<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>69
  Bieden en binden
  Internationalisering van R&D als beleidsuitdaging
  december 2006
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>  Colofon
  Vormgeving:       Junior beeldvorming - Zoetermeer
  Druk:             Quantes - Rijswijk
  December 2006
  ISBN 90 77005 37 4
  Verkoopprijs      € 12,50
  Auteursrecht
  Alle rechten voorbehouden. Mits de bronvermelding correct is, mogen deze uitgave of onderdelen van
  deze uitgave worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke
  toestemming van de AWT. Een correcte bronvermelding bevat in ieder geval een duidelijke vermelding van
  organisatienaam en naam en jaartal van uitgave.
2 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>  Inhoud
            Samenvatting                                                    5
  1         Context                                                        11
            1.1     Ter inleiding                                          11
            1.2     Het maatschappelijk belang van bedrijfs-R&D            14
  2         Analyse                                                        19
            2.1     Offshoring van R&D geduid: feiten, cijfers en motieven 19
            2.2     Het Nederlandse vestigingsklimaat voor R&D             33
            2.3     Nederland in de 21ste eeuw: overvloed en onbehagen     39
  3         Beleidsaanbevelingen: bieden en binden                         43
            3.1     Actiever relatiemanagement                             44
            3.2     Verduurzaming van sleutelgebieden en hot spot-beleid   48
            3.3     Vestigingsklimaat versterken                           53
  Bijlage 1         Adviesvraag                                            57
  Bijlage 2         Prioriteren en concentreren                            59
  Bijlage 3         Gesprekspartners                                       67
  Bijlage 4         Geraadpleegde literatuur                               69
  Serie uitgebrachte adviezen van de AWT                                   75
3 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>4 awt-advies nr. 69</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>  Samenvatting
  Wat betekent internationalisering van R&D voor de Nederlandse economie en voor
  de innovatiekracht van Nederland? In dit advies beantwoordt de AWT deze vraag
  .
  door te kijken naar:
      hoe we er in Nederland qua bedrijfs-R&D voorstaan: wat Nederlandse bedrijven
  .
      in het buitenland doen en buitenlandse bedrijven in Nederland, en waarom;
  .
      wat dit betekent voor de Nederlandse economie;
      welk beleid nodig is om op ontwikkelingen in te spelen en kansen te grijpen.
  Bevindingen
  De analyse benadrukt de volgende punten:
  1 Geen verplaatsing van R&D _ De grote Nederlandse bedrijven zijn niet bezig hun
      R&D-capaciteit in Nederland af te bouwen om elders vergelijkbare activiteiten te
      starten; er is geen sprake van verplaatsing. Wel bouwen ze nieuwe R&D-capa-
      citeit in andere landen op. Dat heeft vooral te maken met: i) marktkansen; ii)
      acquisities. Ook verandert wat men in Nederland doet, vanwege verschuivingen
      in taakverdeling (open innovatie) en concentratie op segmenten van hoge toege-
      voegde waarde (begin en eind van de productieketen).
  2 Consolidatie van R&D bij grote bedrijven _ De grote Nederlandse bedrijven con-
      solideren hun R&D-inspanningen in Nederland. In het algemeen is er geen spra-
      ke van groei. Toch starten deze ondernemingen de nieuwe, grensverleggende
      onderzoekslijnen (Research) vooral in Nederland. Productontwikkeling
      (Development) vestigt men vaak dichtbij productiefaciliteiten en markten _ in het
      buitenland.
  3 Flinke investeringen in R&D in het buitenland _ De grote Nederlandse bedrijven
      investeren behoorlijk in het buitenland in R&D-capaciteit. Dat is maar goed ook,
      want anders zouden ze de aansluiting op opkomende markten en op kennisont-
      wikkeling elders in de wereld missen.
  4 Macro-beeld R&D in Nederland is niet gunstig _ Binnen Nederland verrichten
      bedrijven relatief weinig R&D. Het aandeel van de acht grote multinationals in
      het totaal aan R&D in Nederland daalt. Nederland behoort in Europa niet tot de
      top in het aantrekken van buitenlandse investeringen in R&D.
  5 Vestigingscondities in Nederland redelijk goed op orde _ Internationaal opereren-
      de grote bedrijven investeren wereldwijd in R&D. Locatie wordt bepaald door
      marktperspectieven en vestigingscondities. De belangrijkste vestigingsconditie,
      vooral voor onderzoek, is toegang tot de beste breinen, zowel op de arbeids-
      markt als in de kennisinfrastructuur en binnen netwerken. Bedrijven zijn in het
      algemeen goed te spreken over de kwaliteit van en de samenwerking met de
      kennisinfrastructuur in Nederland.
5 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>  6 R&D buitenlandse bedrijven in Nederland meer kwetsbaar _ R&D binnen
      Nederlandse vestigingen van buitenlandse bedrijven is relatief kwetsbaar, vooral als
      er geconcentreerd of gereorganiseerd wordt. Binnen deze buitenlandse bedrijven
      heeft de R&D in ons land een andere positie en status dan binnen Nederlandse
      bedrijven: de Nederlandse R&D-vestiging is er één in een reeks van buitenposten.
      Er is vaak minder binding met Nederland.
  7 Echte beslissingen over R&D op corporate niveau genomen _ Veranderingen die niets
      te maken hebben met de waarde en productiviteit van de R&D-functie als zodanig,
      bijvoorbeeld in ondernemingsbestuur (corporate governance) of in eigendom (acquisi-
      tie en desinvesteringen, private equity, lokale klanten of productiecapaciteit) kunnen
      invloed hebben op ondernemingsstrategie, R&D-investeringen en locatiebeslissingen.
  8 Meer beleidsconcurrentie _ Er ontwikkelt zich steeds meer concurrentie tussen lan-
      den binnen Europa om bedrijfs-R&D aan te trekken (onshoring van R&D).
      Nederland is hier de goede weg ingeslagen om zich te positioneren en om bedrij-
      ven actief aan te trekken, maar er is nog ruimte voor verdere verbetering.
  Aanbevelingen
  Per saldo meent de AWT dat we ons niet direct zorgen hoeven te maken over R&D-
  offshoring, maar dat er wel het een en ander dient te gebeuren om Nederland in de
  toekomst aantrekkelijk te houden als vestigingsplaats voor R&D en om bedrijfs-R&D
  hier naartoe te halen en vast te houden. Er is een publiek belang gemoeid met
  bedrijfs-R&D: er zijn kennisspillovers en netwerkeffecten. Hier ligt een taak voor de
  overheid. Vestigingscondities moeten op orde zijn, maar om in Europa tot de top te
  behoren, moeten we meer doen. Enerzijds pleiten we voor een actiever beleid en
  anderzijds voor heldere keuzes. Dit leidt tot de volgende aanbevelingen:
  1.           Actief relatiemanagement
  De AWT beveelt de Minister van Economische Zaken aan om een meer directe relatie
  tot in Nederland gevestigde grote en middelgrote bedrijven te ontwikkelen. Denk
  daarbij niet alleen aan bedrijven van Nederlandse maar vooral ook van buitenlandse
  .
  oorsprong. Hij adviseert de Minister om:
      Nauwkeurig in kaart te brengen welke kennisintensieve bedrijven in Nederland
  .
      actief zijn en hoe ze lokaal zijn ingebed.
      Directer met deze bedrijven te communiceren.
        - Zorg dat bedrijven met knelpunten bij de overheid terecht kunnen; neem ook
            zelf het initiatief tot contact; weet wat bij bedrijven speelt.
        - Geef binnen publiek-privaat gefinancierde innovatieprojecten vanuit de
            overheid inhoud aan de makel- en schakelfunctie om bedrijven, met name de
            kleinere en de buitenlandse, te helpen de weg te vinden naar partners,
            kennis en financieringsbronnen.
6 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>        - Zorg dat overheden niet op een rigide en mechanische manier regels
            toepassen, maar met bedrijven in gesprek gaan over de interpretatie en
            toepassing van regels.
        - Betrek bestuurders van bedrijven bij maatschappelijke ontwikkelingen en
            overheidsbeleid, bijvoorbeeld langs de weg van sociale netwerken, publieke
  .
            nevenfuncties en verzoeken om advies.
      Bedrijven in een vroeg stadium bij de planning van overheidsprojecten te betrek-
      ken. Identificeer maatschappelijke opgaven voor de toekomst waarvoor de over-
      heid een verantwoordelijkheid draagt en waarvoor innovatie nodig is. Ga daar-
      over het gesprek met in Nederland gevestigde bedrijven aan ruim voordat het uit-
  .
      zetten van contracten aan de orde is.
      De mogelijkheden te gebruiken die overheidsaankoopmacht biedt (bijvoorbeeld
      op markten voor gezondheidszorg en medicijnen, energie en milieu, transport en
      logistiek, veiligheid en e-government) om onderzoek en innovatie in Nederland te
      stimuleren. Bevorder dat met grote concessies of overheidscontracten met bui-
  .
      tenlandse ondernemingen ook R&D naar Nederland meekomt.
      Pal te gaan staan voor de in Nederland gevestigde bedrijven, ook die van buiten-
      landse oorsprong. Wees trots op wat we hebben en draag dat ook uit in interna-
      tionale fora. Steun bedrijven in hun activiteiten op internationale markten.
  2.           Verduurzaming van sleutelgebieden- en hot spot-beleid
  De AWT beveelt de Minister van Economische Zaken aan om de sleutelgebiedenaan-
  pak door te zetten en te verduurzamen. Hij adviseert hem in dat verband vooral de
  .
  volgende punten ter harte te nemen:
      Veranker de sleutelgebiedenaanpak als een hoofdelement van het innovatiebeleid
      voor de komende jaren en communiceer dit langjarig commitment in de richting
      van bedrijfsleven en kennisinstellingen. Zorg dat de financiering van het sleutel-
      gebiedenbeleid een structureel karakter krijgt. Zorg voor afstemming tussen de
      sleutelgebiedenaanpak en initiatieven op Europees niveau, bijvoorbeeld
  .
      Technology Platforms.
      Ondersteun en stimuleer samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en
      Wetenschap de totstandkoming van hot spots van innovatieve bedrijvigheid.
        - Voer een actief beleid om kennisintensieve buitenlandse bedrijven naar
            Nederland te halen. Richt deze werving op kennisintensieve ondernemingen
            binnen sleutelgebieden _ schiet niet met hagel maar met scherp. Zet de
            daartoe reeds door de Directie Buitenlandse Investeringen in Nederland
            (DBIN) ingeslagen weg versterkt door. Zorg hierbij voor een betere
            afstemming tussen de activiteiten van DBIN en die van regionale en
            supranationale organisaties.
        - Verbreed de taakopdracht van de Technisch Wetenschappelijk Attachés
            (TWA's): zet hen niet alleen in voor het signaleren en rapporteren van
            technologische ontwikkelingen, maar richt hun aandacht ook op
            ontwikkelingen in de (toegepaste) wetenschappen. Geef hen meer een
7 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>            makel- en schakelfunctie tussen Nederlandse en buitenlandse bedrijven en
            kennisinstellingen.
        - Faciliteer het ontstaan van hot spots door het bieden van goede infra-
            structurele voorzieningen, het oplossen van problemen in de ruimtelijke
  .
            planning en het garanderen van goede (internationale) bereikbaarheid.
      Zorg in samenspraak met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
      voor samenhang in de aansturing van het onderzoeksbestel (focus en massa) en
      de ontwikkeling van sleutelgebieden.
        - Bouw samen met OCW en met steun van NWO verder aan centres of excel-
            lence in R&D binnen sleutelgebieden, onder andere in de vorm van
            Technologische en Maatschappelijk Topinstituten (TTI's en MTI's). Zoek daar
            bij de niches op waarin de combinatie van sterktes in het bedrijfsleven in
            Nederland en in kennisinstellingen samenkomen. Houd de aandacht op
            voldoende focus en specialisatie vast.
        - Stimuleer in dat verband kennisinstellingen intensiever om het gesprek met
            bedrijven aan te gaan over hun profiel, leerstoelenplan en onderzoeksagenda.
  3.           Vestigingscondities verder versterken
  De AWT adviseert de Ministers van Economische Zaken en van Onderwijs, Cultuur
  .
  en Wetenschap om urgent specifiek aandacht te schenken aan de volgende punten:
      Houd de kwaliteit van de kennisinfrastructuur op topniveau.
      Hiervoor is vooral nodig dat er meer in fundamenteel en strategisch onderzoek
      wordt geïnvesteerd en dat de ruimte voor vrij onderzoek binnen kennisinstellin-
      gen voldoende wordt gewaarborgd. Om dit te doen, is het noodzakelijk de beste
      wetenschappers ruimer van middelen te voorzien en om deze middelen meer
  .
      vanuit een langetermijnperspectief toe te wijzen.
      Verbeter de aansluiting tussen publiek en privaat onderzoek.
      Een goede aansluiting tussen publiek en privaat onderzoek begint aan het begin
      van onderzoekstrajecten. Stimuleer daarom een intensievere communicatie tus-
      sen kennisinstellingen en bedrijven over wederzijdse onderzoeksinteresses en
  .
      onderzoeksagenda's en bevorder het gesprek over profilering van leerstoelen.
      Stimuleer kennistransfer.
      Het is van belang tot een betere kennistransfer en kennisexploitatie vanuit onder-
      zoeksinstellingen en universiteiten te komen, met name door mobiliteit van
      onderzoekers tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven te bevorderen. Zet meer
      in op kennisverspreiding door mobiliteit ('kennis op pootjes'). Maak het bijvoor-
      beeld voor onderzoekers aantrekkelijker om bij commerciële kennisexploitatie
  .
      betrokken te zijn en stimuleer ondernemerschap.
      Houd de beschikbaarheid van voldoende hoog gekwalificeerd personeel op peil,
      in het bijzonder in bètarichtingen.
      Veel bedrijven maken zich nu al een reeks van jaren zorgen over de toekomstige
      beschikbaarheid van bèta's, van hoogopgeleid technisch-wetenschappelijk personeel.
8 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>      Dat is een probleem: bedrijven zien hierin een belangrijke zwakte van ons vestigings-
      klimaat. De AWT deelt de zorgen van het bedrijfsleven op dit punt. Voor de korte ter-
      mijn moet de immigratie van kenniswerkers (en hun familie) vergemakkelijkt worden,
      zowel voor een lang als voor een kort verblijf. Met het oog op de langere termijn
      moet het beleid om jongeren te stimuleren te kiezen voor bètaopleidingen worden
  .
      geïntensiveerd.
      Lever een internationaal concurrerend pakket aan publieke ondersteuning voor
      private R&D.
      Evalueer de ondersteuningsfaciliteiten voor bedrijfs-R&D voortdurend in het licht
      van internationale ontwikkelingen. Maak wijs gebruik van de met ingang van
      2007 verruimde staatssteunregels van de EU. Bevorder dat de invoering van een
      verlaagd belastingtarief voor royaltyinkomsten uit licenties (R&D-box) wordt door-
      gezet. Heroverweeg de invoering van een kredietinstrument ter financiering van
      bedrijfs-R&D met voorwaardelijke terugbetalingscondities. Ga door met het
      terugdringen van administratieve lasten en bevorder binnen uitvoeringsorganisa-
      ties van de overheid een cultuur van constructief omgaan met regels.
9 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>10 awt-advies nr. 69</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                     1   1.1
                                       Context
                                       Ter inleiding
Zorgen over verplaatsing In Het Financieele Dagblad van 15 oktober 2002 staat een artikel onder de veront-
               van R&D   rustende kop: "Philips geeft onderzoek in Nederland nog 15 jaar", met daaronder
                         "Na de handjes verdwijnen ook de brains". Het betreft een interview met de Chief
                         Technology Officer (CTO) van Philips. De CTO laat weten nu nog redelijk tevreden te
                         zijn over de huidige situatie van R&D in Nederland, maar zich zorgen te maken over
                         de toekomst. Hij betwijfelt of het land op lange termijn de concurrentie aankan die
                         ontstaat door de daadkrachtige aanpak van andere overheden zoals die van Ierland,
                         Schotland en Singapore. Hij pleit voor duidelijker keuzes en proactieve, gerichte
                         investeringen in geselecteerde technologiegebieden.
                         Deze waarschuwingen doen een beeld opdoemen van een wereldeconomie waarin
                         grote bedrijven foot loose zijn geworden. Met elkaar verwikkeld in een mondiale
                         concurrentieslag, brengen ze hun investeringen naar de locaties waar de beste brei-
                         nen ter wereld te vinden zijn. Unieke kennis is immers voor veel bedrijven de voor-
                         naamste bron van concurrentiekracht en toegevoegde waarde. De ontwikkeling van
                         deze kennis vindt niet langer alleen in de VS of Europa plaats. Nieuwe kenniscentra
                         waar men de grenzen van ons weten verlegt en men nieuwe toepassingen van
                         kennis tot stand brengt, ontstaan momenteel wereldwijd, met name in opkomende
                         economieën in Azië zoals China en India en in de nieuwe lidstaten van de Europese
                         Unie. Dit resulteert momenteel in een verdere internationalisering van R&D binnen
                         grote bedrijven.
                         Adviesvraag
  Wat betekent het voor  Hoe accuraat is het hierboven geschetste beeld? Wat gebeurt er precies in de
             Nederland?  Nederlandse praktijk en hoe kunnen we daar het best mee omgaan? Het Ministerie
                         van Economische Zaken heeft de AWT gevraagd wat deze internationalisering van
                         R&D betekent voor de Nederlandse economie en voor de innovatiekracht van
                         Nederland. De AWT poogt in dit advies deze vraag te beantwoorden door de vol-
                         .
                         gende kwesties te adresseren:1
                             Hoe staan we er in Nederland voor waar het gaat om internationalisering van
                             R&D? Wat doen Nederlandse bedrijven in het buitenland op het gebied van R&D
                             en wat doen buitenlandse bedrijven in Nederland? Wat drijft de dynamiek die we
                         .
                             waarnemen?
                             Wat is de betekenis hiervan voor de ontwikkeling van de Nederlandse economie?
                             Wat impliceert internationalisering van R&D voor de richting die we zouden
                         1    Zie bijlage 1 voor de volledige tekst van de adviesvraag.
                      11 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                       moeten opgaan, willen we onze ambities waarmaken? Kan ons land bedrijven
                                   .
                                       voldoende bieden en binden?
           Vraagt het om beleid?       Met welk beleid kan de gewenste ontwikkeling het best worden ondersteund?
                                       Hoe kan Nederland als land profiteren van de toename in de internationale
                                       mobiliteit van kennis en expertise en het ontstaan van kenniscentra elders?
                                   Definities en invalshoek
Internationalisering is offshoring Internationalisering van R&D is een kwestie van offshoring en onshoring. Onder
                    én onshoring   offshoring verstaan we verplaatsing naar het buitenland; onshoring is het spiegel-
                                   beeld van offshoring. Het kan bij offshoring gaan om verplaatsing in eigen beheer
                                   (inhouse offshoring) of om uitbesteding (outsourced offshoring). De keuze tussen
                                   investeren en produceren in eigen beheer enerzijds en uitbesteding anderzijds is
                                   een klassieke make or buy beslissing. De uitkomst daarvan wordt door de relatieve
                                   risico's en kosten van 'markt' versus 'management' bepaald (transactiekosten versus
                                   beheerskosten). De gevolgen van beide vormen van offshoring voor internationale
                                   handelsstromen en werkgelegenheid zijn vergelijkbaar.
                                   Strikt genomen gaat het bij offshoring om verplaatsing van een bestaande activiteit:
                                   in het buitenland wordt iets geopend of ingekocht, en tegelijkertijd wordt hier iets
                                   gesloten of afgestoten. Het is dat laatste, het verlies van binnenlandse activiteit en
                                   banen, dat leidt tot alarmerende berichten in de krant en gevoelens van onbeha-
                                   gen. Echter, ook als Nederlandse bedrijven zich elders in de wereld ontwikkelen
                                   zonder in Nederland af te bouwen, roept dat vragen op omtrent de economische
                                   condities in eigen land.
  Na offshoring van productie nu   Offshoring van productie is een bekend verschijnsel: fabrieken in Nederland worden
     ook van diensten en kennis-   gesloten en de productie wordt verplaatst naar Oost Europa of naar Azië.
                    ontwikkeling   Offshoring van diensten neemt de laatste jaren ook een vlucht (zie onderstaand
                                   kader). Hoe zit het in dit verband met offshoring van kennisontwikkeling?
                                   Offshoring: The Next Industrial Revolution?
                                   Aan de toename van offshoring liggen twee oorzaken ten grondslag. Ten eerste,
                                   internationale specialisatie in productie en handel vinden plaats op basis van com-
                                   paratieve voordelen. De meeste comparatieve voordelen zijn niet het gevolg van
                                   natuurlijke omstandigheden maar van menselijke inspanningen en investeringen in
                                   het verleden. Comparatieve voordelen verschuiven in de loop van de tijd tengevolge
                                   van investeringen en leerprocessen. Daarmee veranderen ook patronen van speciali-
                                   satie in de wereld en handelsstromen. Dit is een bekend verschijnsel. Ten tweede,
                                   en dit is een fenomeen van de laatste tijd, het spectrum van producten die interna-
                                   tionaal verhandelbaar zijn, breidt zich gestaag uit. Vroeger was verhandelbaar wat
                                   in een doos gestopt en in een schip geladen kon worden. Tegenwoordig is ook te
                                   verhandelen wat door een draad kan worden gestuurd. Daarmee zijn naast goede-
                                12 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>   ren ook veel diensten internationaal te vermarkten. Dat betreft met name diensten
   met een 'onpersoonlijk' karakter, waarvoor direct fysiek contact niet nodig is. De
   tweede factor is wellicht belangrijker dan de eerste: een veel groter deel van de
   economie staat nu bloot aan internationale concurrentie dan vroeger het geval was.
   Waar vroeger alleen productiemedewerkers in de maakindustrie de concurrentie van
   goedkope arbeidskrachten in lagelonenlanden ervoeren, concurreren nu ook steeds
   meer werknemers die diensten leveren direct met mensen in andere landen. Het
   gaat daarbij niet per se om banen voor laagopgeleiden: "Many people blithely assu-
   me that the critical labor-market distinction is, and will remain, between highly edu-
   cated (or highly skilled) people and less-educated (or less-skilled) people _ doctors
   versus call-center operators, for example. The supposed remedy for the rich coun-
   tries, accordingly, is more education and a general 'upskilling' of the work force.
   But this view may be mistaken. Other things being equal, education and skills are,
   of course, good things; education yields higher returns in advanced societies, and
   more schooling probably makes workers more flexible and more adaptable to chan-
   ge. But the problem with relying on education as the remedy for potential job losses
   is that 'other things' are not remotely close to equal. The critical divide in the future
   may instead be between those types of work that are easily deliverable through a
   wire (or via wireless connections) with little or no diminution in quality and those
   that are not. And this unconventional divide does not correspond well to traditional
   distinctions between jobs that require high levels of education and jobs that do not.
   A few disparate examples will illustrate just how complex _ or, rather, how untradi-
   tional _ the new divide is. It is unlikely that the services of either taxi drivers or airli-
   ne pilots will ever be delivered electronically over long distances. The first is a 'bad
   job' with negligible educational requirements; the second is quite the reverse. On
   the other hand, typing services (a low-skill job) and security analysis (a high-skill job)
   are already being delivered electronically from India _ albeit on a small scale so far.
   Most physicians need not fear that their jobs will be moved offshore, but radiolo-
   gists are beginning to see this happening already. Police officers will not be replaced
   by electronic monitoring, but some security guards will be. Janitors and crane ope-
   rators are probably immune to foreign competition; accountants and computer pro-
   grammers are not. In short, the dividing line between the jobs that produce services
   that are suitable for electronic delivery (and are thus threatened by offshoring) and
   those that do not does not correspond to traditional distinctions between high-end
   and low-end work."
   (Uit: Alan S. Blinder, Offshoring: the next Industrial Revolution?, Foreign Affairs, vol. 85, nr. 2, March / April 2006).
   Afbakening
   Economische integratie en technologische ontwikkeling leiden tot een voortgaande
   internationalisering van onze economie. Dit komt tot uiting in een toename van de
   internationale handel en een groei van de in- en uitgaande stromen van directe bui-
   tenlandse investeringen. Verplaatsing van economische activiteiten is hier een onder-
13 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                  deel van. Over verplaatsing van bedrijfsactiviteiten vanuit Nederland in het algemeen,
                                  niet specifiek R&D, is begin 2005 een aantal publicaties verschenen; voor het algeme-
                                  ne beeld verwijzen we hiernaar.2 In dit advies beperken we ons tot ontwikkelingen op
                                  het terrein van R&D-activiteiten door bedrijven. We kijken daarbij breder dan alleen
                                  naar R&D-offshoring in zin van daadwerkelijke verplaatsing van activiteiten. We rich-
                                  ten onze blik op de groei en krimp van binnenlandse en buitenlandse R&D-centra.
   We kijken naar offshoring en   De internationalisering van bedrijven heeft uiteraard twee kanten. Zoals Nederlandse
                       onshoring  bedrijven voor bepaalde activiteiten hun oog op China en India kunnen laten vallen,
                                  zo kunnen buitenlandse ondernemingen aantrekkelijke perspectieven in Nederland
                                  ontwaren _ mits we deze weten te bieden. We kijken daarom in dit advies zowel
                                  naar Nederlandse ondernemingen die elders R&D-vestigingen hebben als naar bui-
                                  tenlandse bedrijven met R&D-vestigingen hier. Aandacht voor onshoring is vanuit een
                                  beleidsperspectief heel belangrijk. Waar beleid gericht op offshoring van R&D vanuit
                                  Nederland niet meer dan reactief kan zijn, trachtend het proces te accommoderen,
                                  kan beleid gericht op onshoring actief van karakter zijn. Om deze reden besteden we
                                  in dit advies dan ook ruim aandacht aan de kansen die onshoring kan bieden, aan
                                  de voorwaarden waaraan daarvoor moet zijn voldaan en aan het beleid dat deze
                                  voorwaarden kan helpen creëren.
                                  Aard van het advies en aanpak
Internationalisering is een kans! Met dit advies legt de AWT een analyse van de tendens tot internationalisering van
                                  R&D in het bedrijfsleven op tafel en geeft hij een duiding van de betekenis hiervan
                                  voor de Nederlandse economie. De AWT beschouwt internationalisering als een uit-
                                  daging en een kans voor Nederland. De geformuleerde beleidsaanbevelingen zijn
                                  erop gericht deze kans te grijpen.
                                  Ter voorbereiding van dit advies heeft de AWT literatuurstudie verricht, waarbij dank-
                                  baar gebruik is gemaakt van het uitgebreide en gedegen onderzoek dat in de afge-
                                  lopen jaren door medewerkers van het Ministerie van Economische Zaken zelf is ver-
                                  richt. Daarnaast zijn interviews gehouden, onder meer met directeuren R&D van de
                                  zeven grootste Nederlandse bedrijven op R&D-gebied en van een aantal buitenlandse
                                  bedrijven die in Nederland R&D verrichten.3
                                  1.2           Het maatschappelijk belang van bedrijfs-R&D
 Waarom willen landen bedrijfs-   Dit advies gaat over de vraag welk beleid een land kan voeren om in te spelen op
      R&D binnen hun grenzen?     en zo mogelijk baat te hebben bij internationalisering van R&D door bedrijven.
                                  Bedrijven investeren in R&D ten behoeve van innovatie van hun eigen producten en
                                  2    Zie Gorter, Tang en Toet (CPB, 2005), Haverhals et al. (Berenschot, 2004), Poort, Zijderveld en Brouwer (SEO, 2004),
                                       Ministerie van Economische Zaken (januari 2005).
                                  3    Zie bijlage 3 voor een lijst van gesprekspartners en bijlage 4 voor een lijst van gebruikte literatuur.
                              14  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                    processen. Ze kiezen daarvoor de plek die voor hen het gunstigst uitpakt. Landen
                                    willen graag een aantrekkelijke vestigingsplaats voor R&D door bedrijven zijn. Het
                                    bedrijfsbelang in dezen is evident, maar waarom willen landen eigenlijk bedrijfs-R&D
                                    binnen hun grenzen? Hoe groot is de betekenis van bedrijfs-R&D voor de nationale
                                    economie? Waarom is het in het Nederlandse belang dat bedrijven R&D in
                                    Nederland verrichten? Het werkgelegenheidsbelang is klein. Het gaat hier dan wel
                                    om hoogwaardige werkgelegenheid, om relatief goedbetaalde banen, met ook nog
                                    enige uitstralingseffecten (per hoger opgeleide ontstaan gemiddeld twee banen
                                    voor lager opgeleiden), maar het betreft kleine aantallen. Werkgelegenheid binnen
                                    een R&D-afdeling valt in het algemeen in het niet bij werkgelegenheid in andere
                                    bedrijfsfuncties als productie, marketing en distributie, administratie en financiën.
                                    Het vestigen van bedrijfs-R&D hoeft ook niet te betekenen dat de directe vruchten
                                    daarvan de lokale economie ten goede komen. De beste plek voor R&D hoeft niet
                                    de beste voor productie te zijn. Resultaten van kennisontwikkeling op de ene plaats
                                    kunnen productief worden aangewend op een andere. Wat levert het een land op
                                    dat de kennisontwikkeling juist daar plaatsvindt?
Bedrijfs-R&D gaat met diverse       De AWT meent dat het voor Nederland van groot belang is dat bedrijven hun R&D
      externe effecten gepaard      binnen onze landsgrenzen verrichten. Ter onderbouwing van dit standpunt, wijst hij op
                                    .
                                    drie zaken:
                                    .
                                        Het belang van bedrijfs-R&D overstijgt het individuele bedrijf;
                                    .
                                        Sterke industriële bedrijven zijn belangrijk voor de Nederlandse economie als geheel;
                                        Lokale bedrijfs-R&D is belangrijk voor kennissysteem en samenleving.
                                    Het belang van bedrijfs-R&D overstijgt het individuele bedrijf
    Bedrijfs-R&D leidt tot locale   R&D gaat gepaard met lokale positieve externe effecten. R&D levert nieuwe kennis
              kennisspillovers, ... en inzichten op. Bedrijven schermen deze kennis niet volledig af _ willen dat vaak
                                    niet en zijn daar ook niet toe in staat. Een belangrijk deel van de geproduceerde
                                    kennis slaat neer in de (naaste) omgeving van het bedrijf, bij partners van allerlei aard
                                    en bij concurrenten.4 Vooral impliciete kennis (tacit knowledge) komt via sociale inter-
                                    actie, professionele netwerken en arbeidsmobiliteit terecht in lokale netwerken. Dit
... vooral bij open innovatie, ...  geldt a forteriori bij open innovatie. De maatschappelijke baten overstijgen dus de pri-
                                    vate baten. Dat is een reden om bedrijven te stimuleren R&D te verrichten.5
                                    4    Zie bijvoorbeeld Jacobs, Nahuis en Tang (2002) voor een schatting van de omvang van R&D-spillovers. Zij vinden signifi-
                                         cante spillovereffecten: de elasticiteit van de totale factorproductiviteit (TFP) met betrekking tot R&D schatten ze op 37%
                                         waar het gaat om R&D binnen de eigen sector, 15% waar het gaat om andere binnenlandse sectoren en 3% in geval
                                         van buitenlandse R&D. Meer R&D versnelt ook de adoptie van buitenlandse technologieën.
                                    5    Hoe groot in dit kader de relevante lokale omgeving is, verschilt van geval tot geval. Onderzoek van het Ruimtelijk
                                         Planbureau (Ponds en Van Oort, 2006) naar samenwerkingsrelaties wijst uit dat: "samenwerking tussen universiteiten en
                                         bedrijven met name een nationale oriëntatie [kent], terwijl samenwerking tussen universiteiten en overheidsinstellingen
                                         in Nederland plaatsvindt op regionaal of lokaal niveau. Samenwerking tussen dezelfde soort organisaties, zoals tussen
                                         universiteiten onderling, heeft juist een sterk internationaal karakter." Beugelsdijk en Cornet (2001) concluderen: "There
                                         is now compelling evidence that R&D is in particular good for local economic growth, since knowledge spillovers tend to
                                         be bounded by distance. But how local is local? […] We find that proximity does not promote industrial knowledge spill-
                                         overs within the Netherlands, nor spillovers from all-discipline universities. But we do find that distance limits spillovers
                                         from universities of technology." Zowel de nationale oriëntatie van veel bedrijven waar het gaat om kennisontwikkeling
                                         als het belang van regionale samenwerking werden in onze gespreksronde herhaaldelijk bevestigd.
                               15   awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                     Daarnaast is R&D een sleutel tot kennis, de leverancier van het toegangsbewijs tot de
                                     netwerken waar de benodigde kennis wordt ontwikkeld, gedeeld, verhandeld en pro-
                                     ductief wordt aangewend. Zonder binnenlandse R&D verliest een land zijn absorptie-
                                     capaciteit, mist het de aansluiting op nieuwe technische en economische ontwikkelin-
                                     gen en komt het in een afhankelijkheidspositie ten opzichte van buitenlandse bedrij-
                                     ven en van andere landen terecht _ zonder R&D geen plaats onder de koplopers.6
... en is een bron van dynamiek en   Als het gaat om het belang van binnenlandse bedrijfs-R&D voor landen, dan is in de
           een sleutel tot netwerken loop van de tijd het accent gaan verschuiven van R&D als bron van productiviteits-
                                     ontwikkeling en van toegevoegde waarde naar R&D als bron van dynamiek en toe-
                                     gang tot kennisnetwerken en tot kennis aan de grenzen van het wereldwijde weten
                                     en kunnen. Dit is mede het gevolg van de transformatie van gesloten naar open syste-
                                     men van innovatie en van de verdere ontwikkeling van markten voor technologie. Een
                                     belangrijke reden om bedrijven te stimuleren om R&D binnen onze grenzen te verrich-
                                     ten, is het bevorderen van dynamiek in economie en samenleving en het zekerstellen
                                     van de toegang tot markten, netwerken en elders geproduceerde kennis.
                                     Sterke industriële bedrijven zijn belangrijk voor de Nederlandse
                                     economie als geheel
   De industrie vervult een sleutel- Een land is gebaat bij sterke, innovatieve bedrijven. Wanneer we de blik richten op
        functie binnen de economie   formele R&D, dan kijken we vrijwel uitsluitend naar industriële bedrijven.
                                     Dienstensectoren, ongeveer driekwart van de Nederlandse economie, doen immers
                                     nauwelijks aan R&D in de strikte zin van het woord. Het belang van de industriële
                                     sector is echter groter dan het aandeel ervan in de Nederlandse economie doet ver-
                                     moeden. Ten eerste is een belangrijk deel van de dienstensector afhankelijk van de
                                     industrie. Waar de omvang van de industrie in termen van toegevoegde waarde en
                                     werkgelegenheid ongeveer 15% van de Nederlandse economie is, is de omvang van
                                     de aanverwante diensten zo'n 33%.7 Grote industriële bedrijven fungeren vaak als
           Grote bedrijven fungeren  anchor tenant (zie kader hieronder). Ten tweede is de productiviteitsstijging in dien-
              vaak als anchor tenant sten voor een substantieel deel het gevolg van het gebruik van nieuwe productie-
                                     middelen die door de industrie worden geleverd en zijn er kennisspillovers van
                                     bedrijfs-R&D naar diensten.8 Ten derde komt 70% van onze exportinkomsten voor
                                     rekening van de industrie en de landbouw.9 Zonder deze substantiële goederenex-
                                     port zou onze diensteneconomie niet kunnen functioneren.
                                     6    Ook de Raad van Economisch Adviseurs (REA) pleit er in zijn advies van eind 2005 "De onbetwistbare noodzaak van
                                          meer onderzoek, onderwijs en ondernemerschap" voor dat Nederland zichzelf transformeert van imitator ('catching up')
                                          naar koploper. Daartoe moet Nederland inzetten op onderwijs en onderzoek, en daarnaast de betwistbaarheid van mark-
                                          ten waarborgen en ruimte bieden aan innovatieve (kleine) bedrijven ('uitdagers').
                                     7    Tot deze 'aanverwante diensten' worden hier de sectoren energie en water, post en communicatie, bouw, vervoer, finan-
                                          ciële en zakelijke dienstverlening gerekend (zie de Industriebrief van het Ministerie van Economische Zaken, oktober
                                          2004).
                                     8    Zie Jacobs, Nahuis en Tang (2002) voor empirische schattingen van de omvang van deze spillovers op basis van
                                          Nederlandse data.
                                     9    Cijfers betreffende 2005, uitvoer van goederen uit productie (dus exclusief wederuitvoer), uitvoer van diensten: CBS stat-
                                          line.
                                  16 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>   De anchor tenant hypothese
   De klassieke anchor tenant is een warenhuis in een winkelcentrum (denk bijvoor-
   beeld aan een shopping mall aan de rand van een stad met een groot warenhuis
   met een bekende naam, naast allemaal kleine winkeltjes). Dit warenhuis trekt
   bezoekers aan die vervolgens ook winkelen bij de kleinere en minder bekende win-
   kels in het complex. Een anchor tenant heeft daarmee een extern effect dat ten
   goede komt aan de andere winkels.
   Onderzoek heeft uitgewezen dat een vergelijkbaar effect optreedt in locale netwer-
   ken van ondernemingen die investeren in R&D.10 Een anchor tenant is in deze con-
   text een grote onderneming die zwaar investeert in R&D. Het blijkt dat de aanwe-
   zigheid van een anchor tenant het functioneren van het locale innovatiesysteem sti-
   muleert, bijvoorbeeld zodanig dat academische kennis beter wordt geabsorbeerd.
   Kleine bedrijven in de buurt van een anchor tenant blijken bijvoorbeeld veel meer
   vindingen te octrooieren dan bedrijven die geen anchor tenant in de omgeving heb-
   ben, zelfs op terreinen van technologische ontwikkeling waarop de anchor tenant
   zelf slechts een verwaarloosbare onderzoekscapaciteit heeft. De verklaring voor de
   positieve invloed zit dan ook niet in het feit dat er specifieke kennisspillovers zijn.
   .
   Het belang van de anchor tenant is indirect:
       Grote bedrijven werken vaak op allerlei manieren samen met lokale universitei-
       ten: ze participeren in onderzoeksprojecten, ze werken met studenten, rekruteren
       personeel, huren docenten in als consultant, et cetera. Op die manier bevorderen
   .
       ze de commerciële aanwending van academische kennis.
       Grote bedrijven bevorderen het functioneren van markten die nodig zijn voor het
       doorstromen van nieuwe technologie. Ze zorgen voor meer vraag op de lokale
       arbeidsmarkt voor onderzoekers en onderzoeksmanagers, ze ontwikkelen sociale
       netwerken met toeleveranciers, afnemers en andere partners, ze oefenen vraag
       uit naar allerlei dienstverlening, bijvoorbeeld op het gebied van intellectueel
       eigendom, technologiegeoriënteerde marketing, HRM-services. Kleinere bedrijven
       profiteren van het feit dat deze markten in een zekere omvang tot stand komen
   .
       (market thickening).
       Grote bedrijven investeren vaak in een brede portfolio van innovatieprojecten.
       Niet alle technologische toepassingen die hieruit komen worden door het bedrijf
       zelf vervolgens op de markt gebracht. Kleinere bedrijven in de buurt nemen dit
       soms voor hun rekening en zorgen daarmee voor commerciële exploitatie van
   .
       lokaal gegenereerde kennis.
       Grote bedrijven oefenen tenslotte vaak een belangrijke rol uit als afnemer van
       innovatieve producten en diensten. Ze kopen onder andere licenties en advies-
       diensten, en soms hele bedrijven. Ze bundelen vaak ook innovaties die ze van
       toeleveranciers betrekken in bestaande of nieuwe producten.
   10   Agrawal, A. and Cockburn, I.M., The anchor tenant hypothesis: exploring the role of large, local, R&D-intensive firms in
        regional innovation systems, International Journal of Industrial Organization 21 (2003) 1227-1253.
17 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                          Kortom, anchor tenants spelen een kritische maar indirecte rol in het stimuleren van
                          bedrijfs-R&D en in het laten stromen van kennis tussen universiteiten en bedrijven _
                          tenminste in de VS. Nederland heeft met zijn acht grote industriële bedrijven even-
                          zoveel potentiële anchor tenants in huis, waarvan sommigen door de ontwikkeling
                          van een onderzoekscampus het anchor tenant effect ook nog zouden kunnen ver-
                          sterken.
                          Lokale bedrijfs-R&D is belangrijk voor kennissysteem en samenleving
      Bedrijfs-R&D is een Bedrijfs-R&D genereert kennisspillovers en speelt een belangrijke rol in de absorptie
essentieel element van de van buitenlandse kennisspillovers. Daarmee vervult de industrie niet alleen een bin-
     kennisinfrastructuur dende functie in het weefsel van de nationale economie, maar neemt de bedrijfs-
                          R&D ook een verbindende plek in de kennisontwikkeling in ons land in. Als de
                          bedrijfs-R&D binnen Nederland verdwijnt, dan valt de motivatie achter veel van het
                          technisch-wetenschappelijk onderwijs en het publieke onderzoek weg. Waarom lan-
                          ger mensen opleiden en onderzoek verrichten, als mensen noch ideeën nog kunnen
                          landen in het lokale bedrijfsleven? Het afkalven van de bedrijfs-R&D in Nederland
                          zou leiden tot een domino-effect waarbij Nederlandse kennisinstellingen de aanslui-
                          ting met de toepassing verliezen, de financiële basis van het publieke onderzoek
                          wordt uitgehold en expertise en mensen naar het buitenland vertrekken. Daarmee
                          zou de samenleving als geheel tekort worden gedaan.
                       18 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                        22.1
                                        Analyse
                                        Offshoring van R&D geduid: feiten, cijfers en
                                        motieven
Internationalisering van Alle grote van origine Nederlandse multinationals hebben R&D-afdelingen in het
       R&D speelt alom   buitenland. Daar staat tegenover dat een aantal van de grootste R&D-spelers in
                         Nederland vestigingen van buitenlandse bedrijven zijn. In deze paragraaf geeft de
                         AWT een schets van deze internationalisering van R&D. Er komt aan de orde wat
                         bedrijven aan R&D verrichten op diverse plekken in de wereld, hoe en hoeveel ze
                         internationaliseren en waarom ze dat doen. We bespreken zowel internationalise-
                         ring van R&D van Nederlandse bedrijven in het buitenland als van buitenlandse
                         bedrijven in Nederland.11
                         Internationalisering van R&D: een wereldwijde trend
                         De internationalisering van R&D wordt vooral gedreven door de wereldwijde expan-
                         sie van R&D-activiteiten van grote multinationale ondernemingen. Multinationals
                         nemen bijna de helft van de wereldwijde private en publieke uitgaven aan R&D voor
                         hun rekening en spenderen samen meer dan tweederde van het totale bedrag aan
                         bedrijfs-R&D (rond 450 miljard dollar per jaar). Deze wereldwijde expansie heeft
                         zich de laatste jaren versneld. Het bedrag dat multinationals buiten het thuisland
                         aan R&D uitgaven, is gegroeid van 29 miljard dollar in 1993 tot 67 miljard in 2002.
                         Het aandeel van de bedrijfs-R&D van Amerikaanse multinationals dat buiten het
                         thuisland wordt uitgevoerd, is gestegen van 11% in 1994 tot 13% in 2002. Voor
                         Zweedse multinationals steeg dit aandeel van 22% in 1995 tot 43% in 2003. Duitse
                         bedrijven hebben in de jaren negentig meer R&D-centra in het buitenland opgezet
                         dan in de vijftig jaar daarvoor. Van alle multinationale ondernemingen, zijn de
                         Europese het verst geïnternationaliseerd. Ze verrichten 41% van hun R&D buiten het
                         thuisland, tegenover 24% van de Amerikaanse en 15% van de Japanse bedrijven.12
Ontwikkelingen lijken te Beschikbare cijfers bieden een onvolledig beeld en lopen tot begin van deze eeuw.
              versnellen Niettemin suggereren de meest recente data dat de toename van directe buiten-
                         landse investeringen in R&D, en dan met name in de landen van Zuidoost Azië (en
                         Midden en Oost Europa) aan momentum wint. Zo is het aandeel van de buiten-
                         landse R&D-bestedingen van Amerikaanse multinationals dat in Azië terecht is
                         gekomen, gegroeid van 3% in 1994 tot 10% in 2002. Sinds Motorola in 1993 als
                         eerste een eigen R&D-laboratorium in China vestigde, is het aantal buitenlandse
                         11   Onder een Nederlands bedrijf verstaan we een bedrijf waarvan de raad van bestuur in Nederland gevestigd is en dat van-
                              uit dit land bestuurd wordt. Meestal gaat het dan om bedrijven van Nederlandse oorsprong, waarvan de aandelen aan
                              de Amsterdamse effectenbeurs worden verhandeld en waarvan de bestuurders merendeels Nederlander zijn, maar dat is
                              niet noodzakelijk.
                         12   Deze paragraaf is in belangrijke mate gebaseerd op Unctad (2005) alsmede op Hirschfeld en Schmid (2005).
                      19 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                             R&D-vestigingen er tot boven de 700 gestegen. Meer dan 100 grote multinationale
                             ondernemingen hebben een R&D-vestiging in India en in Singapore. Niet alleen
                             grote farmaceutische bedrijven als Astra-Zeneca, Eli Lilly, GlaxoSmithKline, Novartis,
                             Pfizer, en Sanofi-Aventis hebben wereldwijde programma's voor klinisch onderzoek,
                             maar ook middelgrote ondernemingen als Solvay Pharma. Een deel van deze pro-
                             gramma's loopt in landen als India. Het wereldwijde aandeel van Zuid en Zuidoost
                             Azië in het ontwerp van halfgeleiders is vanaf het midden van de jaren negentig
                             gestegen van bijna niets tot zo'n 30% in 2002.
                             Niet alleen dat grote ondernemingen steeds meer R&D in ontwikkelingslanden ver-
                             richten is opvallend, ook wat ze er precies doen, verdient de aandacht. Bij R&D in
            Naast adaptieve  het buitenland kan het gaan om verschillende typen werkzaamheden. Het kan gaan
  (asset exploiting) R&D ... om adaptieve R&D (asset exploiting R&D), ontwikkelingswerk gericht op ondersteu-
                             ning van de lokale productie en op het aanpassen van geïmporteerde technologie
                             ten behoeve van belevering van lokale markten. Het kan ook gaan om innovatieve
                             R&D (asset augmenting R&D), bedoeld om nieuwe producten of processen te ont-
                             wikkelen voor lokale markten of voor de wereldmarkt. Tenslotte kan het gaan om
                             technology monitoring, het aanwezig zijn in lokale netwerken met het oogmerk te
                             leren van innovatoren en klanten ter plaatse.
                             Investeringen in adaptieve R&D dicht bij de markt om producten en processen aan
                             te passen aan de eisen van een ander land is een van oudsher bekend verschijnsel.
                             Dat dit momenteel door de snelle ontwikkeling van de markt in een aantal grote
                             Aziatische landen een vlucht neemt, ligt in de rede. Dat R&D wordt ge-offshored als
                             onderdeel van de algemene tendens om steeds meer functies en diensten in delen
                             op te knippen en te outsourcen, is ook niet vreemd. Opvallend is evenwel, dat er in
                             Azië een verschuiving lijkt plaats te vinden in de richting van steeds meer innovatie-
                             ve R&D. Naast asset exploiting R&D doen bedrijven er steeds meer aan asset aug-
     ... steeds meer kennis  menting R&D, naast ontwikkeling (D) steeds meer onderzoek (R). De R&D-activitei-
            vermeerderende   ten van multinationale ondernemingen in Korea en Taiwan, en ook in China, India
  (asset augmenting) R&D     en zelfs Thailand, winnen aan belang binnen de R&D-netwerken van de grote multi-
                             nationals. Voorbeelden zijn de R&D-vestiging van Toyota in Thailand en het zesde
                             global research centre van Microsoft in Bangalore. Het Intel India Design Centre
                             heeft een staf van 800 mensen. Motorola heeft 15 R&D-centra in India met 1.300
                             mensen in dienst. Wat recente ontwikkelingen opmerkelijk maakt, is dat het bij
                             innovatieve R&D gaat om een type dienstverlening die vraagt om veel kennis, hoog-
                             geschoolde arbeid en allerhande specifieke randvoorwaarden. Het is een activiteit
                             die intensieve communicatie en uitwisseling van tacit knowledge vereist, zowel
                             binnen de onderneming als met toeleveranciers en afnemers.
                             De hier beschreven ontwikkelingen worden door een complex van push- en pull-
Gedreven door noodzaak ...   factoren gedreven. Aan de push-kant zijn het de intensivering van de concurrentie,
                             de stijgende kosten van R&D en de schaarste aan bètawetenschappelijke en technische
                         20  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                  expertise in het land van herkomst die ondernemingen dwingen over de grenzen
                                  van hun thuisbasis te kijken. Aan de pull-zijde zijn er de groeiende markten en de
       ... maar ook door kansen   uitbreidingen van de productiecapaciteit, maar ook de steeds ruimere beschikbaar-
                                  heid van technische expertise en wetenschappelijk talent, en dat tegen aanzienlijk
                                  lagere kosten dan in ontwikkelde landen. Daarbij is van belang dat internationalise-
                                  ring van R&D ook mogelijk gemaakt wordt door steeds hoogwaardiger toepassingen
                                  van ICT. Dit stelt onderzoekslaboratoria die over de wereld verspreid zijn in staat om
                                  effectief samen te werken. Daarnaast spelen verbeteringen in IPR-bescherming, in
                                  het functioneren van de publieke onderzoeksinfrastructuur en in overige infrastruc-
                                  tuur een faciliterende rol.
                                  R&D-vestigingen van Nederlandse bedrijven in het buitenland
                                  Nederlandse ondernemingen doen relatief veel van hun R&D in het buitenland. De
Nederlandse bedrijfs-R&D sterk    R&D-investeringen door Nederlandse bedrijven in het buitenland als percentage van
        geïnternationaliseerd ... het BBP liggen boven het internationale gemiddelde.13 In het algemeen hebben
                                  kleine landen zoals Nederland, Zwitserland en Zweden te maken met een hogere
                                  uitstroom aan R&D-investeringen dan grote landen zoals de VS en Japan.
                                  Multinationals uit kleine landen zijn immers meer gedwongen om complementaire
                                  kennis te halen die elders in de wereld wordt ontwikkeld en om markten buiten het
                                  thuisland op te zoeken. Als gecorrigeerd wordt voor de openheid van de
                                  Nederlandse economie, dan scoort het Nederlandse bedrijfsleven gemiddeld waar
                                  het gaat om investeringen in R&D buiten het thuisland. Het aandeel van de R&D-
                                  activiteiten dat de grote Nederlandse multinationals in het buitenland verricht is dan
                                  wel toegenomen, maar uit de cijfers blijkt niet dat de uitstroom van R&D-investerin-
                                  gen tot 2000 ten koste is gegaan van de R&D in het thuisland.
                                  In Nederland nemen de acht grootste Nederlandse industriële ondernemingen
      ... vooral binnen de grote  samen bijna de helft van de totale bedrijfsuitgaven aan R&D voor hun rekening.
                  multinationals  Deze bedrijven zijn op R&D-gebied allemaal actief in het buitenland.14 Tot 2006 is
                                  Philips met een jaarlijkse besteding in Nederland van ruim een miljard euro verreweg
                                  de grootste investeerder. In de toekomst zal hiervan zo'n 40% voor rekening van de
                                  recent afgesplitste halfgeleiderdivisie NXP komen. Het jaarbudget voor Nederland
                                  van de andere zes bedrijven ligt tussen 130 miljoen en 425 miljoen euro. Het geza-
                                  menlijk aandeel in het totaal van de acht grootste spelers daalt al geruime tijd met
                                  een of twee procent per jaar. De uitgaven aan R&D in Nederland van de bedrijven 9
                                  tot en met 21 op de lijst van topinvesteerders liggen tussen de 63 en 10 miljoen
                                  euro. De rest van de bedrijven in Nederland spendeert minder.
                                   13  Deze informatie is gebaseerd op: Erken, Kleijn en Lantzendörffer (2004), Erken en Ruiter (2005) en op Cornet en
                                       Rensman (2001).
                                   14  Bedrijven uit het Nederlandse MKB verrichten in het algemeen geen onderzoek in het buitenland (althans niet in eigen
                                       beheer _ wel in zekere mate via uitbesteding). Wel gebeurt er voor hen het een en ander aan productontwikkelingsacti-
                                       viteiten (engineering, productontwerp) in het buitenland. Zie hierover onderzoek van Volberda et al., Offshoring Research
                                       Network, (2006).
                              21  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>   De onderstaande tabel geeft een indruk van het aandeel van de uitgaven aan R&D
   van de 'grote zeven' dat in Nederland terecht komt.15 Uit de tabel blijkt dat het
   Nederlandse aandeel enigszins fluctueert en per saldo in de loop van de tijd voor de
   meeste bedrijven daalt. Niettemin valt op dat een paar bedrijven de laatste jaren
   weer iets meer van hun R&D in Nederland concentreren.16
   Nederlandse multinationals: aandeel (in %) van R&D in Nederland in wereldwijde R&D, 1977-2005
                                     1977 1980 1985                1990 1995 2000 2002                  2003 2004 2005
    Philips                              50        46       45         46        36        38      35       38        41        43
    Akzo Nobel                           61       PM        44         52        40        50      31       33        36        51
    ASML    a
                                                                                100      100       90       88        75
    Unilver   b
                                         25        18       21         21        24        14      13       16        16        15
    DSM                                 100      100       100         95        90        80      72       67        62        56
    Shellb                               42        42       27         33        44        37
    Océ                                  99        99       98         91        90        57      66       68        64        68
   Data 1977-2000 uit Cornet en Rensman (2001). Bron: CPB company database, November 2001. Waar geen gegevens voor
   het desbetreffende jaar beschikbaar waren, is het dichtstbijzijnde jaar genomen. Data 2002-2005: op basis van gegevens uit
   het Technisch Weekblad (teller) en DTI R&D-scoreboard (online database) (noemer).
   a ASML is onafhankelijk van Philips sinds 1991.
   b NB: Unilever en Shell zijn Brits / Nederlandse bedrijven. Voor Shell zijn vanaf 2000 geen betrouwbare cijfers beschikbaar.
   Wel is bekend dat er sprake is van een stijging in het aandeel R&D in Nederland ten opzichte van 2000.
   R&D-investeringen van Nederlandse bedrijven in het buitenland: voorbeelden
   De onderstaande lijst geeft slechts voorbeelden van R&D-vestigingen in het buitenland; het
   .
   biedt geen compleet overzicht.
       Shell is actief in China op het gebied van kolenvergassing. China beschikt over
       grote kolenvoorraden en de Chinese energiebehoefte groeit heel snel. Shell
       investeert daarnaast in India om toegang te hebben tot toptalent. Ook spelen
       kosten een zekere rol. Shell investeert in R&D in Qatar en Algerije als R&D onder-
       deel van de deal met de plaatselijk overheden, die de lokale kennisontwikkeling
   .
       willen stimuleren.
       Océ heeft een grote vestiging in Poing (Duitsland), verkregen uit een overname
       van een onderdeel van Siemens. De activiteiten van Poing zijn essentieel voor
       Océ en complementair aan die elders binnen het bedrijf. In Timisoara (Roemenië)
       onderhoudt Océ besturingssoftware die niet een directe relatie met de klant
       heeft. Océ zit daar vanwege kosten, maar ook omdat er hier niemand meer te
       vinden is die dit werk wil doen. Océ heeft een paar mensen in Singapore voor
       aanpassing en overdracht van documentatie voor apparaten voor de Aziatische
       markt. De R&D-vestiging in Vancouver, ooit binnen Océ terecht gekomen door
   15   Cijfers hebben betrekking op de periode voor de afsplitsing van de halfgeleiderdivisie van Philips.
   16   Bij de interpretatie van de gegeven cijfers dient men in het oog te houden dat het totale R&D-budget van de genoemde
        bedrijven in de loop van de tijd niet stabiel gebleven is. Zo is bijvoorbeeld tussen 2001 en 2005 het wereldwijde R&D-
        budget van Philips en Unilever met ongeveer een vijfde gedaald, terwijl dat van Shell na een forse daling in de jaren
        negentig weer flink gestegen is (zie DTI R&D-scoreboard, online database).
22 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                 .
                                     een overname, doet engineering specifiek voor de Amerikaanse markt.
                                     ASML heeft zijn belangrijkste buitenlandse R&D-vestiging in Wilton (Connecticut)
                                     verworven door een fusie met SVG (Silicon Valley Group). Het hielp ASML bij het
                                     maken van betere systeemspecificaties (op het gebied van optica), bij het verkrij-
                                     gen van directe toegang tot nieuwe technologie, en bij het voldoen aan
                                 .
                                     Amerikaanse eisen omtrent local content.
                                     Akzo Nobel telt een groot aantal buitenlandse R&D-vestigingen die via overna-
                                     mes zijn verworven, waarvan een hele reeks met slechts enige tientallen mensen.
                                     In India en China heeft Akzo Nobel R&D-vestigingen om een voet tussen de deur
                                     te krijgen en om zich van toegang tot het lokale aanbod van mensen en van ken-
                                     nis te verzekeren. In Cambridge (Massachusets) heeft Akzo Nobel bij uitzondering
                                     from scratch een R&D-lab voor fundamenteel farmaceutisch onderzoek opgezet
                                     om te kunnen profiteren van de daar aanwezige state of the art kennis op het
                                     gebied van biotechnologie en levenswetenschappen. Gekozen is voor een vesti-
                                     ging bij Boston vanwege de plaatselijke kennisinfrastructuur (geweldige kennisin-
                                     stellingen), de aanwezigheid van andere bedrijven (waaronder concurrenten _ bij-
                                     voorbeeld het Zwitserse Novartis, dat zijn corporate R&D van Basel naar
                                     Cambridge, Massachusetts, heeft verplaatst), het beperkte tijdsverschil met
                                 .
                                     Europa en culturele aspecten.
                                     DSM heeft een belangrijke R&D-vestiging in Basel die verworven is via overname
                                     van de divisie Vitamins & Fine Chemicals van Roche. De R&D in deze vestiging,
                                     nu DSM Nutritional products, is complementair aan de R&D in Nederland. Voor
                                     Personalized Nutrition is Amerika de belangrijkste markt; daarvoor wordt echter
                                 .
                                     de R&D op verschillende plaatsen in de wereld verricht.
                                     Philips heeft circa 100 R&D-vestigingen, verspreid over de hele wereld, sommige
                                     daarvan heel klein. In China bouwt Philips R&D-capaciteit op met de snelheid
                                     waarmee de markt groeit. Philips investeert niet alleen in China vanwege produc-
                                     tiekosten, maar vooral vanwege het enorme marktpotentieel: de koopkracht
                                     stijgt er fors. Philips heeft drie innovatiecampussen in Zuidoost Azië: in Shanghai,
                                 .
                                     in Singapore en in Bangalore.
                                     Unilever heeft van oudsher zijn voornaamste onderzoeksvestigingen in twee lan-
                                     den, het Verenigd Koninkrijk (Port Sunlight, Colworth) en Nederland
                                     (Vlaardingen). Ten gevolge van een overname beschikt het nu ook over een grote
                                     R&D-faciliteit in het Duitse Heilbronn. Voorts zijn er grote vestigingen in de
                                     Verenigde Staten (Trumbull), Brazilië (Sao Paolo), India (Bangalore en Mumbai) en
                                     China (Shanghai). Verder heeft Unilever in vele landen op de verschillende conti-
                                     nenten middelgrote en kleinere ontwikkelingslaboratoria, dichtbij de relevante
                                     lokale markten.
                                 Wat betekent R&D-internationalisering voor Nederlandse bedrijven
                                 in Nederland?
Geen sprake van verplaatsing van Grote Nederlandse bedrijven investeren in R&D in het buitenland, maar er is in het
              R&D uit Nederland  algemeen geen sprake van het wegtrekken van de R&D van deze bedrijven uit
                              23 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                           Nederland. Geen van de betreffende ondernemingen is bezig in Nederland af te
                           bouwen om hetzelfde elders beter, anders of goedkoper te gaan doen. In tegen-
                           deel, een aantal bedrijven ontplooit momenteel nieuwe initiatieven om hun R&D in
                           Nederland een nieuwe impuls te geven: Shell investeert weer in R&D-capaciteit in
                           Amsterdam (na een eerdere afbraak); DSM heeft op concernniveau R&D-speerpun-
                           ten gedefinieerd en investeert daarin voornamelijk in Nederland; Philips bouwt aan
                           de High Tech Campus in Eindhoven.17 Ook van een tendens om juist nieuwe experti-
                           ses in het buitenland te gaan ontwikkelen, en niet in Nederland, is ons in de prak-
                           tijk niets gebleken. De grote Nederlandse bedrijven waarderen in het algemeen de
                           condities voor bedrijfs-R&D in Nederland en de kwaliteit van de mensen die worden
                           afgeleverd door de Nederlandse universiteiten als positief.
                           Nieuwe investeringen, nieuwe initiatieven
                           Vertegenwoordigers van alle bedrijven die we ter voorbereiding van dit advies heb-
                           ben gesproken, hebben ons verzekerd dat ze tevreden zijn met het niveau van de
                           onderzoekers die ze in Nederland kunnen aantrekken en met de kwaliteit van de
                           universiteiten. Deze tevredenheid komt concreet tot uitdrukking in de bereidheid
                           van diverse bedrijven om in Nederland te investeren in nieuwe onderzoekscapaciteit
                           .
                           en ontwikkelingsinitiatieven. Voorbeelden daarvan zijn:
                               DSM zet momenteel een fors aantal mensen extra in R&D in. Hiervan zal onge-
                               veer de helft in Nederland (in Geleen, Delft en Waalwijk) worden aangesteld,
                               voornamelijk ten behoeve van de Emerging Business Area programma's maar
                           .
                               ook voor elf versnelde innovatieprogramma's.
                           .
                               Shell investeert weer (op bescheiden schaal) in R&D in Amsterdam.
                               Dow heeft in Terneuzen in een nieuwe HTR-faciliteit (high throughput research)
                               geïnvesteerd. Het plan om alle Europese R&D in Zwitserland te concentreren is verla-
                               ten. In Zwitserland zal voornamelijk technical service en applicatie-ontwikkeling
                               geconcentreerd worden (net als in Shanghai); in Terneuzen zal men zich meer gaan
                               concentreren op onderzoek, onder andere vanwege de goede integratie van pilot
                           .
                               plants op een productielocatie, de aanwezige expertise en externe netwerken.
                               Philips investeert in de ontwikkeling van de High Tech Campus met de bedoeling
                               dit te laten uitgroeien tot een open R&D-ecosysteem, een kristallisatiepunt voor
                               onderzoek en ontwikkeling binnen Brainport Eindhoven en de driehoek Eindhoven
                               _ Aken _ Leuven waar bedrijfsleven en publiek gefinancierde onderzoeksinstituten
                               hun krachten bundelen.
Hoogwaardige R&D is lokaal Opbouw van kwalitatief hoogstaande R&D-capaciteit is een kwestie van zeer lange
          stevig verankerd adem. Het is een zaak van investeren in leerprocessen, opdoen van ervaring en ont-
                           17   The 2005 EU survey on R&D investment meldt op basis van een enquête onder Europese, voornamelijk industriële bedrij-
                                ven in tien sectoren (met een relatief zware vertegenwoordiging van de sectoren farmacie, biotechnologie en chemie)
                                dat bedrijven verwachten dat hun R&D-investeringen de komende drie jaar met zo'n 5% per jaar zullen toenemen. De
                                enquête bevestigt dat bedrijven er nog steeds vaak de voorkeur aan geven R&D te vestigen in hun land van herkomst.
                                Dientengevolge zijn in Europa Duitsland, het Verenigd Koninkrijk en Frankrijk de favoriete locaties voor R&D-investerin-
                                gen, onmiddellijk gevolgd door Nederland.
                        24 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                   wikkeling van specialistische kennis. Het behelst tevens het ontwikkelen van een
                                   complexe organisatie die steeds meer gekenmerkt wordt door het samenbrengen
                                   van veel verschillende disciplines. Het ingebed raken in lokale netwerken en het ver-
                                   ankeren binnen de lokale kennisinfrastructuur vergt vele jaren. De effectiviteit van
                                   R&D-faciliteiten is voor een belangrijk deel plaatsgebonden: het zit in mensen die
                                   samen op een bepaalde plaats wonen en werken, in relaties met andere bedrijven
                                   en met kennisinstellingen. Dit geldt a forteriori waar er sprake is van open innova-
                                   tie. Vaak is er ook een directe relatie tussen strategieontwikkeling en de R&D-func-
                                   tie. Daarom is R&D ook vaak gevestigd in de buurt van het hoofdkantoor. Om die
                                   redenen valt het niet te verwachten dat de grote Nederlandse bedrijven op grote
                                   schaal R&D in Nederland afbouwen om dit naar het buitenland verplaatsen.
                                   Dynamiek in R&D: wat zit er achter?
           Bedrijven concurreren   Onderzoek op basis van internationale data laat een indrukwekkende opkomst van
        wereldwijd om talent ...   R&D in landen als China en India zien en suggereert dat R&D-offshoring door inter-
                                   nationale bedrijven een grote vlucht neemt. Bedrijven voeren wereldwijd een slag
                                   om schaars talent. Deze landen bieden veel talent en expertise tegen lage kosten.
                                   Leadership in a knowledge economy depends entirely on the quality of human
                                   talent that is available and the ways and areas in which these talented people choo-
                                   se to work.18 Toegang tot de best opgeleide mensen en tot het beste onderzoek is
                                   de belangrijkste drijver achter offshoring van R&D.
 ... maar er is meer aan de hand   In grote lijnen wordt dit beeld herkend en onderschreven door de vertegenwoordi-
                                   gers van bedrijven in Nederland waar wij mee gesproken hebben. Wel is enige aan-
                                   vulling en nuancering op zijn plaats: het verhaal is breder. Behalve door de brede
                                   beschikbaarheid van goedkoop en hoogwaardig menselijk kapitaal in Azië, wordt de
                                   dynamiek in de cijfers voor R&D bepaald door vier factoren, die in het vervolg van
                                   .
                                   deze paragraaf nader worden toegelicht:
                                   .
                                       overnames en desinvesteringen;
                                   .
                                       opkomst van nieuwe markten;
                                   .
                                       het veranderende karakter van het innovatieproces zelf;
                                       veranderingen in ondernemingsstrategie.
Overnames en desinvesteringen      Allereerst hebben overnames en desinvesteringen hun invloed op de dynamiek en
                kleuren de cijfers de statistieken. Gediversifieerde internationale ondernemingen als Philips, Akzo
                                   18   Business and Industry Advisory Committee to the OECD, (2005). Gorter, Tang en Toet, (CPB, 2005) stellen in dit verband:
                                        "Voor de vestiging van onderzoek & ontwikkeling ziet Buck Consultants (1999) drie cruciale factoren: beschikbaarheid
                                        van hooggeschoolde onderzoekers, aanwezigheid en kwaliteit van universiteiten, en de nabijheid van een internationaal
                                        vliegveld. Toegang tot de arbeidsmarkt en daarmee tot kennis staat derhalve centraal." Het belang van de beschikbaar-
                                        heid van hooggekwalificeerd personeel wordt in veel recent enquêteonderzoek bevestigd. Booz Allen Hamilton en
                                        INSEAD (2006) schrijven: The most cited reason for establishing a new foreign site was access to qualified staff. The 2005
                                        EU survey on R&D investment meldt dat ongeveer 70% van respondenten aangeeft dat markttoegang een cruciale of erg
                                        belangrijke factor is bij het kiezen van een locatie voor R&D, onmiddellijk gevolgd door beschikbaarheid van onderzoekers
                                        en toegang tot specifieke R&D-kennis en -resultaten (elk tussen 55 en 60%). Deze onderzoeksresultaten worden
                                        bevestigd door LTT en Helsinki School of Economics (2006): skilled labour en strategische voordelen (allianties) zijn de
                                        belangrijkste redenen achter R&D-offshoring; goede bescherming van intellectueel eigendom, een onderwijssysteem van
                                        hoge kwaliteit en een goed ontwikkelde kennisinfrastructuur zijn de belangrijkste locatiefactoren.
                               25  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                         Nobel, DSM en Unilever zijn de laatste jaren druk in de weer geweest met heroriën-
                         tatie van de onderneming op nieuwe speerpunten, met het aanbrengen van meer
                         focus in de activiteitenportfolio en met het verstevigen van de positie op allerlei bui-
                         tenlandse markten. Dat proces is gepaard gegaan met het aankopen van bedrijven
                         in diverse landen. Met deze aangekochte bedrijven krijgt men vaak ook de daarbij
                         horende R&D-faciliteiten in handen. Dupliceert deze aangekochte R&D het eigen
                         onderzoeks- en ontwikkelingswerk of is de verworven R&D-capaciteit subkritisch,
                         dan wordt die vaak na verloop van tijd gesloten. Wanneer de aangekochte R&D-
                         capaciteit een zekere betekenis heeft voor product- of dienstenontwikkeling voor de
                         lokale markt, wordt ze vaak gehandhaafd. Wanneer zo'n R&D-faciliteit van behoor-
                         lijke omvang is, complementair is aan de eigen R&D-portefeuille en past in het
                         totaalbeeld van de onderneming, dan wordt deze vaak verder ontwikkeld (bijvoor-
                         beeld de Océ-vestiging in Poing, Duitsland, en de DSM-vestiging in Basel, die voor-
                         heen eigendom was van Roche). Greenfield entry, het zomaar ergens op een aan-
                         trekkelijke plek openen van een R&D-laboratorium, komt maar zelden voor. Bijna
                         alle buitenlandse R&D-vestigingen van Nederlandse bedrijven, vooral die in geïn-
                         dustrialiseerde landen, zijn oorspronkelijk onderdelen van aangekochte bedrijven
                         geweest. Evenzo zijn veel R&D-vestigingen van buitenlandse bedrijven het resultaat
                         van overnames van Nederlandse bedrijven (zo zijn bijvoorbeeld de R&D-vestigingen
                         van Lucent, van Solvay Pharmaceuticals en van FEI Company allemaal voortgekomen
                         uit Philipsonderdelen en is de R&D van Thales in Nederland de voortzetting van
                         Hollandse Signaal Apparaten, oorspronkelijk ook een onderdeel van Philips) of van
                         foreign direct investment in een ver verleden (Ericsson is bijvoorbeeld al gevestigd in
                         Rijen sinds 1920).
Opkomende markten vragen Een tweede bron van dynamiek in de R&D-cijfers is de snelle opkomst van nieuwe
     om toegespitste R&D markten. Waar markten zich snel ontwikkelen, trachten bedrijven een voet aan de
                         grond te krijgen en zich van een attractief marktaandeel te verzekeren. Dit is wat zich
                         in veel Aziatische landen afspeelt. Naarmate bedrijven groeien in het buitenland, vesti-
                         gen ze daar naast productiefaciliteiten ook ontwikkelingsfaciliteiten. Deze faciliteiten
                         zijn noodzakelijk om de voeling met lokale klanten te hebben en snel op lokale
                         behoeften te kunnen inspelen. Naarmate productontwikkeling meer vraaggestuurd is
                         en meer in dialoog met gebruikers plaatsvindt, en naarmate snelheid van implementa-
                         tie en distributie van nieuwe vindingen (time to market) succes op de markt meer
                         bepaalt, is het belangrijker voor bedrijven om R&D dicht bij de markt te vestigen.
                         Natuurlijk neemt daardoor het aandeel van R&D op de thuisbasis af. Dit is echter geen
                         indicatie van tekortschietende condities voor R&D in het thuisland. Het wordt gemoti-
                         veerd door de noodzaak dicht bij de markt en de klant ontwikkelcapaciteit te hebben.
                         Vestigingen in China
                         Vrijwel geen enkel groot bedrijf waar we mee gesproken hebben, heeft géén relatie
                         met China op het gebied van R&D. Bij sommigen beperkt het zich tot contacten
                      26 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>   met Chinese partners en kennisinstellingen, maar de meeste hebben er onderhand
   eigen R&D-capaciteit. Dat geldt zowel voor de Nederlandse als voor in Nederland
   actieve buitenlandse ondernemingen. De meeste bedrijven hebben hun Chinese
   R&D gevestigd in of rond Shanghai. Veelal gaat het om ontwikkelingswerk en tech-
   nische dienstverlening voor de lokale markt, maar daar blijft het niet bij.
   .
   Voorbeelden:
       Voor Philips is China een uiterst belangrijke markt. In 2005 werd 10% van de
       omzet van Philips gerealiseerd in China, de export daarbij niet meegerekend. In
       de loop van de tijd is door Philips in China meer dan vier miljard euro geïn-
       vesteerd. Alle vier productdivisies zijn actief in China en nemen sterke marktposi-
       ties in. In het bijzonder in Shanghai heeft Philips een sterke aanwezigheid. Daar
       wordt op dit moment een Innovatie Campus gebouwd waar de meeste Philips
       activiteiten in en om Shanghai zullen worden geconcentreerd. Om zijn sterke
       positie in China verder uit te bouwen en substantiële groei in de toekomst te rea-
       liseren, is het noodzakelijk om lokaal aan R&D te doen. In 2005 besteedde Philips
       40 miljoen euro aan R&D in China. Op dit moment zijn rond de 800 ingenieurs
       en onderzoekers actief in elf R&D-centra. Tien daarvan maken deel uit van de
       diverse divisies. Daarnaast is een van de drie Corporate Research Laboratoria in
       Shanghai gevestigd. Daar werken 100 medewerkers aan onderwerpen als mobie-
       le communciatie, healthcare, lighting en andere applicaties in het consumenten-
       domein. Vanuit de R&D-centra zijn sterke samenwerkingsverbanden met Chinese
       topuniversiteiten en academische instituten opgebouwd. In veel gevallen zijn hier
   .
       ook Nederlandse universiteiten bij betrokken.
       Shell is in China een programma gestart (eerste activiteiten in 1999; nu een stuk
       of 10 promovendi en postdoc's, budget ca. 1 miljoen euro) om kennis te ontwik-
       kelen op het gebied van kolengebruik. Shell werkt in dat kader samen met
       Tsinghua (Universiteit in Beijing), omdat China een land is met grote kolenvoorra-
       den en een enorm snel groeiende energiebehoefte. Kennis op het terrein van
       kolengebruik is in de jaren '90 binnen Shell helemaal afgebouwd. Shell heeft wel
       nog een aantal octrooien in handen op het gebied van kolenvergassing (en er
       staat hier een proefinstallatie in Buggenum _ nu van Nuon). Deze vestiging is nu
       nog kleinschalig, maar levert werk van indrukwekkende kwaliteit. Shell ziet ook
       R&D-capaciteit ter plaatse als ingang om ingebed te raken in de belangrijke loka-
   .
       le, met name ook politiek-bestuurlijke, netwerken.
       DSM heeft vooral R&D in China om producten voor de lokale markt te ontwikke-
       len. Het gaat om ongeveer 100 mensen ter plaatse en er wordt geen basisrese-
       arch verricht. De vestiging zal zeker groeien met groei van productie en markt,
       maar het tempo waarin hangt ook af van het IPR-beleid in China. DSM heeft
       gemengde ervaringen met R&D in China: de gang van zaken in R&D is er wat
       chaotischer en meer entrepreneurial; de arbeidsverhoudingen zijn er goed en het
       personeel is vrij trouw. Nederland beschikt in vergelijking met China over een
       beter ontwikkelde onderzoeksinfrastructuur en er wordt gewerkt volgens betere
       procedures, met een betere beheersing van het proces en betere afstemming op
27 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                               de behoeften van andere bedrijfsfuncties (productie, distributie en marketing:
                           .
                               meer vraaggestuurd), en naar hogere veiligheidsstandaarden.
                               Net als DSM is ook GE bezorgd in China vanwege de IPR-situatie. GE heeft in
                               Shanghai een China Technology Center waar circa 1200 mensen werken, maar
                               slechts enkele honderden doen daar origineel werk. Het merendeel van de men-
                               sen heeft een locale en/of ondersteunende rol voor ontwikkeling en technical
                               service voor de Chinese markt. Ook zijn er sourcing teams actief die tezamen
                           .
                               voor meer dan vijf miljard dollar in China inkopen.
                               Dow heeft 500 mensen in de R&D in Shanghai, vooral voor technical service en
                           .
                               applicatie-ontwikkeling.
                               Akzo Nobel produceert steeds meer in het Verre Oosten. R&D gaat daarin mee.
                               De meeste chemie- en coatingproducten die Akzo Nobel levert, zijn bestemd
                               voor andere ondernemingen (B2B). Het is belangrijk daarbij in de buurt te zitten.
                               Als een klant een probleem heeft, moet je dat ter plaatse kunnen oplossen. Een
                               voorbeeld is polymeren voor de halfgeleiderindustrie: de klanten voor dat pro-
                               duct zitten in het Verre Oosten en daarom zit Akzo Nobel er ook. Een ander
                               voorbeeld zijn coatingactiviteiten: dat is van de VS naar China gegaan omdat de
                               klanten daar ook heen zijn gegaan, bijvoorbeeld bedrijven in de meubelindustrie.
                               Akzo Nobel is onder de indruk van de ontwikkelingen op onderzoeksgebied in
                           .
                               China, met name in de biotechnologie, en het aanbod aan intellectueel kapitaal.
                               Unilever voorziet uitbreiding van R&D-activiteiten in China, net als in India, van-
                               wege de groei van het kennispotentieel en de snelle ontwikkeling van relevante
                               markten. Specifieke kennisgebieden waarnaar wordt gekeken zijn organische
                               chemie, functionele ingrediënten, klinisch onderzoek en engineering.
   Het innoveren verandert Een derde bron van dynamiek, naast de genoemde processen van aankopen, ver-
                           kopen en het aanboren van nieuwe markten, is het veranderende karakter van het
                           innovatieproces zelf. Ook dit geeft aanleiding tot verandering in de locatie van
                           onderzoek en ontwikkeling en tot verschuivingen in de R&D-cijfers van bedrijven.
                           .
                           Belangrijke ontwikkelingen zijn als volgt te karakteriseren:
                               Innovatie is steeds meer vraaggestuurd (market pull).
Meer vraaggestuurd _ samen     Bedrijven leveren toegevoegde waarde voor klanten, niet zozeer door een pro-
              met afnemers     duct of een dienst te leveren (technology push) als wel door tegemoet te komen
                               aan een behoefte of in de oplossing van een probleem te voorzien (market pull).
                               De mogelijkheden om dit te doen nemen toe. Technologische ontwikkeling stelt
                               bedrijven in staat om een nauwer contact met klanten te onderhouden, een
                               beter beeld van hun behoeften op te bouwen, steeds flexibeler producten te
                               maken en een gedifferentieerd en meer op de individuele klant toegesneden pro-
                               duct aan te bieden. Vaak gaat dit door steeds meer specifieke software aan
                               hardware te koppelen. Dit speelt bijvoorbeeld bij kopieermachines die met steeds
                               meer software worden toegerust om een specifieke work flow te organiseren en
                               bij telefooncentrales, die van speciaal toegesneden software worden voorzien om
                               aan de specifieke wensen van een operator tegemoet te komen.
                        28 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                             .  Innovatie is steeds meer een kwestie van integratie.
       Meer innoveren door      Technologisch geavanceerde bedrijven leggen zich steeds meer toe op het ont-
  coördineren en integreren     werp van producten, het beheersen van de productieketen en het integreren van
                                modules. Ze ontwikkelen zich tot 'kop-staartbedrijven', ondernemingen die het
                                begin en eind van het productietraject onder hun hoede nemen en de tussenlig-
                                gende delen uitbesteden. Aan het begin van het traject vindt de productontwik-
                                keling plaats, steeds vaker in contact met de markt. Complexe producten worden
                                modulair opgebouwd, zodat de productie van onderdelen (steeds vaker inclusief
                                een zekere mate van engineering) kan worden neergelegd bij toeleveranciers.
                                Aan het eind vindt integratie en marketing plaats. De meeste toegevoegde
                                waarde wordt aan het begin en eind van het traject en in de ketenregie gegene-
                                reerd. Daar komt het aan op de organisatie en aanwending van schaarse kennis
                                en expertise: kennis van de behoeften van de klant, van technische mogelijkhe-
                                den en relevante disciplines, vermogen om complexe productieprocessen simul-
                                taan te organiseren en om de activiteiten van diverse toeleveranciers op elkaar af
                                te stemmen. Daar wordt ook het intellectuele eigendom gecreëerd. Sprekende
                                voorbeelden van kop-staartbedrijven zijn ASML en FEI Company, die zeer com-
                                plexe instrumenten maken, waarvan de productie kennis van een divers palet aan
                                disciplines vereist. Echter, ook andersoortige bedrijven als Unilever in voedings-
                                middelen, Akzo Nobel in verf en Solvay in geneesmiddelen realiseren de meeste
                                toegevoegde waarde in de kop en de staart van het productietraject waar het op
                                ontwerp, beheersing en integratie aankomt, en vallen daarom steeds meer terug
                             .
                                op toeleveranciers voor het middentraject.
                                Innovatie vindt steeds meer plaats in open netwerken.
     Meer innoveren in open     Bedrijven werken op het gebied van kennisontwikkeling en innovatie steeds meer
                 netwerken      samen in open netwerken.19 R&D-agenda's worden gecoördineerd en kennis
                                wordt meer gedeeld met andere partijen in de keten, eindgebruikers, concurren-
                                ten en kennisinstellingen. Bedrijven werken meer samen, enerzijds omdat snel-
                                heid van innoveren, implementeren en op de markt brengen meer dan voorheen
                                een kritieke variabele is voor succes, en anderzijds omdat innovatie steeds meer
                                een zaak is van het combineren van kennis uit zeer diverse bronnen en discipli-
                                nes. Concreet krijgt open innovatie gestalte op plekken als de High Tech Campus
                                in Eindhoven en in de onderzoeksfaciliteiten van DSM in Geleen, maar vorming
                                van hechtere netwerken is ook waar te nemen rond de universiteiten van
                                Wageningen, Delft en Twente.
                             Het veranderende karakter van het innovatieproces, met meer nadruk op vraagstu-
                             ring en open innovatie en meer concentratie van leidende bedrijven op het begin-
Daardoor veranderen relaties en eindtraject van het ontwikkelingsproces, heeft twee belangrijke gevolgen voor
            tussen bedrijven R&D. Op de eerste plaats leiden deze ontwikkelingen tot veranderingen in de rela-
                             ties en taakverdeling tussen bedrijven. Bedrijven werken hechter samen met afne-
                             mers en toeleveranciers en delen kosten en risico's van R&D. Tevens is er op allerlei
                             19  Zie hierover onder andere AWT-advies 68 (2006), Opening van zaken - Beleid voor open innovatie.
                          29 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                             plekken sprake van een verschuiving van R&D (en dan vooral ontwikkeling en
                             engineering) naar toeleveranciers, waardoor de totale R&D niet noodzakelijk
                             afneemt, maar wel bij een ander bedrijf in de cijfers terecht komt. Dat kan een
                             binnenlands of een buitenlands bedrijf zijn. De duidelijkste voorbeelden hiervan zijn
                             te vinden bij Philips en bij ASML. Dat laatste bedrijf heeft van het vermogen om de
                             expertise van anderen te benutten in het eigen product een van de meest kenmer-
                             kende kerncompetenties gemaakt. ASML stuurt heel uitgekiend productontwikke-
                             ling en innovatie bij een brede reeks van toeleveranciers aan, om met de toegele-
                             verde modulen eigen systemen te bouwen. Op de tweede plaats maken deze veran-
Innovatieve hot spots steeds deringen dat fysieke concentratie van R&D in innovatieve hot spots aan belang toe-
                belangrijker neemt. Open netwerken en open innovatie vereisen fysieke nabijheid en persoon-
                             lijke relaties. Het belang hiervan was al duidelijk uit het succes van Sillicon Valley en
                             het gebied rond Boston en wordt nu opnieuw aangetoond door de successen van
                             regio's als Bangalore en Shanghai (zie het kaders hierboven en hieronder).
                             'Hot spot' Bangalore
                             Onderzoekscapaciteit in India wordt in rap tempo uit de grond gestampt. Met name
                             Bangalore is zeer in trek. Deze stad heeft zich als een hot spot op het gebied van
                             vooral administratieve IT ontwikkeld, maar trekt ook andere onderzoeksactiviteiten
                             naar zich toe. De ontwikkelingen gaan snel en het gaat om grote aantallen mensen.
                             De stad profiteert van het feit dat er de laatste jaren zo'n 35.000 Indiërs met trai-
                             ning en werkervaring uit de Verenigde Staten zijn teruggekeerd.20 Een paar voor-
                             .
                             beelden:
                                 Philips heeft in Bangalore een centrum waar software wordt ontwikkeld die in
                                 bijna alle producten van Philips Consumer Electronics en Philips Medical Sytems
                                 en ook in veel andere producten van Philips en van derden (waaronder NXP,
                                 voorheen Philips Semiconductors) terecht komt. Binnen tien jaar is de Philips
                                 Innovation Campus Bangalore uitgegroeid tot het grootste softwarecentrum van
                                 Philips buiten Nederland dat ongeveer 20% van alle Philips software levert. Er
                                 werken nu meer dan 1000 experts. Daarnaast heeft NXP er een wat kleinere
                                 afdeling.21 In 2003 verklaarde de directeur ter plaatse tegenover een weekblad:
                                 Initially, when we set up the innovation centre in India in 1996, we had appre-
                                 hensions as to how it would fare. But the centre has exceeded our expectations
                                 and established its competence, prompting Philips to keep on increasing its
                                 strength in terms of manpower and the amount of work delegated to it. That is
                             .
                                 why it has grown from a headcount of just 10.
                                 Shell is in Bangalore een laboratorium gestart waar begin 2006 nog slechts vijf
                                 mensen werkten, maar dat binnen twee jaar moet uitgroeien tot een faciliteit
                                 met 1000 personeelsleden. In 2009 moet er een purpose built campus gereed
                                 zijn. Shell is hier naartoe gekomen vanwege de ruime beschikbaarheid van goed
                             20   Unctad (2005).
                             21   Zie www.bangalore.philips.com.
                          30 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                opgeleid menselijk kapitaal. Het gaat hier in de eerste plaats om rekrutering van
                                toptalent. Dit kan een visvijver voor het vinden van kandidaten voor kader- en
                            .
                                topfuncties worden. Daarnaast spelen kosten een zekere rol.
                                GE is in 1998 gestart met een vestiging voor corporate R&D in Bangalore. Hier
                                werken nu 2800 mensen; over anderhalf jaar zullen het er 4200 zijn. Deze men-
                                sen werken in uiteenlopende disciplines, voor alle business units, ook die in
                                Nederland gevestigd zijn. Men werkt er onder andere aan uiteenlopende zaken
                                als vliegtuigmotoren, duurzame consumentengoederen, medische apparatuur en
                                de ontwikkeling van nieuwe materialen. De rol van de Indiase vestiging is het
                                genereren van nieuwe dingen, uitvindingen, en de verdere ontwikkeling van
                                nieuwe technologieën. Verdere doorontwikkeling om in te spelen op de specifie-
                                ke behoeften van klanten gebeurt in de business units, dichter bij de markt. Er
                                wordt daar gewerkt met een mix van ervaren mensen, vaak Indiërs die terugke-
                                ren vanuit de VS of van elders, en nieuwelingen in het vak. Het niveau van de
                                Indische opleidingen is prima. Ervaringen zijn boven verwachting positief. Men
                                werkt er hard, is leergierig en ook heel creatief: veel nieuwe, frisse ideeën. De
                                samenwerking is intensief; contact met India vanuit Europa en elders is zeer fre-
                            .
                                quent, bijna dagelijks, dankzij allerlei elektronische hulpmiddelen.
                                Unilever verricht in Bangalore onderzoek met het oog op de snelle ontwikkeling
                                van markten en de groei van het aanbod aan technisch-wetenschappelijke exper-
                            .
                                tise.
                                Akzo Nobel heeft op het terrein van coatings een (nog vrij kleine) R&D-vestiging
                                in Bangalore geopend waar men zich bezig houdt met het mengen van kleur-
                                combinaties. Men heeft in de eerste plaats voor deze plek gekozen omdat het
                                belangrijk is om in deze markt aanwezig te zijn en vanwege het groot potentieel
                                aan mensen. Daarnaast heeft dit werk een relatie met IT, een erkend sterk punt
                                van Bangalore, is het arbeidsintensief en biedt India dus een kostenvoordeel.
                            De vierde bron van dynamiek in R&D die in de praktijk belangrijk blijkt, heeft een
                            wat ander karakter dan de factoren die hierboven reeds besproken zijn. De genoem-
                            de beschikbaarheid van high potentials, de patronen van acquisities en desinveste-
                            ringen, de opkomst van nieuwe markten en het veranderende karakter van innova-
                            tieprocessen bepalen in belangrijke mate waar bedrijven R&D vestigen. Deze locatie-
                            keuze wordt bepaald binnen randvoorwaarden. Een belangrijke randvoorwaarde
                            betreft de beslissing hoeveel een bedrijf aan R&D doet: wat is het belang dat aan
                            R&D wordt gehecht?
 Beslissingen over R&D zijn De ontwikkeling van de R&D bij grote bedrijven kan niet los gezien kan worden van
onderdeel van de algemene   andere bedrijfsontwikkelingen. Binnen grote ondernemingen worden beslissingen
    ondernemingsstrategie   over het belang dat gehecht wordt aan kennisontwikkeling en innovatie, en daar-
                            mee over rol en gewicht van de R&D-functie, in het algemeen genomen in een bre-
                            .
                            der krachtenveld. Investeringen in R&D worden afgewogen tegen andere opties:
                                Formele R&D is slechts één van de factoren die voor innovatie van belang zijn.
                        31  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                     Bedrijven zijn niet alleen op eigen onderzoek en ontwikkelingswerk aangewezen
                                     wanneer ze willen innoveren, maar kunnen zich ook richten op 'creatief knip- en
                                     plakwerk', aankopen en combineren van kennis. Veel bedrijven _ zeker buiten de
                                     maakindustrie _ doen helemaal niet systematisch aan product- of procesontwik-
                                 .
                                     keling.
                                     Bedrijven richten zich niet alleen op investeringen in innovatie om hun winstge-
                                     vendheid zeker te stellen, maar ook op kostenbesparing door reorganisatie en
                                     sanering (en dat levert op de korte termijn vaak meer op). Ze zijn immers niet
                                     alleen met overleven op de lange termijn bezig, maar ook met winst en aandeel-
                                 .
                                     houderswaarde op de korte termijn.
                                     Bedrijven zijn niet alleen met endogene groei bezig, maar ook met exogene
                                     groei: verandering van de activiteitenportfolio, stroomlijning van de organisatie,
                                     aankoop en verkoop van bedrijfsonderdelen.
                                 Uit deze strategische afwegingen resulteren besluiten omtrent het belang en de
                                 positie van R&D, de omvang van de R&D-inspanning en het R&D-budget. Deze
                                 beslissingen worden genomen op corporate niveau, door de raad van bestuur. Deze
                                 is verantwoordelijk voor de ontwikkeling van visie en strategie. Kennisontwikkeling
                                 en innovatie hebben daar een plaats in.
        Meer gerichtheid op de   Recente ontwikkelingen op financiële markten hebben ertoe geleid dat bestuurders
               korte termijn ... een toenemend belang hechten aan aandeelhoudersbelangen (vaak ook waar dit
                                 samenvalt met het eigenbelang in de vorm van carrièreperspectieven, opties en
                                 bonussen). Sommige aandeelhouders hanteren een korte tijdshorizon en waarderen
                                 aandelen op basis van beperkte informatie (financiële kerngetallen: de kwartaalcij-
                                 fers). Wanneer dit leidt tot een korte termijnoriëntatie binnen de leiding, kan dat de
... kan R&D doen verminderen     neiging om in R&D te investeren verminderen. Kennisontwikkeling en innovatie ver-
                                 eisen immers de moed om risicovol te investeren en floreren alleen in een omgeving
                                 waarin het oog van een ondernemer op de lange termijn is gericht (zie onderstaand
                                 kader).
                                 Beslissen over R&D: een voorbeeld
                                 Zoals binnen veel grote bedrijven, wordt de discussie over R&D binnen Shell op
                                 .
                                 twee niveau's gevoerd:
                                     Op het 'lagere / specifieke' niveau wordt gekeken naar inhoud en naar ontwikke-
                                     lingen op de lange termijn. Hier betreft de argumentatie het belang van R&D
                                     voor het functioneren van de onderneming en bestaat oog voor netwerkeffecten
                                 .
                                     en inbedding van het onderzoek in de lokale kennisinfrastructuur.
                                     Op het 'hogere / algemene' niveau wordt gekeken naar financiële parameters en
                                     naar belangen op de korte termijn: wat draagt een bedrijfsactiviteit bij aan de winst;
                                     kan het ergens anders of op een andere manier goedkoper? Op basis van dit type
                                     'financiële rationaliteit' wordt bepaalt of en hoeveel er wordt gespendeerd aan R&D.
                            32   awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                De financiële argumentatie heeft bij tijd en wijle de neiging de inhoudelijke argu-
                                mentatie te overstemmen. Wat niet zichtbaar bijdraagt aan de winst wordt wegge-
                                saneerd; wat elders goedkoper kan, wordt uitbesteed of afgestoten. Deze lijn wordt
                                soms niet alleen toegepast op productieactiviteiten, maar ook op onderzoek en ont-
                                wikkeling ten behoeve van de toekomst. Dit was bijvoorbeeld het geval bij Shell
                                toen in 1995 besloten werd het bedrijf te herstructureren met het oog op het maxi-
                                maliseren van share holder value. Tot midden jaren negentig stak Shell jaarlijks 50
                                miljoen dollar in fundamenteel onderzoek; dit is binnen korte tijd tot 1,2 miljoen
                                teruggebracht.
                                Ingegeven door de crisis waarin Shell een paar jaar geleden terecht kwam (de nood-
                                zakelijke neerwaartse bijstellingen van bewezen reserves), is de huidige strategie op
                                een nieuwe leest geschoeid: regaining upstream strength and delivering downstre-
                                am profits. Onderdeel hiervan is grote aandacht voor versterking van het vermogen
                                olie- en gasbronnen te vinden en te exploiteren. De nieuwe topman van Shell heeft
                                in dat kader aangegeven dat het de bedoeling is de R&D van Shell in de komende
                                jaren met bijna 50% te laten groeien (van 700 miljoen tot 1 miljard dollar).
                                Hoe het bestuur van een bedrijf staat tegenover investeringen in R&D, wordt ook
                                bepaald door 'zachtere' factoren. Bij beleidsbeslissingen over R&D van bestuurders
                                spelen allerlei zaken een rol: hun affiniteit met technologie, hun perceptie van de
                                competentie van de R&D-organisatie, hun nationale achtergrond en loyaliteit aan
                                werknemers binnen het bedrijf, hun sociale netwerken en kennis van de werkvloer,
                                hun vertrouwen in innovatie. In een omgeving gekenmerkt door complexiteit en
                                onzekerheid kan het hemd soms nader zijn dan de rok.
                                2.2          Het Nederlandse vestigingsklimaat voor R&D
Uitstekende vestigingscondities Het is hoe dan ook evident dat uitstekende vestigingsvoorwaarden een noodzake-
              zijn noodzakelijk lijke voorwaarde zijn om R&D te kunnen aantrekken en vasthouden. Waar we in de
                                vorige paragraaf de drijvende krachten achter internationalisering van R&D in het
                                algemeen hebben bekeken, richten we nu de blik op Nederland. In deze paragraaf
                                geeft de AWT een beeld van de kwaliteit van vestigingscondities in Nederland door
                                de ogen van Nederlandse en buitenlandse ondernemingen.
                                De voornaamste vestigingsfactoren voor R&D zijn hierboven al genoemd. Het
                                levensbloed van hoogwaardige R&D-faciliteiten is voldoende toestroom van goed
                                opgeleide mensen. Daarnaast is infrastructuur belangrijk: toegang tot een netwerk
                                van kwalitatief goede kennisinstellingen, toeleveranciers en andere bedrijven; goede
                                internationale verbindingen via de lucht en door de draad. Tenslotte moeten condi-
                                ties en randvoorwaarden op orde zijn: een goede bescherming van intellectueel
                                eigendom, een gunstig belastingregime, ondersteuning door een welwillende over-
                             33 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                 heid. Over deze lokale condities in Nederland zijn bedrijven in het algemeen best te
Bedrijven zijn best tevreden ... spreken. We hebben goede kennisinstellingen, we leiden mensen goed op
                                 (ofschoon in diverse disciplines niet voldoende), de belastingdruk en de administra-
                                 tieve lasten hebben de aandacht, en een internationaal vliegveld is nooit ver weg _
                                 kortom, we bouwen op een solide basis.
                                 Nederland heeft een goede kennisinfrastructuur
                                 Een uitstekende locale kennisinfrastructuur is een conditio sine qua non waar het
                                 gaat om het aantrekken en vasthouden van R&D. Bedrijven zijn over het algemeen
                                 zeer te spreken over de kwaliteit van de Nederlandse kennisinfrastructuur. "Het
                                 niveau van de onderzoekscapaciteit in Nederland is heel hoog. We beschikken hier
                                 over een uitstekende kennisbasis: voortreffelijk, uit de kunst! Iets om trots op te
                                 zijn! Dit wordt veel te weinig onderkend." Ook op het gebied van het opleiden van
                                 studenten presteren Nederlandse universiteiten goed. Afgestudeerden komen goed
                                 geëquipeerd de arbeidsmarkt op.22
                                 Erken, Kleijn en Lantzendörffer (2004) presenteren de volgende tabel van belang-
                                 rijkste locatiefactoren van R&D en de relatieve score van Nederland ten opzichte van
                                 het buitenland.
                                 Het Nederlandse vestigingsklimaat voor bedrijfs-R&D
                                  R&D-locatiefactoren                                                            Score Nederland
                                  Beschikbaarheid gekwalificeerd personeel                                       Voorraad goed, nieuwe instroom slecht
                                  Internationale bereikbaarheid                                                  Gemiddeld
                                  World Class karakter onderzoeksinstellingen                                    Goed
                                  Samenwerkingsmogelijkheden tussen bedrijven en kennisinstellingen              Matig
                                  Capaciteit en kwaliteit ICT/telecominfrastructuur                              Goed
                                  R&D-stimuleringsmaatregelen                                                    Gemiddeld
                                  Kosten van R&D-personeel                                                       Matig
                                  Quality of life                                                                Uitstekend
                                  Algemene belastingregelingen                                                   Gemiddeld
                                  Regulering en wetgeving                                                        Gemiddeld
                                  Ondernemerschap                                                                Gemiddeld
                                  Toegevoegde waarde buitenlandse bedrijven in Nederland                         Gemiddeld/Goed
                                  Privaat R&D-kapitaal                                                           Matig/Slecht
                                 Ze merken daarbij op dat
      ... maar er is ruimte voor     "… Nederland nergens echt in uitblinkt, met uitzondering van de quality of
                     verbetering     life. Bij de belangrijkste locatiefactoren van R&D, zoals 'beschikbaarheid
                                     gekwalificeerd personeel' en 'internationale bereikbaarheid', scoort Nederland
                                 22   Sommige buitenlandse bedrijven zijn wat dit betreft trouwens iets gereserveerder dan Nederlandse. Voor GE is de
                                      Nederlandse kennisinfrastructuur nauwelijks een factor van belang. De 170 onderzoekers van het laboratorium in Bergen
                                      op Zoom hebben 16 verschillende nationaliteiten. Het technologisch topinstituut DPI is aardig als netwerk met hooglera-
                                      ren en om veelbelovende studenten op het netvlies te krijgen, maar qua innovatie levert het voor GE niet veel op. GE
                                      doet weinig projecten samen met kennisinstellingen omdat zodra het interessant wordt, IPR altijd een probleem is.
                                      Samenwerking met buitenlandse kennisinstellingen gaat vaak makkelijker - en dan niet langs de lijnen van 'open innova-
                                      tie' maar op contractbasis.
                              34 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                        gemiddeld. […] Indien de verwachting uitkomt dat buitenlandse R&D-investe-
                                        ringen in de toekomst alleen zullen worden gedaan in landen met een zeer
                                        gunstig innovatieklimaat […], dan zal Nederland haar score op deze belangrij-
                                        ke R&D-locatiefactoren moeten verbeteren."
   De overheid werkt eraan met      De Nederlandse overheid heeft de laatste jaren een reeks van perspectiefrijke initia-
                generiek beleid ... tieven genomen om het Nederlandse vestigingsklimaat voor R&D te versterken. Het
                                    gaat daarbij enerzijds om generieke maatregelen, bijvoorbeeld om administratieve
                                    procedures te vereenvoudigen, controledruk te verminderen en de belastingdruk te
                                    verlagen. Anderzijds gaat het daarbij om beleid gericht op het bundelen van krach-
                                    ten en financieel ondersteunen op specifieke economisch kansrijke gebieden: sleu-
        ... en met specifiek beleid telgebieden.23 Concreet heeft dit beleid recent bijvoorbeeld geleid tot de oprichting
                                    van het Holst Centre, een onderzoeksinstituut dat zich samen met het bedrijfsleven
                                    richt op de ontwikkeling van wireless autonomous transducer solutions and system-
                                    in-foil products and production, tot de start van Point-One, een innovatieprogram-
                                    ma voor nanoelektronica en embedded systems waarbij zich reeds ruim dertig
                                    bedrijven en kennisinstellingen hebben aangesloten en financieel gecommitteerd,
                                    tot de start van het innovatieprogramma Food & Nutrition Delta, dat draait om het
                                    vertalen van nieuwe kennis rond voeding naar concrete producten, processen en
                                    diensten, en tot steun voor het Center for Translational Molecular Medicine, een
                                    onderzoekscentrum dat zich richt op de ontwikkeling van behandelmethoden die op
                                    de persoonlijke kenmerken van de patiënt zijn toegesneden. Meer initiatieven zijn in
                                    ontwikkeling, onder andere op het terrein van watertechnologie, automotive, de
                                    chemie en de creatieve industrie.24
                                    Vertaalt dit positieve beeld zich ook in een ruime toestroom van investeringen in
Nederland is gemiddeld succesvol    R&D door buitenlandse bedrijven? Het is nog te vroeg om de effectiviteit van boven-
      in het aantrekken van R&D     staand beleid te kunnen beoordelen. Zeker is wel dat het nieuwe elan dat van de
                                    huidige initiatieven uitgaat in het buitenland niet onopgemerkt blijft. Wanneer we
                                    de inkomende investeringen in R&D beschouwen, blijkt dat bijna een kwart van de
                                    totale R&D-uitgaven door bedrijven in Nederland voor rekening van vestigingen van
                                    buitenlandse ondernemingen komt.25 Wat betreft deze inkomende R&D-investerin-
                                    gen neemt Nederland in absolute termen een gemiddelde positie in en wanneer
                                    gecorrigeerd wordt voor sectorstructuur eveneens. Echter, wanneer wordt gecorri-
                                    geerd voor de openheid van de economie dan lijkt Nederland relatief weinig R&D-
                                    investeringen aan te trekken. Landen als Zweden, Ierland en het Verenigd Koninkrijk
                                    blijken het op verschillende maatstaven aanzienlijk beter te doen. In Zweden en het
                                    Verenigd Koninkrijk nemen buitenlandse ondernemingen 45% van de totale
                                    23   Zie Ministerie van Economische Zaken (2006), Investeren in innovatieprogramma's.
                                    24   Ook de SER betoont zich in "Welvaartsgroei door en voor iedereen" (2006) enthousiast over de nieuwe aanpak: "De SER
                                         is voorstander van een actief economisch beleid dat is gericht op versterking en vernieuwing van activiteiten waar
                                         Nederland sterk in is of kan worden. […] De huidige sleutelgebiedenaanpak ziet de raad als een eerste aanzet tot de
                                         gewenste modernisering van het economisch beleid."
                                    25   Erken, Kleijn en Lantzendörffer (2004) geven een percentage van 21% voor het jaar 2000; Unctad (2005) rapporteert
                                         24,7% voor 2001.
                                 35 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>   bedrijfs-R&D voor hun rekening, en in Ierland zelfs 72%.26 Op basis van een reeks
   van indicatoren voor de mate waarin Nederland weet te profiteren van buitenlandse
   directe investeringen in R&D, karakteriseren Erken, Kleijn en Lantzendörffer (2004)
   de prestaties van de Nederlandse economie als zwak tot gemiddeld. Dit suggereert
   dat er ruimte is voor verbetering van het Nederlandse vestigingsklimaat voor R&D
   en dat de recente beleidsinitiatieven hiertoe zeer goed op hun plaats zijn.27
   Hoe staat Nederland ervoor in internationaal perspectief?
   De onderstaande tabel illustreert de snelle verschuiving in R&D-investeringen tussen
   ontwikkelde en opkomende landen. Hij geeft de verandering in het aandeel in de
   buitenlandse bestedingen aan R&D door Amerikaanse ondernemingen tussen 1994
   en 2003.28 Amerikaanse multinationale ondernemingen hebben rond 4% van hun
   totale buitenlandse R&D-bestedingen verschoven van ontwikkelde naar opkomende
   landen (maar geven nog steeds 88% in ontwikkelde landen uit). Ook binnen de
   groep ontwikkelde landen zijn er verschuivingen: Amerikaanse bedrijven geven
   meer uit in Zweden, Canada en Israel, en minder in onder meer Nederland.
                                                 Toename in het aandeel                  Afname in het aandeel
    Ontwikkelede landen                          Zweden                        5,7       Duitsland            6,7
                                                 Canada                        3,9       Frankrijk            3,2
                                                 Israël                        2,3       België               2,2
                                                 Zwitserland                   0,8       Nederland            1,7
                                                 Finland                       0,5       Ierland              0,8
                                                                                         Italië               0,6
    Opkomende landen                             China / Hong Kong             2,9       Taiwan               0,6
                                                 Maleisië                      0,9       Mexico               0,6
                                                 Korea                         0,8       Brazilië             0,5
                                                 India                         0,4
                                                 Singapore                     0,3
   Bij een enquête, uitgevoerd door Unctad, waaraan door vertegenwoordigers van 68
   van de 300 grootste R&D-verrichtende bedrijven in de wereld werd deelgenomen,
   werd gevraagd naar de meest aantrekkelijke landen in de wereld voor toekomstige
   vestiging van R&D.29 Van deze 68 bedrijven geven er drie aan Nederland aantrekke-
   lijk te vinden. Daarmee scoort ons land beneden China (42 bedrijven), de Verenigde
   Staten (27 bedrijven) en India (20 bedrijven), en ook lager dan de drie grote West
   Europese landen, maar boven de andere Europese landen. Deze uitkomst spoort
   26   Voor het Verenigd Koninkrijk geven Erken, Kleijn en Lantzendörffer (2004) een percentage van 32% voor 1999 en geeft
        Unctad 45% voor 2003. Zweden lijkt sterk gestegen te zijn sinds het eind van de jaren negentig, maar Erken, Kleijn en
        Lantzendörffer vermoeden dat dit het gevolg is van een verandering in de berekeningsmethodiek.
   27   Richard Florida (1997) meent dat de kwaliteit van de leefomgeving (cultuur, natuur, voorzieningen en dergelijke) één van
        de belangrijkste factoren vormt bij de keuze om kennisintensieve activiteiten ergens te situeren. Nederland staat bekend
        als relatief liberaal en tolerant en heeft daarmee een zekere aantrekkingskracht op kenniswerkers (zie ook Geelhoed en
        Nauta (2003)).
   28   Bron: U.S. Bureau of Economic Analysis, operations of U.S. Multinational Companies, overgenomen uit Hirschfeld en
        Schmid (2005).
   29   Zie Unctad (2005).
36 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                    met de resultaten die gerapporteerd worden in The 2005 EU Survey on R&D
                                    Investment: Nederland komt in Europa op de vierde plaats waar het gaat om popu-
                                    lariteit als vestigingslocatie voor R&D (waarbij het thuisland van de ondervraagde
                                    bedrijven is meegenomen als mogelijke locatie).
                                    De bijzondere positie van R&D in Nederland door buitenlandse
                                    bedrijven
 Onderdeel van een buitenlands      In Nederland wordt R&D verricht door Nederlandse en door buitenlandse bedrijven.
bedrijf te zijn maakt een verschil  Waar bij de grote Nederlandse bedrijven het hoofdkantoor en de kern van de ken-
                                    nisfunctie, de corporate R&D, in Nederland zitten, bevinden die zich bij buitenlandse
                                    bedrijven elders in de wereld. Deze bedrijven hebben in Nederland meestal geen
                                    centrale R&D maar een vaak wat beperktere R&D-vestiging die zich specifiek richt
                                    op ontwikkelingswerk voor de Europese markt of die gespecialiseerd is in een
                                    bepaald stuk van het onderzoekswerk. In tegenstelling tot de R&D-vestigingen van
                                    de grote Nederlandse internationale bedrijven, bevinden dergelijke vestigingen zich
                                    niet in het centrum van een web van R&D-laboratoria maar hebben ze een meer
                                    perifere plek in de organisatie, temidden van andere. Dat maakt de positie en rol
                                    van deze R&D-afdelingen wezenlijk anders. Zo'n R&D-buitenpost in Nederland con-
                                    curreert vaak met R&D-buitenposten elders in de wereld. Daarmee is R&D door
                                    bedrijven met hun hoofdvestiging elders veel kwetsbaarder dan R&D binnen bedrij-
                                    ven met hun hoofdzetel hier.
                                    Noodzakelijke voorwaarden voor het handhaven van R&D in Nederland zijn voor
                                    bedrijven met een hoofdvestiging elders natuurlijk de kwaliteit van de R&D en voor
                                    sommige bedrijven de relaties met lokale universiteiten, maar dit zijn geen voldoen-
                                    de en ook geen doorslaggevende voorwaarden. Beslissingen over het lokaal hand-
            Of die R&D hier blijft, haven van R&D worden vaak uiteindelijk op basis van andere argumenten genomen,
                                    .
     hangt van andere dingen af     zoals:
                                        De omvang van de lokale activiteiten: productie, service, marketing. Zolang de
                                        lokale vestiging maar groot genoeg is, ontstaat er in de praktijk weinig discussie
                                        over de R&D. De omvang van de lokale vestiging bepaalt de mate waarin
                                        Nederland op het netvlies staat bij de raad van bestuur van zo'n onderneming,
                                        de lijn die men vanuit Nederland heeft met de beslissers binnen de onderneming,
                                        het gewicht dat de directeur van de Nederlandse vestiging in de schaal weet te
                                    .
                                        leggen in discussies met de raad van bestuur.
                                        Positie in het totale pakket van R&D van de onderneming: het moet complemen-
                                        tair zijn. Duplicatie wordt in het algemeen gauw weggesnoeid, meestal ten koste
                                    .
                                        van de perifere vestigingen.
                                        De aard van de lokale productie (specialties of bulk): naarmate het product meer
                                        een hoogwaardig nicheproduct is, zal de R&D hiervoor bij de productie worden
                                    .
                                        geconcentreerd.
                                        De aanwezigheid van belangrijke klanten waarvoor specifieke productontwikke-
                                        ling nodig is of waarmee productontwikkeling samen plaatsvindt. Indien R&D
                                37  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                      samen met of in nauw contact met grote klanten verricht wordt, blijft R&D lokaal
                                      gehandhaafd (bijvoorbeeld, zolang HSA, nu overgenomen door Thales, radarap-
                                      paratuur ontwikkelde in nauwe samenwerking met de Koninklijke Marine, was er
                                      geen sprake van het concentreren van de R&D in Frankrijk _ nu is dit voortdu-
                                  .
                                      rend onderwerp van discussie).
                                      Het vermogen van een R&D-afdeling om de dekking van zijn kosten voor een
                                      aantal jaren geregeld te krijgen _ kwetsbaar is wat geen uitzicht heeft op conti-
                                      nuïteit in de financiering en daarmee als kostenpost wordt gezien (bij diverse
                                      bedrijven viel een nadruk op kostenargumenten op: gestuurd wordt op financiële
                                      parameters _ en dan is Nederland erg duur in vergelijking met Bangalore).
Kwaliteit van de R&D is maar één  Kortom, de strijd om de R&D wordt in laatste instantie niet gestreden op het
            aspect van het geheel schaakbord van de kwaliteit van de kennisontwikkeling, maar op heel andere bor-
                                  den. Uiteindelijk is een heel spectrum aan overwegingen bepalend voor de vraag
                                  waar R&D plaatsvindt. Nederland kan het pleit om de R&D niet alleen winnen op
                                  basis van een superieur innovatiepotentieel. Om op R&D-gebied te winnen, moet er
                                  ook op andere gebieden gescoord worden. Dat geldt eerst en vooral voor produc-
                                  tie. Wanneer een bedrijf de productie uit Nederland overbrengt naar elders, dan
                                  blijft de R&D, en dan zeker het meer adaptieve ontwikkelwerk, op termijn niet hier.
                                  Op de tweede plaats moet er gescoord worden op de markt. Valt de relatie met
                                  belangrijke afnemers weg, dan raakt R&D zijn wortels kwijt.
  Ondernemingen reorganiseren     Veel grote ondernemingen reorganiseren periodiek hun R&D, waarbij concentratie
               periodiek hun R&D  plaatsvindt op een beperkt aantal plekken. Processen van verschuivingen tussen
                                  business R&D en corporate R&D vinden constant plaats.30 Veelal wordt binnen
                                  bedrijven R&D-werk periodiek in grote porties door het hoofdkantoor verdeeld en
                                  toegewezen. Een vestiging krijgt de opdracht zich tot het expertisecentrum binnen
                                  de onderneming te ontwikkelen op een specifiek terrein of voor een bepaalde tech-
                                  nologie. Eens in de zoveel jaar moet je als R&D-vestiging in dit proces in de prijzen
                                  vallen om te kunnen blijven voortbestaan. Een voorbeeld is GE Plastics in Nederland.
                                  Hier produceert men nu polycarbonaat in een standaardtype fabriek. Men heeft 62
                                  miljoen euro investeringsgeld gekregen om in de nabije toekomst te kunnen over-
                                  schakelen op de productie van specialties, onder andere voor de productie van
                                  materiaal voor het automobielinterieur, met name rond airbags. Dit zal de toekomst
                                  van de Nederlands vestiging voor jaren veilig stellen, inclusief R&D. Een ander voor-
                                  beeld van dynamische mondialisering is Dow dat vier jaar geleden besloot de
                                  Europese R&D in Zwitserland te concentreren en dat kortgeleden weer op deze
                                  beslissing terugkwam ten gunste van de R&D-vestiging Terneuzen.
                                  30   Zie in dit verband bijvoorbeeld Gassman en Von Zedtwitz (1999). Zij onderscheiden vijf trends: "i) orientation of R&D
                                       processes towards international markets and knowledge centres; ii) establishment of tightly coordinated listening posts;
                                       iii) increase of autonomy and authority of foreign R&D sites; iv) tighter integration of decentralized R&D units; v) increa-
                                       sed coordination and re-centralization of R&D activities in fewer leading research centres in order to improve global effi-
                                       ciency." Ze verklaren deze ontwikkeling in de richting van geïntegreerde R&D-netwerken uit een streven naar verminde-
                                       ring van totale organisatiekosten.
                              38  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>         Nederland is goed _  Tegenover geluiden van (Nederlandse) ondernemingen dat een R&D-functie die
              maar niet uniek lokaal stevig is ingebed eigenlijk nauwelijks te verplaatsen is, staan geluiden van
                              buitenlandse ondernemingen die daar toch wat anders tegenaan kijken. Verplaatsen
                              kan best. Men ziet Nederland als goed, maar niet uniek. Elders, niet alleen in andere
                              Europese landen of in Amerika, maar ook bijvoorbeeld in India, zijn genoeg mensen
                              te vinden die even goed zijn. Verder is de kern van een R&D-personeelsbestand, de
                              mensen waar het echt om draait, meestal maar zo'n 10% van het totaal aan mede-
                              werkers. Die mensen zijn vaak best te verleiden om te verhuizen. Veel wetenschap-
                              pers willen graag een tijd naar het buitenland. De rest van het personeel is op rede-
                              lijk korte termijn vervangbaar. Tenslotte, een R&D-faciliteit is niet afhankelijk van de
                              lokale arbeidsmarkt _ ook personeel in Nederlandse R&D-vestigingen komt uit alle
                              hoeken van Europa en uit Amerika en Azië.
     R&D binnen vestigingen   Per saldo blijkt dat het wel degelijk wat uitmaakt waar de hoofdzetel van een
van buitenlandse bedrijven is bedrijf gevestigd is. Het is van belang dit in het oog te houden, nu niet alleen kleine
                kwetsbaarder  maar ook steeds meer grote Nederlandse bedrijven door overnames in handen van
                              buitenlandse ondernemingen of investeringsmaatschappijen komen. Onderdeel zijn
                              van een grotere onderneming waarvan de kern niet in Nederland gevestigd is, kan
                              de lokale R&D-functie kwetsbaarder maken. Beslissingen over de locatie van R&D
                              binnen een dergelijke onderneming worden immers elders genomen, vaak door
                              mensen die de Nederlandse situatie van een afstand en bekijken, minder kennis van
                              de lokale situatie hebben en minder over relevante 'zachte' informatie beschikken.
                              Natuurlijk slacht ook een buitenlandse CEO niet snel de kip met de gouden eieren,
                              maar als het Nederlandse bedrijfsonderdeel klein is in verhouding tot de rest, als lij-
                              nen tot de top lang zijn, als relaties minder persoonlijk van aard zijn, als de lokale
                              netwerken en het Nederlandse beleid niet op het netvlies staan, dan worden beslis-
                              singen genomen op basis van een beperkter aantal argumenten.
                              2.3          Nederland in de 21ste eeuw: overvloed en onbehagen
                              Waar staan we als we de balans opmaken? Moet Nederland zich zorgen maken
                              over internationalisering van R&D? Een gemengd beeld doemt op.
                              Geen reden tot zorg ...
      Bedrijfs-R&D loopt niet R&D groeit en krimpt in het algemeen op een vrij 'organische' wijze met de ont-
          weg uit Nederland   wikkeling van bedrijven. Soms zijn er sprongen als ondernemingsbesturen een
                              nieuwe strategie inzetten. De grote Nederlandse bedrijven verplaatsen hun R&D
                              niet uit Nederland en bouwen hier niet af. Natuurlijk investeren ze ook in R&D-
                              capaciteit in het buitenland. Dat moet ons geen zorgen baren _ het zou ons
    Gelukkig investeren onze  bezorgd moeten maken als ze dat niet zouden doen. Het is voor het Nederlandse
 bedrijven ook elders in R&D  bedrijfsleven van levensbelang om de kansen die opkomende markten bieden te
                              grijpen en om goed aangesloten te zijn en te blijven op kennisnetwerken wereldwijd.
                           39 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                   Kennis die elders tot ontwikkeling wordt gebracht moet zijn weg naar Nederlandse
                                   bedrijven kunnen vinden.
                                   De dynamiek in de R&D-uitgaven en in de locatie van R&D-capaciteit wordt niet
                                   zozeer door de neiging tot offshoring van R&D als wel door andere factoren
                                   bepaald. Bedrijven verwerven buitenlandse R&D-vestigingen veelal als bijproduct (en
                                   soms als hoofdproduct) van overnames. Op een langs die weg verkregen basis
                                   wordt al of niet verder gebouwd. Waar nieuwe markten zich openen en nieuwe
                                   kansen zich voordoen, investeren bedrijven in productiecapaciteit en daaraan
                                   gekoppeld ook in R&D. Hoogst zelden opent een onderneming een R&D-vestiging
                                   los van reeds aanwezige onderzoeks-, ontwikkel- of productieactiviteiten: greenfield
                                   entry komt waar het gaat om R&D vrijwel niet voor.
                                   ... maar toch
  Toch stellen investeringscijfers Tegenover de constatering dat de ontwikkelingen bij de grote Nederlandse bedrijven
             en ontwikkelingen in  niet direct aanleiding tot ongerustheid geven, staan toch allerlei feiten die ervoor
  vestigingscondities niet gerust  zorgen dat een gevoel van onbehagen blijft hangen. We noemen de volgende
                                   .
                                   zaken, die we hieronder nader toelichten:
                                       Het macroperspectief: het totaal aan bedrijfs-R&D in Nederland ligt laag vergele-
                                       ken met andere landen en ook ten opzichte van onze doelstellingen. Daarbij
                                       “doen de Belgen het beter”: er zijn diverse andere kleine Europese landen in
                                       Europa die erin slagen meer buitenlandse R&D naar zich toe te halen dan
                                   .
                                       Nederland.
                                       Vestigingscondities voor R&D staan nog steeds onder druk, onder andere door
                                       achterblijvende publieke investeringen en door een onvoldoende instroom van
                                       studenten in het technisch-wetenschappelijk onderwijs.
Bedrijven in Nederland doen nog    Ten eerste, het macroperspectief stelt niet gerust. In Nederland verrichten bedrijven
  steeds relatief weinig aan R&D   relatief weinig R&D. Bedrijfs-R&D als percentage van het BBP vertoonde sinds eind
                                   jaren negentig een dalende tendens, maar lijkt zich de laatste jaren wat te herstel-
                                   len. Internationale bedrijven geven zelf aan dat voor R&D in Nederland hoogstens
                                   consolidatie van het huidige niveau of anders een geleidelijke daling is voorzien.
                                   Uitbreiding van R&D vindt vooral in het buitenland plaats. Als Nederland het in de
                                   toekomst moet hebben van kennisontwikkeling en innovatie, en als bedrijfs-R&D
                                   binnen de landsgrenzen in dat kader belangrijk is, dan zijn deze ontwikkelingen
                                   toch reden tot zorg. Het kan ook anders. Dat is te zien in landen als België,
                                   Denemarken, Finland en Zweden. Waar in Nederland bedrijven 1,5 procent van de
                                   toegevoegde waarde investeren in R&D, geven de genoemde landen respectievelijk
                                   2,6 procent, 2,8 procent, 3,7 procent en 4,7 procent uit.31
                                   31   Bron: OECD Science, technology and industry scoreboard 2005 (section A.5. Business R&D). Zoals bekend vormt de sec-
                                        torale samenstelling van de Nederlandse economie een slechts deel van de verklaring voor dit achterblijven.
                               40  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                            Bedrijfsuitgaven aan R&D als percentage van het BBP
                                                1991       1999           2001           2003          2004
                             België             1,08       1,39           1,51           1,31          1,30
                             Denemarken         0,94       1,41           1,64           1,77          1,69
                             Finland            1,14       2,15           2,41           2,42          2,42
                             Nederland          0,98       1,10           1,05           1,01          1,03
                             Zweden             1,87       2,74           3,28           2,93          2,72
                            Bron: Eurostat online database
                            Ten tweede, hoge kwaliteit van onderzoekers en van kennisinfrastructuur is een
De toestroom van bètatalent
                            noodzakelijke maar geen voldoende voorwaarde om een kans te maken in het spel
                  stagneert
                            om de R&D. De kwaliteit die Nederland kan bieden is vooralsnog goed, maar niet
                            uniek. Echter, de prognoses van de omvang van de toekomstige stroom aan lokaal
                            beschikbare arbeidskrachten voor R&D baart veel bedrijven zorgen. Nu al zijn er
                            knelpunten in een reeks van 'harde' technische disciplines. Daarnaast zijn er zorgen
                            betreffende de continuïteit in het funderend onderzoek en de aansluiting van het
                            publiek onderzoek en onderwijs op de behoeften van bedrijven (zie kader).
                            Zorgen omtrent de ontwikkeling van de Nederlandse kennisbasis
                            Tegenover een positieve beoordeling van de huidige capaciteit van de Nederlandse ken-
                            .
                            nisinfrastructuur, staan zorgen over een aantal trends en toekomstige ontwikkelingen:
                                Onderhoud van de basis: stabiliteit, continuïteit en perspectief
                                Door allerlei bedrijven wordt benadrukt dat de taak van universiteit is om
                                nieuwsgierigheidsgedreven fundamenteel onderzoek te doen. Daartoe moeten
                                ze in staat worden gesteld door hen van voldoende financiële middelen te voor-
                                zien en hen perspectief op continuïteit te bieden. Universitaire onderzoekers
                                moet een aantrekkelijk carrièreperspectief geboden worden. Met zorg consta-
                                teert men her en der binnen bedrijven dat universiteiten voortdurend bezig zijn
                                met het bijeenschrapen van geld en dat dit ten koste gaat van de inhoud. Het
                                gesprek met de omgeving wordt niet gevoerd over de wetenschappelijke agen-
                                da, maar over financieringsproblemen. Veel bedrijven hebben er tegenover de
                                AWT blijk van gegeven vertrouwen te hebben in het vermogen van de
                                Nederlandse universiteiten om 'de goede dingen te doen', ook in het belang van
                                deze bedrijven. De contacten met universiteiten zijn goed; Nederlandse universi-
                                taire onderzoekers zijn relatief toegankelijk; samenwerking is goed mogelijk.
                                Vanuit deze optiek pleiten diverse vertegenwoordigers van bedrijven voor een
                                versterking van de autonomie van universiteiten; voldoende financiële middelen
                                (een ruime eerste geldstroom, geen verdere daling van de uitgaven per student);
                                een langere tijdshorizon bij het instellen van TTI's (continuering na vier niet op
                                basis van "nee, tenzij", maar uitgaande van "ja, mits"); het koesteren van jong
                                talent (bijvoorbeeld door invoering van een tenure track systeem om veelbelo-
                                vende postdocs vast te houden).
                         41 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   .   Aansluiting van opleidingen en onderzoek bij behoeften van het bedrijfsleven
       Hoewel bedrijven in het algemeen tevreden zijn en vertrouwen hebben in univer-
       siteiten, constateren ze wel dat op een aantal punten niet aan hun behoeften
       wordt voldaan en dat knelpunten dreigen op te treden. Bedrijven maken zich
       zorgen over de beschikbaarheid van voldoende onderzoekers op specifieke vak-
       gebieden, met name in de 'harde' exacte vakken en in de traditionele richtingen.
       Onderwijs en onderzoek aan universiteiten heeft de neiging sterk in te zetten op
       relatief nieuwe terreinen als levenswetenschappen, biotechnologie en nanotech-
       nologie. Dit gaat ten koste van klassieke vakken als elektrotechniek, werktuig-
       bouwkunde, organische chemie. Dat heeft tot gevolg dat bedrijven voor deze
       disciplines aangewezen zijn op buitenlanders. De indruk bestaat dat Nederlandse
       universiteiten veel verder van het bedrijfsleven zijn weggedreven dan bijvoor-
       beeld Duitse, Franse en Engelse. Onderzoekers aan buitenlandse universiteiten
       zijn veel meer bereid om te kijken naar mogelijkheden voor applicatie van hun
       onderzoeksresultaten. Het gaat er daarbij niet om dat universiteiten toegepast
       onderzoek zouden moeten doen _ het gaat er meer om dat ze bij de ontwikke-
       ling van hun onderzoeksagenda een open oog en een zekere interesse hebben
       voor het praktisch gebruik van de kennis die ze ontwikkelen. Nederland moet
       het mechanisme dat hiervoor zorg draagt versterken.                            32
   32   Zie in dit verband ook het onderzoek van Rensman (CPB, 2004) naar de aansluiting tussen de wetenschappelijke
        agenda's van universiteiten en publieke kennisinstellingen en de R&D-agenda's van het Nederlandse bedrijfsleven.
42 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                             3
    Een dubbele beleidsopgave:
                                               Beleidsaanbevelingen: bieden en
                                               binden
                                  Nederland staat voor een dubbele beleidsopgave. De ene opgave is het voor
bedrijfs-R&D halen en houden      bedrijven die hier actief zijn in R&D aantrekkelijk te maken om hun R&D-capaciteit
                                  hier te houden en verder te ontwikkelen. De andere opgave is om nieuwe bedrijfs-
                                  R&D hier naartoe te halen. Voor wat de eerste opgave betreft, concurreren we
                                  vooral met Midden- en Oost-Europa en met landen in Azië. Op kosten kunnen we
Houden: concurreren met Azië      deze concurrentiestrijd niet winnen. Het gaat er veeleer om niches van excellentie te
     en Midden- en Oost-Europa    ontwikkelen en om innovatieve bedrijven met hun R&D lokaal zo stevig in samen-
                                  werkingsverbanden en netwerken met andere bedrijven en kennisinstellingen te
                                  verankeren, dat verdere ontwikkeling in Nederland de meest aantrekkelijke optie is.
      Halen: concurreren binnen   Voor wat betreft de tweede opgave is het van belang dat we ons realiseren dat we
                   West-Europa    vooral concurreren met de Europese landen om ons heen. We concurreren om de
                                  R&D-investeringen van internationale bedrijven die op de Europese markt actief zijn
                                  of willen worden en in Europa aan onderzoek en ontwikkeling willen doen _ de
                                  laatste tijd steeds vaker ook bedrijven uit China, India en Korea. Deze bedrijven
                                  wegen de perspectieven in Nederland af tegen die in andere West-Europese landen.
                                  De kwaliteits- en kostenniveaus van deze landen verschillen in algemene zin weinig
                                  van elkaar. Concurrentie vindt dan ook plaats op basis van de extra's die landen te
                                  bieden hebben. Het gaat dan vaak om specifieke extra's die voor bepaalde bedrij-
                                  ven interessant zijn. Ook hier kan men denken aan niches van excellentie en toe-
                                  gang tot specifieke expertise en netwerken.
                                  In dit hoofdstuk betoogt de AWT dat Nederland om bestaande bedrijfs-R&D hier te
Inzetten op vestigingsklimaat     laten floreren en om nieuwe R&D aan te trekken niet kan volstaan met te bouwen
                 noodzakelijk ... aan een goed generiek vestigingsklimaat ('bieden'). Elk land in Europa zet min of
                                  meer voortvarend in op verbetering van het vestigingsklimaat voor bedrijven en het
                                  bieden van gunstige generieke condities voor R&D. Alle landen concurreren op basis
                                  van randvoorwaarden en faciliteiten. Dat noopt ons tot een extra inspanning. We
                                  kunnen generiek beleid dat tracht vestigingscondities te optimaliseren niet missen,
                                  maar daarmee komen we er niet. De AWT meent dat Nederland, wil het zijn ambi-
                                  tie realiseren om weer tot de top in Europa te gaan behoren, méér moet doen.
 ... maar zeker niet voldoende!   Generiek beleid ter verbetering van vestigingscondities moet met actief maatwerk-
                                  .
                                  beleid aangevuld worden ('binden'). De AWT schetst daarom drie wegen:
                                      Actiever relatiemanagement. Specifieke aandacht en inzet is nodig, gericht op
                                      bepaalde Nederlandse bedrijven, in Nederland gevestigde buitenlandse bedrijven
                                      en buitenlandse bedrijven die goed binnen Nederlandse sleutelgebieden of
                                      clusters zouden passen. Enerzijds kan de overheid bedrijven actief betrekken bij
                                      projecten waar zij als belanghebbende of klant optreedt en anderzijds kan ze
                                      bedrijven steunen door een actieve rol te spelen in relatienetwerken.
                             43   awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                         .   Verduurzaming van sleutelgebieden- en hot spot-beleid. De overheid moet
                             het Nederlandse bedrijfsleven helpen gezamenlijk en in overleg met kennisinstel-
                             lingen prioriteiten te stellen en kennisinvesteringen en R&D-inspanningen te con-
                             centreren in gebieden waar op basis van bewezen sterktes concurrentievoordelen
                             te realiseren zijn. Ruimtelijke concentratie van deze inspanningen en inbedding in
                         .
                             netwerken brengt voordelen met zich mee.
                             Vestigingsklimaat verder versterken. Het bieden van uitstekende randvoor-
                             waarden blijft belangrijk om Nederland een toplocatie voor bedrijfs-R&D te laten
                             zijn.
                         Hieronder werkt de AWT deze drie beleidslijnen verder uit en geeft hij binnen deze
                         algemene lijnen een reeks van specifieke aanbevelingen.
                         3.1          Actiever relatiemanagement
                         Internationalisering verandert de identiteit van ondernemingen. Grote en middel-
Bedrijven steeds minder  grote ondernemingen zijn steeds minder gebonden aan hun oorspronkelijke thuis-
  gebonden aan landen    basis. Belangen in andere landen, vooral in opkomende markten, winnen aan
                         gewicht. Van oorsprong Nederlandse bedrijven worden onderdeel van buitenlandse
                         ondernemingen of eigendom van investeerders. Bedrijfsonderdelen van grote bedrij-
                         ven worden internationaal verhandeld. Nederlandse ondernemingen zijn steeds
                         actiever in het buitenland en buitenlandse ondernemingen spelen een steeds grote-
                         re rol binnen de Nederlandse economie. Dit doet de binding van bedrijven aan
                         Nederland hoe dan ook verzwakken. Afwegingen binnen deze bedrijven omtrent
                         het plegen van investeringen en het vestigen van faciliteiten vinden binnen een mon-
                         diaal kader plaats. Wil Nederland in deze context bedrijven hier vasthouden, vooral
                         waar het gaat om aantrekkelijke activiteiten die een hoge toegevoegde waarde
                         genereren, dan zijn gerichte inspanningen om bedrijven te binden noodzakelijk.
     Bedrijven actief en Die inspanningen kunnen onder andere bestaan uit het beter benutten van de
      interactief binden mogelijkheden om relaties met bedrijven te onderhouden. De overheid onderhoudt
                         op drie manieren relaties met bedrijven: door markten te reguleren, door als klant
                         op te treden en langs informele weg. De AWT meent dat vooral de tweede en
                         derde weg mogelijkheden bieden tot actiever relatiemanagement.
                         De overheid als regelgever
                         De overheid speelt een rol waar het gaat om regulering van specifieke markten, bij-
                         voorbeeld in de vorm van toelatingseisen en veiligheidsvoorschriften (denk aan
                         geneesmiddelen, voertuigen of voedingsmiddelen; het gaat bijvoorbeeld om milieu-
                         eisen of het gebruik van genetische modificatie). Alleen in bepaalde gevallen en
                         voor zover internationale afspraken dit toelaten kan marktregulering bijdragen aan
                         het klimaat voor bedrijfs-R&D.
                      44 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                  De overheid als klant
                  De overheid als Meer perspectief biedt de rol van de overheid als klant. De overheid is klant van het
   innovatieve opdrachtgever en   bedrijfsleven bij de uitvoering van overheidstaken en schaft in die hoedanigheid
             launching customer   allerlei goederen en diensten aan. De overheid treed verder op als opdrachtgever
                                  aan bedrijven bij het oplossen van allerhande maatschappelijke problemen, bijvoor-
                                  beeld op het terrein van mobiliteit, milieu, gezondheidszorg, en dergelijke. De AWT
                                  meent dat de overheid zijn positie als klant van ondernemingen veel meer zou moe-
                                  ten inzetten om kennisontwikkeling binnen het bedrijfsleven te stimuleren.33
                                  Investeren in R&D is voor bedrijven een kwestie van lange adem. Van groot belang
Meerjarig commitment belangrijk   is daarom een meerjarig commitment van de overheid, het uitzicht bieden op conti-
                                  nuïteit. Ook moet de overheid aanvaarden dat ze deelt in de risico's; een minder
                                  risicomijdende opstelling is noodzakelijk. Verder zou de overheid niet alleen als klant
                                  naar de kosten moeten kijken, maar ook de externe effecten van lokale ontwikke-
                                  ling en productie moeten laten meewegen.
                                  China als launching customer
                                  China is een voorbeeld van een land dat bijzonder actief is als launching customer
                                  door het creëren van startersmarkten. Dit zijn markten voor producten die op ter-
                                  mijn, bij lagere prijzen, een groot potentieel hebben. Zo bestelt China (ter gelegen-
                                  heid van de Olympische Spelen) HDTVs voor in vele duizenden bussen. Daartoe is
                                  een wedstrijd tussen potentiële producenten uitgeschreven en wordt de opdracht
                                  verleend volgens het winner takes all principe. Dit leidt voor de winnaar tot een
                                  snelle leercurve en daarmee tot ruimte voor forse prijsdalingen en een grote lucra-
                                  tieve 'eindmarkt'. Europa is weinig efficiënt op dit gebied: alle landen opereren
                                  apart en zijn hiervoor elk voor zich te klein. Mogelijkheden zijn er te over, bijvoor-
                                  beeld in de hoek van de elektronica: traffic radar voor vrachtauto's (ter voorkoming
                                  van ongelukken), systemen in het vliegverkeer, systemen voor rekeningrijden, syste-
                                  men om de patient flow in ziekenhuizen te optimaliseren.
                                  China gaat ook bijzonder handig om met standaarden. Het speelt buitenlandse fir-
                                  ma's uit de VS en Europa tegen elkaar uit bij het bepalen van standaarden voor de
                                  Chinese markt. Men koerst daarbij altijd op iets aan dat net even anders is dan de
                                  Amerikaanse of Europese standaard. De Nederlandse markt is veel te klein om dit
                                  spel te kunnen spelen, maar in samenwerking met andere Europese landen zouden
                                  hier mogelijkheden moeten liggen.34
                                  Meer langdurig en geloofwaardig commitment door de overheid kan op verschillen-
                                  .
                                  de manieren bevorderd worden:
   Commitment bevorderen door         De Nederlandse overheid kan zekerheid bieden door omvangrijke projecten op te
 internationale samenwerking ...
                                  33   Zie het advies van het Innovatieplatform (2005); zie ook Europese Commissie (2006).
                                  34   Dat Europese overheden ook handig kunnen opereren bij het zetten van standaarden, wordt geïllustreerd door het succes
                                       van de GSM-standaard in Europa.
                              45  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                           pakken in samenwerking met (een beperkt aantal) andere landen. Dat helpt om
                                           het commitment geloofwaardig te maken. Als verschillende landen zich aan een
                                           project verbonden hebben, dan kan niemand zich permitteren om er halverwege
                                       .
                                           uit te stappen omdat de beleidsprioriteiten veranderd zijn.
       ... politieke acceptatie van        De huidige verantwoordingsprocedures plus een incidentgerichte Tweede Kamer
              investeringsrisico's ...     werken risicomijdend gedrag in de hand. De verantwoordingsrelaties binnen de
                                           overheid moeten doorgelicht worden met oog voor de stabiliteit en de verre
                                       .
                                           tijdshorizon die investeringen in innovatie vereisen.
        ... en voldoende expertise         Bedrijven hebben behoefte aan gesprekspartners binnen de overheid met vol-
                     bij de overheid       doende mandaat en met kennis van zaken. Ze hebben hun twijfels bij junior
                                           ambtenaren die gaan over omvangrijke budgetten, dure consultants die worden
                                           ingehuurd om projecten te beoordelen en ingewikkelde verantwoordingsproce-
                                           dures die worden gehanteerd om projecten te monitoren. Het kennisniveau
                                           binnen de overheid moet verbeteren om als een deskundige en betrouwbare
                                           partner te kunnen optreden.
                                       De overheid moet niet alleen als klant bereid zijn om meer te bieden, in termen van
                                       meerjarig commitment en deelname in risico's, maar moet ook meer vragen. Aan
                                       grote overheidscontracten of concessies kunnen voorwaarden ten aanzien van ken-
                                       nisontwikkeling in Nederland gekoppeld worden. Andere landen zijn op dat punt
                                       vaak alerter dan Nederland.
                                       De overheid als partij in netwerken en als relatie
    Betrokkenheid bij Nederland        Naast de formele is er de informele kant. Bedrijven weten zich ook gebonden aan
                      bevorderen ...   Nederland als ze ingebed zijn in de lokale economie en de sociale netwerken die
                                       daarbij horen en als ze ervaren dat hun aanwezigheid hier gewaardeerd wordt. Een
                                       goede relatie met de lokale en nationale overheid is daar onderdeel van. Bedrijven
                                       willen bij overheden terecht kunnen met problemen, niet teveel last hebben van
                                       overheidsbureaucratie, kunnen overleggen over de interpretatie en implementatie
                                       van regelgeving. Ze willen dat overheden bij gelegenheid optreden als hun ambas-
... door een actief relatiebeheer      sadeur en pleitbezorger. Om dit gestalte te geven, is een actief relatiebeheer aan
                 van overheidszijde    overheidszijde noodzakelijk. De AWT waardeert de inspanningen van het Ministerie
                                       van Economische Zaken op dit punt en juicht het toe dat er de laatste tijd, vooral
                                       sinds de publicatie van de Industriebrief, weer meer aandacht naar accountmanage-
                                       ment uitgaat. Het Ministerie van EZ heeft al stappen genomen; het is nu zaak door
                                       te pakken. Hij meent dat er nog meer kan gebeuren en ziet daarvoor diverse moge-
                                       .
                                       lijkheden:
     Ken bedrijven, weet waar ze           De basis voor accountmanagement zou kunnen worden verstevigd door een
                  tegenaan lopen ...       systematischer en actiever informatiebeheer: trachten in kaart te brengen wat
                                           bedrijven doen, waar ze tegenaan lopen en hoe ze geholpen zouden kunnen
                                       .
                                           worden.
      ... pak regierol actief op ...       De overheid zou actiever een regierol op zich kunnen nemen om ervoor te zor-
                                           gen dat bedrijven hun weg vinden naar relevante netwerken, naar innovatieve
                                  46   awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                     samenwerkingsverbanden en naar subsidiemogelijkheden (bijvoorbeeld door
                                 .
                                     deelname aan TTI's of aan FES-projecten).
        ... haal de banden aan       Het is van belang dat de overheid op hoog niveau de banden met bedrijven aan-
              op hoog niveau ...     haalt. Bewindslieden en topambtenaren moeten meer persoonlijke aandacht heb-
                                     ben voor een breed scala van bedrijven, met name ook voor middelgrote bedrij-
                                     ven en voor Nederlandse vestigingen van buitenlandse ondernemingen. Dat kan
                                     gestructureerd, zoals bijvoorbeeld in de VS en Frankrijk. Daar doet de president
                                     geregeld een beroep op topmanagers van grote bedrijven om zitting te nemen in
                                     adviescommissies. Dit levert deze topmensen een informele relatie met de politie-
                                     ke macht op. Dit werkt alleen als er persoonlijke inzet is van de politieke top. Het
                                     draagt ertoe bij dat bestuurders van bedrijven verantwoordelijkheid nemen voor
                                 .
                                     het maatschappelijk belang.
         ... en wees er trots op     Tenslotte kunnen bewindslieden bij gelegenheid hun prestige inbrengen, per-
                                     soonlijke betrokkenheid tonen, ook voor buitenlandse bedrijven in Nederland een
                                     ambassadeursfunctie vervullen, in international overleg pal gaan staan voor hier
                                     gevestigde bedrijven, laten blijken trots te zijn op wat deze bedrijven binnen
                                     Nederland doen.
                                 Concreet: actiever relatiemanagement
                                 De AWT beveelt de Minister van Economische Zaken aan om een meer directe
   Ontwikkel hechtere relaties   relatie tot in Nederland gevestigde grote en middelgrote bedrijven te ontwikkelen.
                                 Denk daarbij niet alleen aan bedrijven van Nederlandse maar vooral ook van buiten-
                                 .
                                 landse oorsprong. Hij adviseert de Minister om:
                                     Nauwkeurig in kaart te brengen welke kennisintensieve bedrijven in Nederland
                                 .
                                     actief zijn en hoe ze lokaal zijn ingebed.
Communiceer rechtstreeks, ...        Directer met deze bedrijven te communiceren.
                                       - Zorg dat bedrijven met knelpunten bij de overheid terecht kunnen;
                                           neem ook zelf het initiatief tot contact; weet wat bij bedrijven speelt.
                                       - Geef binnen publiek-privaat gefinancierde innovatieprojecten vanuit
                                           de overheid inhoud aan de makel- en schakelfunctie om bedrijven,
                                           met name de kleinere en de buitenlandse, te helpen de weg te vinden
                                           naar partners, kennis en financieringsbronnen.
                                       - Zorg dat overheden niet op een rigide en mechanische manier regels
                                           toepassen, maar met bedrijven in gesprek gaan over de interpretatie
                                           en toepassing van regels.
                                       - Betrek bestuurders van bedrijven bij maatschappelijke ontwikkelingen en
                                           overheidsbeleid, bijvoorbeeld langs de weg van sociale netwerken, publieke
                                 .
                                           nevenfuncties en verzoeken om advies.
... ook over maatschappelijke        Bedrijven in een vroeg stadium bij de planning van overheidsprojecten te betrek-
                       opgaven       ken. Identificeer maatschappelijke opgaven voor de toekomst waarvoor de over-
                                     heid een verantwoordelijkheid draagt en waarvoor innovatie nodig is. Ga daar-
                                     over het gesprek met in Nederland gevestigde bedrijven aan ruim voordat het uit-
                                     zetten van contracten aan de orde is.
                              47 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre> Zet de aankoopmacht van de      .   De mogelijkheden te gebruiken die overheidsaankoopmacht biedt (bijvoorbeeld
            overheid handig in       op markten voor gezondheidszorg en medicijnen, energie en milieu, transport en
                                     logistiek, veiligheid en e-government) om onderzoek en innovatie in Nederland
                                     te stimuleren. Bevorder dat met grote concessies of overheidscontracten met bui-
                                 .
                                     tenlandse ondernemingen ook R&D naar Nederland meekomt.
       Sta pal voor bedrijven in     Pal te gaan staan voor de in Nederland gevestigde bedrijven, ook die van buiten-
                     Nederland       landse oorsprong. Wees trots op wat we hebben en draag dat ook uit in interna-
                                     tionale fora. Steun bedrijven in hun activiteiten op internationale markten.
                                 3.2           Verduurzaming van sleutelgebieden- en
                                               hot spot-beleid
                                 De wereld om ons heen ontwikkelt zich snel en we moeten ons meer inspannen om
                                 de koplopers bij te houden. Welke plek zien wij voor Nederland in deze dynamische
                                 internationale context? De AWT pleit voor continuïteit in het ontwikkelen van en
                                 investeren in erkende sterktes.
                                 Investeren in bewezen sterktes en koersen op hot spots
 Bouwen op bewezen sterktes      Met het sleutelgebiedenbeleid en met het huidige regionale innovatiebeleid heeft
 biedt de beste perspectieven    Nederland gekozen voor het voortbouwen op bewezen sterktes, zowel thematisch
                                 als regionaal.35 Dit beleid biedt in de ogen van de AWT de beste perspectieven voor
                                 Nederland in een globaliserende wereld. Eerste stappen zijn gezet en eerste resulta-
                                 ten blijken veelbelovend. Nederland kan zich ontwikkelen tot een magneet, een
                                 innovatieve hot spot, in diverse sectoren. Deze magneten kunnen onze economi-
                                 sche motoren van de toekomst zijn. Een reeks van anchor tenants is hier actief.
                                 Innovatieve netwerken van grote en kleine bedrijven komen daaromheen tot ont-
Daarom sleutelgebiedenbeleid     wikkeling. De AWT is van mening dat Nederland vast moet houden aan de ingesla-
                  doorzetten ... gen weg van gezamenlijk kiezen en investeren. Het blijft noodzakelijk deze bood-
                                 schap te herhalen: keuzes maken is noodzakelijk. Een klein land kan niet in alles
                                 uitblinken, en alles half doen levert per saldo minder op dan niks doen. Daarom
                                 moeten we _ bedrijven en kennisinstellingen, ondersteund door de overheid _ prio-
                                 riteiten stellen en inspanningen concentreren. Ook is gezamenlijk investeren nood-
                                 zakelijk, met de blik op de lange termijn. Daarvoor is langdurig commitment van
                                 alle partijen nodig.
                                 In dat verband is het van groot belang dat de overheid dit op excelleren in sleutel-
    ... en meerjarig budgettair  gebieden gerichte beleid verduurzaamt en meerjarig budgettair verankert. De AWT
                    verankeren   roept het Ministerie van Economische Zaken op een duidelijk signaal in deze zin af
                                 te geven in de richting van bedrijfsleven en kennisinstellingen.
                                 35   Zie respectievelijk Ministerie van Economische Zaken (2005), Sterke basis voor topprestaties, en (2004), Pieken in de Delta.
                             48  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                              Sterktes kun je ontwikkelen ...
In concurrentiekracht moet je Als de ontwikkelingen in China en India ons iets duidelijk maken, dan is het wel dat
      gezamenlijk investeren  je de omstandigheden die voordelig zijn voor kennisontwikkeling en daarop geba-
                              seerde economische groei kunt creëren. Allerhande Chinese en Indische onderne-
                              mingen bekwamen zich in softwareontwikkeling, leggen zich toe op biotechnologie,
                              investeren in de productie van elektronica en farmaceutica, ontwikkelen exportcapa-
                              citeit voor commerciële diensten, investeren in kennisontwikkeling en R&D. Zij profi-
                              teren daarmee van condities (aanbod van expertise, financiering, opening van
                              exportmarkten, et cetera) die er twee decennia geleden nog niet waren.
                              Waar de bedrijven in een land relatief sterk in zijn, kan dus in de loop van de tijd
                              veranderen. Dat is een kwestie van gezamenlijk kiezen en welbewust investeren.
                              Hierbij horen ook publieke investeringen (zie kader hieronder). Een concurrentie-
                              voordeel ontwikkelt zich vaak omdat een toevallig (natuurlijk of cultureel) voordeel
                              een leerproces op gang brengt.36 Ontwikkelingsinvesteringen leiden tot technologi-
                              sche vooruitgang, innovatie, schaalvoordelen en specialisatie. Dit opent mogelijkheden
                              voor export en internationale handel.37 Er valt hierin wel degelijk te kiezen en te sturen.
                              Dat is wat China en India momenteel lijken te doen _ en wat bijvoorbeeld Finland in
                              het recente verleden op kleinere schaal gedaan heeft om het bedrijfsleven de omslag
                              van hout en papier naar elektronica en telecommunicatie te helpen realiseren.38
                              De basis voor concurrentievoordeel kun je ontwikkelen: een historische
                              parallel
                              De toetreding van China en India tot het wereldhandelssysteem, naast andere lan-
                              den in Azië, Zuid-Amerika en Oost-Europa, levert de geïndustrialiseerde landen van
                              West-Europa en Noord-Amerika geduchte concurrentie op, en dan vooral op mark-
                              ten voor goederen en diensten waarop ze voorheen heer en meester waren. De
                              Chinese fabrieken draaien op volle toeren. Zeeschepen brengen containers gevuld
                              met moderne industriële producten voor de westerse markt met de duizenden tege-
                              lijk naar de haven van Rotterdam.
                              Dit is een niet geheel onbekend verschijnsel. In de tweede helft van de 19de eeuw
                              waren het zwaar beladen stoomboten en zeilschepen uit de Nieuwe Wereld die een
                              schok door het Europese handelssysteem zonden.39 Deze schepen waren geladen
                              36   Hierop is het infant industry argument gebaseerd, dat een lans breekt voor het beschermen van een industrie in opbouw
                                   en het bevorderen van export door die industrie, met het oog op de dynamische leereffecten: een comparatief voordeel
                                   in een aantrekkelijke sector ontwikkelt zich op termijn ten gevolge van leerprocessen, snelle catching up en innovatie,
                                   maar hiervoor is wel een periode van investeren en beschermen nodig.
                              37   Neem als voorbeeld het Nederland van de 17de eeuw: ten gevolge van het bestaan van vele waterwegen, ontwikkelden
                                   zich infrastructuur en transportmogelijkheden. Het stimuleerde een stroom van innovaties op dit terrein. Dit genereerde
                                   absolute voordelen _ Nederland werd goed in transport, distributie en handel _ die aan de basis lagen van de compara-
                                   tieve voordelen waar ons land als handelsland nog altijd van profiteert.
                              38   In bijlage 2 presenteert de AWT een tentatieve bijdrage aan de verdere gedachtevorming over prioritaire ontwikkelings-
                                   richtingen.
                              39   Zie Minderhoud (1999) en Landbouw Economisch Instituut (2000).
                          49  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>   met goedkoop Amerikaans graan. Deze plotseling opkomende concurrentie stortte
   de Europese landbouw in een diepe crisis. Interessant zijn de verschillende reacties
   die dit in de Oude Wereld uitlokte. Het Verenigd Koninkrijk liberaliseerde de markt,
   waarbij de overtollige boeren door de industrie werden opgenomen. Frankrijk en
   Duitsland beschermden hun feodale systeem en hun boeren door importheffingen.
   Nederland en Denemarken volgden echter een geheel andere route. Complete libe-
   ralisering was onmogelijk door de afwezigheid van alternatieve werkgelegenheid in
   de industrie. Beschermende maatregelen waren geen optie, aangezien beide landen
   toen reeds handelsnaties waren, afhankelijk van open grenzen. Gekozen werd voor
   een derde weg. Nederland en Denemarken versterkten de concurrentiekracht van
   .
   hun eigen landbouw langs drie wegen:
       door het verbeteren van de omstandigheden voor deze sector: infrastructuur,
   .
       waterbeheer (en later ruilverkaveling);
       door het verbeteren van hun marktpositie, vooral langs de weg van organisatori-
   .
       sche innovatie (met name de ontwikkeling van producentencoöperaties);
       door het stimuleren van technologische ontwikkeling: de ontwikkeling van een
       hechte publieke infrastructuur voor onderzoek, voorlichting en onderwijs (het
       "OVO-drieluik").
   Sinds het einde van de 19de eeuw hebben zich diverse landbouwcrises voorgedaan
   en de reacties van de verschillende Europese landen was grotendeels consistent met
   eerdere maatregelen: liberalisering in het Verenigd Koninkrijk, bescherming in
   Frankrijk en Duitsland en het versterken van de concurrentiekracht en het innovatie-
   vermogen in Nederland en Denemarken. Als gevolg van deze strategieën en beleids-
   maatregelen, collectief gesteund en geïmplementeerd door de primaire producen-
   ten, de verwerkende industrie, de regering en vele intermediaire organisaties, heeft
   de Nederlandse landbouw zich tot een van de technologisch meest geavanceerde
   en meest efficiënte van de wereld ontwikkeld en is Nederland op internationale
   markten uitgegroeid tot de derde exporteur van landbouwproducten na de
   Verenigde Staten en Frankrijk. Het fundament voor het succes van Nederland land-
   bouwland is gelegd aan het eind van de 19de eeuw: daar ligt de kiem van de latere
   schaalvoordelen, de bron van de leercurves die men in de loop der tijd is afgelopen,
   de oorsprong van de agrarische coöperatieve organisaties en netwerkstructuren, en
   de basis waarop de mondiaal nog steeds vooraanstaande agrarische kennisinfra-
   structuur is gebouwd.
   De parallellen zijn duidelijk, net als de drie mogelijke routes om te reageren op de
   toegenomen concurrentie: liberaliseren, afschermen of investeren. Protectionisme is
   geen optie. Liberaliseren zonder het kiezen van een eigen strategie _ laissez faire _
   is een zich overleveren aan de regie van anderen. Gezamenlijk investeren in kennis,
   organisatie en infrastructuur kweekt voordelen die leiden tot concurrentiekracht op
   internationale markten. In het geval van de landbouw heeft deze weg van investe-
   ren Nederland geen windeieren gelegd.
50 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                ... maar ook kwijtraken
                                Er zijn goede redenen om verstandig om te springen met gebieden van bewezen
Niet lichtzinnig omspringen met kracht en om ze te koesteren. Het is belangrijk de 'optiewaarde' van opgebouwd
      opgebouwd kenniskapitaal  kenniskapitaal in het oog te houden.40 Het opbouwen van sterktes is een proces van
                                jaren en vergt ruime investeringen. Daarom is het van belang om een vruchtbaar kli-
                                maat voor innovatie en kennisontwikkeling vooral te koesteren op die terreinen
                                waarop hier al een basis voor concurrentievoordeel ligt. Het is essentieel daarbij een
                                langetermijnperspectief in acht te nemen: de (kennis)basis onder mogelijk concur-
                                rentievoordeel is gauw afgebroken, maar kost jaren om weer op te bouwen. Ook is
                                het van groot belang deze gebieden tijdig te onderkennen omdat een eenmaal ver-
                                loren positie niet gemakkelijk herwonnen kan worden. Zodra een tak van economi-
                                sche bedrijvigheid niet meer kan putten uit een voedingsbodem voor kennisontwik-
                                keling en innovatie, kalft de concurrentiepositie af.
                                Intussen bij de buren ...
                                Waarschijnlijk rollen over twee of drie jaar voor het laatst in Nederland personenau-
                                to's van de band, bij Nedcar in Born. Tot 2003 bouwde Nedcar Volvo's. Nu worden
                                die gemaakt bij Volvo Cars in Gent, de fabriek die in 2005 verkozen werd tot beste
                                werkgever in België. Daar produceren zo'n 5.000 mensen jaarlijks ongeveer 260.000
                                auto's (waarvan 95% voor de export). Volvo Gent is tegenwoordig Volvo's grootste
                                industriële vestiging buiten Zweden. In 2004 heeft men er 1.400 nieuwe medewer-
                                kers aangenomen, twee nieuwe modellen geïntroduceerd en de productie met 60%
                                laten groeien. Voor 2006 rekent Volvo Gent opnieuw op groei; ook eind dit jaar
                                wordt een nieuw model in productie genomen. Volvo trekt zich terug uit Born en
                                stampt even later in Gent een fabriek uit de grond en maakt er een succesverhaal
                                van: hoe kan dat? Natuurlijk, er zijn diverse redenen (en ook nog wel een paar gel-
                                dige excuses). Belangrijk is in elk geval dat de Belgische, en in het bijzonder
                                Vlaamse, overheid sinds jaren een uitgekiend beleid heeft, gericht op het veranke-
                                ren van autobedrijven in de regio. Het succes daarvan blijkt uit het feit dat België,
                                zonder eigen autobedrijven, de grootste concentratie van automobielfabrieken ter
                                wereld heeft. België verankert autoproducenten door het continu versterken van de
                                technologische kennis bij de universiteiten en bij de vele kleine toeleveranciers,
                                gebundeld in de bedrijfsorganisatie Agoria. De creatie van Flanders Drive, een soort
                                van kennisvallei op het gebied van de automobielindustrie, heeft bijgedragen aan de
                                beslissing van Ford om destijds de fabriek in Genk niet te sluiten, en die van GM,
                                Volkswagen en nu ook Volvo om in België te investeren in de assemblage van nieu-
                                we modellen. Het gaat hier, in Vlaamse overheidstermen, om "het pro-actief sensi-
                                biliseren van de Vlaamse assemblagebedrijven voor het opzetten en indienen van
                                projecten rond procesinnovatie". Dat is in de praktijk niet zozeer een kwestie van
                                 40  In technische termen: het is van belang rekening te houden met de optiewaarde van de diverse (des)investeringsmoge-
                                     lijkheden. Desinvestering (bijvoorbeeld van een deel van de kennisbasis) vernietigt de waarde van de optie om op een
                                     later tijdstip bij veranderde omstandigheden de in het verleden gepleegde investering alsnog productief in te zetten.
                             51 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                    geld als wel van visie _ visie dat intensieve samenwerking tussen lokale technologie-
                                    toeleveranciers en buitenlandse autobouwers, beetje bij beetje, bedrijven overtuigt
                                    dat er nergens anders ter wereld een betere plek is om auto's te produceren.
                                    Ofschoon ook de Belgische auto-industrie periodiek met tegenslag kampt (zoals eer-
                                    tijds bij de sluiting van Renault in Vilvoorde in 1997 en nu bij de inkrimping van
                                    Volkswagen in Vorst), werpt dit beleid per saldo vruchten af. Vergelijk dat met
                                    Nederland, waar Nedcar losstaat van enige lokale kennisontwikkeling (ook van het
                                    door EZ opgerichte Automotive Technology Centre) en helemaal drijft op buiten-
                                    landse technische kennis en ontwerpcapaciteit, en de gang van zaken is duidelijk:
                                    pure assemblage overleeft niet.
                                    Concreet: verduurzaming van sleutelgebieden- en hot spot-beleid
                                    De AWT beveelt de Minister van Economische Zaken aan om de sleutelgebiedenaanpak
                                    door te zetten en te verduurzamen. Hij adviseert hem in dat verband vooral de volgen-
                                    .
                                    de punten ter harte te nemen:
          Sleutelgebiedenaanpak         Veranker de sleutelgebiedenaanpak als een hoofdelement van het innovatiebeleid
            duurzaam verankeren         voor de komende jaren en communiceer dit langjarig commitment in de richting van
                                        bedrijfsleven en kennisinstellingen. Zorg dat de financiering van het sleutelgebieden-
                                        beleid een structureel karakter krijgt. Zorg voor afstemming tussen de sleutelgebie-
                                    .
                                        denaanpak en initiatieven op Europees niveau, bijvoorbeeld Technology Platforms.
              De ontwikkeling van       Ondersteun en stimuleer samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en
              hot spots steunen ...     Wetenschap de totstandkoming van hot spots van innovatieve bedrijvigheid.
                                           - Voer een actief beleid om kennisintensieve buitenlandse bedrijven naar Nederland
                                              te halen. Richt deze werving op kennisintensieve ondernemingen binnen
   ... door gerichte werving van              sleutelgebieden _ schiet niet met hagel maar met scherp. Zet de daartoe reeds
     (buitenlandse) bedrijven, ...            door de Directie Buitenlandse Investeringen in Nederland (DBIN) ingeslagen weg
                                              versterkt door. Zorg hierbij voor een betere afstemming tussen de activiteiten van
                                              DBIN en die van regionale en supranationale organisaties.41
... door actief intermediëren ...          - Verbreed de taakopdracht van de Technisch Wetenschappelijk Attachés
                                              (TWA's): zet hen niet alleen in voor het signaleren en rapporteren van
                                              technologische ontwikkelingen, maar richt hun aandacht ook op ontwikkelingen in
                                              de (toegepaste) wetenschappen. Geef hen meer een makel- en schakelfunctie
                                              tussen Nederlandse en buitenlandse bedrijven en kennisinstellingen.
        ... en door voorzieningen          - Faciliteer het ontstaan van hot spots door het bieden van goede
                         te bieden            infrastructrele voorzieningen, het oplossen van problemen in de ruimtelijke
                                              planning en het garanderen van goede (internationale) bereikbaarheid.
                                    41   Het Ministerie van Economische Zaken benoemt in In actie voor acquisitie (augustus 2006) de volgende actiepunten:
                                         -       Toesnijden van de acquisitie inspanningen op de sterke kanten van Nederland en versterking van de interactie
                                                 tussen werving en beleid;
                                         -       Proactieve werving van buitenlandse R&D-investeringen;
                                         -       Realiseren van strategisch accountmanagement gericht op het zittende buitenlandse bedrijfsleven;
                                         -       Versterking van het buitenlandse acquisitienetwerk en de samenwerking met de economische posten;
                                         -       Versterking van de merknaam Nederland en de samenhang in de acquisitie inspanningen;
                                         -       Versterking van de beleidssignalering en -interventie ten aanzien van het Nederlandse vestigingsklimaat zoals
                                                 beoordeeld door buitenlandse bedrijven.
                                52  awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>     Zorg voor samenhang tussen
             publiek onderzoek en
                                     .        Zorg in samenspraak met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
                                     voor samenhang in de aansturing van het onderzoeksbestel (focus en massa) en de
                  sleutelgebieden
                                     ontwikkeling van sleutelgebieden.
                                          - Bouw samen met OCW en met steun van KNAW en NWO verder aan centres
                                              of excellence in R&D binnen sleutelgebieden, onder andere in de vorm van
                                              TTI's en MTI's. Zoek daarbij de niches op waarin de combinatie van sterktes
                                              in het bedrijfsleven in Nederland en in kennisinstellingen samenkomen. Houd
                                              de aandacht op voldoende focus en specialisatie vast.
                                          - Stimuleer in dat verband kennisinstellingen intensiever om het gesprek met
                                              bedrijven aan te gaan over hun profiel, leerstoelenplan en onderzoeksagenda.
                                   3.3           Vestigingsklimaat versterken
Een uitmuntend vestigingsklimaat
      is een conditio sine qua non
                                   Wil Nederland zijn toekomst als een welvarende economie veilig stellen, dan moet het
                                   zorgen voor een uitstekend vestigingsklimaat voor economische activiteiten in het alge-
                                   meen en voor onderzoek en ontwikkeling in het bijzonder. Het gaat daarbij om concur-
                                   rerende randvoorwaarden en faciliteiten als voldoende gekwalificeerd personeel, een
                                   kennisinfrastructuur van wereldklasse, goede bereikbaarheid en een goede telecomin-
                                   frastructuur, een concurrerend belastingregime, een goede kwaliteit van leven. Hierover
                                   is al veel geschreven, niet alleen door de AWT maar ook recent nog door de SER in het
                                   zojuist naar buitengebrachte Middellange Termijnadvies 2006. Het belang van vesti-
                                   gingscondities wordt benadrukt in legio adviezen van allerlei organisaties en in talloze
                                   adviezen aan buitenlandse en Europese overheden.42 Daarom zijn we er hier kort over.
                                   Het bieden van uitmuntende condities vereist constante beleidsaandacht. De AWT
                                   onderkent dat de aandacht van de Ministeries van Economische Zaken en van
                                   Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hiernaar uitgaat. Niettemin meent hij dat er op het
                                   gebied van randvoorwaardenscheppend beleid voor Nederland nog wel wat werk te
                                   verzetten valt en dat er nog veel winst te halen is. Hij betoont zich in dit kader warm
                                   voorstander aan het ten uitvoer brengen van de acties aanbevolen in de
                                   Kennisinvesteringsagenda (KIA) van het InnovatiePlatform.
                                   Subsidies, belastingen en regulering
                                   De overheid creëert een klimaat voor bedrijfsactiviteiten als R&D door de inzet van
                                   diverse financiële instrumenten en door regelgeving. In het algemeen zijn bedrijven
                                   positief over het Nederlandse vestigingsklimaat en het beleid van de overheid om de
                                   kwaliteit hiervan te verbeteren. We vangen de volgende geluiden op waar het gaat
                                   .
                                   om het huidige beleid:
                                       R&D-subsidies zijn een belangrijk instrument om R&D te stimuleren. Het belang is
                                       echter niet primair budgettair van aard (niet voor bedrijven _ misschien voor kennis
                                   42   Zie bijvoorbeeld Business and Industry Advisory Committee to the OECD (2005); European Round Table of Industrialists
                                        (2003); Independent Expert Group on R&D and Innovation (commissie Aho) (2006).
                                53 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>       instellingen in meerdere mate). De subsidiebedragen dekken vaak maar een klein
       deel van de kosten. Het belang is vooral gelegen in het proces dat de subsidie op
       gang brengt. Het aanvragen van subsidies dwingt om een langetermijnvisie te
       ontwikkelen, subsidies helpen om kennisinstellingen te binden, en ze werken als
       hefbomen bij het genereren van onderzoeksgeld. Ze helpen om gericht bepaalde
       ontwikkelingen samen met anderen mogelijk te maken en faciliteren daardoor
   .
       open innovatie.
       Wil een subsidieregime voor R&D bedrijfsbeslissingen wezenlijk beïnvloeden, dan
       moet het duurzaam zijn. Beslissingen over investeringen in R&D-capaciteit wor-
       den genomen met het oog op de lange termijn. Een regime voor R&D-subsidies
       kan hierbij alleen een argument zijn, als continuïteit en consistentie van deze
   .
       voorziening gewaarborgd zijn.
       Sommige bedrijven laten zich enthousiast uit over de R&D-box binnen de ven-
       nootschapsbelasting: het helpt om R&D in Nederland te houden. Het is van
       belang om instrumenten als WBSO en R&D-box te beschouwen in het licht van
       het algemene belastingklimaat _ het is vooral de totale belastingdruk die bepa-
   .
       lend is voor het vestigingsklimaat.
       De administratieve lasten die met het verkrijgen van subsidie gepaard gaan, zijn
       voor veel bedrijven nog steeds een probleem. Zo vindt men bijvoorbeeld de
       waarborgen die je moet leveren in termen van geaccrediteerde urenregistratie
       om een claim in het kader van de WBSO te rechtvaardigen buitenproportioneel.
       De AWT juicht het toe dat de overheid dit probleem onderkent en aanpakt. Hij
       meent dat een systeem dat uitgaat van goede trouw, steekproefsgewijze controle
       en harde straffen bij overtreding effectief kan zijn en veel van de problemen die
   .
       bedrijven ondervinden kan ondervangen.
       Veel met name buitenlandse ondernemingen geven aan dat de vergaande
       bescherming van de belangen van werknemers in Nederland ons land in de inter-
       nationale concurrentie om het aantrekken en behouden van werkgelegenheid in
       het algemeen, en daarmee ook in R&D, op een achterstand zet. Met name het
       arbeidsrecht, de regelgeving rond ziekteverzuim, het ontslagrecht en de inflexibi-
       liteit van de factor arbeid in het algemeen worden als problematisch ervaren.
       Sommige bedrijven zetten vraagtekens bij het lage aantal arbeidsuren per werk-
       nemer per jaar in Nederland. Veel klagen over de moeite die het kost om werk-
       nemers van buiten de (oude) EU hier aan een werkvergunning te helpen. Juist
       buitenlandse ondernemingen hebben daar vanwege het internationale karakter
       van hun werknemersbestand erg veel last van. Ook de regelgeving op het terrein
       van de medezeggenschap en rond reorganisaties wordt in het buitenland met
   .
       een zekere argwaan bekeken.
       Veel bedrijven menen dat de Nederlandse overheidsdienaren geneigd zijn tot een
       rigide toepassing van regels, zonder oog voor de specifieke situatie. Voorbeelden
       zijn een toepassing van de arbeidstijdenwet die onderzoekers hindert de voort-
       gang van een experiment in het weekend in de gaten te houden, de Nederlandse
       interpretatie van de EU staatssteunregels, de verplichting om melkquota te kopen
54 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                   voor koeien die gehouden werden voor onderzoek rond lactatie (en waarvan de
                                   melk niet op de markt gebracht werd), de moeite die het kost om een buiten-
                                   landse promovendus na het afronden van zijn proefschrift de mogelijkheid te bie-
                                   den hier te blijven, de heisa rond het verkrijgen van werk- en verblijfvergunnin-
                                   gen voor buitenlanders van buiten de EU en hun gezin. In Nederland valt nog
                                   wat te winnen door het ontwikkelen van de souplesse om constructief met regels
                                   om te gaan. Daar staat als sterk punt tegenover dat regels in Nederland meestal
                                   wel duidelijk zijn en niet veranderen met het draaien van de politieke wind.
                               Concreet: vestigingscondities verder versterken
                               De AWT beveelt de Ministers van Economische Zaken en van Onderwijs, Cultuur en
                               Wetenschap aan om te waarborgen dat de algemene vestigingscondities voor
                               bedrijven in Nederland en de specifieke vestigingscondities die voor bedrijfs-R&D
                               van belang zijn van uitstekend niveau zijn.
   Het vestigingsklimaat kent  Het innovatieklimaat in Nederland is niet slecht. Het is niettemin gewettigd om
                 veel aspecten aandacht te vragen voor een lange reeks van vestigingsfactoren en verleidelijk om
                               aanbevelingen te formuleren om verbeteringen hierin te realiseren. Voortdurende
                               aandacht voor heel veel aspecten en inspanningen ter verbetering op allerlei fron-
                               ten zijn immers nodig - de wereld om ons heen verandert ook. De AWT kiest
                               ervoor dit hier niet te doen en zich te beperken tot een paar aspecten die er in zijn
                               ogen uitspringen, die op dit moment werkelijk om extra aandacht en inspanning
        We beperken ons hier   vragen. Hij adviseert de Ministers van Economische Zaken en van Onderwijs,
        tot een paar accenten  Cultuur en Wetenschap om urgent specifiek aandacht te schenken aan de volgen-
                               .
                               de punten:
                                   Houd de kwaliteit van de kennisinfrastructuur op topniveau.
                                   Naar de mening van de AWT is hiervoor vooral nodig dat er meer in fundamen-
Meer investeren in funderend       teel en strategisch onderzoek wordt geïnvesteerd en dat de ruimte voor vrij
            publiek onderzoek      onderzoek binnen kennisinstellingen voldoende wordt gewaarborgd _ zie ook de
                                   Kennisinvesteringsagenda van het Innovatieplatform. Om dit te doen, is het
                                   noodzakelijk de beste wetenschappers ruimer van middelen te voorzien en om
                                   deze middelen meer vanuit een langetermijnperspectief toe te wijzen (met meer
                                   'ja, tenzij-voorwaarden' en minder 'nee, mits-clausules' waar het gaat om conti-
                               .
                                   nuïteit van de financiering).
                                   Verbeter de aansluiting tussen publiek en privaat onderzoek.
   Communicatie over keuzes        Een goede aansluiting tussen publiek en privaat onderzoek begint aan het begin
       in onderzoeksagenda’s       van onderzoekstrajecten. Stimuleer daarom een intensievere communicatie tussen
                   bevorderen      kennisinstellingen en bedrijven over wederzijdse onderzoeksinteresses en onder-
                               .
                                   zoeksagenda's en bevorder het gesprek over profilering van leerstoelen.
                                   Stimuleer kennistransfer.
                                   Het is van belang tot een betere kennistransfer en kennisexploitatie vanuit onder-
             Meer inzetten op      zoeksinstellingen en universiteiten te komen, met name door mobiliteit van
kennistransfer door mobiliteit     onderzoekers tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven te bevorderen. Zet minder
                            55 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                         exclusief in op kennistransfer via samenwerkingsprojecten en meer op kennisver-
                                         spreiding door mobiliteit ('kennis op pootjes'). Maak het bijvoorbeeld voor
                                         onderzoekers aantrekkelijker om bij commerciële kennisexploitatie betrokken te
                                     .
                                         zijn en stimuleer ondernemerschap.
                                         Houd de beschikbaarheid van voldoende hoog gekwalificeerd personeel op peil,
                                         in het bijzonder in bètarichtingen.
                                         De instroom in technische studierichtingen is laag en daalt. De AWT signaleert
                                         dat veel bedrijven zich nu al een reeks van jaren zorgen maken over de toekom-
                                         stige beschikbaarheid van bèta's, van hoogopgeleid technisch-wetenschappelijk
                                         personeel. Als bedrijven zich zorgen maken, is dat op zichzelf al een probleem:
        Soepele immigratie van           bedrijven zien hierin een belangrijke zwakte van ons vestigingsklimaat. De AWT
         kenniswerkers behoeft           deelt de zorgen van het bedrijfsleven op dit punt. De kwaliteit van het vesti-
           nog steeds aandacht           gingsklimaat voor innovatieve bedrijfs-R&D wordt voor een belangrijk deel
                                         bepaald door de lokale beschikbaarheid van technisch-wetenschappelijk talent en
                                         expertise. Toptalent kan niet tot in lengte van dagen van elders binnengebracht
                                         worden. Bedrijven blijven niet naar ons toekomen om talent in te huren, als we
                                         het hier zelf niet hebben. Voor de korte termijn moet de immigratie voor langere
                                         en kortere duur van kenniswerkers (en hun familie) vergemakkelijkt worden. Met
Jongeren intensiever stimuleren          het oog op de langere termijn moet het beleid om jongeren te stimuleren te kie-
                                     .
         om te kiezen voor bèta          zen voor bètaopleidingen worden geïntensiveerd.
                                         Lever een internationaal concurrerend pakket aan publieke ondersteuning voor
                                         private R&D.
                                         Het is van belang de ondersteuningsfaciliteiten voor bedrijfs-R&D voortdurend te
                                         evalueren in het licht van internationale ontwikkelingen. In dit kader zijn bijvoor-
   Concurrerend blijven binnen           beeld de met ingang van 2007 verruimde staatssteunregels van de EU van
   internationale kaders, zowel          belang: maak daar wijs gebruik van. Bevorder dat de invoering van een verlaagd
                      financieel ...     belastingtarief voor royaltyinkomsten uit licenties (R&D-box) wordt doorgezet.
                                         Heroverweeg de invoering van een kredietinstrument ter financiering van
                                         bedrijfs-R&D met voorwaardelijke terugbetalingscondities. Naast aandacht voor
                                         het financiële instrumentarium, is aandacht voor regulering en handhaving van
            ... als in regelgeving       regels belangrijk. Ga door met het terugdringen van administratieve lasten en
                                         bevorder binnen uitvoeringsorganisaties van de overheid een cultuur van con-
                                         structief omgaan met regels.
                                     Aldus vastgesteld te Den Haag, december 2006
                                     J.F. Sistermans, voorzitter
                                     mw. dr. V.C.M. Timmerhuis, secretaris
                                56   awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>b1               Adviesvraag
    Context
    Een reeks van grote, voornamelijk industriële, Europese bedrijven heeft de laatste
    jaren op steeds groter schaal productieactiviteiten naar China en India (offshoring)
    verplaatst, enerzijds om daar te produceren voor de lokale markt en anderzijds om
    van daaruit de Europese markt te beleveren. Momenteel starten bedrijven behalve
    productieactiviteiten ook meer en meer R&D-activiteiten in onder andere China en
    India.
    Offshoring is als zodanig niet uniek. Geregeld zijn in het verleden landen met een
    krachtig maar ingekapseld economisch en kennispotentieel op zeker moment
    bevrijd uit hun beknelling, om vervolgens via exportgeleide groei een snel proces
    van catching up door te maken (Japan, Taiwan, Zuid-Korea, misschien Finland).
    Specifieke aspecten in de huidige context zijn de schaal waarop en de snelheid
    waarmee het verschijnsel zich voltrekt en de substantiele investeringen door buiten-
    landse ondernemingen (meer dan bij de ontwikkeling van bijvoorbeeld de Japanse
    economie) die hiermee gemoeid zijn.
    Offshoring van (meest industriële) R&D is een onderdeel van een omvattend proces
    van internationale arbeidsdeling dat tot wederzijds kan voordeel leiden. Dit kan
    echter voor Nederland met aanpassingsproblemen en frictiekosten gepaard gaan.
    Om concurrerend te blijven, zal Nederland enerzijds door innovatie in nieuwe
    richtingen zijn eigen niches moeten ontwikkelen, en anderzijds relaties met nieuwe
    spelers op het kennis- en innovatieveld moeten ontwikkelen die tot wederzijds
    voordeel zijn. Mogelijk kan hierbij gebouwd worden op onze goed ontwikkelde
    zakelijke netwerken, ruime ervaring in communicatie en een traditie van openheid.
    Adviesvraag
    Welk beleid is gewenst om offshoring van R&D voor Nederland goed te laten uit-
    .
    pakken:
        Moet Nederland beleid voeren om verplaatsing van R&D naar landen als China
    .
        en India te ontmoedigen?
        Hoe kan Nederland kennisontwikkeling en innovatie stimuleren in gebieden
        waarin het in de nieuwe mondiale context een comparatief voordeel kan behou-
    .
        den of ontwikkelen?
        Hoe kan de relatie met de nieuwe spelers op het gebied van onderzoek en inno-
    .
        vatie tot wederzijds profijt worden ontwikkeld?
        Wat moet Nederland doen om baat hebben bij de snelle economische ontwikke-
        ling van landen waarheen offshoring plaatsvindt:
 57 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>           - Hoe kan gestimuleerd worden dat offshoring van R&D gepaard gaat met
             export (bijvoorbeeld van kennisintensieve systemen die hier goed ontwikkeld
             zijn: voedselproductie, waterbeheer, energiebesparing, ruimtelijke planning,
             aardgastechniek, sociale zekerheid, pensioenvoorzieningen)?
           - Biedt offshoring van R&D kansen voor offshoring van hoger onderwijs (en
             wat zijn daarvan dan de voordelen voor Nederland)?
           - Kan Nederland zich specialiseren in intermediëren, het overbruggen van
             verschillen tussen perspectieven en culturen, de sociale en organisatorische
             aspecten van innovatie?
   Kennisvragen
   Om tot een goede beleidsvisie te komen, moet een beter begrip van het verschijnsel
   .
   offshoring worden ontwikkeld. Dit vereist onder andere inzicht in:
       de internationale mobiliteit van kennis en van kenniswerkers en de toename
   .
       daarin;
       de omvang van offshoring van R&D en de aard van de R&D-activiteiten die wor-
   .
       den verplaatst;
       de argumenten van bedrijven die R&D-activiteiten verplaatsen (vooral arbeids-
       kosten en omvang van de lokale markt, of ook kwaliteit van arbeid, het lokale
   .
       aanbod van kennis, de samenwerking met lokale kennisinstellingen);
       de consequenties van economische ontwikkeling en koopkrachtige vraag (en
   .
       spaaroverschotten) in landen als China en India voor Nederland;
       de mogelijkheden om in kennisontwikkeling en innovatie samen te werken (de
       gebieden waarop de nieuwe spelers en Nederland complementair zijn).
58 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>b2               Prioriteren en concentreren
    De AWT meent met vele andere partijen dat Nederland gebaat zou zijn bij een
    scherper prioriteren en minder versnipperen van inspanningen en middelen. Het is
    daarbij de vraag op welke gebieden de ontwikkelingsinvesteringen in Nederland
    precies te richten. De AWT wil op deze plek een kader aanreiken dat kan bijdragen
    aan de gedachtevorming over zinvolle prioritaire ontwikkelingsrichtingen en een
    aantal mogelijke invullingen kort aanduiden.
    Duurzame concurrentievoordelen
    Het vermogen van bedrijven om een positie te handhaven op wereldmarkten wordt
    voor een belangrijk deel bepaald door duurzame concurrentievoordelen. Als we
    middenin een wereldwijd proces van economische integratie, specialisatie, arbeids-
    deling en schaalvergroting zitten, dan is de vraag hoe in Nederland gevestigde
    bedrijven in dit nieuwe mondiale patroon passen. Waarin liggen de potentiële
    concurrentievoordelen van deze bedrijven en waarin kunnen wij ons het best speci-
    aliseren. Hoe kan Nederland kennisontwikkeling en innovatie stimuleren om deze
    voordelen te versterken en duurzaam te laten zijn?
    Op zoek naar onze comparatieve voordelen vragen we ons hier niet af in welke
    sectoren we voorop lopen (onze sleutelgebieden) of in welke activiteiten we van
    oudsher sterk zijn (handel en organisatie). We zetten een stap terug en vragen ons
    af waar comparatieve voordelen vandaan komen en wanneer ze duurzaam zijn.
    Daartoe beginnen we met een algemene beschrijving van een economisch systeem
    zoals weergegeven in de onderstaande tabel, ontleend aan Williamson.43
    Instituties op vier niveaus
     Niveau           Instituties                            Tijdsschaal (in jaren)            Doel van verandering
     1                Sociale inbedding: cultuur, infor-             100 tot 1000              Spontaan, niet berekenend
                      mele instituties, gewoonten,
                      tradities, religies
     2                Formele regels: eigendom,                       10 tot 100               Optimaliseren van instituti-
                      staatsvorm, wetgeving, recht-                                            onele randvoorwaarden
                      spraak, bureaucratie
     3                Bestuur: contracten, afspraken,                   1 tot 10               Optimaliseren van instituti-
                      procedures                                                               onele arrangementen
     4                Allocatie en inzet van productie-               Permanent                Optimaliseren van margi-
                      factoren: prijzen en hoeveelhe-                                          nale condities
                      den, prikkels
    43   Williamson, 2000, The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking Ahead, JEL vol. 38, no 3, pp. 595-613.
 59 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>   Binnen een economisch systeem kan een onderscheid gemaakt worden in vier
   lagen. Elke hogere laag geeft de randvoorwaarden aan waarbinnen de lagere lagen
   kunnen functioneren. De snelheid waarmee hogere lagen veranderen is veel lager
   dan die waarmee lagere lagen zich aanpassen aan nieuwe omstandigheden. De
   .
   onderscheiden lagen zijn de volgende:
       Social embeddedness, met als aspecten: cognitief, cultureel, structureel en poli-
       tiek. Dit is het niveau waar gedeelde waarden en gedragsnormen hun oorsprong
       vinden. Veranderingsprocessen verlopen op dit niveau heel langzaam en verande-
   .
       ringsmechanismen zijn in het algemeen slecht begrepen.
       De institutionele omgeving, het stelsel van wetten en formele spelregels en de
       mechanismen die voor uitvoering en handhaving daarvan zorgen. Hier zijn de
       democratie en de Trias Politica verankerd en de balans tussen de verschillende
       staatsorganen, maar ook de regels ten aanzien van eigendom (waaronder eigen-
       dom van productiemiddelen). Ook het tweede niveau is vrij stabiel; veranderings-
       processen op dit niveau zijn vaak abrupt (revolutionair), het gevolg van crisis of
       conflict. Incrementele verandering op dit niveau is vaak een moeizaam politiek
   .
       proces.
       Het governance-niveau, het niveau van de institutionele arrangementen waar-
       mee aan het sociaal-economische spel invulling wordt gegeven door private par-
       tijen en ook door de overheid. Hier krijgen relaties en transacties vorm en wor-
       den belangenconflicten gekanaliseerd door middel van contracten, procedures en
       afspraken. Institutionele arrangementen komen tot stand in onderhandeling tus-
       sen partijen en hebben veelal een levensduur van een paar jaar.44 Een belangrijke
       bron van veranderingen op dit niveau is organisatorische innovatie. Deze is vaak
   .
       gefaciliteerd door technologische innovatie.
       Het niveau van daadwerkelijke economische activiteit, productie, handel en
       consumptie. Hier worden productiefactoren ingezet voor de productie van goede-
       ren en diensten. Deze inzet wordt continu aangepast in reactie op prijsverande-
       ringen, in een richting die bepaald wordt door het punt waar marginale kosten
       marginale baten benaderen. Structurele veranderingen op dit laagste niveau wor-
       den in belangrijke mate gedreven door technologische innovatie.
   De vier lagen van een economisch systeem passen in elkaar als bij een Russische
   pop (de bekende houten matrioshka): elke laag beperkt het aantal vrijheidsgraden
   van de laag die eronder zit. Het gehele complex kan worden gezien als een stelsel
   van attributen dat alleen functioneert en in de tijd stabiel is, indien het consistent is,
   indien de karakteristieken in de verschillende lagen met elkaar corresponderen en
   op elkaar zijn afgestemd. Het gehele stelsel van attributen bepaalt de productiviteit
   van een economisch systeem en de mate waarin het welvaart en welzijn voor deel-
   nemers in het complex kan leveren.
   44   Denk hierbij ook aan institutionele arrangementen die de overheid in het leven roept: de levensloopregeling, de VUT, de
        kinderopvang, etc.
60 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>   Geeft onze Nederlandse (onderzoeks)cultuur ons een concurrentievoordeel?
   In vergelijking met werknemers die opgeleid zijn in Oost-Europa, China en India, zijn
   Nederlandse werknemers eigenwijs en kritisch tegenover hun baas, zo wordt vaak
   gesteld. Ze zijn mondig en zetten vraagtekens bij orders van bovenaf. Dat geeft een
   zekere flexibiliteit van denken. Je komt verder als je elkaar uitdaagt. Mensen zijn hier
   ook relatief sterk in synthese en in integraal denken. Voor kennisontwikkeling en R&D
   zitten hier voordelen aan. Innovatie is een cyclisch en interactief proces en veel meer
   dan technologie. De echte innovatie zit vaak toch meer aan de businesskant. Dit posi-
   tieve beeld wordt door veel Nederlanders gedeeld, maar meer dan anekdotisch bewijs
   is er niet. Ook horen hier kanttekeningen bij. Nederlanders scoren wat minder positief
   op het punt van ondernemerschap, het onderscheiden van waar kansen liggen, out of
   the box denken. In vergelijking met de Amerikaanse onderzoekswereld zijn mensen
   hier in het algemeen veel minder kritisch naar elkaar waar het de inhoud van hun
   onderzoek betreft, misschien vanwege een gebrek aan concurrentie. Er lijkt ook een
   soort pact tussen onderzoekers te bestaan: als je mij met rust laat, dan loop ik jou niet
   voor de voeten. Het politieke gevecht om de onderzoeksbudgetten is hier heel
   dominant in het hele onderzoek _ dat leidt weg van het inhoudelijke debat.
   Nederland is een economisch systeem met een eigen cultuur, eigen formele kaders,
   eigen vormen van 'governance' en eigen productiesystemen. Dit complex is een
   samenhangend systeem van attributen. Waaraan kunnen bedrijven in Nederland nu,
   bekeken vanuit het perspectief van dit model, duurzame concurrentievoordelen aan
   ontlenen? Hetgeen gesteld is over de tijdspanne waarin de verschillende onderdelen
   van het systeem veranderen in aanmerking genomen, moet duurzaamheid eerder
   worden gezocht in de bovenste lagen dan op het onderste niveau.
   Concurrentievoordelen die verankerd zijn in de bovenste lagen van het systeem zijn
   beter te verdedigen in een internationale concurrentiestrijd dan voordelen die een
   puur technologische basis hebben: ze zijn minder makkelijk te kopiëren. De specifie-
   ke inzet van technologie en de organisatorische basis van economische activiteiten
   is meer cultuurafhankelijk dan de technologie zelf.45
   Wat kunnen we zeggen over hoe de twee tussenniveaus uit het bovenstaande sche-
   ma, de institutionele omgeving en de institutionele arrangementen, in Nederland uit-
   zien. Leveren deze een basis voor concurrentievoordeel? De institutionele kenmerken
   waar we naar op zoek zijn, zijn die karakteristieken die bedrijven in Nederland in staat
   stellen om een concurrentievoordeel op te bouwen op wereldmarkten, bijvoorbeeld
   doordat ze allocatie van arbeid optimaliseren, doordat ze het investeren stimuleren,
   doordat ze kennisontwikkeling bevorderen en in richtingen sturen die economisch ren-
   dement opleveren, doordat ze risico's spreiden, doordat ze sociale innovatie facilite-
   45   Volberda et al. (2006) concludeert op grond van onderzoek dat de concurrentiekracht van bedrijven slechts voor een klein
        deel door technologische innovatie en voor driekwart door het vermogen organisatorische innova-ties door te voeren
        wordt verklaard.
61 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>   ren. Deze twee tussenniveaus zijn het meest relevant waar het gaat om beleidsmaat-
   regelen en overheidsinvesteringen. Het onderste niveau is het speelveld van bedrijven
   en consumenten; het bovenste niveau is voor de overzienbare termijn exogeen.
   Het Rijnlandse model van ondernemingsgewijze productie en sociaal
   beleid
   Het Angelsaksische en het Rijnlandse model van ondernemingsgewijze productie
   Beide zijn varianten van het systeem van economische productie op basis van pri-
   vaat ondernemerschap, binnen een context van langs democratische weg tot stand
   gekomen randvoorwaarden. Er zijn echter belangrijke verschillen in de relaties tus-
   .
   sen actoren waardoor beide systemen gekenmerkt worden:
       Angelsaksisch model. Karakteristiek zijn de sterke juridisering van relaties tussen acto-
       ren; de sterke positie van aandeelhouders en eigenaren in het bestuur van een onder-
       neming (eigendom is macht); conflictmodel; de zwak ontwikkelde collectieve structu-
       ren (sociale zekerheid, publieke gezondheidszorg, publiek onderwijs); de grote nadruk
       op individuele vrijheid en verantwoordelijkheid. Gevolgen zijn slagvaardigheid en
       ondernemerschap, acceptatie van risico's, minder opgelegde solidariteit, maar ook
   .
       maatschappelijke ongelijkheid, hoge onzekerheid en kortetermijnoriëntatie.
       Rijnlandse model. Karakteristiek zijn de nadruk op overleg binnen corporatistische
       structuren (de sterke positie van het maatschappelijk middenveld; het poldermodel);
       de delicate machtsbalans tussen aandeelhouders, bestuurders en werknemers
       binnen ondernemingen; consensusmodel; de sterk ontwikkelde collectieve voorzie-
       ningen; de grote nadruk op solidariteit en samenleving. Gevolgen zijn noodzaak tot
       coalitievorming, moeizame processen van draagvlakverwerving, stroperige besluit-
       vorming, hoge collectieve lastendruk, maar ook zekerheid en stabiliteit en ruimte
       voor een langetermijnoriëntatie.
   Nederland heeft zijn wortels in het Rijnlandse model van ondernemingsgewijze pro-
   ductie en sociaal beleid. Dit model contrasteert met het Angelsaksische model.46
   Kan ons dit een basis voor duurzaam comparatief voordeel verschaffen? Moeten wij
   inzetten op de versterking van het Rijnlandse model (inclusief poldermodel, active-
   ring van het maatschappelijk middenveld, arbeidszekerheid, collectieve voorzienin-
   gen, verzorgingsstaat) om bedrijven in Nederland te helpen een sterkere positie op
   de wereldmarkt te veroveren? Wat zijn de implicaties van ons model van onderne-
   mingsgewijze productie en ons sociaal regime voor de succeskansen van onderzoek
   en ontwikkeling en voor innovatie? Vooralsnog is de intrinsieke waarde van ons
   sociaal model niet helder. Wel is duidelijk dat we steeds meer opschuiven in de rich-
   46   Het Rijnlandse sociale model is Bismarckiaans van aard: trekkingsrechten op sociale voorzieningen worden opgebouwd
        tijdens het werkzame leven (een verzekeringssysteem met premies - bijvoorbeeld zoals bij een pen-sioenvoorziening op
        basis van kapitaaldekking). Het Angelsaksische (Beveridgiaanse) model geeft iedereen af-hankelijk van omstandigheden
        (gelijke) trekkingsrechten, waarbij het systeem uit belastingmiddelen wordt gefi-nancierd (bijvoorbeeld een pensioen-
        systeem gebaseerd op overdrachten). In het algemeen zijn deze rechten in het Angelsaksische systeem veel magerder: de
        uitkeringen liggen aanzienlijk lager.
62 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>   ting van het Angelsaksische model, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de discussie over
   versoepeling van het ontslagrecht en de toename van de invloed van aandeelhou-
   ders op bedrijfsstrategie. Is dit winst of verlies?
   Nederland handelsland
   Nederland is al vijf eeuwen een belangrijk handelsland. Deze positie heeft het kun-
   nen verwerven, dankzij de stapsgewijze ontwikkeling van een reeks van organisaties
   en instituties die van grote invloed zijn op de transactiekosten die met internationa-
   le handel gepaard gaan: handelsnetwerken (helpen in het vinden van handelspart-
   ners, verminderen vertrouwensproblemen), intermediairs (makelaars, handelshuizen,
   banken: verzamelen en distribueren informatie en spreiden risico's, onderhandelen),
   multinationale ondernemingen (internaliseren markttransacties), praktijken van con-
   flictbeheersing (het functioneren van rechtssysteem en arbitrage).47 Deze ervaring in
   het reduceren van transactiekosten is een bron van concurrentievoordeel van
   Nederlandse bedrijven. Het beleid zou zich moeten richten op versterking van dit
   comparatief voordeel.
   Handelsland of innovatieland?
   De WRR (2003) bepleit het inzetten op een versterking van de ontwikkeling van
   Nederland als handelsland op basis van de hier aangeduide transactiekostentheorie.
   De WRR ziet in dit rapport internationale handel als het resultaat van kostenverschil-
   len tussen landen, niet alleen in productie maar ook in het handelen zelf (de trans-
   actiekosten). Nederlandse bedrijven zijn volgens dit rapport goed in het verminderen
   van transactiekosten.
   Het pleidooi van de WRR wordt onder andere door Weggeman van kanttekeningen
   voorzien (zie managementsite op internet). Hij beargumenteert daar dat ons land
   zowel voor de realisatie van Nederland Handelsland als voor die van Nederland
   Innovatieland beschikt over de nodige kerncompetenties, maar ook last heeft van
   enkele kernrigiditeiten. Nederland Handelsland wordt bijvoorbeeld ontmoedigt:
       "door onze behoefte aan consensus die traagheid veroorzaakt en slagvaardig
       handelen belemmert, onze geringe waardering voor ondernemerschap en ons
       risicomijdend gedrag. Vóór Nederland Innovatieland pleit de kwaliteit en
       kwantiteit van onze technischwetenschappelijke publicaties, de hoge patent
       productie, de reputatie van industriële laboratoria zoals die van Philips, Shell
       en DSM, onze leidende positie op tal van technologie gebieden zoals bagge-
       ren, scheepsschroeven, waterbouw, hydroliek, machinebouw, micro elektroni-
       ca, medische technologie, chemie (polymeren) en agri-technologie maar ook
       op het terrein van industrial design, hightech muziek producties en de ontwik-
       keling van computergames."
   47   Daarnaast had Nederland mogelijk een voordeel op het gebied van kennis van buitenlandse talen, bekendheid met ande-
        re culturen en een kosmopolitische instelling. Op dit punt lijken veel andere landen een inhaalslag gemaakt te hebben.
63 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>   Sleutelgebieden
   Nederland heeft een beperkt aantal gebieden waarin het uitblinkt: sleutelgebieden.
   Nederland heeft er al voor gekozen de verdere ontwikkeling van sleutelgebieden te
   ondersteunen en te stimuleren. Cruciaal bij de ontwikkeling van sleutelgebieden is de
   samenwerking van bedrijven, en kennisinstellingen en overheden en de afstemming
   van onderzoeks- en ontwikkelingsinspanningen. Grote wederzijdse betrokkenheid is
   daarbij van wezenlijk belang.48 De versterkte ontwikkeling van sleutelgebieden kan
   een impuls geven aan het ontstaan van innovatieve clusters, innovation hot spots.
   Porter over bronnen van concurrentievoordeel en clusters
   .
   Porter onderscheidt vier determinanten van nationaal voordeel:
       Factor Conditions: skilled labor, infrastructure, etc., which are relevant for com-
       petition in particular industries (also includes quality of research on universities).
       These national factors often provide initial advantages, which are subsequently
       built upon. Political initiatives, technological progress or sociocultural changes
       may shape national factor conditions (e.g. the discussion on the ethics of genetic
       engineering and cloning that will influence knowledge capital in this field in
   .
       North America and Europe).
       Home Demand Conditions: home demand for products and services have impact
       on the pace and direction of innovation and product development. Home
       demand has three major characteristics: their mixture (the mix of customers
       needs and wants), their scope and growth rate, and the mechanisms that trans-
   .
       mit domestic preferences to foreign markets.
       Related and Supporting Industries: the existence or non-existence of internatio-
       nally competitive supplying industries and supporting industries. Competitive sup-
       plying industries will reinforce innovation and internationalization in industries at
       later stages in the value system. Besides suppliers, related industries are of impor-
   .
       tance.
       Firm Strategy, Structure, and Rivalry: conditions that determine how companies
       are established, organized and managed, and that determine the characteristics
       of domestic competition. Includes cultural aspects: management structures, wor-
       king morale, interactions between companies, corporate objectives in relation to
       patterns of commitment among workforce. The latter are heavily influenced by
       structures of ownership and control.
   (Gebaseerd op een tekst afkomstig van: www.themanager.org/models/diamond.htm49
   .
   Porter ziet drie functies voor clusters:
       Clusters Increase Productivity / Efficiency: efficient access to specialized inputs,
       employees, information, institutions, and "public goods" such as training pro-
   48   Zie ook Canton et al. (CPB, 2005).
   49   Zie ook Porter (1990).
64 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>       grams and training institutions; ease of coordination across firms; rapid diffusion
       of best practices; ongoing, visible performance comparisons and strong incentives
   .
       to improve vs. local rivals
       Clusters Stimulate and Enable Innovations: better ability to perceive innovation
       opportunities; presence of multiple suppliers and institutions to assist in knowled-
   .
       ge creation; ease of experimentation given locally available resources
       Clusters Facilitate Commercialization: opportunities for new companies and new
       lines of established business are more apparent; lower barriers to entry into
       cluster related businesses because of available skills, supplies, etc.
   (Uit: Michael Porter, Innovation Lecture 2001.)
   Wedden op hetzelfde paard
   Tot slot, Nederland is niet uniek in de wereld _ ook niet waar het het fraaie zelf-
   beeld betreft. Dat noopt tot enige relativering en bescheidenheid. Ook in andere
   ontwikkelde landen houdt de overheid de neiging van bedrijven om high skilled jobs
   naar lagelonenlanden te verplaatsen in de gaten. De inschatting van waar de eigen
   comparatieve voordelen liggen en van wat naar het buitenland zal verdwijnen, ver-
   schillen weinig van de inschattingen die wij in Nederland maken. De onderstaande
   lijst, afkomstig uit een diapresentatie van medewerkers van het Amerikaanse
   ministerie van economische zaken, gemaakt op basis van onderzoek naar offshoring
   in de IT-sector (John F. Sargent en Carol Ann Meares, Workforce Globalization in the
   U.S. IT Services & Software Sector, Office of Technology Policy, U.S. Department of
   Commerce), illustreert dit.
65 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>    Characteristics of IT Work Favorable for                 Characteristics of Work Favorable to
      Performance in the United States                             Performance Offshore
    .    Work in which there is uncertainty about what       .        High wage differential with similar occupa-
    .
         the customer wants or what the specifications
         should be                                           ..       tion/level in destination country
                                                                      High labor intensity
    ..
         Projects that require highly iterative develop-
         ment processes
         Work that crosses many disciplines
                                                              ..      Clearly defined requirements, little nuance
                                                                      Repetitive tasks
                                                                      Rule-based decision-making and problem sol-
     .
         Work that requires a high degree of personal in-
         teraction with end-users/clients                      .      ving
                                                                      Documented or easily transferred content and
         Applications with complex procedures, including
         ones that involve substantial manual interven-        .      process knowledge
                                                                      Discreet, separable; low degree of interaction
     .   tion and data fixes
         Applications that involve a high degree of inte-      .      across different services, applications
                                                                      Low degree of personal interaction with end-
     .
         gration with other systems developed and main-
         tained on-shore                                       .      users, clients
                                                                      Stable applications with minimum of "firefigh-
     .
         Work involving nuances or deep cultural under-
         standing                                              .      ting"
                                                                      Long projected useful life to amortize offshore
     .
         Work in which much of the knowledge exists
         only in the minds of the on-shore IT staff            ..     set-up costs
                                                                      Low-to-medium business criticality
     .
         Analytical tasks, leading-edge research and non-
         rule-based decision-making                             .     Less time-sensitive, longer transition periods
                                                                      Projects involving simple and standard hardware
     ..
         High levels of creativity, innovation, insight,
         "think-ing outside the box"                            ..    and software
                                                                      Digital, Internet-enabled
      .
         High management requirements
         Process design and business analysis                    ..   Low setup barriers
                                                                      Low-to-medium technical complexity
      .
         Technology and systems integration (applica-
         tions, hardware and networks)                            .   Not multi-disciplinary
                                                                      Projects in business areas in which offshoring is
      .
         Fusion of industry knowledge, high-level IT skills,
         and business process expertise
         Requires U.S. security clearance
                                                                  ..  a broadly accepted concept
                                                                      Tightly defined work processes
                                                                      Stable proces
66 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>b3               Gesprekspartners
    Akzo Nobel N.V.                        dhr. drs. A.T.M. Wilderbeek
    Ambassade Groot Brittanië en N-Ireland dhr. dr. L.W. Zonneveld
    Ambassade Groot Brittanie en N-Ireland dhr. M. Veldhuizen
    ASML                                   dhr. ir. H. Borggreve
    Dow                                    dhr. ir. C.J.L.M. Bosman
    DSM                                    mw. dr. E.M.M. de Brabander
    Ericsson Nederland                     dhr. H.C.F. van der Zwaan
    FEI Company                            dhr. dr. M. Buijs
    GE Advanced Materials, Plastics        dhr. dr.ir. W.L. Sederel
    Lucent Nederland                       dhr. ir. N.W.P. Rauwenhoff
    Ministerie van Economische Zaken       mw. drs. N.F. Allandt
    Ministerie van Economische Zaken       dhr. drs. C.P. Buijink
    Ministerie van Economische Zaken       dhr. drs. H.P.G. Erken
    Ministerie van Economische Zaken       dhr. drs. D.M. Naves
    Ministerie van Economische Zaken       dhr. drs. B.M.C. Pulles
    Ministerie van Economische Zaken       dhr. drs. C.B.S. Vreuls
    Océ-Technologies B.V.                  dhr. ir. W.H.M. Orbons
    Philips Research                       dhr. dr. J.J.H. van den Biesen
    Philips Research                       dhr. dr. H.A. Harwig
    SenterNovem                            dhr. dr. M.J. Kleijn
    Shell International B.V.               dhr. mr.dr. P.W. Kwant
    Solvay Pharmaceuticals                 dhr. dr. J.M. Luteijn
    TU Delft                               dhr. prof.ir. W.H. Dik
    Unilever NV                            dhr. prof.dr. E.M. Meijer
                                           dhr. E.A. van Amerongen RA
 67 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>68 awt-advies nr. 69</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>b4                  Geraadpleegde literatuur
    - Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid, Nederland vestigings-
        land, advies 13, Den Haag: april 1993.
    - Agrawal, A. en Cockburn, I.M., University research, industrial R&D, and the
        anchor tenant hypothesis, working paper 9212, National Bureau of Economic
        Research, September 2002.
    - Agrawal, A. and Cockburn, I.M., The anchor tenant hypothesis: exploring the
        role of large, local, R&D-intensive firms in regional innovation systems,
        International Journal of Industrial Organization, vol. 21, pp. 1227–1253, 2003
    - Alandt, N., Blank, S., Braam, R., Brunet de Rochebrune, J., Erken, H., Vossen, M.
        en Zweers, R., Investeringsbeslissingen in de EU, Den Haag: Ministerie van
        Economische Zaken, maart 2006.
    - Arthur D. Little met Veugelers, R., Internationalisation of R&D in the UK - A
        review of the evidence, Cambridge, november 2005.
    - Beugelsdijk, S. en Cornet, M., How far do they reach? The localization of
        industrial and academic knowledge spillovers in the Netherlands, CentER discus-
        sion paper 2001-47, augustus 2001.
    - Bhagwati, J., Panagariya, A., en Srinivasan, T.N., The muddles over outsourcing,
        Journal of Economic Perspectives, vol. 18, no. 4, pp. 93-114, herfst 2004.
    - Blinder, A.S., Offshoring, the next industrial revolution?, Foreign Affairs, vol. 85,
        no. 2, maart / april 2006)
    - Boer, J.P., Booij, J.A., Castelijn, B.E.J., Vording, H. en De vries, R.J., Blauwdruk
        voor een boxesstelsel in de vennootschapsbelasting, Weekblad Fiscaal Recht, 16
        december 2004.
    - Booz Allen Hamilton en INSEAD, Innovation: is global the way forward? - survey
        results, 2006.
    - Business and Industry Advisory Committee to the OECD, Internationalisation of
        research and development, Discussion paper, maart 2005.
    - Canton, E., Lanser, D., Noailly, J., Rensman, M., en Van de Ven, J., Crossing bor-
        ders: when science meets industry, Centraal Planbureau, CPB-document 98,
        oktober 2005.
    - Centraal Bureau voor de Statistiek, Kennis en Economie 2006 - Onderzoek en
        innovatie in Nederland, Voorburg / Heerlen: CBS, 2006.
    - Centraal Bureau voor de Statistiek, Ministerie van Economische Zaken en
        Dialogic, Het Nederlandse ondernemersklimaat in cijfers, Voorburg / Heerlen:
        CBS, 2006.
    - Cornet, M. en Rensman, M., The location of R&D in the Netherlands: trends,
        determinants and policy, Centraal Planbureau, CPB-document 14, 2001.
    - Coucke, K. en Sleuwaegen, L., Exit in globalising industries: the role of interna-
        tional (out)sourcing, Europese Hogeschool Brussel, unpublished manuscript,
        2006.
 69 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>   - Department of Enterprise, Trade and Employment (Ireland), Strategy for science,
       technology and innovation 2006-2013, Dublin, 2006.
   - Department of Trade and Industry, The R&D Scoreboard 2006, Londen, 2006.
   - Erken, H. en Ruiter, M., Determinanten van de private R&D-uitgaven in interna-
       tionaal perspectief, Ministerie van Economische Zaken en Dialogic, juli 2005.
   - Erken, H., Gilsing, V. en Van Hoorn, A., Internationalization of R&D within small,
       open economie - the Dutch case, in: Prašnikar, J. (ed.), R&D, innovations, compe-
       titiveness and social responsibility of firms: a European context, Nova Science
       Publishers, Inc., 2006.
   - Erken, H., Kleijn, M. en Lantzendörffer, F., Buitenlandse directe investeringen in
       Research & Development, Den Haag: Ministerie van Economische Zaken, oktober
       2004.
   - Erken, H., Kleijn, M. en Lantzendörffer, F., Improving the R&D investment climate:
       sharpening a double-edged sword, Den Haag: Ministerie van Economische
       Zaken, 2005.
   - European Commission, Directorate-General Joint Research Centre, Monitoring
       industrial re-search: The 2005 EU Survey on R&D - Investment Business Trends in
       10 Sectors, augustus 2006.
   - European Commission, Directorate-General Joint Research Centre, The 2006 EU
       Industrial R&D Investment Scoreboard, Luxemburg: Office for Official Publications
       of the European Communities, oktober 2006.
   - European Commission, Pre-commercial procurement - public sector needs as a
       driver of innovation, september 2006.
   - European Commission, Trendchart Innovation Policy in Europe, European
       Innovation Score-board 2005, European Commission, januari 2006.
   - European Round Table of Industrialists, The European Challenge, Brussels, maart
       2003.
   - Experts Group 'Knowledge for Growth', Globalization of R&D: linking better the
       European economy to 'foreign' sources of knowledge and making EU a more
       attractive place for R&D investment, april 2006.
   - Florida, R., The globalization of R&D: Results of a survey of foreign-affiliated R&D
       laboratories in the USA, Research Policy, vol. 26, 1997.
   - Forfás, Building Ireland's knowledge economy - The Irish action plan for promo-
       ting investe-ment in R&D to 2010, Report to the Inter Departmental Committee
       on Science Technology and Innovation, juli 2004.
   - Gassmann, O. en Von Zedtwitz, M., New concepts and trends in international
       R&D organiza-tion, Research Policy, vol. 28, pp. 231-250, 1999.
   - Geelhoed, J. en Nauta, F., Grenzeloze mobiliteit kenniswerkers – hoe krijgen we
       talent naar Nederland toe? Advies van het Innovatieplatform aan OCW, 2003
   - Global Science and innovation Forum, A strategy for international engagement in
       Research and Development, Londen, oktober 2006.
   - Gorter, J., Tang, P. en Toet, M., Verplaatsing vanuit Nederland - motieven, gevol-
       gen en beleid, Centraal Planbureau, CPB-document 76, februari 2005.
70 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>   - Haverhals, H., Barendrecht, R., Jansen, R., Kappers, S., Oh, L. en De Wal, M.,
       Aard, omvang en effecten van verplaatsen bedrijfsactiviteiten naar het buiten-
       land, Rapport in opdracht van het Ministerie van Economische Zaken, Utrecht:
       Bureau Berenschot, 12 november 2004.
   - Hirschfeld, S. en Schmid, G., Globalisation of R&D, Technology Review 184/2005,
       Helsinki: TEKES 2005.
   - HM Treasury and Department of Trade and Industry, R&D intensive businesses in
       the UK, DTI economics paper no. 11, maart 2005.
   - Independent Expert Group on R&D and Innovation (commissie Aho), Creating an
       Innovative Europe, report to the European Commission, januari 2006.
   - Innovatieplatform, Grenzen zoeken, grenzen verleggen – Veertien acties voor de
       overheid om maatschappelijke innovaties te bevorderen, mei 2005.
   - Innovatieplatform, Kennisinvesteringsagenda 2006 – 2016, Nederland, hét land
       van talenten, oktober 2006.
   - Innovatieplatform, Voorstellen Sleutelgebieden-aanpak _ Ambitie, excellentie en
       actie, oktober 2004.
   - Jacobs, B., Nahuis, R. en Tang, P.J.G., Sectoral productivity growth and R&D spill-
       overs in the Netherlands, De Economist, vol. 150, nr. 2, pp. 181-210, 2002.
   - Jaumotte, F. en Pain, N., Innovation in the business sector, Economics department
       working paper, no. 459, OECD, december 2005.
   - Krugman, P., Pop internationalism, The MIT Press, 1996.
   - Kumar, N. Determiinants of location of overseas R&D activity of multinational
       enterprises: the case of US and Japanese corporations, Research Policy, vol 30,
       pp. 159-174, 2001.
   - Landbouw Economisch Instituut, Kracht door Verandering, 2000.
   - LLT and Helsinki School of Economics, The implications of R&D off-shoring on the
       innovation capacity of EU firms, report to the European Commission, forthco-
       ming, Helsinki, 2006.
   - Mankiw, N.G. en Swagel, Ph. The politics and economics of offshore outsourcing,
       AEI working paper 122, American Enterprise Institute for Public Policy Research,
       december 2005.
   - McKinsey Global Institute, Exploding the myths about offshoring, McKinsey &
       Company, april 2004.
   - McKinsey Global Institute, Offshoring: is it a win-win game?, McKinsey &
       Company, augus-tus 2003.
   - Minderhoud, G., De Nederlandse Landbouw, hoofdstuk 11, 1952, heruitgegeven
       door de Vereniging voor Landbouwgeschiedenis, 1999.
   - Ministerie van Economische Zaken, Directie Buitenlandse Investeringen in
       Nederland, In actie voor acquisitie - Hoe Nederland profiteert van buitenlandse
       investeringen, augustus 2006.
   - Ministerie van Economische Zaken, Industriebrief - Hart voor de industrie, okto-
       ber 2004.
   - Ministerie van Economische Zaken, Investeren in innovatieprogramma's -
71 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>       Sleutelgebieden-aanpak: samenwerken aan innovatie op kansrijke gebieden, juli
       2006.
   - Ministerie van Economische Zaken, Pieken in de Delta - Gebiedsgerichte econo-
       mische perspectieven, 2004.
   - Ministerie van Economische Zaken, Sterke basis voor topprestaties - vernieuwde
       EZ-instrumenten voor ondernemers, 2005.
   - Ministerie van Economische Zaken, Visie op Verplaatsing - Aard, omvang en
       effecten van verplaasting van bedrijfsactiviteiten naar het buitenland, januari
       2005.
   - OECD, Directorate for Science, Technology and Industry, Business and industry
       environment in the Netherlands, Parijs, 2006.
   - OECD, Science, technology and industry scoreboard 2005, Parijs, 2005.
   - Ponds, R en Van Oort, F., Kennishubs in Nederland - Ruimtelijke patronen van
       onderzoekssamenwerking, Ruimtelijk Planbureau, Den Haag, 2006.
   - Poort, J., Zijderveld, C., Brouwer, N., Verplaatsing industrie: hoe erg is het?,
       Onderzoek in opdracht van Stichting voor Industriebeleid en Communicatie (SIC),
       SEO-rapport nr. 753, Stichting Economisch Onderzoek, Universiteit van
       Amsterdam, juni 2004.
   - Porter, M.E., Innovation and competitiveness: findings on the Netherlands,
       Innovation Lecture, georganiseerd door het Ministerie van Economische Zaken,
       december 2001.
   - Porter, M.E., The competitive advantage of nations, London and Basingstoke:
       McMillan, 1990.
   - Raad van Economisch Adviseurs (REA), De onbetwistbare noodzaak van meer
       onderzoek, onderwijs en ondernemerschap, november 2005.
   - Rensman, M., Eenheid of verscheidenheid in onderzoeksagenda's? Over de bèta-
       gerichte R&D-specialisatiepatronen van wetenschap en bedrijven in Nederland,
       Centraal Planbureau, CPB-document 74, december 2004.
   - Samuelson, P.A., Where Ricardo and Mill rebut and confirm arguments of main-
       stream economists supporting globalization, Journal of Economic Perspectives,
       vol. 18, no. 3, pp. 135-146, zomer 2004.
   - Sapir, A. Globalisation and the reform of European social models, Brussel:
       Bruegel, september 2005.
   - Sociaal-Economische Raad, Welvaartsgroei door en voor iedereen - Advies over
       het sociaal-economisch beleid op middellange termijn, Publicatienummer 8, 20
       oktober 2006.
   - Spithoven, A. en Teirlinck, P. (eds.), Beyond Borders - Internationalisation of R&D
       and Policy Implications for Small Open Economies, Amsterdam: Elsevier, 2005.
   - Stec groep, Operations of foreign companies in the Netherlands in 2005, rapport
       voor de Netherlands Foreign Investment Agency van het Ministerie van
       Economische Zaken, juli 2006.
   - Stichting Economisch Onderzoek, UvA, Verplaatsing Industrie: hoe erg is het?,
       juni 2004.
72 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>   - Technisch Weekblad, Top 30 bedrijfs-R&D in Nederland, april 2006.
   - Technopolis, Drivers, barriers, benefits and government support of UK internatio-
       nal engagement in science and innovation, december 2005.
   - United Nations Conference on Trade and development, World investment Report
       2005 - Transnational corporations and the internationalization of R&D, New York
       en Genève, 2005.
   - Van der Geest, L. en Faber, J., Budgettaire effecten van een royalty-box in de
       vpb, Nyfer forum for economic research, Breukelen, juni 2004.
   - Veugelers, R., Dachs, B., Mahroum, S., Nones, B., Schibany, A. en Falk, R.,
       Internationalisation of R&D: trends, issues and implications for S&T policies,
       Background Report to the Forum on the Internationalisation of R&D, OECD en
       Belgian Science Policy, maart 2005.
   - Volberda, H.W., Van den Bosch, F.A.J. en Jansen, J.J.P., Slim managen & innova-
       tief organiseren, Eiffel, 2006.
   - Volberda, H.W., Van den Bosch, F.A.J. en Jansen, J.J.P., Szczygielska, A. en Roza,
       M., Rapport Offshoring Research Netwerk, te verschijnen, december 2006.
   - Vording, H., Een bestendig fiscaal vestigingsklimaat: naar een lager Vpb-tarief,
       Weekblad Fiscaal Recht, 6 mei 2005.
   - Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Nederland Handelsland - het
       perspectief van de transactiekosten, Rapporten aan de regering 66, Den Haag:
       Sdu Uitgevers, 2003.
   - Williamson, The New Institutional Economics: Taking Stock, Looking Ahead,
       Journal of Economic Literature, vol. 38, no 3, pp. 595-613, 2000.
73 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>74 awt-advies nr. 69</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>   Serie uitgebrachte adviezen van de AWT
   69 Bieden en binden. Internationalisering van R&D als beleidsuitdaging.
        December 2006. ISBN 90 77005 37 4. € 12,50.
   68 Opening van zaken. Beleid voor Open innovatie. Juni 2006.
        ISBN 90 77005 35 8. € 12,50.
   67 Tijd voor een opKIQer! Méér investeren in onderwijs en onderzoek.
        Oktober 2005. ISBN 90 77005 32 3. € 12,50.
   66 Diensten beter bedienen. Innovatiebeleid voor diensten.
        September 2005. ISBN 9077005307. € 12,50.
   65 Ontwerp en ontwikkeling. De functie en plaats van onderzoeksactiviteiten in
        hogescholen. Augustus 2005. ISBN 90 77005 31 5. € 10,00.
   64 Innovatie zonder inventie. Kennisbenutting in het MKB. Juli 2005. ISBN 90
        77005 29 3. € 12,50.
   63 Kennis voor beleid - beleid voor kennis. Mei 2005. ISBN 90 77005 28 5.
        € 12,50.
   62 De waarde van weten.De economische betekenis van universitair onderzoek.
        April 2005. ISBN 90 77005 005. € 9,00.
   61 Een vermogen betalen. De financiering van universitair onderzoek.
        Februari 2005. ISBN 90 77005 27 7. € 12,50.
   60 Samen slimmer in ketens. Competenties in supply chain management als concur-
        rentiefactor voor Nederlandse bedrijven. December 2004. ISBN 90 77005 25 0. €
        12,50.
   59 Tijd om te oogsten! Vernieuwing in het innovatiebeleid. Juni 2004.
        ISBN 90 77005 24 2. € 12,50.
   58 De prijs van succes. Over matching van onderzoekssubsidies in kennisinstellin-
        gen. April 2004. ISBN 90 77005 22 6. € 12,50.
   57 Nederlands kompas voor de Europese onderzoeksruimte. Strategisch kader voor
        de internationalisering van het onderzoeks- en innovatiebeleid. Januari 2004.
        ISBN 90 77005 21 8. € 12,50.
   56 Netwerken met kennis. Kennisabsorptie en kennisbenutting door bedrijven.
        November 2003. ISBN 90 77005 20 X. € 12,50.
   55 Wat van ver komt... De vormgeving van het Nederlandse bilaterale onderzoeks-
        beleid. Oktober 2003. ISBN 90 77005 19 6. € 9,00.
   54 1+1>2. De bevordering van multidisciplinair onderzoek. September 2003.
        ISBN 90 77005 18 8. € 12,50.
   53 Backing winners. Van generiek technologiebeleid naar actief innovatiebeleid.
        Juli 2003. ISBN 90 77005 17 X. € 15,00.
   52 Kennis van criminaliteit. Juni 2003. ISBN 90 77005 16 1. € 9,00
   51 Wijsheid achteraf. De verantwoording van universitair onderzoek. Juni 2003.
        ISBN 90 77005 15 3. € 9,00
   50 Naar een nieuw maatschappelijk contract. Synergie tussen publieke kennisinstell-
75 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>        lingen en de Nederlandse kennissamenleving. Januari 2003.
        ISBN 90 77005 14 5. € 5,00
   49 Gewoon doen!? Perspectief op de Barcelona-ambitie '3% BBP voor O&O'. Juli
        2002. ISBN 90 77005 11 0. € 9,08
   48 KP6 laten werken. Stimuleren Nederlandse deelname: profijt en beleid. Juli
        2002. ISBN 90 77005 10 2. € 12,50
   47 Hógeschool van Kennis. Kennisuitwisseling tussen beroepspraktijk en hogescholen.
        Juli 2001. ISBN 90 77005 05 6. € 11,34
   46 Handelen met kennis. Universitair octrooibeleid omwille van kennisbenutting.
        Juni 2001. ISBN 90 77005 03 X. € 9,08
   45 Over stromen. Kennis - en innovatieopgaven voor een waterrijk Nederland.
        Advies en Verkenning door de AWT, NRLO en RMNO. Juni 2000. € 11.34
   44 Investeren in onderzoek. April 2000. ISBN 90 346 3823 5. € 9,08
   43 Halfslachtige wetenschap. Onderbenutting van vrouwelijk potentieel als existen-
        tieel probleem voor academia. Januari 2000. ISBN 90 346 3798 0. € 11,34
   Adviezen van voor januari 2000 zijn te vinden op de website www.awt.nl.
   Publicaties zijn te bestellen via de website.
76 awt-advies nr. 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>