicten die om aandacht vragen zoals Gaza. Dat geeft naar
het oordeel van de AIV een extra impuls om na te denken over scenario’s en
doelstellingen: wat is een mogelijke uitkomst van de oorlog en wat kunnen en
willen we bereiken met onze steun.13
1.3 Scenario’s
In de kern zijn vier militaire scenario’s denkbaar voor het conflict op de
middellange termijn.14 Een eerste scenario is een totale overwinning van Oekraïne,
waarbij Russische troepen verdreven worden uit de oostelijke provincies
en uiteindelijk van de Krim, en waarbij Rusland opdraait voor alle materiële
schade en zowel de staat als individuele personen zich verantwoorden voor
het Internationaal Gerechtshof en het Internationaal Strafhof.15 Dit scenario
is de doelstelling van de Oekraïense regering, gesteund door haar westerse
bondgenoten, althans in woord. Vanwege het risico op escalatie blijft de
uitgebreide westerse militaire steun hoofdzakelijk beperkt tot wapensystemen die
het grondgebied van de Russische Federatie niet kunnen raken. Die steun kent
dus zijn beperkingen qua omvang en aard van wapens en is niet zonder praktische
problemen: de Europese landen konden de gevraagde artilleriemunitie niet op
korte termijn leveren.
Het tegenovergestelde scenario, de totale overwinning van Rusland, zou de
territoriale soevereiniteit en het bestaan van Oekraïne als land radicaal inperken
met – uitgaande van de opstelling van Rusland in het conflict – schrijnende
gevolgen voor de lokale bevolking. Dit scenario zou een voortdurende bedreiging
van de veiligheid van frontliniestaten en daarmee de Europese Unie als geheel
inhouden. Een Russische overwinning kan tevens een vluchtelingenstroom
vanuit Oekraïne op gang brengen die zijn weerga in West-Europa niet kent
en die vergelijkbaar zou zijn met de vluchtelingenstromen vlak na de Tweede
Wereldoorlog.
Het derde scenario is dat van een patstelling. Dit zou een voortzetting zijn van
de huidige situatie op het slagveld, althans volgens de voormalige Oekraïense
opperbevelhebber, generaal Zaloezjny in The Economist (november 2023):
een duizend kilometer lange, aan weerszijden vrijwel ondoordringbare frontlijn
doorsnijdt ’s lands grondgebied.16 Een patstelling kan zich evenwel in verschillende
                                                                                     Pag. 3/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>varianten voordoen.17 In een eerste variant kunnen de gevechten op kleine
schaal doorgaan, zonder illusie dat een van de partijen binnen afzienbare tijd een
beslissende overwinning kan boeken. Een tweede variant is een frozen conflict:
Oekraïne houdt Rusland alleen defensief op afstand, waarbij gevechten slechts
af en toe oplaaien (zoals ook tussen Moldavië en Rusland inzake Transnistrië en
tussen Georgië en Rusland inzake Zuid-Ossetië). Een derde, meer beweeglijke
variant van een patstelling is: Rusland wordt versterkt door bijvoorbeeld de inzet
van (nog) zwaardere middelen, steun of wapenleveranties van China, Iran of
Noord-Korea, of afschaling van de hulp aan Oekraïne uit het Westen. Verdere
escalatie, bijvoorbeeld door miscalculaties in de conflictvoering, (dreiging van)
inzet van nucleaire wapens en (hybride) aanvallen op NAVO-grondgebied kunnen
in die variant niet worden uitgesloten. De vierde variant is het spiegelbeeld van
de voorgaande. Oekraïne kan de slagkracht vergroten met een combinatie
van offensieve en defensieve wapensystemen en training. Daarbij is duurzame,
passende en tijdige steun van het Westen onontbeerlijk.
Welke variant van patstelling ook, uit dit derde scenario kan een vierde scenario
volgen: onderhandelingen. Op basis van een aanhoudende hurting stalemate –
de wederzijdse erkenning dat de materiële en immateriële kosten en risico’s van
een totale overwinning aan beide zijden onaanvaardbaar hoog zijn – worden
partijen feitelijk gedwongen aan de onderhandelingstafel plaats te nemen.
De krachtsverhoudingen op het moment van onderhandeling zullen
doorslaggevend zijn voor de uitkomst.
1.4 Welke doelstelling voor Nederland en Europa?
In de opvatting van de AIV zou de Nederlandse regering zich actief op deze
scenario’s moeten voorbereiden, ook door ze te belichten vanuit de eigen
doelstellingen. Wenselijkheid en haalbaarheid gaan niet per definitie samen.
Een overwinning voor Oekraïne (scenario 1) c.q. een zo sterk mogelijke
uitgangspositie voor Oekraïne bij eventuele onderhandelingen (scenario 3 variant
4) zijn de wenselijkste scenario’s en zouden door blijvende, proactieve en tijdige
steun van de Nederlandse regering en haar partners als inzet moeten gelden. Voor
Europa en Nederland is dit immers een oorlog waarbij ook de eigen veiligheid en
waarden op het spel staan. Nederland en het Westen zien zich geconfronteerd
met een belangrijke keuze: ofwel ze ondersteunen Oekraïne op een manier
waarop het land zich goed kan verdedigen en vervolgens via offensieve acties
kan zegevieren dan wel een onderhandelingspositie weet te verwerven met
uitzicht op een rechtvaardige vrede, een stabiele Europese vredesordening
en herstel van territoriale grenzen; ofwel ze laten dit na en geven daarmee de
Russische Federatie een moeilijk te herstellen voordeel nu Moskou af lijkt te
zien van serieuze onderhandelingen, de verkiezingen in de VS afwacht en zijn
oorlogsdoelen handhaaft.
In de westerse Oekraïnepolitiek schuilt vrijwel sinds de aanvang van de
oorlog een zekere ambivalentie (zoals overigens door president Zelensky
ook herhaaldelijk aan zijn westerse collega-leiders verweten). Terwijl officiële
toespraken als doelstelling het eerste scenario (‘overwinning Oekraïne’) uitdragen,
is de daadwerkelijk geleverde wapensteun eerder gericht op voorkomen van
het tweede scenario (‘overwinning Rusland’). Het nastreven van het eerste
scenario vereist een andere inzet. Vanwege het risico op escalatie is het Westen
terughoudend. Daaruit volgt in de praktijk het derde scenario (‘patstelling’). Het
was voornoemde generaal Zaloezjny die, als eerste Oekraïense stem, afgelopen
najaar deze realiteit op het slagveld als consequentie benoemde. Zo legde hij
een bodem voor geloofwaardige communicatie en een nieuw, realistischer
                                                                                    Pag. 4/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>tijdsperspectief. Dat is van belang voor zowel Oekraïne als de bondgenoten in
Europa en de VS.
Deze langere tijdshorizon toont tegelijk de noodzaak om verder vooruit te
kijken: kan met intensievere steun een sterke Oekraïense uitgangspositie worden
gecreëerd, zodanig dat de stap van patstelling naar een onderhandeld akkoord
gezet kan worden met uitzicht op een stabiele en rechtvaardige Europese
veiligheidsordening (scenario 4)? Voorlopig is zelfs een begin van een gesprek
hierover zeer ver weg en lijkt de tijd voor betekenisvolle onderhandelingen
nog niet aangebroken. Toch is het volgens de AIV belangrijk de huidige
communicatiekanalen met Rusland vanuit organisaties en landen zoals de
VN, India, Indonesië, Zuid-Afrika en Turkije – momenteel vooral gericht op
gevangenenruil en voedselleveranties – open te houden ten behoeve van
toekomstige onderhandelingen.18
1.5 Rechtvaardige vrede en een stabielere Europese veiligheidsordening
Voor het bereiken van de langetermijndoelstelling van rechtvaardige vrede, kan
men niet om de eeuwenoude praktische en politiek-filosofische vraag heen: wat
is een rechtvaardige vrede? Zonder diep op de literatuur in te gaan, stelt de AIV
dat deze redelijkerwijs (1) in overeenstemming is met het internationaal recht en
(2) door alle betrokken partijen als billijk ervaren kan worden. De kern van het
internationale recht ligt in het respecteren van territoriale integriteit, soevereiniteit
en zelfbeschikking zoals ook vastgelegd in het VN-Handvest. Die elementen zijn
wat betreft de AIV niet onderhandelbaar.
Daarbij zou het volgens sommige waarnemers ook billijk zijn om meer rekening
te houden met de Russische invalshoek. Zij stellen dat juist de zorgen van de
politieke leiding van Rusland na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie niet serieus
genoeg genomen zijn.19 Was het nodig om het Kremlin zo te ontstemmen met de
oostwaartse uitbreiding van de NAVO in 1999? Was het verstandig om in 2008 te
praten over Oekraïens NAVO-lidmaatschap terwijl dit voor Rusland duidelijk een
rode lijn was? Deze vragen komen naar voren in het publieke debat.
Toch kan en moet in de optiek van de AIV op deze zienswijze zeer veel worden
afgedongen: Oekraïne is een soevereine staat en heeft daarmee recht op eigen
keuzes voor zijn veiligheidsallianties. Een keuze van Oekraïne voor de NAVO
rechtvaardigt derhalve op geen enkele manier een invasie. Juist het toegeven
aan de expansiezucht van Rusland opent een glijbaan naar een rechteloze
Europese orde waarin niemand meer veilig is.20 Als men iets verder teruggaat in de
geschiedenis zijn overigens tevens genoeg redenen voor Oekraïens ressentiment
en wantrouwen jegens Rusland te vinden, die de huidige opstelling alleszins
begrijpelijk maken.
Dat neemt niet weg dat er na deze oorlog uiteindelijk een manier van omgang
met Rusland gevonden moet worden die bijdraagt aan een stabielere Europese
veiligheidsordening. De Franse president Macron stelde, met ‘Versailles 1919’ in
gedachten, dat Rusland niet vernederd mag worden. Dat zou immers kunnen
leiden tot gevaarlijke instabiliteit of tot het uiteenvallen van de Russische
Federatie met alle risico’s van dien. Ook na de oorlog zal de EU zich moeten
verhouden tot Rusland en is samenwerking met het land, bijvoorbeeld op het
terrein van strategische stabiliteit, klimaatbeleid en wapenbeheersing, op termijn
onontbeerlijk. Europa heeft daarnaast geen baat bij een politiek vacuüm dat China
of regionale agressors kunnen benutten.
                                                                                          Pag. 5/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>In de navolgende zes capita selecta doet de AIV een appel op regering en
samenleving met concrete aanbevelingen om Oekraïne proactief te steunen
opdat de gewenste scenario’s realiteit kunnen worden. Door deze deelanalyses
lopen drie rode draden: standvastigheid, weerbaarheid en perspectief. Ten eerste
is het zaak ook bij tegenwind vast te houden aan de ingezette koers het belaagde
land te steunen. Ten tweede moeten we daartoe de militaire en maatschappelijke
weerbaarheid vergroten, ook in Nederland zelf. En ten derde kan alleen op die
basis een sterk perspectief worden geboden aan Oekraïne, met uitzicht op
inbedding in stabiele Europese en Atlantische veiligheidsstructuren en op een
rechtvaardige vrede.
                                                                                 Pag. 6/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>2. De toekomstige Europese veiligheidsstructuur
2.1 De Oekraïne-oorlog als geopolitieke kanteling
De omarming van Oekraïne door Nederland en bondgenoten na de Russische
inval in 2022 was niet alleen een uiting van politieke en morele hulp aan een
buurland in nood, het was ook een reactie op een geostrategische kanteling.
Vóór de Oekraïne-oorlog berustten de stabiliteit en veiligheid op het Europese
continent de facto mede op het idee van bufferstaten die noch aan de EU noch
aan NAVO waren gelieerd. Zelfs na de Russische agressie jegens Georgië in 2008
en de Krimannexatie in 2014 werd om pragmatische redenen aan deze notie
vastgehouden. De Russische inval in Oekraïne in februari 2022 maakte in één klap
een einde aan het geloof in bufferstaten. Deze tussenstaten voelen zich bedreigd.
Dit bracht beide militair ongebonden EU-leden Zweden en Finland tot hun
historische besluit toe te willen treden tot de NAVO. De oorlog vraagt om
een nieuwe houding tegenover Rusland.
2.2 Behoefte aan Europese verantwoordelijkheid en leiderschap
De AIV concludeerde eerder dat capaciteit, leiderschap en coördinatie in het
Europese veiligheidsdomein beduidend meer aandacht vragen.21 De urgentie
is met de Oekraïne-oorlog alleen maar toegenomen. De veiligheid van Europa
wordt momenteel primair gegarandeerd door de NAVO en daarbinnen vooral
door de VS. De betrokkenheid van onze belangrijkste NAVO-partner is echter in
toenemende mate onzeker. Los van eerdergenoemde onzekerheid omtrent de
uitkomst van de Amerikaanse presidentsverkiezingen in 2024, richt Amerika zijn
aandacht in steeds grotere mate op andere regio’s zoals de Indo-Pacifische regio.
Het is onverstandig om permanent op Amerikaanse betrokkenheid bij Europa’s
veiligheid te blijven vertrouwen.
De EU kan een afnemende rol van de VS in de Europese veiligheidsparaplu zeker
niet direct opvangen. De machtspolitieke basis ontbreekt: het Gemeenschappelijk
Buitenlands en Veiligheidsbeleid (GBVB) vereist unanimiteit in de besluitvorming,
er is geen agenda-bepalende lidstaat zoals de VS in de NAVO en een
gemeenschappelijke commandostructuur ontbreekt.
2.3 Urgente opgaven ten behoeve van de Europese veiligheidsstructuur
Een Europese pijler binnen de NAVO
De huidige geopolitieke situatie maakt dat Europa dient te investeren in
zelfstandigheid en het vermogen om het Europese grondgebied bij een groot
conflict autonoom te verdedigen. Hiertoe dient een Europese pijler binnen de
NAVO te worden opgericht met Europese capaciteit, planning, uitvoering en
aansturing. Het is van belang om dit zo veel mogelijk in nauwe afstemming met
de VS te doen, zodat de Europese pijler beschikt over strategische enablers
en andere militaire capaciteiten waaraan in Europa tekorten zijn. Vooralsnog
is Europa afhankelijk van de VS voor onder meer strategische inlichtingen,
transportcapaciteit, precisiewapens en satellietcapaciteit. Deze tekorten in
Europa dienen zo snel mogelijk te worden aangevuld.
Een Europese pijler vereist daarnaast een nieuwe taakverdeling binnen de
NAVO waarbij de Europese landen een grotere rol spelen in de commando- en
planningsstructuur, zodat zij in staat zijn zelfstandig een operatie op het Europese
continent uit te voeren. Het is van belang dit zo spoedig mogelijk uit te werken.
                                                                                     Pag. 7/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Grotere slagkracht door meer capaciteit
Europese NAVO-landen dienen meer capaciteiten in te brengen. Het
bondgenootschap zou niet voor meer dan 50 procent afhankelijk moeten zijn
van één lid (de VS). Op korte termijn is dit doel echter buiten bereik. Wel voldoen
steeds meer Europese landen aan de NAVO-norm van een minimum van twee
procent van het BBP voor defensie-uitgaven zoals vastgesteld tijdens de NAVO-
top in Wales in 2014.22 Dat sterkt de alliantie als geheel en geeft een Europese
pijler meer recht van spreken.
Met de Oekraïne-oorlog en de onzekerheid omtrent Amerikaanse betrokkenheid
zijn er echter belangrijke opdrachten bijgekomen. De twee-procentnorm is niet
voldoende om zowel zorg te dragen voor collectieve verdediging, effectieve
afschrikking, herstel en uitbouw van de eigen defensiecapaciteit in Europa en
Nederland alsmede en daarenboven langdurige en standvastige steun aan
Oekraïne. Mede daarom is bij de NAVO-top in Vilnius onderstreept dat twee
procent structureel een ondergrens moet zijn.23 Voor de steun aan Oekraïne is
derhalve structureel additionele inspanning vereist.
Meer continuïteit en planzekerheid
Bovengenoemde capaciteitsuitbreiding en aanpassingen in de bestaande NAVO-
structuren vereisen vertrouwen en een langetermijnperspectief bij zowel defensie,
bondgenoten als industrie om de noodzakelijke veranderingen door te voeren en
investeringen te doen.24 Dat kan alleen als de defensieplanning op lange termijn
en met zekerheid wordt vastgelegd, bijvoorbeeld door verankering in nationale
wetgeving. Dit is van belang om aan internationale verplichtingen te voldoen en
zodoende een betrouwbare bondgenoot te zijn.
Een Europese Veiligheidsraad
Buiten de EU mist Europa in den brede een duidelijke coördinatiestructuur op
defensie- en veiligheidsgebied waardoor slagkracht ontbreekt. Het vertrek van
het VK uit de EU heeft de coördinatie en slagkracht nog verder beperkt. Een
veiligheidsraad zou deze leemte kunnen vullen: een plek waar de Europese
hoofdrolspelers op defensie- en veiligheidsgebied elkaar snel kunnen vinden
in geval van een crisis. De AIV pleitte reeds in 2020 voor een veiligheidsraad
bestaande uit Duitsland, Frankrijk en het VK (E3) als informeel overlegorgaan
op leidersniveau dat, samen met relevante spelers zoals de secretaris-generaal
van de NAVO en de voorzitter van de Europese Raad en/of de Commissie, in
een concrete crisis als politieke spelverdeler optreedt.25 Dit pleidooi met zijn
onderliggende analyse is onverminderd valide.
2.4 Inbedding van Oekraïne in de trans-Atlantische veiligheidsstructuur
Oekraïne vecht ook voor de Europese veiligheid en vraagt op die grond een plek
binnen de trans-Atlantische veiligheidsstructuur. Op dit moment kan militaire
bescherming van Oekraïne tegen Rusland alleen door de NAVO of via bilaterale
verdragen worden geboden; niet door de EU. Tijdens de NAVO-top in Boekarest
in 2008 is Oekraïne NAVO-lidmaatschap in het vooruitzicht gesteld.26
De vragen wanneer het land aan alle toetredingseisen voldoet en hoe het land
tot het bondgenootschap kan toetreden staan nog open. De omstandigheden
zijn door de oorlog radicaal gewijzigd. De meningen lopen uiteen over de
wenselijkheid van NAVO-lidmaatschap voor Oekraïne op voorzienbare termijn.
NAVO-leden Amerika en Duitsland zijn terughoudend.27 Krachtens artikel 10 van
het NAVO-verdrag moeten nieuwe leden bijdragen aan de veiligheid van het
NAVO-gebied.28 Oekraïne is in oorlog met kernmacht Rusland en kan aan deze
                                                                                    Pag. 8/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>voorwaarde niet voldoen. NAVO-leden Frankrijk en het VK zijn daarentegen
positiever over een spoedige toetreding.29 Uitstel van lidmaatschap zou de
Russische koers om de oorlog actief te houden kunnen valideren.
Tijdens de NAVO-top in Vilnius (juli 2023) hebben de leden vooral afgesproken
het gesprek voort te zetten.30 Toetreding tot de NAVO biedt het beste perspectief
qua veiligheidsgaranties voor Oekraïne. De AIV hecht er daarom aan dat Oekraïne
een duidelijk en krachtig perspectief op lidmaatschap behoudt. De NAVO-top in
juli 2024, wanneer de alliantie haar 75-jarig bestaan viert, en allicht ook de NAVO-
top in 2025 die in Nederland zal plaatsvinden, zijn uitgelezen momenten om de
opties voor inbedding van Oekraïne in de trans-Atlantische veiligheidsstructuur te
bespreken en te versterken.
Het VK heeft recentelijk een bilateraal veiligheidsakkoord afgesloten met Oekraïne
waarin het zich verplicht om: 1) veelomvattende steun te leveren voor de
bescherming en het herstel van de territoriale integriteit binnen de internationaal
erkende grenzen van Oekraïne; 2) nieuwe agressie van de Russische Federatie
te helpen voorkomen en afweren; en 3) steun te verlenen aan de toekomstige
integratie van Oekraïne in Euro-Atlantische instellingen.31 Dat gaat minder ver dan
de veiligheidsparaplu die NAVO-lidmaatschap zou bieden en omvat geen boots
on the ground. Frankrijk en Duitsland hebben recent ook een dergelijk bilateraal
veiligheidsakkoord afgesloten.32
2.5 Nederlandse opgave
Met de voortrekkersrol voor militaire steun aan Oekraïne heeft Nederland
verantwoordelijkheid getoond voor de veiligheid van Europa en de inbedding
van Oekraïne in de veiligheidsarchitectuur van de NAVO. Nederland dient hierop
voort te bouwen door – vanuit bovengeschetste overwegingen – internationaal te
pleiten voor een Europese pijler binnen de NAVO, een structurele en planmatige
uitbreiding van de Europese defensiecapaciteit, de oprichting van een Europese
veiligheidsraad en het vasthouden aan een duidelijk perspectief op Oekraïens
NAVO-lidmaatschap. Parallel aan het NAVO-traject en in samenwerking met
landen met een grotere defensiecapaciteit, is het wenselijk dat de Nederlandse
regering onderzoekt of er aan Oekraïne bilaterale veiligheidsgaranties kunnen
worden geboden middels financiële steun en wapenleveranties.
Het defensievraagstuk verdient ook nationaal de volle aandacht van de nieuwe
regering. De AIV adviseert, zoals eerder bepleit, de twee-procentnorm wettelijk
te verankeren als minimum in lijn met NAVO-afspraken. Om Oekraïne standvastig
te steunen zijn bovenop dit minimum van twee procent structureel extra
middelen nodig. Aangezien de geraamde defensie-uitgaven voor 2024 en 2025
net onder de twee procent liggen, moet Nederland dus de defensie-uitgaven
duidelijk verhogen.33 Planzekerheid en een langetermijnperspectief kunnen
worden gerealiseerd via een kabinet overstijgende defensieplanning met een
looptijd van tien jaar die is vastgelegd in bijvoorbeeld een Defensiewet.34 Daarbij
is het van groot belang dat de defensie-uitgaven efficiënter worden besteed en
versnippering wordt tegengegaan. Dat vereist een hervorming van de Europese
defensie-industrie.
                                                                                     Pag. 9/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>3. De Europese defensie-industrie
Twee jaar na de Russische invasie is steun via wapenleveranties onverminderd
van levensbelang voor Oekraïne. De bodem van wat de EU en Nederland nog
aan munitie en ander defensiematerieel uit eigen bestanden aan Oekraïne
kunnen leveren lijkt echter bereikt. Ook de bevoorrading van de strijdkrachten van
Nederland en zijn bondgenoten dient immers zeker te worden gesteld. Europa
heeft in het licht van deze zich veranderende veiligheidssituatie meer militaire
middelen nodig. De productie en ontwikkeling van defensiemateriaal dienen
daartoe urgent te worden opgeschaald. De Europese defensie-industrie kent
echter een aantal structurele uitdagingen.
3.1 Investeren in de Europese defensiemarkt
Fragmentatie
Voor de ontwikkeling en productie van nieuwe wapensystemen zijn langdurige
en soms grootschalige investeringen vereist. Helaas is de Europese productie
zeer gefragmenteerd. In de EU kopen lidstaten in op basis van de nationale
veiligheidsbehoeften en aan de hand van nationale specificaties. Artikel 346
Verdrag betreffende de werking van de EU maakt het lidstaten mogelijk om
op grond van veiligheidsbelangen een eigen aanbestedingsprocedure te
volgen, eigen standaarden en specificaties uit te vragen en opdrachten direct
aan nationale leveranciers te gunnen. Hierdoor is in de EU een wildgroei aan
verschillende types wapensystemen ontstaan en kunnen de schaalvoordelen
op de interne EU-markt voor defensiematerieel onvoldoende gerealiseerd
worden. Nationale overheden investeren slechts eens in de zoveel jaar in een
nieuw wapensysteem. Daarmee is de nationale industrie niet verzekerd van een
voldoende gevulde en langjarige orderportefeuille om grote investeringen te
doen. Dat leidt tot minder kostenvoordelen in de industrie, grotere afhankelijkheid
van de exportmarkt en een inefficiënte besteding van belastinggeld in de
ontwikkeling, aanschaf en onderhoud van het defensiematerieel. Fundamenteler
staat het een diepere EU- en NAVO-defensiesamenwerking in de weg, omdat de
nationale systemen niet compatibel en uitwisselbaar zijn.
Schaaleffecten kunnen worden gerealiseerd via een nieuwe plannings- en
aanbestedingscultuur in de EU, gestoeld op hechtere samenwerking met een
gezamenlijke en gecoördineerde ontwikkeling en aankoop van defensiemateriaal
op basis van geharmoniseerde gebruikerseisen. Gemeenschappelijke planning
kan worden bevorderd door de defensie-uitgaven conform internationale
afspraken te verhogen en deze uitgaven langdurig vast te leggen (zie paragraaf
2.3). Gezamenlijke aankoop kan worden gestimuleerd door de huidige EU-
aanbestedingsrichtlijnen te versoepelen en bureaucratische hobbels te
verwijderen. Door een crisismechanisme op te nemen in de aanbestedingsrichtlijn
kunnen EU-lidstaten in staat worden gesteld in crisistijd efficiënt en sneller op te
schalen. Gebruikerseisen, standaardisatie en certificering kunnen via EU-wetgeving
worden geharmoniseerd. Daarbij kan worden aangesloten bij het NAVO-systeem
voor standaardisatie.
Coördinatie tussen de EU-lidstaten en NAVO-bondgenoten is van groot belang.
Het Defence Production Action Plan dat regeringsleiders goedkeurden op de
NAVO-top in Vilnius van juli 2023, moet snel in actie worden omgezet.35
Dit actieprogramma is gericht op het versnellen van gemeenschappelijke
aanbesteding, het vergroten van productie en het stimuleren van interoperabiliteit
in NAVO-verband. Een kick-start kan worden gegeven door voorfinanciering
                                                                                     Pag. 10/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>vanuit de ruimere Common Funding faciliteiten zoals besloten op de NAVO-top in
Madrid in 2022.36
Toegang kritieke grondstoffen en werknemers
Europa is erg afhankelijk van de invoer van kritieke grondstoffen. Dat geldt zeker
ook voor de technologisch geavanceerde defensie-industrie. De defensiesector
moet daarvoor concurreren met grote civiele bedrijven op een gespannen
inkoopmarkt. Op vergelijkbare wijze concurreert de R&D-intensieve defensie-
industrie om hoogopgeleide werknemers op een overspannen arbeidsmarkt. Dit
zijn belangrijke barrières voor het opschalen van productie en ontwikkeling.
Met name voor sleutelcapaciteiten waarvoor Europa niet afhankelijk wil zijn van
externe financiers, dient de technologische en industriële basis van de Europese
defensie te worden versterkt. Afhankelijkheden van minder betrouwbare partners
wat betreft onder meer halfgeleiders en kritieke grondstoffen dienen te worden
afgebouwd. In november 2023 is een principeakkoord bereikt over de EU-
verordening kritieke grondstoffen. Deze verordening dient spoedig te worden
uitgewerkt.
Gebrek aan urgentie
Bovenstaande problemen zijn reeds bekend. Tot voor kort ontbrak het in
de EU echter aan urgentie om ze te adresseren. Hierdoor is niet alleen de
productiecapaciteit van de Europese defensie-industrie verminderd, maar werd
ook toegang tot financiering moeilijker vanwege begrijpelijke maatschappelijke
zorgen in verband met de normen voor milieu, maatschappij en governance
(ESG). Zelfregulering vanuit de financiële sector alsmede publieke druk leidden
echter tot een lastig financieringsklimaat voor de defensie-industrie. Het moment
lijkt nu wel rijp voor nieuwe Europese initiatieven. Zo wint bijvoorbeeld de
gedachte terrein dat de Europese Investeringsbank (EIB) voor het eerst in haar
bestaan in de defensie-industrie zou kunnen investeren.37
Een echte doorbraak vereist een gedeeld gevoel van urgentie en een gezamenlijk
front van politiek, industrie en de financiële sector om te komen tot een breed
maatschappelijk draagvlak voor hervorming van en investeringen in de nationale
en Europese defensie-industrie, vanuit het besef dat ook in Nederland de
veiligheidssituatie onder druk staat. Hierbij blijft relevant dat regelgeving op het
gebied van mensenrechten en ketenverantwoordelijkheid van toepassing is.38
3.2 Productiecapaciteit voor en in Oekraïne
Gezien de urgentie van de militaire situatie bestaat onmiskenbaar de noodzaak
om de productiecapaciteit in Oekraïne te vergroten. De EU en NAVO dienen
dit actief te ondersteunen, al zal het omwille van de veiligheid opportuun zijn
om bepaald defensiematerieel op het grondgebied van Europese NAVO-landen
te produceren. Ter versterking van de lokale productie in Oekraïne en met het
oog op de opbouw van de onmisbare netwerken, dienen Europese partners te
investeren in industriële projecten waaraan Oekraïne deel kan nemen. Dit kan
middels Joint Ventures gebaseerd in Europa.39 De EU Defence Joint Procurement
Task Force kan hierbij een coördinatierol spelen.
Oekraïne is vooral kwetsbaar waar het gaat om capaciteitstekort ten aanzien
van luchtafweer. Investering in productiecapaciteit van luchtafweersystemen
en -munitie is derhalve prioritair. Daarom liggen de belangrijkste productielijnen
om gezamenlijk op te zetten op het gebied van artillerie, munitie, unmanned
aerial vehicles (UAVs), grondgebonden lange dracht precisie aanvalssystemen die
over lange afstanden doelen kunnen uitschakelen, luchtverdedigingssystemen,
                                                                                     Pag. 11/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>multi-role gevechtsvliegtuigen, sensorsystemen, radarcapaciteiten, medische
capaciteiten en in algemene zin onderhouds- en herstelcapaciteit voor het
geleverde materieel.40
3.3 Nederlandse opgave
De uitbreiding en herschikking van de Europese defensie-industrie vergt ook
van Nederland een actief en resultaatgericht industriebeleid waarbij regering,
defensie-industrie en investeerders gezamenlijk opereren binnen de kaders van
toepasselijke regelgeving om multinationale materieelprojecten te bevorderen
en aansluiting te zoeken bij materieelprogramma’s van grotere Europese
partners. Het kabinet zal zich hiervoor moeten inzetten. Nederland kan ook steun
uitspreken voor een rol van de EIB als investeerder in de defensie-industrie, zoals
momenteel wordt overwogen.
Tegelijk moet het kabinet ervoor zorgen dat de nieuwe Europese geldstromen
voor de defensie-industrie efficiënt worden ingezet en niet enkel naar grote
lidstaten met machtige defensie-industrieën (inclusief staatsbedrijven) vloeien.
Voorts dient de regering te inventariseren waar de Nederlandse kenniseconomie
de beste bijdrage kan leveren aan toekomstige gemeenschappelijke
aanbestedingen. De nieuwe Nederlandse regering dient de Defensie Industrie
Strategie (2018, aangevuld in 2022) in dit opzicht te herzien.
                                                                                    Pag. 12/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>4. Het perspectief van Oekraïens EU-lidmaatschap
Vier maanden na het begin van de invasie, op de Europese Raad van
regeringsleiders van juni 2022, verkreeg Oekraïne het perspectief op EU-
lidmaatschap. Eind 2023 besloten de regeringsleiders om toetredingsgesprekken
met Oekraïne te starten. Het principebesluit dat Oekraïne volwaardig lid van de EU
mag worden is daarmee onomkeerbaar genomen en politiek sterk verankerd. Dit
besluit was, zoals eerder beschreven, niet alleen een uitdrukking van politieke en
morele solidariteit, maar ook een gevolgtrekking uit de nieuwe geostrategische
situatie. Tegelijk is het een zeer complexe opgave. De manier waarop en de
termijn waarbinnen Oekraïne tot de EU kan toetreden, zijn nog onderwerp van
intensieve analyse en discussie in Brussel, Kyiv en de nationale hoofdsteden.
Zowel voor Oekraïne als voor de EU ligt er veel huiswerk voordat van toetreding
sprake kan zijn.41
4.1 Het belang van zorgvuldige toetsing onder geopolitieke druk
Zoals elk ander kandidaat-lid moet ook Oekraïne eerst aan alle toetredingscriteria
voldoen. Vanwege de cohesie van de Unie zelf is het van groot belang om –
ondanks geopolitieke druk en urgentie – vast te houden aan de op verdienste
gebaseerde (merit-based) benadering. Tegelijk is het van belang dat de EU en de
lidstaten Oekraïne actief ondersteunen bij het voldoen aan de toetredingscriteria.
Zeker op korte termijn moet rekening worden gehouden met een grotere
spanning tussen geopolitieke druk en de noodzaak van een kritische
inhoudelijke toetsing van de toetredingscriteria. Het afzwakken van de strenge
toetredingscriteria kan op termijn de werking van de EU ondermijnen. Dit geldt
in het bijzonder voor fundamentele waarden zoals democratie, rechtsstaat,
mensenrechten en bescherming van minderheden die in het geding kunnen
raken. Een te grote divergentie in economische en maatschappelijke
uitgangspunten verzwakt het gezamenlijke handelingsvermogen en het
onderlinge vertrouwen. Dit kan ook een weerslag hebben op het internationale
gezag van de EU en het vertrouwen van de bevolking.
4.2 Tweezijdige uitdagingen voor toetreding
Democratie, rechtsstaat en mensenrechten
Voor veel kandidaat-lidstaten is het in normale tijden al een uitdaging om aan de
EU-toetredingscriteria te voldoen. Dit geldt te meer voor een land in oorlog, met
een enorme toekomstige wederopbouw-opgave en met wezenlijke uitdagingen
ten aanzien van onder meer corruptie en de omgang met en bescherming van
minderheden. Nederland heeft eerder met succes bijgedragen aan de opbouw
van democratische en rechtsstatelijke instituties in kandidaat-lidstaten van de EU.
Dat gebeurde via programma’s waarin overheden meerjarig aan elkaar worden
gekoppeld om deskundigheid te delen (zogenaamde twinning- en MATRA-
programma’s) en via andere vormen van technische assistentie en informatie-
uitwisseling, zoals workshops, expert-missies en studiebezoeken. Nederland
dient dergelijke concrete en actieve steun aan Oekraïne samen met gelijkgezinde
EU-partners te intensiveren mede op basis van eerder opgedane ervaring (zie
ook paragraaf 5).42 Dit maakt niet alleen de Oekraïense samenleving, maar ook de
Europese Unie, en in het verlengde Nederland, weerbaarder.
Tegelijk kan Nederland met gelijkgezinde lidstaten nadenken over versterking van
het interne acquis op rechtsstaatgebied ter preventie van eventuele democratic
backsliding. Recente ervaringen met Hongarije en Polen leren immers dat niet
                                                                                    Pag. 13/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>valt uit te sluiten dat nieuwe lidstaten na EU-toetreding (waarna het effectiefste
drukmiddel verdwijnt) onaanvaardbare stappen achteruitzetten op het terrein van
democratie, rechtsstaat en mensenrechten. Hoewel het onterecht zou zijn te
veronderstellen dat dit in de toekomst in Oekraïne of in andere huidige kandidaat-
lidstaten zou gebeuren, zou het eveneens onvoorzichtig zijn om zich niet op
dergelijke scenario’s voor te bereiden.
De versterking van het EU-fundament
Toetreding van Oekraïne zal grote invloed hebben op de EU en op Nederland.
Denk aan de impact op de economie en op het vrij personenverkeer, op de
Europese meerjarenbegroting inclusief cohesiefondsen en landbouwgelden,
en op de institutionele verhoudingen en het besluitvormingsvermogen. Deze
impact zal des te meer worden gevoeld omdat sinds de start van de oorlog
ook aan Moldavië, Georgië en landen op de Westelijke Balkan versneld
toetredingsperspectief is geboden, hetgeen de Unie tot 35 of 36 leden zou
kunnen brengen.
Er leeft een breed scala aan opvattingen over hoe de EU zich verder zou moeten
ontwikkelen en in welk tempo. De vraag hoe uitbreiding en hervorming zich tot
elkaar verhouden zal de komende jaren een grote rol spelen. Hoewel met name
enkele oostelijke lidstaten de processen van uitbreiding en hervorming willen
loskoppelen (met focus op uitbreiding alleen) besloot de Europese Raad van
december 2023 dat het een niet zonder het ander gaat.43 Wat betreft hervorming
zijn er pleidooien voor intensivering van de Europese samenwerking (denk aan
meer meerderheidsbesluitvorming), maar het geluid klinkt eveneens dat een Unie
van 32 tot 36 lidstaten wellicht bescheidener in haar integratiestreven zal moeten
zijn. Om de dynamiek in de onderhandelingen te houden is het ook zinvol om
actief de mogelijkheden van gefaseerd lidmaatschap in te brengen. De AIV is
voornemens deze onderwerpen komend jaar te behandelen in een afzonderlijk,
breder advies over EU-uitbreiding.
Een veilige inbedding
EU-lidmaatschap heeft ook veiligheidsimplicaties, zowel voor Oekraïne als de
EU. Artikel 42 lid 7 van het EU-verdrag (VEU) verplicht lidstaten hulp en bijstand
te verlenen met alle middelen waarover zij beschikken in het geval van een
gewapende aanval op een andere lidstaat. Dit artikel is bijvoorbeeld ingeroepen
na de terroristische aanslagen in Parijs in 2015. Zoals hierboven genoemd, is
de EU momenteel niet in staat de verwachtingen die voortvloeien uit dit artikel
gestand te doen jegens een lidstaat die in oorlog is met kernmacht Rusland.
EU-lidmaatschap van Oekraïne kan daarmee niet los worden gezien van NAVO-
lidmaatschap dan wel militaire veiligheidsgaranties met vergelijkbare sterkte. De
betrokkenheid van de VS blijft – tenminste op korte en middellange termijn – een
vereiste.
4.3 Nederlandse opgave
Nederland dient toetreding van Oekraïne tot de EU te steunen door een
actieve bijdrage te leveren aan (i) de verdere opbouw van democratische en
rechtsstatelijke instituties die mensenrechten waarborgen van Oekraïne; (ii) het in
stand houden van de dynamiek in de toetredingsgesprekken met Oekraïne waarbij
ook gefaseerde toetreding wordt overwogen; (iii) de hervorming van de EU met
het oog op uitbreiding; en (iv) voorbereiding van de Nederlandse samenleving
op de gevolgen die toetreding kan hebben op bijvoorbeeld de EU-begroting, het
landbouwbeleid en het vrije verkeer van werknemers.
                                                                                    Pag. 14/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>5. Wederopbouw Oekraïne: naar een breed herstel
De Oekraïense samenleving is door de oorlog totaal ontwricht. De economische
schade loopt in de honderden miljarden euro’s.44 Miljoenen Oekraïners
zijn gevlucht of ontheemd. Voor de oorlog was Oekraïne een opkomend
middeninkomensland met een dynamische economie met groot potentieel.
Tegelijk gaat wederopbouw van Oekraïne om meer dan alleen repareren van wat
is vernietigd. De wederopbouw gecompliceerd doordat deze deels tijdens de
oorlog zal moeten plaatsvinden.
5.1 Grondbeginselen van wederopbouw
Brede aanpak
Prioriteit bij de wederopbouw ligt bij herstel van huizen, infrastructuur en
basisvoorzieningen. Daarnaast gaat het om verbetering van wat in Oekraïne
voor de oorlog in ontwikkeling was: een relatief open economie, de aanpak van
corruptie en versterking van de instituties van de democratische rechtsstaat.
Een levendige democratie en een duurzame vitale economie vormen de beste
garanties dat een naoorlogs Oekraïne zich blijvend kan verweren tegen Russische
agressie en dat het een onmisbaar onderdeel kan worden van een Europese
rechtsorde die veiligheid, vrijheid en welvaart biedt.45 Door ook deze aspecten
van wederopbouw actief te ondersteunen kan de internationale gemeenschap
Oekraïne helpen te voldoen aan de vereisten voor toetreding tot de Europese
Unie (zie paragraaf 4).
Weloverwogen aanpak
Lessen uit het verleden – op het gebied van wederopbouw,
ontwikkelingssamenwerking en Build Back Better – kunnen bekende valkuilen en
onbedoelde effecten voorkomen. Te denken valt aan prijsopdrijvende effecten van
wederopbouw op bijvoorbeeld de huizenmarkt, elite capture waarbij veel fondsen
of voordelen toekomen aan alleen de machtigsten, of het aanwakkeren van
corruptie door de influx van kapitaal.46
Inclusieve aanpak met regierol voor Oekraïne
Grootschalige en standvastige internationale betrokkenheid bij het Oekraïense
herstel is hard nodig. Overlap van inspanningen door de veelheid aan actoren
(donoren, internationale organisaties, bedrijven en NGO’s) dient voorkomen te
worden.47 Een belangrijke rol is daarbij weggelegd voor multilaterale instellingen
zoals de VN, de Europese Investeringsbank (EIB), de European Bank for
Reconstruction and Development (EBRD) en de Wereldbank. Oekraïne dient te
allen tijde de regie en het eigenaarschap in het herstelproces te behouden. Een
belangrijke rol is derhalve weggelegd voor Oekraïense stakeholders, zowel privaat
als publiek, waaronder gemeenten, aansluitend op het decentralisatiebeleid dat in
2014 in Oekraïne is ingezet.
5.2 Middelen voor herstel
Zolang de oorlog duurt, is het onmogelijk een precieze schatting te maken
van de kosten die de wederopbouw van Oekraïne met zich mee zal brengen.
De EU heeft sinds de start van de oorlog ruimhartig steun gegeven. Tijdens de
buitengewone bijeenkomst van de Europese Raad op 1 februari 2024 is besloten
een speciale faciliteit voor de Oekraïne met een budget voor 2024-2027 vast
te stellen ter hoogte van 50 miljard euro.48 Ook bilateraal geeft Nederland
ruimhartig, zoals onlangs met 102 miljoen euro voor steun aan Oekraïne in de
eerste vier maanden van 2024.49 Naarmate de oorlog langer duurt en de kosten
                                                                                   Pag. 15/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>van wederopbouw oplopen, zou de bereidheid om publieke middelen in te zetten
achter kunnen blijven. Alleen al daarom acht de AIV het van groot belang dat de
financiering van het herstel op meerdere pijlers wordt gestoeld.
Publieke middelen
Het is van essentieel belang dat multilaterale financiële instellingen, de EU en
bilaterale bondgenoten, waaronder Nederland, langjarig middelen reserveren voor
steun aan de wederopbouw van Oekraïne. Dat gaat grotendeels om leningen
onder gunstige voorwaarden. Draagvlak voor de inzet van publieke middelen
is gebaat bij duidelijke communicatie over wat er op het spel staat en hoe het
Europese belang is gediend met een sterk Oekraïne. Het helpt eveneens wanneer
andere maatschappelijke actoren – bedrijfsleven, gemeenten, NGO’s – met
relevante expertise de kans krijgen in de wederopbouw te participeren.
Private sector
Naast publieke bijdragen dienen ook private bedrijven een rol te spelen in de
wederopbouw van Oekraïne. Het land biedt zeker ook op middellange termijn een
interessante markt. Daarbij kan gebruik gemaakt worden van het instrumentarium
van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) voor publiek-private
samenwerking en ondersteuning van ondernemers bij het ontplooien van
initiatieven in het buitenland.50 Dergelijke ondersteuning neemt de risico’s voor
particuliere investeerders om actief te zijn in een land in oorlog overigens nooit
helemaal weg.
Hoewel betrokkenheid van Nederlandse bedrijven goed is, onder andere vanwege
het draagvlak voor hulp aan Oekraïne, dient dat niet te leiden tot gedwongen
winkelnering. Formele koppeling van hulp aan betrokkenheid van Nederlandse
bedrijven kan immers leiden tot hoge prijzen en suboptimale kwaliteit en
samenwerking. Het is vooral van belang om goede voorwaarden voor het lokale
midden- en kleinbedrijf te scheppen en te bevorderen.
Bevroren Russische tegoeden
In de EU is inmiddels brede steun voor het gebruik van de opbrengsten van
bevroren Russische tegoeden om de wederopbouw in Oekraïne mede te
financieren. Tijdens de Raad Buitenlandse Zaken van januari 2024 bereikten EU-
landen een principeakkoord over het plan om Europese belastingen te heffen op
het rendement op bevroren Russische tegoeden, gelden die vervolgens kunnen
worden ingezet voor wederopbouw van Oekraïne.51
Ook de roep om de Russische tegoeden als zodanig te confisqueren ter
financiering van herstelbetalingen en de wederopbouw van het land klinkt
regelmatig. Aan deze verdergaande stap kleven nog diverse politieke en juridische
bezwaren. In politiek opzicht vreest de Europese Centrale Bank (ECB) voor
de reputatie van de euro als internationale reservemunt en heeft de stap een
belangrijke precedentwerking. Daarenboven kan de stap leiden tot vergelding via
Nederlandse tegoeden in het buitenland.
Juridisch stuit onteigening van private eigendom op nationaal- en
internationaalrechtelijke bezwaren van mensenrechtelijke (bv EVRM Protocol
1 Art 1, maar ook due process) en investeringsrechtelijke aard. Staatseigendom
wordt beschermd door de internationaalrechtelijke regels van soevereine
immuniteit.52 Dat gezegd hebbende, gaat het hier om tegoeden van een agressor-
staat. Ook in deze context ligt confisqueren van tegoeden internationaal- en
nationaalrechtelijk lastig, maar lijkt het juridisch niet onmogelijk. Zeker als het
                                                                                    Pag. 16/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>gaat om de tegoeden van de Russische Centrale Bank, laat het internationaal
recht ruimte voor confiscatie, bijvoorbeeld ten behoeve van een internationaal
compensatiemechanisme, met als voorwaarde dat de uitvoering altijd ingebed
moet zijn in nationale wetgeving (zoals Canada reeds heeft ingevoerd).53 De AIV
beveelt aan deze aspecten nader te onderzoeken.
Verdienvermogen Oekraïne
Als groot land met een grote jonge beroepsbevolking, een internationaal
concurrerende agrarische sector en een vooruitstrevende technologiesector,
kan Oekraïne zelf veel bijdragen aan de eigen wederopbouw. Nederland kan dit
faciliteren door gerichte steun om de Oekraïense private sector in staat te stellen
om handel en investeringen doorgang te laten vinden.
Op dit moment geniet Oekraïne als belaagd land in oorlogstijd in het kader
van de zogenoemde solidariteitscorridors kwijtschelding van invoerrechten
tot de EU en verbeterde toegang voor de transportsector tot de EU-markt.54
Deze tijdelijke handelsmaatregelen hebben echter ook geleid tot Oekraïense
concurrentie op de Europese interne markt, wat onder meer door Poolse en
andere landbouwers en vrachtwagenchauffeurs als oneerlijk wordt ervaren. Deze
tijdelijke handelsmaatregelen dienen uiteindelijk plaats te maken voor reguliere
investerings- en handelsrelaties op een gelijk speelveld die het verdienvermogen
van Oekraïne versterken, opdat het land zelf het overgrote deel van de
wederopbouw kan financieren.
De AIV wijst ten slotte ook graag op het belang van betrokkenheid van de vele
Oekraïners die voor de oorlog reeds in het buitenland verbleven, en de huidige
grote groep oorlogsvluchtelingen. Hun betrokkenheid bij de wederopbouw vormt
een belangrijke bijdrage aan blijvend resultaat en biedt hen ook het perspectief op
terugkeer naar hun land van herkomst.
5.3 Nederlandse opgave
De wederopbouw van Oekraïne zal een grote inspanning vergen. De rekening
is hoog. Ook Nederland zal daar aanzienlijk aan moeten bijdragen, bilateraal en
in EU-verband. Dat leidt tot dilemma’s. Publiek geld kan immers maar een keer
uitgegeven worden. Daarom is het van belang ook andere bronnen aan te boren,
zoals het rendement op bevroren Russische tegoeden. Nederland, waar zich veel
van de tegoeden bevinden, kan een leidende rol spelen in de feitelijke mobilisatie
van die opbrengsten. Gebruik van de Russische tegoeden zelf dient nog nader te
worden onderzocht.
Een sterk Oekraïne versterkt de EU, de NAVO en daarmee Nederland. Het
Nederlandse belang om Oekraïne te versterken dient daarom telkens te worden
benadrukt. Wederopbouw gaat niet alleen om bakstenen, maar ook om de
instituties die de gemeenschappelijk waarden van vrijheid, openheid, transparantie,
democratie, rechtsstaat en mensenrechten waarborgen. Zoals eerder genoemd
moeten juist deze waarden ook in het kader van Oekraïne’s toetredingstraject
tot de EU worden verzekerd. Ook kan Nederland vanuit de overheid en de
private sector steun leveren op terreinen waar Nederland veel specifieke
expertise heeft, zoals versterking van de landbouwsector, het waterbeheer en de
drinkwatervoorziening.
                                                                                    Pag. 17/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>6. De Oekraïne-oorlog en het “mondiale Zuiden”
Waar de Oekraïne-oorlog enerzijds een ongekende eenheid in het Westen
teweegbracht, maakte de oorlog anderzijds – en in scherp contrast – een
groeiende verwijdering tussen Europa en het mondiale Zuiden zichtbaar. Het
mondiale Zuiden kan niet worden gezien als een eenduidig en homogeen blok.
Landen als Kenia en India nemen ten aanzien van het conflict andere posities
in dan landen als Zuid-Afrika en Brazilië. Toch verdient het aanbeveling meer
aandacht te besteden aan de negatieve sociaaleconomische gevolgen van het
conflict voor armere landen en moeten oplossingen worden gezocht voor de
ongewenste politieke verwijdering tussen de EU en landen in het mondiale
Zuiden. Deze groeiende kloof heeft negatieve effecten voor de stabiliteit in de
wereld.55
6.1 De gevolgen van de oorlog voor het mondiale Zuiden
Sociaaleconomische gevolgen
Veel landen in het mondiale Zuiden worden disproportioneel geraakt door de
sociaaleconomische gevolgen van de oorlog. Ten eerste waren Rusland en
Oekraïne voor de oorlog relatief grote exporteurs van met name energie, graan en
kunstmest. Deze exportstromen droogden direct na uitbreken van de oorlog op
door zowel het conflict zelf als door de daaropvolgende sancties jegens Rusland.
Energie- en voedselprijzen op de wereldmarkt stegen aanzienlijk terwijl deze
prijzen al zeer hoog waren als gevolg van de COVID-19-pandemie. De armste
delen van de bevolking in importafhankelijke ontwikkelingslanden werden het
hardst geraakt, omdat zij een relatief zeer hoog percentage van het beschikbare
inkomen uitgeven aan voedsel en energie.56
Ten tweede zagen centrale banken in rijke landen zich door de toegenomen
inflatie genoodzaakt om de rentes te verhogen. Dit had direct negatieve gevolgen
voor landen in het mondiale Zuiden met hoge schuldenquota en navenant
hoge rentelasten. Ook leidde het strakkere monetaire beleid in de VS en Europa
tot kapitaaluitstroom uit het mondiale Zuiden en devaluatie van lokale munten.
Import van voedsel en energie werd daarmee nóg duurder dan voorheen.57
Ten derde zagen veel ontwikkelingslanden niet-militaire steun voor Oekraïne,
bij een gelijkblijvend Official Development Assistance (ODA) budget, deels ten
koste gaan van andere steun en stelden dit aan de orde. Macro-economische
gevolgen van de oorlog en de naweeën van de COVID-19-pandemie in rijke
landen, zoals verminderde koopkracht door inflatie en druk op de begroting door
rentestijgingen, hebben ODA-budgetten in rijke landen waaronder Nederland nog
verder onder druk gezet.
Aan het begin van de oorlog waren deze effecten aanzienlijk, maar kregen ze
weinig prioriteit in de EU en Nederland. Na een piek in 2022 zijn de effecten
weliswaar afgenomen, maar nog niet weg. Zo liggen energie- en voedselprijzen
nog steeds een stuk hoger dan voor de pandemie. Prijsdalingen op de
internationale markt vertalen zich met enige vertraging in lagere prijzen in
ontwikkelingslanden.58 De gevoelde urgentie van de gevolgen op voedsel- en
energieprijzen mag daarmee iets zijn afgenomen, de noodzaak voor aandacht
blijft.
                                                                                 Pag. 18/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Politieke gevolgen
Ook de politieke gevolgen van de oorlog waren significant. Al snel na de
Russische invasie werd in de VN duidelijk dat een aantal landen in het mondiale
Zuiden niet meeging in de westerse strategie.59 Er is sprake van een groeiende
politieke kloof tussen het Westen en het mondiale Zuiden – en weinig begrip
voor de opstelling van zuidelijke landen bij de veroordeling van of sancties tegen
Rusland.60
Westerse regeringsleiders werd verweten dat zij vooral opereren vanuit
eigenbelang en met verschillende maten meten. De financiële steun voor
Oekraïne, bijvoorbeeld, vloeit rijkelijk, terwijl de noodhulp aan Jemen en de Hoorn
van Afrika achterblijft, ondanks dringende VN-oproepen. Ook waar het gaat om
de toelating en opvang van vluchtelingen meet Europa volgens sommigen met
verschillende maten. Op geopolitiek vlak vinden velen dat de westerse druk om
openlijk stelling te nemen tegen Rusland moeilijk te rijmen valt met de westerse
stellingname ten aanzien van andere conflicten, zoals eerdere oorlogen in Irak
en Libië en zeker ook de Israëlische reactie op de terreuraanslagen van 7 oktober
2023.
6.2 Investeren in een nieuwe relatie met het mondiale Zuiden, ook vanwege
     Oekraïne
Europa heeft landen in het mondiale Zuiden hard nodig als partners in
internationale politieke fora, zoals de VN, G20, Wereldbank, IMF, WTO. Om
de groeiende kloof te helpen overbruggen zal Europa moeten investeren in
een nieuwe relatie, die begint met de onderkenning dat belangen en posities,
bijvoorbeeld ten aanzien van Oekraïne, uiteenlopen. Een gelijkwaardiger dialoog,
op het hoogste politieke niveau vanuit een breed ambassadenetwerk, is essentieel
evenals concrete stappen om het mondiale Zuiden een grotere rol te geven
binnen de internationale economische besluitvorming.
Ook voor Oekraïne is een beslechting van de kloof tussen Zuid en West van
belang. President Zelensky refereerde in de aankondiging van een nieuw
vredesinitiatief in januari 2024 in Bern ook expliciet aan de noodzaak het mondiale
Zuiden te betrekken bij mogelijke onderhandelingen.61 De oorlog in het Midden-
Oosten speelt daarnaast politiek een grote rol. De oorlog in Gaza verschuift
de aandacht en heeft steeds meer een langdurig karakter. De beschuldiging
van dubbele standaarden groeit in veel landen in het mondiale Zuiden: zolang
de westerse landen geen halt toe roepen aan het geweld, staat de eventuele
samenwerking ten aanzien van Oekraïne steeds meer op een laag pitje. Dat is
uiteraard niet in het Nederlandse belang.
Er zijn verschillende initiatieven geweest vanuit het mondiale Zuiden ten
aanzien van de beëindiging van de oorlog. Deze zijn niet altijd verwelkomd door
Oekraïne of westerse landen. Toch is het ook voor Oekraïne en bondgenoten
van belang dat communicatiekanalen met Rusland open blijven om perspectief
op een duurzame en rechtvaardige vrede te behouden. Op dit moment richt de
communicatie zich niet zo zeer op vredesonderhandelingen, maar onder meer op
het open houden van energie- en voedselleveranties aan landen in Afrika en Azië.
Landen uit het mondiale Zuiden hebben hierin een eigen belang en moeten actief
bij kunnen dragen aan een duurzame oplossing van het conflict. Het Westen
kan dergelijke initiatieven vanuit gedeelde belangen ondersteunen. Het verdient
inspanning om een nieuwe graandeal en eventueel een energiedeal tot stand te
brengen om de negatieve gevolgen voor de meest kwetsbare landen te beperken.
                                                                                    Pag. 19/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>6.3 Nederlandse opgave
De Oekraïne-oorlog legde de politieke kloof tussen Europa en het mondiale
Zuiden bloot en zou ook op dit terrein een wake-up call moeten zijn. De
multilaterale wereldorde is alleen weerbaar als we erkennen dat landen in het
mondiale Zuiden belangrijke spelers zijn en een grote stem vertegenwoordigen.
Dit betreft ook het tot stand brengen en steunen van een duurzame en
rechtvaardige vrede in Oekraïne en – zolang het conflict voortduurt –
het tegengaan van de effecten op energie- en voedselprijzen en andere
sociaaleconomische effecten voor de kwetsbaarste landen. Dit vraagt om actieve
diplomatie, waarbij verbinding, de-escalatie en het vermijden van polarisatie een
belangrijkere rol spelen. Nederland dient zich hiervoor actief in te zetten.
                                                                                  Pag. 20/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>7. Draagvlak en maatschappelijke weerbaarheid
Draagvlak
De oorlog raakt ook de Nederlandse samenleving. De oorlog vraagt offers
van Nederlanders via hogere voedsel- en energieprijzen, de noodzaak om
vluchtelingen op te vangen en de inzet van belastinggeld voor financiële,
humanitaire en militaire steun aan Oekraïne. Er zijn zeer goede redenen om deze
offers te brengen, zoals de morele en politieke plicht om een land dat ten prooi
valt aan agressie bij te staan en het eigenbelang van een veilig, democratisch,
rechtsstatelijk en vrij Europees continent.
De publieke steun in Nederland voor hulp aan Oekraïne was en is groot. Een
ruime meerderheid van de Nederlandse bevolking steunt militaire en financiële
hulp aan Oekraïne en sancties tegen Rusland, ook waar die een terugslag heeft
op persoonlijke belangen. In het najaar van 2023 steunde 69 procent van de
Nederlandse bevolking wapenleveranties aan Oekraïne, 76 procent de opname
van vluchtelingen uit Oekraïne en 61 procent toetreding van Oekraïne tot de EU.62
Veel Nederlanders zijn of waren direct en persoonlijk betrokken bij de opvang
van vluchtelingen. Tegelijkertijd tekenen zich kleine scheurtjes in het draagvlak
af. Steun voor de stelling “De Russische aanval op Oekraïne is een aanval op heel
Europa” daalde in Nederland tussen najaar 2022 en najaar 2023 van 66 tot 45
procent.63 Kortom, het draagvlak in Nederland voor steun aan Oekraïne is geen
vanzelfsprekendheid en vereist daarom een intensief politiek en parlementair
debat en actieve communicatie van regeringszijde naar de Nederlandse bevolking.
De onzekerheid over toekomstig draagvlak maakt het des te belangrijker voor de
Nederlandse regering om de politieke afwegingen open en transparant te maken.
Daarbij dient de regering helder te zijn over waar we staan in het conflict, wat er
op het spel staat en wat de doelen zijn van de Nederlandse steun aan Oekraïne.
Dat vraagt om een intensievere communicatie-inspanning naarmate de oorlog
voortduurt. Bepaalde dilemma’s worden dan immers tastbaarder.64 Ook kan de
maatschappelijke aandacht verschuiven naar andere conflicten en onderwerpen.
Een gebrek aan voortgang in Oekraïne’s offensieven en de perceptie van een
aanhoudende militaire patstelling met niettemin voortgaande hoge materiële en
immateriële kosten kunnen een wissel trekken op de bereidheid om Oekraïne
te steunen, omdat dit door sommigen waargenomen kan worden als steun aan
voortzetting van een uitzichtloze oorlog.
De Nederlandse kiezer heeft eerder aangegeven niet onberoerd te zijn
door zorgen rondom corruptie en gebrek aan goed bestuur in Oekraïne.65
Parlementaire en publieke instemming zijn essentieel, zoals Krastev in zijn AIV-
lezing overtuigend betoogt en onontkoombaar zullen zich in de formulering en
uitvoering van beleid en in de uitvoering daarvan dilemma’s voordoen. De AIV is
van mening dat de Nederlandse inzet binnen de NAVO, de EU en naar Oekraïne
ertoe doet. De Nederlandse regering heeft zich terecht politiek en moreel
gecommitteerd aan de verdediging van Oekraïne. De regering blijft gehouden
tot uitgebreide communicatie als het gaat om blijvende intensieve steun aan
deze strijd van Oekraïne. Dit is des te meer van belang nu de oorlog naar alle
waarschijnlijkheid zal voortduren en een lange nasleep heeft die de toekomst van
ons continent bepaalt.
Weerbaarheid
Ook de Russische regering weet hoe belangrijk de slag om de (westerse) publieke
opinie is voor de uitkomst van het conflict. Desinformatiecampagnes behoren
tot Moskous vertrouwde arsenaal. Het is van groot belang dat de Nederlandse         Pag. 21/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>samenleving als geheel zich voorbereidt op hybride conflictvoering zoals
Rusland die inzet. Denk daarbij aan desinformatie, het plat leggen van vitale
infrastructuur, het uitbuiten van strategische afhankelijkheden (bijvoorbeeld
voor energie en grondstoffen) en andere vormen van ontwrichting. De wens
om Oekraïne in te bedden in de EU en de NAVO kan leiden tot wrok en
extra ondermijningspogingen aan de kant van Rusland. Als gastland van het
Internationale Strafhof (dat de Russische president zou kunnen berechten) en het
Internationale Gerechtshof (dat zich uit kan spreken over schendingen van het
internationaal recht door Rusland) staat Nederland nog extra in de schijnwerpers.66
Weerbaarheid tegen dergelijke ondermijning vereist een whole-of-society-aanpak.
Burgers, bedrijven, het maatschappelijke middenveld en de overheid moeten
beter doordrongen raken van de gewijzigde veiligheidssituatie en zich daar
gezamenlijk op voorbereiden. Eenieder heeft hierin een verantwoordelijkheid.
Recent riepen de voorzitter van het militair comité van de NAVO, admiraal
Rob Bauer, en meerdere Europese Hoofden der Strijdkrachten, waaronder de
Nederlandse, op tot zo’n gezamenlijke inspanning.67 In 2024 publiceert de AIV een
advies over hybride dreigingen met aanbevelingen hoe Nederland zich ertegen
kan weren. Onder meer met het oog op de verkiezingen voor het Europees
Parlement bepleit de AIV in dat advies een investering in nationale scholing ten
behoeve van (digitale) weerbaarheid en het herkennen van desinformatie. Het
recht van burgers om beschermd te zijn, betekent dat zij in de positie moeten
worden gesteld om zich adequaat tegen digitale dreigingen te beschermen. Hier
ligt een opdracht voor de overheid. Het aanbieden van nationale digi-scholing
kan daarin helpen. Ook dient de regering de kiezer met heldere, eerlijke en
betrouwbare communicatie te wapenen tegen desinformatie over het conflict en
andere vormen van ondermijning.
                                                                                    Pag. 22/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>8. Conclusies en aanbevelingen
Dit advies bouwt voort op het eerste briefadvies dat de AIV in oktober 2022
uitbracht naar aanleiding van de Oekraïne-oorlog.68 Drie rode draden lopen door
de capita selecta heen: standvastigheid, weerbaarheid en perspectief. Langs deze
rode draden doet de AIV de volgende aanbevelingen.
8.1 Standvastigheid
Nederlandse steun aan Oekraïne is onverminderd noodzakelijk en urgent, zeker
nu de westerse consensus brozer wordt, kantelpunten in zicht zijn en een
langdurige patstelling dreigt. De Nederlandse regering heeft zich terecht politiek
en moreel gecommitteerd aan de strijd die Oekraïne voert. Voor Europa en
Nederland is dit immers een oorlog waarbij ook onze eigen veiligheid en waarden
op het spel staan. De tot nu toe verleende steun aan Oekraïne schept ook
verwachtingen en leidt in zekere zin tot een lock-in effect. Standvastigheid vereist
een sterk gevoel van duurzame betrokkenheid en politieke verantwoordelijkheid.
Immers, als de steun nu wordt afgeschaald, leidt dat ook tot verlies aan
geloofwaardigheid voor de EU als internationale bondgenoot. Als het vooruitzicht
op EU- of NAVO-lidmaatschap nu zou worden ondergraven, zou dat een enorm
verlies aan hoop voor Oekraïne zijn.
De onlangs overleden hoogleraar Europese Geschiedenis Mathieu Segers stelde
najaar 2023 in een interview dat juist Europa moreel leiderschap en politieke
wil moet tonen, nu de VS daar steeds minder toe in staat is.69 Kortom, met de
Nederlandse inzet binnen de NAVO en de EU om Oekraïne te steunen, alsook de
directe inzet voor Oekraïne, staat echt iets op het spel.
I.   Steun Oekraïne standvastig en met voldoende middelen
     Scenario’s:
     Nederland dient zich actief op diverse scenario’s voor te bereiden. Een
     overwinning voor Oekraïne (scenario 1) of een zo sterk mogelijke
     uitgangspositie voor Oekraïne bij eventuele onderhandelingen (scenario 3
     variant 4) zijn de meest wenselijke scenario’s en zouden door blijvende,
     proactieve en tijdige steun van de Nederlandse regering en onze partners als
     inzet en doelstelling van beleid moeten gelden.
     Defensie-uitgaven:
     i. De AIV herhaalt zijn oproep om de NAVO-norm van minimaal twee
		 procent na te leven en te verankeren om zo te voldoen aan internationale
		 afspraken in NAVO-verband;
     ii. Reserveer structureel additionele middelen, als aanvulling op het minimum
		 van twee procent, om Oekraïne standvastig te kunnen bijstaan. De AIV
		 constateert dat de huidige defensie-uitgaven onvoldoende zijn om zorg te
		 dragen voor collectieve verdediging, effectieve afschrikking, herstel en
		 uitbouw van de eigen defensiecapaciteit in Europa en Nederland en
		daarenboven langdurige en standvastige steun aan Oekraïne.
     iii. Realiseer planzekerheid en een langetermijnperspectief via een
		 kabinetoverstijgende defensieplanning met een looptijd van tien jaar die
		 bij voorkeur is vastgelegd via de Defensiewet om deze planning
		 weerbaarder te maken voor politieke schommelingen.
                                                                                     Pag. 23/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>     Wederopbouw:
     i. Streef een breed en inclusief herstel na van Oekraïne. Lessen uit het
		 verleden op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en Build Back 		
		Better dienen bekende valkuilen en onbedoelde effecten te voorkomen.
     ii. Wederopbouw gaat niet alleen om bakstenen, maar ook om de instituties
		 die de gemeenschappelijke waarden van vrijheid, openheid, transparantie,
		 democratie, rechtsstaat en mensenrechten waarborgen.
     iii. Lever vanuit Nederland steun op terreinen waar veel specifieke expertise
		 bestaat zoals landbouw, waterbeheer en drinkwatervoorziening.
     iv. Mitigeer de effecten van de versoepelde markttoegang voor Oekraïense
		 goederen en dienstverleners op de interne markt en streef op termijn naar
		 herstel van het gelijke speelveld. Eerlijke concurrentie is essentieel voor het
		 draagvlak voor steun.
     v. Spreek alternatieve bronnen voor financiering aan door effectief gevolg
		 te geven aan het principebesluit van de Raad Buitenlandse Zaken
		 in januari 2024 om Europese belastingen te heffen op het rendement op
		 bevroren Russische tegoeden. Onderzoek de mogelijke politieke,
		 monetaire en internationaalrechtelijke consequenties van gebruik van de
		 tegoeden zelf.
De AIV concludeert dat standvastigheid nodig is maar niet gemakkelijk. Er
zijn aanzienlijke kosten, risico’s en veel onzekerheden. Dit alles vraagt van de
regering heldere keuzes en duidelijke communicatie, zeker nu de oorlog naar alle
waarschijnlijkheid nog voortduurt en een lange nasleep heeft die de toekomst van
ons continent zal bepalen.
II. Werk proactief aan draagvlak voor standvastige steun aan Oekraïne
     Democratische legitimering:
     Communiceer helder over waar we staan in het conflict, wat er op het
     spel staat en wat de doelen zijn van de Nederlandse steun aan Oekraïne.
     Maak politieke afwegingen open en transparant.
     Grenzen en kwetsbaarheden:
     Wees duidelijk over de voorwaarden voor Nederlandse steun. Adresseer
     zorgen rondom corruptie, transparantie, mensenrechten, goed bestuur en
     rechtmatigheid. Vertrouwen in de gekozen strategie en doelstellingen en in
     het optreden van de hoofdrolspelers zowel hier als in Oekraïne is een
     conditio sine qua non voor het draagvlak voor steun. Deze opdracht wordt
     urgenter naarmate de oorlog langer voortduurt en vertrouwen en draagvlak
     vaker op de proef gesteld worden.
8.2 Weerbaarheid
Europa en Nederland worden zelf ook geconfronteerd met een grotere
veiligheidsdreiging. Tegelijkertijd wordt de veiligheidsparaplu van de NAVO
onzekerder vanwege twijfels over de duurzame betrokkenheid van de VS. Europa
als geheel, de EU en Nederland moeten werken aan de eigen weerbaarheid.
Weerbaarheid heeft in ieder geval een directe relatie met de Europese
veiligheidsordening en met een krachtige Europese defensiecapaciteit, maar heeft
ook een belangrijke maatschappelijke component. Het is essentieel dat Nederland
mentaal en fysiek voldoende voorbereid is op situaties van conflict of oorlog
op het Europese grondgebied waarin langdurig militaire steun wordt gevraagd
en waarin risico’s van hybride oorlogvoering, inclusief dreigingen of schade aan
bijvoorbeeld de eigen infrastructuur, zich versterkt voordoen.
                                                                                   Pag. 24/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>III. Draag actief bij aan een weerbaarder Europa
     Europese veiligheidsarchitectuur:
     Werk aan:
     i. een Europese pijler binnen de NAVO;
     ii. een structurele en planmatige uitbreiding van de Europese
		defensiecapaciteit;
     iii. een Europese veiligheidsraad;
     opdat Europa – gezien de toenemende onzekerheid van Amerikaanse
     betrokkenheid – in staat is zelfstandig en autonoom het Europese
     grondgebied van de NAVO te verdedigen. Dit vereist urgente en concrete
     stappen tot vergroting van het aandeel van Europese landen in de
     financiering en commandostructuur van de NAVO.
     Europese defensie- en veiligheidsindustrie:
     i. Werk vanuit het streven naar een grotere productiecapaciteit aan
		 defragmentatie van de Europese defensie- en veiligheidssector zodat de
		 schaalvoordelen van de interne markt ook in deze industrie kunnen
		 worden gerealiseerd.
     ii. Geef prioriteit aan productielijnen die nu voor Oekraïne van belang zijn
		 zoals luchtverdedigingssystemen en bijbehorende munitie met
		 inachtneming van bestaande wet- en regelgeving.
     iii. Pleit voor meer terughoudendheid en meer conformiteit bij het inzetten
		 van nationale veiligheidsuitzonderingen om de cultuur van nationale
		 aanbestedingen, productie en specificaties te verkleinen. Betrek daarin ook
		 bondgenoten zodat het streven naar autonomie niet verwordt tot
		 onterecht protectionisme.
     iv. Zet nationaal in op een effectief en resultaatgericht industriebeleid voor de
 		 defensie- en veiligheidsindustrie geënt op een eerlijke verdeling van nieuwe
		geldstromen.
IV. Draag bij aan een weerbaarder Nederland
     Whole-of-society-aanpak:
     Bereid de gehele Nederlandse samenleving (burgers, overheid, bedrijfsleven
     en maatschappelijk middenveld) voor op hybride conflictvoering zoals
     desinformatie, het plat leggen van vitale infrastructuur, het uitbuiten van
     strategische afhankelijkheden (bijvoorbeeld voor energie en grondstoffen) en
     andere vormen van ontwrichting.
     Desinformatie:
     Investeer in nationale scholing ten behoeve van (digitale) weerbaarheid en
     het herkennen van desinformatie. Wapen de burger met heldere, eerlijke en
     betrouwbare overheidscommunicatie tegen desinformatie over het conflict
     en andere vormen van ondermijning.
8.3 Perspectief
Met de aankondiging van een Zeitenwende (zoals de Duitse bondskanselier kort
na de invasie deed), sluit de wereld het voorafgaande tijdperk niet meteen af.
Integendeel: de Koude Oorlog en zeker de gebeurtenissen in het ‘post Koude-
Oorlogstijdperk’ leven ook voort. Opnieuw stelt zich de vraag naar een stabiele en
rechtvaardige Europese veiligheidsordening.
                                                                                       Pag. 25/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>V. Schep perspectief voor Oekraïne in het Europese en trans-Atlantische
     bestel
     EU-lidmaatschap:
     Draag proactief bij aan het Oekraïens perspectief op EU-lidmaatschap.
     Zorg ervoor dat toetreding van nieuwe lidstaten de EU als geheel niet
     verzwakt. Dat vereist van beide kanten huiswerk.
     i. Oekraïne dient conform de EU-toetredingscriteria voor te worden bereid
          op toetreding via additionele technische assistentie met MATRA-
          programma’s en EU-twinning projecten met nadruk op de opbouw van
          democratische en rechtsstatelijke instituties in Oekraïne.
     ii. Houd de dynamiek in de toetredingsgesprekken met Oekraïne op peil te
          houden, zonder de merit-based benadering los te laten. Overweeg daarbij
          ook overgangstermijnen en gefaseerde toetreding.
     iii. Uitbreiding heeft substantiële gevolgen voor de EU en Nederland, zoals
          gevolgen voor de begroting van de EU, landbouwbeleid, besluitvorming en
          voor het vrij verkeer van werknemers. Met het oog op uitbreiding, zal ook
          de EU zelf moeten hervormen. Dat vereist lastige discussies en keuzes.
          Bereid Nederland hierop voor.
     NAVO-lidmaatschap:
     Houd vast aan een duidelijk perspectief op Oekraïens NAVO-lidmaatschap.
     Bespreek dit tijdens aankomende NAVO-toppen.
     Bilaterale veiligheidsgaranties:
     Onderzoek parallel aan het NAVO-traject en in samenwerking met landen
     met een grotere defensiecapaciteit of er aan Oekraïne bilaterale
     veiligheidsgaranties via financiële steun en wapenleveranties kunnen worden
     geboden.
Op termijn zal een nieuwe manier moeten worden gevonden om zich
te verhouden tot Rusland middels het creëren van een stabiele Europese
veiligheidsordening. De wens om agressor Rusland te isoleren wringt met
de noodzaak om lange-termijn uitdagingen aan te gaan die samenwerking
in enigerlei vorm vereisen, zoals wapenbeheersing, het tegengaan van
proliferatie van massavernietigingswapens, maar ook klimaatbeleid. Een
langetermijnperspectief is derhalve onontbeerlijk. Tegelijkertijd beleven
verschillende landen en verschillende regio’s in de wereld de oorlog in Oekraïne
verschillend.
VI. Investeer in een wereldwijd gedeelde zienswijze op de oorlog in Oekraïne
     en een gemeenschappelijke visie op een stabiele mondiale veiligheidsorde
     en rechtvaardige vrede voor de lange termijn.
     Mondiale Zuiden:
     Neem opnieuw initiatieven die de economische gevolgen van de oorlog in
     Oekraïne, zoals de effecten op energie- en voedselprijzen, beduidend en
     blijvend beperken en erken daarbij dat landen in het mondiale Zuiden
     belangrijke spelers zijn die een grotere stem in de besluitvorming hierover
     dienen te krijgen.
                                                                                    Pag. 26/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>    Mondiale veiligheid:
    Erken de groeiende kloof tussen landen in het mondiale Zuiden en het
    Westen ten aanzien van de oorlog in Oekraïne waarbij gewezen wordt op
    “dubbele standaarden” met betrekking tot de oorlog in het Midden-Oosten en
    conflicten in Afrika. Erken dat die kloof niet in het Nederlands belang is
    en werk concreet samen op het terrein van de-escalatie en vermindering van
    polarisatie. Bescherming en handhaving van de internationale rechtsorde is in
    eenieders belang.
In de ogen van de AIV dienen de drie rode draden standvastigheid, weerbaarheid
en perspectief de kern van de politieke communicatie uit te maken. Helderheid
over het langetermijnperspectief en een grotere weerbaarheid maken het mogelijk
om standvastig en actief de steun aan Oekraïne voort te zetten. Standvastigheid
vergroot op haar beurt het vertrouwen dat gedeelde perspectieven ook een
richtsnoer voor krachtige buitenlandse politiek en defensie kunnen worden.
Hoogachtend,
Prof. Bert Koenders
Voorzitter AIV
Dit advies is opgesteld door de raadsleden prof. Bert Koenders, l-gen. b.d. Jan
Broeks, dr. Dorette Corbey, Tanya van Gool, prof. dr. Luuk van Middelaar, prof. dr.
mr. Janne Nijman, drs. Bram van Ojik, mr. Henne Schuwer en prof. dr. Annelies
Zoomers; de commissieleden dr. Maarten Biermans, drs. René Cuperus, prof. dr.
Hylke Dijkstra, prof. dr. Beatrice de Graaf, gen-maj. vlgr. b.d. Theo ten Haaf, dr.
Narin Idriz, dr. Joris Larik, mr. dr. Anna-Alexandra Marhold, dr. Antony Ong’ayo
MSc, prof. dr. Frans Osinga, drs. Lionel Veer, prof. drs. Catherine de Vries, drs. Dick
Zandee, Anna van Zoest MPhil; en dr. Hans van der Jagt (raadsadviseur), Jorrit
Oppewal MSc (raadsadviseur), mr. drs. Sabine Visser (raadsadviseur), dr. Karin
Wester (raadsadviseur), Paula de Beer MSc (projectsecretaris), Ir. Shila de Vries
(projectsecretaris) ondersteund door drs. Tessa Postmus (beleidsondersteuner)
en Quinten Offenberg BA (stagiair). De Raad dankt de overige leden van de vaste
commissies van de AIV voor hun waardevolle input en feedback.
                                                                                        Pag. 27/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Eindnoten
1
   AIV (2022) De Oekraïne-oorlog als geopolitieke tijdschok. AIV briefadvies 37.
   20 oktober 2022.
2
   Ibid
3
   Zie https://news.un.org/en/story/2023/11/1143852
4
   Zie https://news.un.org/en/story/2024/01/1145567. In december 2023 stond de teller op
   10.191 doden en 19.139 gewonden onder de Oekraïense burgerbevolking,
   zie https://ukraine.un.org/sites/default/files/2024-01/Ukraine%20-%20protection%20of%20
   civilians%20in%20armed%20conflict%20%28December%202023%29_ENG_0.pdf.
   Daarbij geeft de VN aan dat het werkelijke aantal naar verwachting aanzienlijk hoger ligt
   aangezien veel slachtoffers nog niet officieel zijn bevestigd.
5
   https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html en
   https://www.reuters.com/world/us-intelligence-assesses-ukraine-war-has-cost-russia-
   315000-casualties-source-2023-12-12/. Het aantal slachtoffers op het slagveld aan
   Oekraïense zijde werd volgens bronnen geschat op 130 duizend, waarvan 17,5 duizend
   doden. Aan Russische zijde zou het aantal slachtoffers oplopen tot ruim 220 duizend
   waarvan 43 duizend doden.
6
   Zie https://storymaps.arcgis.com/stories/36a7f6a6f5a9448496de641cf64bd375 van
   het Institute for the Study of War (ISW).
7
   AIV (2023) AIV-lezing Ivan Krastev 4 september 2023.
8
   https://www.independent.co.uk/news/world/americas/us-politics/donald-trump-russia-
   ukraine-war-b2377077.html.
9
   VVD (2023) Ruimte geven. Grenzen stellen. Verkiezingsprogramma VVD 2023. p 5.
10
   PVV (2023) Nederlanders weer op 1. PVV verkiezingsprogramma 2023. p 37.
11
   In een Ipsos peiling voorafgaand aan de verkiezing werden noch Oekraïne noch defensie
   genoemd als een van de prioriteiten voor de Nederlandse kiezers: https://www.ipsos.com/
   nl-nl/peiling-verkiezingsthemas-bestaanszekerheid-als-campagnethema-draagvlak-
   monarchie
12
   https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/politiek/artikel/5424055/tweede-kamer-steun-oekraine-
   rutte-vvd-groenlinks-pvda
13
   Zie voor een overzicht van mogelijke scenario’s en doelstellingen: Deen, B., Zandee, D.
   en Dimitriu, G. (2023) Oekraïne: ‘whatever it takes’? Clingendael Policy Brief. Februari 2023.
   De auteurs pleiten voor een duidelijk besluitvormingskader.
14
   Niet-militaire aspecten en aspecten op de langere termijn, zoals wel of geen toetreding
   tot de EU en NAVO blijven hierin bewust achterwege. Deze aspecten worden in de
   volgende capita selecta wel belicht.
15
   Bepaalde internationale misdrijven die door natuurlijke personen in de oorlog tussen
   Rusland en Oekraïne worden gepleegd kunnen door het Internationale Strafhof worden
   onderzocht en berecht. Het Internationale Strafhof heeft een arrestatiebevel uitgevaardigd
   jegens Vladimir Poetin en Maria Lvova. Ze worden beiden beschuldigd van de
   oorlogsmisdaad van het onwettig deporteren van kinderen en het onwettig
   verplaatsen van kinderen vanuit bezette gebieden in Oekraïne naar Rusland,
   zie: https://www.icc-cpi.int/news/situation-ukraine-icc-judges-issue-arrest-warrants-
   against-vladimir-vladimirovich-putin-and. Zie ook CAVV (2024) De consequenties op
   de lange termijn van het oprichten van een alternatief tribunaal om de misdaad van
   agressie te berechten en andere mogelijkheden om de Russische president Poetin te
   berechten. CAVV advies nr. 45. 24 januari 2024. Het internationale strafhof behandelt
                                                                                             Pag. 28/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>   geen geschillen tussen staten. Het internationaal Gerechtshof (IGH) spreekt recht in
   juridische geschillen tussen staten. Oekraïne daagde op 26 februari 2022 Rusland
   voor het IGH (Allegations of Genocide under the Convention on the Prevention and
   Punishment of the Crime of Genocide (Ukraine v. Russian Federation: 32 States
   intervening). Op 16 maart 2022 stelde het IGH dat “de Russische Federatie onmiddellijk
   haar militaire operaties moet opschorten die zij begon op 24 februari 2022 op Oekraïens
   grondgebied.” Op 2 februari 2024 concludeerde het hof dat het rechtsmacht heeft in deze
   zaak.
16
   The Economist (2023) Ukraine’s commander-in-chief on the breakthrough he needs
   to beat Russia. The Economist. 1 november 2023.
17
   Zie Rachman, G. (2023) Ukraine and its backers need a credible path to victory.
   Financial Times, 18 december 2023.
18
   92% van de Oekraïense tarwe ging in de periode 2016-2021 naar Azië en Afrika met als
   grootste afnemers Indonesië, Filipijnen, Bangladesh, Egypte, Tunisia en Marokko.
   Zie https://www.consilium.europa.eu/nl/infographics/how-the-russian-invasion-of-ukraine-
   has-further-aggravated-the-global-food-crisis/ en https://nos.nl/artikel/2484653-afrikaanse-
   unie-wil-niet-alleen-russisch-graan-maar-ook-staakt-het-vuren-in-oekraine.
19
   Een goed academische studie naar de serie van beloften en misverstanden tussen
   Washington en Moskou in de jaren 1989-2000 – met als hoofdrolspelers eerst George
   W.H. Bush en Gorbatsjov, daarna Bill Clinton en Boris Jeltsin) is M.E. Sarotte (2021) Not One
   Inch: America, Russia and the Making of Post-Cold War Stalemate. Yale University Press.
   30 november 2021.
20
   Zie voor een overzicht van de argumenten tegen onvoorwaardelijke steun aan Oekraïne
   en hun weerlegging: Ash, T., Bohr, A., Busol, K. Giles, K., Lough, J., Lutsevych, O., Nixey,
   J., Sherr, J., Smith, S. en Wolczuk, K. (2023) How to end Russia’s war on Ukraine.
   Safeguarding Europe’s future and the dangers of a false peace. Chatnam House report,
   27 juni 2023.
21
   AIV (2022) Keuzes voor de Krijgsmacht. AIV Briefadvies 35. 4 maart 2022.
   AIV (2020) Europese veiligheid: tijd voor nieuwe stappen. AIV adviesrapport 122. 19 juni
   2020. AIV (2017) Rusland en de Nederlandse defensie-inspanningen, AIV Briefadvies 31.
   3 maart 2017.
22
    Zie Verklaring van de NAVO-top d.d 5 september 2014
23
   Zie Verklaring van de NAVO-top d.d. 11 juli 2023
24
   De AIV adviseerde hiertoe eerder in het AIV-briefadvies Keuzes voor de krijgsmacht,
   zie noot 21.
25
   De AIV adviseerde hiertoe eerder in het AIV-advies Europese veiligheid, tijd voor
   nieuwe stappen, zie noot 21.
26
   Zie Verklaring van de NAVO-top d.d. 3 april 2008
27
   https://www.euractiv.com/section/defence-and-security/news/us-germany-remain-
   reluctant-to-support-quick-ukraine-nato-accession/
28
   Artikel 10 NAVO-verdrag luidt: “De Partijen kunnen eenstemmig elke andere Europese
   Staat, welke de verwezenlijking van de beginselen van dit Verdrag kan bevorderen en kan
   bijdragen tot de veiligheid van het Noord-Atlantisch gebied, uitnodigen tot dit
   Verdrag toe te treden.” Zie https://www.nato.int/cps/en/natohq/official_texts_17120.
   htm?selectedLocale=nl
29
   La France se résout à soutenir l’adhésion de l’Ukraine à l’OTAN (lemonde.fr) en UK ‘very
   supportive’ of fast-track NATO plan for Ukraine – POLITICO
30
   “We will be in a position to extend an invitation to Ukraine to join the Alliance when Allies
   agree and conditions are met.” Zie noot 23 voor de volledige verklaring.
31
   https://assets.publishing.service.gov.uk/media/65a14a6ae96df50014f845d2/UK-Ukraine_
   Agreement_on_Security_Co-operation.pdf
                                                                                              Pag. 29/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>32
   https://www.politico.eu/article/ukraine-signs-security-pacts-with-germany-france/
33
   Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van Defensie (X) voor het jaar
   2024: https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/			
   begrotingen/2023/09/19/x-defensie-rijksbegroting-2024/x-defensie-rijksbegroting-2024.pdf
34
   Zie ook AIV Briefadvies Keuzes voor de krijgsmacht in noot 21.
35
   Zie noot 23.
36
   The 2024-2028 NATO Common Funding Resource Plan, report by the Resource Policy
   and Planning Board d.d. 31 juli 2023.
37
   Zie ook keynote speech van Voorzitter van de Europese Raad Charles Michel aan de
   European Investment Bank Group Forum 2024 d.d. 7 februari 2024.
38
   Zie OESO-richtlijnen en de Guiding Principles on Business and Human Rights van de
   Verenigde Naties (UNGP)
39
   Bondar, K. (2023) Integrating Ukraine into the West’s Defense Industrial Base.
   Carnegie Endowment for International Peace, d.d. 4 december 2023.
40
   Republic of Estonia Ministry of Defence (2023) Setting Transatlantic Defence up for
   Success: a military strategy for Ukraine’s Victory and Russia’s Defeat. Discussion Paper.
   December 2023.
41
   De AIV beoogt komend jaar een advies uit te brengen over EU-uitbreiding, zie AIV (2024)
   AIV-werkprogramma 2024-2026 d.d. 22 januari 2024.
42
   Zoals het Matra-programma of in EU-context via Technical Assistance and Information
   Exchange instrument of the European Commission (TAIEX).
43
   Verklaring van de Europese Raad in Granada d.d. 6 oktober 2023: https://www.consilium.
   europa.eu/nl/press/press-releases/2023/10/06/granada-declaration/
44
   https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/
   documentdetail/099184503212328877/p1801740d1177f03c0ab180057556615497
45
   Zie noot 63 voor het Needs Assessment van de Wereldbank d.d. 23 maart 2023 en
   Kamerbrief inzake eerste steunpakket Oekraïne 2024. Kamerstuk 36 045 nr. 172 d.d. 15
   december 2023.
46
   https://ieg.worldbankgroup.org/blog/anticipating-unintended-consequences-preparing-
   reconstruction-ukraine?utm_source=Blog&utm_medium=LinkedIn&utm_
   campaign=Ukraine_CPE en https://www.euronews.com/my-europe/2023/06/29/
   ukrainians-worried-about-corruption-as-donors-pledge-billions-to-rebuild-the-country.
47
   Åslund, A. (2023) Preparing for Ukraine’s reconstruction, Project Syndicate. 13 juni 2023.
48
   Conclusies van de buitengewone bijeenkomst van de Europese Raad d.d. 1 februari 2024.
49
   https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/oorlog-in-oekraine/nederlandse-hulp-voor-
   oekraine
50
   https://www.rvo.nl/
51
   https://www.consilium.europa.eu/nl/meetings/fac/2024/01/22/ en https://www.reuters.
   com/world/europe/eu-envoys-back-setting-aside-russian-asset-profits-ukraine-2024-01-29/
52
   https://link.springer.com/article/10.1007/s40802-023-00231-7
53
   Special Economic Measures Act: https://laws-lois.justice.gc.ca/eng/acts/S-14.5/FullText.
   html
54
   https://www.pubaffairsbruxelles.eu/eu-institution-news/ukraine-council-adopts-renewal-of-
   temporary-trade-liberalisation-and-other-trade-concessions/ en https://eu-solidarity-
   ukraine.ec.europa.eu/eu-assistance-ukraine/eu-ukraine-solidarity-lanes_en
55
   Deze paragraaf belicht de kloof in de context van de oorlog in Oekraïne. De AIV is
   voornemens een breder advies te publiceren over deze problematiek, ook los van het
   conflict. Zie noot 41 voor de link naar het AIV werkprogramma.
56
   O. Brown, A. Froggatt, N. Gozak, N. Katser-Buchkovska and O. Lutsevych (2023). The
   consequences of Russia’s war on Ukraine for climate action, food supply and energy
   security. Chatham House Research Paper. 13 september 2023.
57
   UNCTAD (2022) A Double Burden. The effects of food price increases and currency
                                                                                           Pag. 30/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>   depreciations on food import bills. UN Conference on Trade and Development.
   16 december 2022.
58
   UNCTAD (2023) Trade and Development Report 2023 Growth, Debt, and Climate:
   Realigning the Global Financial Architecture. UN Conference on Trade and Development.
   4 oktober 2023.
59
   Dat is zeker geen gegeven. Een groot aantal landen, zoals Kenia, steunden de westerse
   sancties.
60
   US Department of State (2023) Secretary Antony J. Blinken with German Foreign Minister
   Annalena Baerbock and Ukrainian Foreign Minister Dmytro Kuleba at the Munich Security
   Conference. 18 februari 2023. AIV (2002) Urgentie van een nieuwe Nederlandse
   Afrikastrategie, AIV Briefadvies 36, 14 juli 2022.
61
   https://www.nrc.nl/nieuws/2024/01/15/zwitserland-gaat-vredesconferentie-
   organiseren-over-oorlog-oekraine-a4187059?utm_source=push&utm_
   medium=topic&utm_term=20240115
62
   Bertelsmann Stiftung, EUpinions, September 2023: https://eupinions.eu/de/text/
   ukraine-trends-september-2023
63
   Ibid en Bertelsmann Stiftung, EUpinions, Maart 2023: https://eupinions.eu/de/text/
   ukraine-trends-march-2023
64
   Zie noot 7.
65
   Zo was corruptie de meest genoemde reden voor Nederlanders om in het referendum
   van 2016 tegen het associatieverdrag met Oekraïne te stemmen.
66
   Zie noot 15.
67
   https://www.nato.int/cps/en/natohq/opinions_221779.htm
68
   Zie noot 1.
69
   Volkskrant (2023) Voor moreel leiderschap moet je je een betere wereld voorstellen.
   Kan Europa dat?. 2 december 2023.
                                                                                       Pag. 31/31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>