<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>LI
wt Adviesraad voor
wetenschap, technologie en innovatie

KRACHTIGER KIEZEN
VOOR
SLEUTELTECHNOLOGIE

"
“any Nagy, wut

LEHMA see
u KAT A

</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) brengt gevraagd en
ongevraagd advies uit aan regering en parlement. Zijn onafhankelijke adviezen zijn
strategisch van aard en gaan over de hoofdlijnen van wetenschaps-, technologie- en
innovatiebeleid. De leden van de AWTI zijn afkomstig uit kennisinstellingen en het
bedrijfsleven. De raad staat onder voorzitterschap van Uri Rosenthal. De AWTI doet
zijn werk vanuit de overtuiging dat het belang van kennis, wetenschap en innovatie
voor economie en samenleving groot is en in de toekomst nog verder zal toenemen.
De raad is als volgt samengesteld:
prof. dr. U. (Uri) Rosenthal (voorzitter)
prof. dr. ir. J.P.H. (Jos) Benschop
prof. dr. ing. D.H.A. (Dave) Blank
prof. dr. R. (Roshan) Cools
prof. dr. ir. K. (Koenraad) Debackere
prof. dr. ir. T.H.J.J. (Tim) van der Hagen
dr. ir. S. (Sjoukje) Heimovaara
prof. dr. E.M. (Emmo) Meijer
drs. N. (Nienke) Meijer
prof. dr. E.H.M. (Ellen) Moors
mr. J.J.G. (Anneke) Bovens (secretaris)
Het secretariaat is gevestigd te:
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
t. 070 3110920
e. secretariaat@awti.nl
w. www.awti.nl
ISBN: 978-90-77005-85-9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Krachtiger kiezen voor
sleuteltechnologieën
januari 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Colofon
Fotografie                           Bas Kijzers
Ontwerp                              2D3D Design
Druk                                 Quantes
                                     januari 2020
ISBN                                 9789077005859
Alle publicaties zijn gratis te downloaden via www.awti.nl.
Auteursrecht
Alle auteursrechten voorbehouden. Mits de bronvermelding correct is, mogen deze uitgave of onderdelen van deze uitgave
worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de AWTI.
Een correcte bronvermelding bevat in ieder geval een duidelijke vermelding van organisatienaam en naam en jaartal van de uitgave.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                       2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoud
Samenvatting                                                                           5
Advies                                                                                 9
1    Aanleiding: hoe houdt Nederland grip op sleuteltechnologieën?                    11
1.1 Sleuteltechnologieën hebben nu al een grote, niet meer weg te denken impact       11
1.2 Nederland doet het goed, maar internationaal gaan de ontwikkelingen sneller       13
1.3 Adviesvraag: hoe kan Nederland sleuteltechnologieën optimaal benutten?            17
2    Advies: zorg voor een integrale aanpak met weloverwogen keuzes en
     meer middelen                                                                    19
2.1 Een integrale aanpak betrekt andere beleidsterreinen én publieke waarden          20
2.2 Een integrale aanpak maakt gerichte en doordachte keuzes mogelijk                 22
2.3 Meer middelen ondervangen risico’s, geven grip, trekken toptalent en vergroten de
     kans op doorbraken                                                               24
3    Drie aanbevelingen om de integrale aanpak vorm te geven                          27
3.1 Aanbeveling 1: zorg voor een portfolio aan nationale
     sleuteltechnologieprogramma’s                                                    27
3.2 Aanbeveling 2: installeer een taskforce Sleuteltechnologieën en een DG-overleg    32
3.3 Aanbeveling 3: investeer extra specifieke middelen                                35
Bijlagen                                                                              37
Bijlage 1 Definities van sleuteltechnologieën                                         38
Bijlage 2 Geraadpleegde bronnen                                                       41
Bijlage 3 Gesprekspartners                                                            47
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                            3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Sleuteltechnologieën helpen ons met baanbrekende innovaties op alle fronten vooruit. Ze
zorgen voor betere medische zorg, schoner vervoer en efficiëntere en schonere
productie. Sleuteltechnologieën hebben dus een grote, niet weg te denken impact op
wetenschap, samenleving en economie. De ontwikkeling ervan roept echter ook vragen
en zorgen op, bijvoorbeeld over veiligheid en privacy. Het zijn vragen die niet alleen
binnen landgrenzen zijn op te lossen, omdat de ontwikkeling van sleuteltechnologieën
mondiaal is en razendsnel gaat. Hoewel onze kennispositie op dit gebied nu goed is,
investeren andere landen er al langer, meer en gerichter in. Ons land heeft pas sinds kort
sleuteltechnologieën opgenomen in het innovatiebeleid; de publieke middelen ervoor zijn
beperkt. Als we de ontwikkeling en toepassing van deze technologieën overlaten aan
andere landen, dan worden we afhankelijk van elders gemaakte keuzes die een grote
impact hebben op onze samenleving en economie.
De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) beantwoordt in dit
advies de vraag: welke aanpak is nodig om de mogelijkheden van sleuteltechnologieën
optimaal te benutten en de negatieve effecten ervan te beheersen?
Voer actief beleid: zorg voor een integrale aanpak, met weloverwogen keuzes en
meer middelen
Een integrale aanpak met weloverwogen keuzes en meer middelen is nodig om – samen
met internationale partners – de ontwikkeling, toepassing en verspreiding van
sleuteltechnologieën in ons land in goede banen te leiden. Alleen met zo’n integrale
aanpak kan Nederland zijn vooraanstaande rol behouden.
Een aanpak over departementen heen bundelt de krachten van bedrijfsleven,
kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en overheden om sleuteltechnologieën
te stimuleren. De regering brengt daarmee de technologische ontwikkelingen,
economische kansen, maatschappelijke uitdagingen en publieke waarden bij elkaar.
Alleen investeren in technologie volstaat namelijk niet. Voor een succesvolle toepassing
van de technologieën zijn ook acties nodig op andere beleidsterreinen, bijvoorbeeld op
het gebied van onderwijs, arbeidsmarkt en veiligheid. Integrale afwegingen over alle
aspecten die samenhangen met de ontwikkeling en toepassing van sleuteltechnologieën,
worden nu niet gemaakt. Interdepartementale afstemming ontbreekt. De nadruk ligt op
economische kansen en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Waarden,
dilemma’s en zorgen die leven in de samenleving blijven zo onderbelicht.
Om mee te kunnen blijven doen op het wereldwijde hightechtoneel, moet de regering
meer richting geven aan investeringen in en de ontwikkeling van sleuteltechnologieën. De
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                              5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>regering kan nu onvoldoende richting geven aan de ontwikkeling van
sleuteltechnologieën. Ze kan nauwelijks middelen en initiatieven bundelen voor meer
slagkracht, doordat de financiering voor het grootste deel verloopt via generieke en
fiscale instrumenten. De regering faciliteert, en de kennisinstellingen en het bedrijfsleven
kiezen. Dit leidt tot verdunning en versnippering. Een integrale aanpak maakt gerichte en
doordachte keuzes mogelijk. De regering moet daarvoor een richtinggevend kader
schetsen zodat voor alle betrokkenen duidelijk wordt welke strategische afwegingen van
belang zijn voor Nederland: voor welke maatschappelijke uitdagingen zijn doorbraken in
sleuteltechnologieën nodig? Welke publieke waarden moeten vanaf het begin betrokken
worden? Welke sterktes wil Nederland uitbouwen en benutten; in welke niches wil het
koploper of aanhaker zijn? In welke technologieën wil Nederland onafhankelijk zijn? Wat
zijn de mogelijkheden voor krachtenbundeling met andere nationale, regionale en
internationale initiatieven en allianties?
Door te kiezen wordt focus en massa mogelijk, zodat ons land invloed heeft op de
ontwikkeling. Kiezen moet, maar dat kan niet tussen sleuteltechnologieën op het
algemene niveau van artificiële intelligentie (AI), nanotechnologie of fotonica. In al deze
sleuteltechnologieën heeft Nederland een vooraanstaande positie en zijn er volop
kansen. Kiezen kan wel op een aantal niveaus dieper: tussen specifieke technologieën,
componenten, hun toepassingsmogelijkheden en de sterke en minder sterke kanten van
innovatie-ecosystemen.
De regering schetst het richtinggevend kader en roept betrokkenen op om nationale
programma’s te ontwikkelen om een impuls te geven aan de ontwikkeling van
sleuteltechnologieën. De regering kiest niet zelf tussen die programma’s, maar vraagt
onafhankelijke experts te kiezen met behulp van het geschetste kader. Deze aanpak
zorgt voor vereenvoudiging van de huidige strategie voor sleuteltechnologieën. Het zorgt
ervoor dat keuzes doordacht en weloverwogen zijn en minder afhankelijk worden van
gepolder, gevestigde belangen en sterke lobbyisten.
Een integrale aanpak heeft alleen resultaat als de Nederlandse regering aanzienlijk meer
investeert in sleuteltechnologieën dan nu. De AWTI adviseert met klem om tussen de 0,5
en 1 miljard euro per jaar extra beschikbaar te stellen. Op die manier loopt Nederland
meer in de pas met andere landen die minimaal 0,1 procent van het bbp specifiek in
sleuteltechnologieën investeren. Dit geld is nodig omdat de opgave groter is dan
bedrijven, kennisinstellingen en private financiers alleen aankunnen; daarvoor zijn
investeringen te risicovol en te omvangrijk. Hogere overheidsinvesteringen maken het
bovendien beter mogelijk om aan te sluiten op grote Europese onderzoeks- en
innovatieprojecten, om toptalenten aan te trekken en te behouden en om doorbraken in
onderzoek en ontwikkeling mogelijk te maken.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                  6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Om de integrale aanpak met weloverwogen keuzes en meer middelen te organiseren en
te borgen, doet de AWTI drie aanbevelingen aan de regering.
Aanbeveling 1
Zorg voor een portfolio aan nationale sleuteltechnologieprogramma’s
Om de kansen van sleuteltechnologieën voor samenleving en economie optimaal te
benutten en grip te houden op de negatieve effecten ervan, zijn weloverwogen keuzes
nodig. In de keuzes moeten alle aspecten die samenhangen met sleuteltechnologieën
worden afgewogen. Om keuzes te kunnen maken op basis van kwaliteit en potentieel –
en los van gevestigde belangen – adviseert de AWTI de regering nationale
sleuteltechnologieprogramma’s te stimuleren. Stel aan kennisinstellingen, het
bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties de vraag: wat is er nodig op specifieke
technologiegebieden om onze positie internationaal te behouden en te versterken?
Betrokkenen stellen nationale sleuteltechnologieprogramma’s op waarin ze deze vraag
beantwoorden. Zij weten het beste wat er nodig is, hoe ze kunnen aansluiten op
internationale allianties en welke regionale initiatieven en clusters ze kunnen betrekken.
Nationale sleuteltechnologieprogramma’s bundelen langs de gehele kennis- en
innovatieketen onderzoek en ontwikkeling op een specifieke technologie of een
combinatie van technologieën. Ze bundelen de krachten en brengen nationale en
regionale initiatieven samen. De programma’s zijn ambitieus en hebben heldere
doelstellingen om doorbraken te bewerkstelligen. Ze sluiten aan op internationale
allianties en ontwikkelen ook activiteiten op het gebied van demonstratie, testen en
opschaling. Ze zijn interdisciplinair en betrekken publieke waarden in de ontwikkeling van
sleuteltechnologieën.
De regering stelt het richtinggevend kader op met daarin de strategische afwegingen die
voor Nederland van belang zijn. De regering organiseert vervolgens een proces waarmee
op basis van dat afwegingskader gekozen wordt welke nationale programma’s extra
ondersteuning krijgen. De regering houdt ook de kennisbasis gezond omdat alleen
daarmee nieuwe technologieën tot ontwikkeling kunnen komen én het
kennisabsorptievermogen op peil blijft.
Aanbeveling 2
Installeer een taskforce Sleuteltechnologieën en een DG-overleg
De AWTI raadt de regering aan een taskforce Sleuteltechnologieën in het leven te
roepen. Deze taskforce beheert het portfolio met nationale
sleuteltechnologieprogramma’s. De taskforce nodigt via calls coalities uit voorstellen te
doen voor de programma’s en maakt een keuze. Daarbij wordt de taskforce geholpen
door onafhankelijke beoordelingscommissies die per call de voorstellen beoordelen. Zij
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>doen dit aan de hand van het afwegingskader en daarvan afgeleide indicatoren en
wegingsfactoren. De raad adviseert de taskforce organisatorisch onder te brengen bij
NWO.
Om de integrale aanpak te organiseren en te borgen, is interdepartementale afstemming
en coördinatie nodig. De AWTI adviseert om dit te organiseren in een speciaal overleg
tussen de directeuren-generaal van de meest relevante ministeries (DG-overleg).
Sleuteltechnologieën zijn een gedeelde verantwoordelijkheid; het DG-overleg moet vanuit
gedeelde belangen, doelen en middelen een stimulans geven. Het DG-overleg maakt
namens de regering het afwegingskader.
Aanbeveling 3
Investeer extra, specifieke middelen
Er zijn ambitieuze plannen ontwikkeld. Het ontbreekt echter aan voldoende publieke
middelen om de ambitieuze plannen uit te voeren. De huidige plannen en initiatieven
bundelen voornamelijk bestaande inspanningen en middelen, ze bieden niets extra’s. De
raad vindt dat in combinatie met een integrale aanpak tussen de 0,5 en 1 miljard euro
extra per jaar nodig is voor nationale programma’s voor sleuteltechnologieën. Dit mag
niet ten koste gaan van de generieke investeringen in de brede kennisbasis.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                           8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                         Advies
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën 10</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                        1
1 Aanleiding: hoe houdt Nederland grip op
  sleuteltechnologieën?
  Als technologie een fundamentele impact heeft op wetenschap, samenleving en
  economie, spreken we van een ‘sleuteltechnologie’. Denk aan elektriciteit of recenter aan
  het internet. Sleuteltechnologieën kunnen voor vernieuwing en verbetering zorgen: betere
  medische zorg, schoner vervoer, efficiëntere en schonere productie. De ontwikkeling
  ervan roept echter ook vragen en zorgen op, bijvoorbeeld over veiligheid, milieu en
  privacy. Hoe kan Nederland een rol van betekenis blijven spelen in de ontwikkeling van
  sleuteltechnologieën en grip houden op de gevolgen die de toepassing ervan kan
  hebben?
  1.1 Sleuteltechnologieën hebben nu al een grote, niet meer
  weg te denken impact
  Sleuteltechnologieën kunnen baanbrekende innovaties helpen realiseren en hebben
  grote maatschappelijke impact. Ze staan volop in de belangstelling en spreken tot ieders
  verbeelding. De media berichten over de ontwikkeling en toepassing ervan: artificiële
  intelligentie (AI), robots, waterstoftechnologie, zelfrijdende auto’s en superbatterijen. De
  samenleving kan eigenlijk niet meer zonder. Deze technologieën helpen ons nu en straks
  op alle fronten vooruit: wetenschappelijk, economisch en maatschappelijk. Bijvoorbeeld
  door oplossingen mogelijk te maken voor vraagstukken op het gebied van klimaat,
  veiligheid, mobiliteit en zorg.
     Wat zijn sleuteltechnologieën?
     Er zijn verschillende definities van sleuteltechnologieën (zie bijlage 1). Kenmerkend is
     dat ze interdisciplinair en sectoroverstijgend zijn, een kennisintensief ontwikkeltraject
     hebben en grillige innovatiecycli doorlopen. Ze maken baanbrekende proces-,
     product- en/of diensteninnovaties mogelijk in veel verschillende sectoren. Het zijn
     veelal clusters van verschillende onderliggende technologieën. Vaak genoemde
     sleuteltechnologieën zijn: nanotechnologie, kwantumtechnologie, fotonica, ICT,
     artificiële intelligentie (AI), materiaaltechnologie, geavanceerde
     productietechnologieën, micro- en nano-elektronica, chemische technologieën en life
     sciences technologieën.
  Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                  11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>De verwachtingen zijn hooggespannen
Sleuteltechnologieën en hun toepassing in concrete, baanbrekende innovaties worden
van groot belang geacht voor toenemende productiviteit en daarmee voor het
verdienvermogen van onze economie. Ze leiden tot nieuwe bedrijvigheid, creëren nieuwe
markten, vergroten de concurrentiekracht en versterken de arbeidsproductiviteit. 1 Dit is
nodig voor een sterke economie, voor welvaart en voor welzijn. Tegelijkertijd kunnen
sleuteltechnologieën – samen met sociale innovaties, nieuwe businessmodellen en
veranderingen in gedrag – bijdragen aan het oplossen van grote maatschappelijke
uitdagingen.2 Nieuwe materialen zorgen bijvoorbeeld voor sterkere windturbines en
efficiëntere zonnecellen, of voor grotere energieopslagcapaciteit in batterijen. 3 Fotonica is
nodig voor de ontwikkeling van lichtsystemen die efficiënte groei van gewassen mogelijk
maken of voor sensoren die ingezet worden in de precisielandbouw en monitoring van
voedselkwaliteit.4 Quantumtechnologie moet het mogelijk maken om op grote schaal
moleculaire interacties op (sub)atomair niveau te analyseren; dit is weer cruciaal voor het
onderzoek naar nieuwe medicijnen.5
In de praktijk is het vooral de combinatie van verschillende sleuteltechnologieën die
nieuwe doorbraken mogelijk maakt.6 Een lab-on-a-chip waarmee gepersonaliseerde
diagnostiek dicht bij de patiënt mogelijk wordt, ontstaat uit de combinatie van
nanotechnologie, geavanceerde materialen, fotonica, genomics en AI. AI levert samen
met fotonica, nanotechnologie en communicatietechnologieën de bouwstenen voor
automatisch rijdende en voor digitaal onderling verbonden voertuigen.7
Er is ook onzekerheid over de invloed van sleuteltechnologieën op de samenleving
Sleuteltechnologieën zullen de samenleving alleen gunstig beïnvloeden als we ook de
vragen en zorgen over hun mogelijk ontwrichtende invloed adresseren. Digitale platforms
zoals Uber en Airbnb bieden ongekende nieuwe mogelijkheden voor de dienstensector,
maar leiden ook tot nieuwe ongelijkheden tussen bedrijven, werknemers en
consumenten. Nanotechnologie maakt nieuwe, slimme materialen mogelijk, maar roept
ook de vraag op wat de impact is van nanodeeltjes op de gezondheid van mens, dier en
milieu. Life sciences technologieën helpen om gewassen beter bestand te maken tegen
droogte en verzilting, maar leiden ook tot zorgen over negatieve langetermijneffecten op
de natuur. Kwantumtechnologie, AI en big data analytics maken grootschalige en
1.   European Commission (2018a); Europese Commissie (2015); OESO (2016); Europese Commissie (2017); OESO (2017); Van
     der Zee (2017); WRR (2013); Schumpeter (1942).
2.   Bakker et al. (2018); OESO (2016); Minister en staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2018); Mazzucato (2018a),
     Topsectoren (2017).
3.   Bakker et al. (2018).
4.   PhotonicsNL, PhotonDelta en Dutch Optics Centre (2018).
5.   Quantum Delta NL (2019).
6.   Bakker et al. (2018); Europese Commissie (2014); Butter et al. (2015).
7.   Bakker et al. (2018).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                   12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>geavanceerde analyses van grote hoeveelheden gegevens mogelijk en leiden
tegelijkertijd tot dilemma’s over privacy, veiligheid, transparantie en de verdeling van
verantwoordelijkheden. Daarnaast streven grote internationale bedrijven, al dan niet in
samenwerking met overheden van grote landen, naar een mondiaal dominante positie in
sommige sleuteltechnologieën zoals AI en kwantumtechnologie. Dit brengt weer nieuwe
vragen mee. Kan Nederland in de toekomst nog vrij beschikken over deze
technologieën? Past de ontwikkeling die ze doormaken bij de Nederlandse (en Europese)
maatschappelijke behoeftes?
1.2 Nederland doet het goed, maar internationaal gaan de
ontwikkelingen sneller
Nederland is één van de koplopers in de ontwikkeling en toepassing van
sleuteltechnologieën, maar andere landen zijn ook koploper en investeren meer en
gerichter.
Nederland koploper
Het Nederlandse onderzoek naar sleuteltechnologieën is toonaangevend.8 Nederlandse
onderzoekers publiceren veel en wetenschappers over de hele wereld citeren hen. Het
Nederlandse onderzoek is in vrijwel alle sleuteltechnologieën dan ook te typeren als
excellent tot zeer excellent9; het is internationaal en cross-sectoraal.10 Nederland is dan
ook goed vertegenwoordigd in internationale onderzoeksconsortia en in Europese
onderzoeksprogramma’s.11 In sommige sleuteltechnologieën, zoals
beeldvormingstechnologie en big data, heeft het Nederlandse onderzoek zelfs meer
impact dan dat van internationaal gerenommeerde instellingen als MIT en Harvard.
Sterke publiek-private samenwerking, onder andere via de topsectoren, is een grote
kracht van het Nederlandse onderzoeks- en innovatie-ecosysteem.12
Nederland is ook goed in de productie en vercommercialisering van producten en
componenten gebaseerd op sleuteltechnologieën.13 Dit geldt vooral voor systems
engineering: het combineren en integreren van sleuteltechnologieën (zoals fotonica en
geavanceerde fabricagetechnologieën) in werkende systemen en productieprocessen.14
Nederlands onderzoek wordt internationaal veel geciteerd in patentaanvragen, vooral op
8.   Elsevier Research Intelligence (2018); Europese Commissie (2018b).
9.   Excellentie wordt bepaald aan de hand van het aantal citaties. Excellent onderzoek betreft publicaties die tot de top 10% meest
     geciteerde publicaties ter wereld behoren. Zeer excellent onderzoek betreft publicaties die tot de top 1% meest geciteerde
     publicaties ter wereld behoren.
10.  Dit komt tot uiting in het relatief hoge aantal co-publicaties met internationale partners en met het bedrijfsleven.
11.  AINED (2018); Dorst et al. (2016); Vennekens et al. (2019).
12.  Europese Commissie (2019a); Van Dijck en Van Saarloos (2017); OESO (2014); Koens et al. (2018).
13.  Europese Commissie (2018b).
14.  Europese Commissie (2018b); PhotonicsNL, PhotonDelta en Dutch Optics Centre (2018); Quantum Delta NL (2019).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>het gebied van micro- en nano-elektronica, fotonica en geavanceerde materialen.15 De
economische waarde van Nederlands onderzoek is dus goed en mondiaal erkend.16
Nederland heeft verder een goed ontwikkeld innovatie-ecosysteem, met een
aantrekkelijke onderzoeksomgeving, een goed opgeleide bevolking en veel
samenwerking tussen het bedrijfsleven en de kennisinstellingen. Ons land behoort tot de
meest competitieve en innovatieve economieën ter wereld.17 Het Nederlandse
startupecosysteem is groeiende. Amsterdam-StartupDelta staat op de vijftiende plaats
van de Genome Global Startup Ecosystem Ranking en op de vijfde plaats binnen
Europa.18 Het aantal startups groeit en de investeringen erin nemen toe. Nederland
behoort verder tot de koplopers op het vlak van digitalisering; de industrie scoort hierop
goed.19 Sterke eigenschap is ook hier de publiek-private samenwerking gericht op
digitalisering, zoals in het Smart Industry programma. Net als de digitale infrastructuur en
de ondernemingscultuur.20
Andere landen investeren meer en gerichter in sleuteltechnologieën
Inhoudelijk heeft ons land dus internationaal een goede positie. Het is de vraag of
Nederland die positie kan vasthouden, omdat Nederland veel minder gericht investeert in
sleuteltechnologieën dan andere landen.
Overheden over de hele wereld proberen technologieontwikkeling te ondersteunen vanuit
de overtuiging dat het uiteindelijk leidt tot economische groei, werkgelegenheid, en
indirect tot hoger welzijn. Overheden zijn er inmiddels van overtuigd dat zij de nadruk
moeten leggen op sleuteltechnologieën.21 Samen met het bedrijfsleven investeren zij dan
ook volop hierin. Vooral China en de Verenigde Staten concurreren om het mondiale
leiderschap in de ontwikkeling van sleuteltechnologieën. Ook de Europese Commissie
investeert hier veel in.
De omvang en de vorm van de publieke investeringen verschillen sterk per land.
Meerdere landen reserveren omvangrijke bedragen specifiek voor sleuteltechnologieën. 22
In Denemarken en Vlaanderen gaat het om enkele honderden miljoenen euro’s per jaar,
terwijl Duitsland en de VS meerdere miljarden investeren (zie figuur 1). Niet alleen in
15.  Europese Commissie (2018b).
16.  Elsevier Research Intelligence (2018).
17.  Schwab (2019); Europese Commissie (2019a, b, c).
18.  Startup Genome (2019).
19.  Valdani, Vicari & Associati (VVA) en WIK-Consult (2019); Europese Commissie (2019d).
20.  Valdani, Vicari & Associati (VVA) en WIK-Consult (2019).
21.  Europese Commissie (2009); Europese Commissie (2012); Europese Commissie (2017); Mazzucato (2013); Minister en
     staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2018); Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2019); WRR
     (2013); Scholten et al. (2019).
22. Scholten et al. (2019) hebben voor verschillende landen in kaart gebracht wat de aanpak en de omvang van specifieke publieke
     investeringen in sleuteltechnologieën is. Zij hebben daarbij gekeken naar ‘up-front’ publieke investeringen in
     sleuteltechnologieën: dit zijn alle investeringen door nationale overheden waarbij er vooraf sprake is geweest van een expliciete
     keuze om te investeren in deze specifieke technologieën– ongeacht of het initiatief top-down of bottom-up is ontstaan. De keuzes
     zijn vastgelegd in beleid, convenanten en programma’s die specifiek gericht zijn op één of meerdere sleutel-technologieën.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                          14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>absolute zin, maar ook gerelateerd aan het bruto binnenlands product (bbp) zijn er
duidelijke verschillen. Duitsland investeert zowel absoluut als gerelateerd aan het bbp het
meeste in sleuteltechnologieën. De absolute omvang van de specifieke investeringen in
Singapore is veel kleiner, maar relatief gezien vergelijkbaar met het Duitse niveau.
Vlaanderen investeert niet alleen in absolute zin, maar ook relatief gezien meer dan
Nederland.
Figuur 1. Jaarlijkse specifieke publieke investeringen in sleuteltechnologieën
Voor China zijn geen precieze bedragen bekend, daarom is China niet opgenomen in deze grafiek.
Naar schatting investeert de Chinese overheid vele miljarden.
Bron: Scholten et al. 2019, aangevuld met eigen analyse voor Israël en China.
De meeste landen kiezen voor een aantal sleuteltechnologieën. Alleen Duitsland en de
EU kiezen voor alle sleuteltechnologieën, vanwege het belang voor hun brede economie
en hun maakindustrie. Singapore en Denemarken maken scherpe keuzes. Dit om lokale
sterktes uit te bouwen, specifieke zwaktes op te vangen of om specifieke regionale
uitdagingen aan te kunnen pakken.
Nederland, Frankrijk en België investeren tot nu toe voornamelijk via generiek
instrumentarium in wetenschap en innovatie. Dat wil zeggen dat ze research and
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>development (r&d) in brede zin stimuleren, bijvoorbeeld via fiscale maatregelen. Een deel
hiervan komt ten goede aan sleuteltechnologieën, maar welk deel is vaak onbekend. 23
   Buitenlandse strategieën voor sleuteltechnologieën
   In tegenstelling tot Nederland, dat pas in 2018 sleuteltechnologieën heeft opgenomen
   in het innovatiebeleid, hebben de Europese Unie en andere landen al langere tijd
   omvangrijke strategieën.
   De Europese Commissie (EC) heeft sinds 2011 een strategie voor
   sleuteltechnologieën en investeert daarmee zo’n 15 miljard euro per jaar in de
   ontwikkeling en benutting ervan.24 Duitsland kent sinds 2006 een nationale High Tech
   Strategie en alleen al in 2018 investeerde de Duitse regering zo’n 15 miljard euro in
   sleuteltechnologieën.25 De federale overheid in de Verenigde Staten investeert
   vergelijkbare bedragen.26 China lanceerde in 2015 het ambitieuze ‘Made in China
   2025-beleid’ en het ‘Internet Plus-initiatief’, waarmee het land wereldleider wil worden
   in hoogtechnologische sectoren als artificiële intelligentie, robots, ruimtevaart,
   elektrische voertuigen en microchips. Precieze bedragen zijn niet bekend, maar naar
   schatting investeert de Chinese overheid vele miljarden.27
   Vooral op het gebied van AI lanceren landen aan de lopende band plannen en
   strategieën met bijbehorende investeringen. Sinds 2017 hebben ten minste 25
   landen, van de Verenigde Staten tot China en van Frankrijk tot Zuid-Korea, een
   nationale strategie met een omvang van miljarden euro’s aangekondigd om te
   profiteren van de ontwikkeling en mogelijkheden van AI.28 Ook op het gebied van
   kwantumtechnologie zitten andere landen niet stil. De Europese Commissie initieerde
   in 2017 een Quantum Technologies Flagship-programma van 1 miljard euro. Het
   Verenigd Koninkrijk heeft sinds 2013 al een nationale strategie voor
   kwantumtechnologie, waarin inmiddels 600 miljoen pond is geïnvesteerd. Duitsland,
   Canada en de Verenigde Staten hebben eveneens omvangrijke nationaal
   kwantumtechnologieprogramma’s. En China kondigde aan om voor 10 miljard dollar
   een National Laboratory for Quantum Information Sciences te bouwen.29
23. Scholten et al (2019); Rathenau Instituut (2019); OECD (2019); Analyses van het gebruik van fiscale instrumenten geven weinig
     tot geen inzicht in de technologiegebieden waarvoor de fiscale ondersteuning is gebruikt. RVO heeft ten behoeve van de
     evaluatie van de WBSO in kaart gebracht voor welke technologiegebieden de WBSO is ingezet. De top-3 bestaat uit ICT
     (25,9%), mechanische techniek (22,7%) en elektrotechniek (12,1%). Zie De Boer et al. (2019).
24. Scholten et al. (2019).
25. Die Bundesregierung (2018).
26. Scholten et al. (2019).
27. MERICS | Mercator Institute for China Studies (2019).
28. Mols, B. (2019).
29. Quantum Delta NL (2019).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Wie mondiale ontwikkelingen niet bijhoudt, geeft de controle over
sleuteltechnologieën weg
Nederland zal de mondiale ontwikkelingen in sleuteltechnologieën moeten bijhouden om
de kansen ervan voor samenleving en economie te kunnen benutten op een manier die
past bij onze publieke waarden. Als Nederland de ontwikkeling en de toepassing aan
andere landen overlaat, dan wordt ons land afhankelijk van ontwikkelingen elders die een
grote impact hebben op onze samenleving en economie. Een duidelijk voorbeeld hiervan
is de dominantie van Chinese en Amerikaanse technologiebedrijven in de
platformeconomie, in clouddiensten en in de digitale infrastructuur (zoals 5G).30
Door actief beleid te voeren, wordt het voor internationale bedrijven en
kennisorganisaties nog aantrekkelijker om de samenwerking te zoeken met Nederlandse
partners. Samenwerking in de ontwikkeling van sleuteltechnologieën is essentieel voor
een land zo klein als het onze. Het zorgt er ook voor dat het Nederlandse bedrijfsleven
meer kansen heeft op de mondiale markt voor deze technologieën. Voor veel
sleuteltechnologieën geldt dat de partijen die de markt als eerste succesvol weten te
betreden (first movers), de markt zullen domineren; ze zijn nauwelijks meer in te halen.
Dit winner-takes-all-effect treedt op als de eerste partijen in staat zijn zich de kennis en
data in hun kernprocessen en toepassingen toe te eigenen en als deze moeilijk te delen
zijn.31
Als Nederland invloed wil uitoefenen, dan zal het moeten meedoen: in onderzoek en
ontwikkeling, in onderwijs en training, in het experimenteren met technologieën en hun
toepassingen, en in het verbinden van sleuteltechnologieën met maatschappelijke
uitdagingen en publieke waarden.
1.3 Adviesvraag: hoe kan Nederland sleuteltechnologieën
optimaal benutten?
De geschetste ontwikkelingen vormen voor de AWTI aanleiding om een advies uit te
brengen aan de regering over de volgende vraag:
Welke aanpak is nodig om de mogelijkheden van sleuteltechnologieën optimaal te
benutten en de negatieve effecten ervan te beheersen?
30. Europese Commissie (2017); Europese Commissie (2018a); Europese Commissie (2019f). Zie ook berichtgeving in media:
     Betlem (2018); Hueck en Van Wijnen (2019); Van Wijnen (2018); Broekhuizen (2018); Olsthoorn (2019); De Lange en Leupen
     (2019).
31. Taskforce AI (2019); AINED (2018); Barwise en Watkins (2018).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Totstandkoming van dit advies
Voor dit advies hebben we deskresearch uitgevoerd naar de rationale voor
technologiebeleid, verschillende aanpakken voor technologiebeleid- en governance en de
huidige Nederlandse aanpak voor sleuteltechnologieën. We hebben bovendien gekeken
naar de ervaringen in het buitenland. In bijlage 2 zijn de referenties opgenomen. Naast
deskresearch hebben we gesprekken gevoerd met een aantal experts en beleidsmakers.
Een overzicht van de gesprekspartners is opgenomen in bijlage 3.
   Dit advies is voorbereid door een projectgroep bestaande uit de raadsleden Nienke
   Meijer (voorzitter), Roshan Cools en Jos Benschop, en stafleden Annelieke van der
   Giesen en Kathleen Torrance (penvoerders), Michiel van Well en Odile Ridderinkhof.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                             18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                                             2
2 Advies: zorg voor een integrale aanpak
  met weloverwogen keuzes en meer
  middelen
  Een integrale aanpak met weloverwogen keuzes en meer middelen is nodig om – samen
  met internationale partners – de ontwikkeling, toepassing en verspreiding van
  sleuteltechnologieën in ons land in goede banen te leiden. Alleen met zo’n
  allesomvattende aanpak kan Nederland zijn vooraanstaande rol behouden. Dat is nodig
  om de kansen die sleuteltechnologieën bieden, optimaal te benutten en tegelijkertijd grip
  te houden op de negatieve effecten ervan.
  Een integrale aanpak gaat over de departementen heen en bundelt de krachten van
  bedrijfsleven, kennisinstituten, maatschappelijke organisaties, burgers en overheden om
  sleuteltechnologieën te stimuleren. Bij de toepassing van deze technologieën spelen tal
  van aspecten een rol, niet alleen technische. Daarom is een aanpak die over de
  beleidsterreinen heen gaat, noodzakelijk. Op die manier zijn ook vragen of zorgen die de
  toepassingen oproepen, beter te doordenken. De aanpak verbindt dus economische
  kansen, maatschappelijke uitdagingen en publieke waarden met elkaar.
  Om mee te kunnen blijven doen op het wereldwijde hightechtoneel moet de regering
  meer richting geven aan investeringen in de ontwikkeling van sleuteltechnologieën. De
  regering moet daarvoor een richtinggevend kader schetsen waarmee duidelijk worden
  welke strategische afwegingen voor Nederland van belang zijn. De regering moet ook
  een proces organiseren waarmee op basis van dat kader weloverwogen gekozen wordt
  voor sleuteltechnologieën waarin ons land het verschil kan maken. Deze aanpak zorgt
  voor vereenvoudiging van de huidige strategie voor sleuteltechnologieën. Het voorkomt
  dat middelen verdunnen en slagkracht verloren gaat. Het zorgt ervoor dat keuzes
  doordacht en weloverwogen zijn en minder afhankelijk worden van gepolder, gevestigde
  belangen en sterke lobbyisten.
  Een integrale aanpak heeft bovendien alleen resultaat als de Nederlandse regering
  aanzienlijk meer en gerichter investeert in sleuteltechnologieën. De AWTI adviseert met
  klem om tussen de 0,5 en 1 miljard euro per jaar extra beschikbaar te stellen. Het is de
  enige manier om in de pas te lopen met andere landen.32
  32. De meeste andere landen in de vergelijkende studie van Scholten et al. (2019) besteden minimaal 0,1 procent van het bbp
       specifiek aan sleuteltechnologieën. Scholten et al. (2019) heeft becijfert dat Nederland 144 miljoen euro per jaar specifiek aan
       sleuteltechnologieën besteedt. Om ook ongeveer 0,1 procent van het bbp specifiek in sleuteltechnologieën te investeren zou
       Nederland minimaal 800 miljoen euro per jaar specifiek aan sleuteltechnologieën moeten besteden.
  Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                           19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Dit hoofdstuk onderbouwt dit advies. Hoofdstuk 3 doet aanbevelingen aan de regering
om het in praktijk te brengen.
2.1 Een integrale aanpak betrekt andere beleidsterreinen én
publieke waarden
De raad pleit allereerst voor een integrale aanpak van de ontwikkeling, toepassing en
verspreiding van sleuteltechnologieën. Dat is nodig om tal van aspecten die
samenhangen met deze technologieën, goed te doordenken en te beheersen.
Een integrale aanpak zorgt voor betere verbinding met andere beleidsterreinen
Investeren in alleen technologie – in research & development – volstaat niet. Voor de
toepassing van sleuteltechnologieën zijn ook acties nodig op andere beleidsterreinen,
bijvoorbeeld onderwijs, arbeidsmarkt en veiligheid. Dat is vanwege de impact die deze
technologieën hebben op de samenleving. Ze zorgen voor noodzakelijke technologische
doorbraken die oplossingen mogelijk maken voor maatschappelijke uitdagingen, maar de
effecten gaan verder dan specifieke sectoren of beleidsterreinen. Tal van andere
aspecten dan alleen technologische, spelen een rol. Denk aan verdienmodellen,
concurrentieverhoudingen in de markt, de aanwezigheid van geschikte infrastructuur,
ruimte in bestaande wet- en regelgeving, beleidsdoelen en de beschikbaarheid van
geschoold personeel. Er zijn vaak aanpassingen op al deze terreinen nodig voor een
goede toepassing van sleuteltechnologieën.33
Een integrale aanpak adresseert de zorgen en vragen uit de samenleving
Integrale afwegingen over alle aspecten die samenhangen met de ontwikkeling en
toepassing van sleuteltechnologieën, worden nu niet gemaakt. Interdepartementale
afstemming ontbreekt. Het sleuteltechnologiebeleid heeft een plek gekregen in het
missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid van de overheid dat valt onder het
ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK). Hierdoor is het accent komen te
liggen op economische kansen en oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. Om
daarnaast de waarden, dilemma’s en zorgen die leven in de samenleving rondom
sleuteltechnologieën optimaal te adresseren is nodig dat ook andere ministeries
betrokken raken. Te vaak wordt achteraf pas geconstateerd dat een technologie en
toepassingen daarvan op weerstand stuiten in de samenleving of dat een technologische
ontwikkeling nadelige gevolgen kan hebben. Denk aan genetische modificatie of
biometrische sensortechnologie. De regering moet ervoor zorgen dat publieke waarden
33. Zie AWTI (2018) voor aspecten die de benutting en verspreiding van innovaties beïnvloeden. Volberda en Heij (2019); Maclaine
     Pont et al. (2016).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                    20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>systematisch vanaf het begin worden betrokken bij de ontwikkeling en toepassing van
sleuteltechnologieën, of dat deze waarden zelfs het startpunt vormen. Dat is beter dan ze
achteraf te borgen of te repareren via regelgeving en kaders. Een integrale aanpak maakt
de koppeling mogelijk tussen enerzijds beleidsacties gericht op kansen benutten, en
anderzijds beleidsacties die ongewenste impact moeten voorkomen.
   Bestaande rijksbrede strategieën vegen slechts losstaande initiatieven bij
   elkaar
   Niet alleen het ministerie van EZK, ook andere departementen ondersteunen de
   ontwikkeling en benutting van sleuteltechnologieën. Het ministerie van Onderwijs,
   Cultuur en Wetenschap (OCW) doet dit met het wetenschapsbeleid. Vakministeries
   zoals het ministerie van Defensie, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
   Sport (VWS), het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (I&W) en het ministerie
   van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) doen dit via hun programma’s om
   innovatie in hun sectoren en maatschappelijke opgaven te bevorderen. Er zijn wel
   rijksbrede strategieën en programma’s om interdepartementaal innovatie en
   vernieuwing te stimuleren, bijvoorbeeld de Nationale Digitaliseringsstrategie en ook
   het recent gelanceerde Strategisch Actieplan voor AI.34 De strategieën en plannen
   zijn agenderend, noemen ambities en identificeren overkoepelende thema’s, maar ze
   vegen vooral bestaande maatregelen, initiatieven en budgetten bijeen die los van
   elkaar zijn opgezet. Ze bevatten onvoldoende concrete beleidsmaatregelen, en een
   samenhangende aanpak voor het adresseren van uitdagingen blijft achterwege. De
   uitdagingen en hun bijbehorende dilemma’s worden wel benoemd, maar er wordt
   geen verbinding gelegd tussen technologieontwikkeling en publieke waarden.35
34. Daarnaast zijn er pogingen om tot meer samenwerking te komen. Zo werken de secretarissen-generaal van vier ministerie
     ‘opgavegericht’ samen en is er een Rijks Innovatie Community opgericht om medewerkers van verschillende departementen
     samen te brengen om innovatiekennis, -ervaringen en methodieken te delen.
35. Zie ook reflecties door het Rathenau Instituut: Rathenau Instituut (2018); Kool et al. (2017) en in de pers NRC (2019); FD (2019).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                         21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>2.2 Een integrale aanpak maakt gerichte en doordachte
keuzes mogelijk
De regering kan nu onvoldoende richting geven aan de ontwikkeling van
sleuteltechnologieën. Ze kan onvoldoende middelen en initiatieven bundelen voor meer
slagkracht. Dit komt omdat financiering van onderzoek en innovatie voor het grootste
deel gaat via generieke instrumenten (hoger onderwijs- en wetenschapsbeleid en
innovatiebeleid) én via indirecte, fiscale instrumenten.36 Waarin geïnvesteerd wordt,
wordt overgelaten aan de kennisinstellingen en het bedrijfsleven. Dit leidt echter tot
versnippering van middelen voor onderzoek en innovatie. Nederlandse partijen zijn
gewend om met elkaar in dialoog te treden en in een brede coalitie tot compromissen te
komen.37 In deze vaak langdurige processen voeren gevestigde partijen het gesprek,
ieder vanuit de eigen gerechtvaardigde belangen. De regering kan dan alleen nog
reageren op de initiatieven en keuzes die in dit proces bottom-up tot stand zijn gekomen.
Het is onduidelijk hoe en waarom de regering vervolgens keuzes maakt. Zijn het de best
georganiseerde technologieën die het meest aan bod komen? Zijn het de sectoren en
pleitbezorgers met het beste verhaal?
Met een integrale aanpak kan Nederland beter investeren in sleuteltechnologieën, omdat
dit dan gebeurt op basis van weloverwogen en gedragen keuzes.38 De regering moet
stimuleren dat het bedrijfsleven, kennisinstellingen en maatschappelijke organisaties
keuzes maken en de middelen inzetten voor onderzoek en ontwikkeling in
sleuteltechnologieën waarin ons land het verschil kan maken. In diverse technologieën
vormen Nederlandse bedrijven en kennisorganisaties internationaal een aantrekkelijke
samenwerkingspartner en is er sprake van een goede uitgangspositie. Om het verschil te
kunnen maken, is focus en massa nodig (zie ook 2.3). Kiezen voorkomt dat middelen
verdunnen en slagkracht verloren gaat. Kiezen geeft ook duidelijkheid aan private partijen
over toekomstige verdienmogelijkheden. Daarmee kunnen ook zíj investeren in
sleuteltechnologieën.
36. Ongeveer 20 procent van de totale rijksoverheidsteun voor r&d en innovatie bestaat uit indirecte fiscale steun, terwijl binnen het
     innovatiebeleid 90% ingevuld wordt door de indirecte fiscale steun. Het aandeel indirecte fiscale steun voor r&d en innovatie is in
     Nederland (0,17 procent van het bbp) dan ook hoog vergeleken met andere OESO-landen en is de afgelopen 10 jaar ook sterk
     gestegen. Alleen België, Frankrijk en Ierland hebben een hoger percentage van het bbp aan fiscale steun voor r&d. Zie Velzing
     (2018); Vennekens et al. (2019); KNAW (2018b).
37. Goetheer et al. (2018).
38. Zie ook Mazzucato en Perez (2015). Zij maken duidelijk dat bij ‘picking winners’ het niet zozeer gaat over het wel of niet keuzes
     maken, want dat gebeurt toch wel. Het gaan er vooral om hoe ‘intelligent’ de ‘picking of directions’ gemaakt kunnen worden. In
     relatie tot missiegedreven innovatiebeleid pleit Mazzucato (2018b) er ook voor dat overheden een ‘picking the willing’ strategie
     volgen: “Thus missions require picking the willing: those organizations across the economy (in different sectors, including both
     the public and private sphere) that are “willing” to engage with a societally relevant mission.”
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                           22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>   Welke keuzes moeten gemaakt worden?
   Kiezen moet, maar dat kan niet tussen sleuteltechnologieën op het algemene niveau
   van AI, nanotechnologie of fotonica. In al deze sleuteltechnologieën heeft Nederland
   een vooraanstaande positie, zijn er volop kansen voor de samenleving en de
   economie en is verbinding mogelijk met maatschappelijke uitdagingen. De AWTI
   adviseert niet te kiezen op dit niveau, maar op enkele niveaus dieper: tussen
   specifieke technologieën, componenten, hun toepassingsmogelijkheden en de sterke
   en minder sterke kanten van specifieke innovatie-ecosystemen. Hoe de regering er
   voor kan zorgen dat er gekozen wordt, komt aan de orde in hoofdstuk 3. Kort
   samengevat adviseert de raad de regering om te stimuleren dat die nationale
   sleuteltechnologieprogramma’s bottom-up tot stand komen die verbindingen leggen
   tussen verschillende technologieën, toepassingsdomeinen en missies. De regering
   stelt ook het kader op basis waarvan doordachte keuzes gemaakt kunnen worden.
Een integrale aanpak moet wendbaar zijn
De onzekerheden die gepaard gaan met investeringen in sleuteltechnologieën, maken
dat de integrale aanpak wendbaar moet zijn. De aanpak moet allereerst een helder kader
en continuïteit bieden voor investeringen. In de tweede plaats moet hij
interdepartementale afstemming borgen. In de derde plaats moeten beleidskeuzes,
bijvoorbeeld voor specifieke sleuteltechnologieën of voor coalities van kennispartners,
kunnen worden aangepast vanwege de snelle, internationale ontwikkelingen. De regering
moet kunnen versnellen bij veelbelovende ontwikkelingen, of van richting kunnen
veranderen.39 Dat vergt monitoring van de ontwikkelingen in sleuteltechnologieën en van
de effecten van de aanpak.
39. In de literatuur wordt dit ook wel een tentatieve governance aanpak genoemd. Een aanpak waarin voldoende ruimte is voor
     experimenteren, leren, reflecteren en revisie. Kuhlmann et al. (2019) beschouwen tentative technology governance als
     overkoepelend begrip waaronder allerlei nieuwe governance aspecten vallen zoals adaptiviteit, responsiviteit, reflexiviteit, en
     experimentele governance.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                          23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>2.3 Meer middelen ondervangen risico’s, geven grip, trekken
toptalent en vergroten de kans op doorbraken
De afgelopen tijd hebben overheid, bedrijfsleven en kennisinstellingen diverse initiatieven
ontwikkeld om een impuls te geven aan de ontwikkeling van sleuteltechnologieën en om
deze aan te laten sluiten op maatschappelijke missies en opgaven. Het zijn goede
intenties en gerechtvaardigde ambities, maar het ontbreekt aan voldoende publieke
middelen om de plannen uit te voeren en om in de voorhoede mee te kunnen blijven
doen. De initiatieven bundelen voornamelijk bestaande inspanningen en middelen, ze
bieden niets extra’s. De raad vindt dat in combinatie met een integrale beleidsaanpak
extra middelen hard nodig zijn. Daarvoor bestaat een aantal goede redenen.
Er zijn hogere investeringen nodig dan ontwikkelaars zelf kunnen opbrengen
De ontwikkeling van sleuteltechnologieën is hoogst onzeker en duurt lang. De
technologische uitkomsten en toepassingen daarvan zijn moeilijk te voorspellen. Het is
een proces waarin ruimte voor experimenten en een lange adem van groot belang zijn.
Bedrijven, kennispartners en private financiers investeren zelf volop in
technologieontwikkeling, maar de opgave is groter dan zij zelf kunnen opbrengen.
Daarom zijn hogere investeringen vanuit de overheid cruciaal. Hogere
overheidsinvesteringen maken het bovendien beter mogelijk om grote Europese
onderzoeks- en innovatieprojecten aan te vullen (te matchen).40 Publieke middelen zijn
hiervoor nu vaak ontoereikend, terwijl Nederlandse onderzoekers wel goed gebruik weten
te maken van de mogelijkheden in Europese onderzoeksprogramma’s.41
Met hogere investeringen heeft Nederland meer invloed op de ontwikkelrichting
Veel van de ontwikkelingen vinden buiten Nederland plaats en de internationale
concurrentie is groot. Niet in de voorhoede blijven, betekent dat anderen het spel en de
spelregels bepalen. Alleen als Nederland in de voorhoede mee blijft doen, kan ons land
de kansen voor wetenschap, samenleving en economie benutten op een manier die past
bij onze publieke waarden. Met een integrale aanpak én meer geld kan Nederland
invloed uitoefenen op de ontwikkelrichting, zorgen dat onze bedrijven en
kennisorganisaties aantrekkelijk blijven voor internationale samenwerkingspartners,
toegang houden tot internationale kennis en netwerken en het bedrijfsleven stimuleren
om mee te dingen op mondiale markten. Nederland moet hierbij gebruikmaken van de
40. Matchen duidt op het principe dat kennisinstellingen eigen middelen moeten investeren omdat onderzoeksfinanciers als NWO of
     de Europese Commissie vaak maar een deel van de totale onderzoekskosten vergoeden.
41. Vennekens et al. (2019).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                  24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>kracht van andere landen om de ontwikkeling en benutting van sleuteltechnologieën in
eigen land te versnellen.
Met hogere investeringen trekt Nederland mondiaal talent aan
Er is veel talent nodig voor de ontwikkeling van sleuteltechnologieën. Dat talent is
mondiaal veelgevraagd en het verlaat Nederland als er elders meer kansen zijn. 42 De
aanwezigheid van een goede onderzoeksinfrastructuur en de beschikbaarheid van
adequate onderzoeksfinanciering zijn belangrijke randvoorwaarden om toptalent aan te
trekken, te ontwikkelen en te behouden.
Toptalenten willen werken bij topinstituten en toonaangevende bedrijven. 43 De
populariteit van Nederlandse gespecialiseerde onderzoekscentra op gebied van
kwantumtechnologie is hier een duidelijk voorbeeld van. Toptalenten en sterke clusters in
de kwantumtechnologie trekken internationaal de aandacht van andere talenten en van
toonaangevende, grote bedrijven die willen investeren in Nederland. 44
Hogere investeringen vergroten de kans op doorbraken
De beschikbare middelen voor onderzoek en innovatie raken te veel versnipperd.
Daarmee is de omvang van de middelen te beperkt om echte doorbraken te bereiken.
Met meer middelen voor een select aantal nationale sleuteltechnologieprogramma’s kan
Nederland meer focus en massa creëren en meer bereiken. Extra publieke investeringen
zullen ook meer private investeringen uitlokken.45
    Te weinig specifieke middelen voor sleuteltechnologieën
    Sinds 2018 wordt onderzoek en innovatie in sleuteltechnologieën gestimuleerd via het
    missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid van het ministerie van Economische
    Zaken en Klimaat (EZK).46 In topsectorenverband hebben de kennispartners
    afgesproken om 670 miljoen euro te investeren in sleuteltechnologieën in 2020.47
    Daarvan is slechts 99,5 miljoen euro publiek geld, terwijl de totale omvang van
    publieke middelen voor het gehele missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid
    1,3 miljard euro is in 2020. Van deze kleine 100 miljoen euro voor sleuteltechnologie
    is 12 miljoen afkomstig van EZK. De overige middelen zijn voorgenomen budgetten
    vanuit de TO2-instellingen, NWO en KNAW.48
42.   Hueck en Van Wijnen (2019a); Taskforce AI (2019).
43.   Schwab (2019); AINED (2018); Quantum Delta NL, 2019; KNAW (2018a).
44.   Quantum Delta NL (2019).
45.   Dit wordt ook wel het hefboomeffect genoemd. Zie KNAW (2018b) en AWTI (2016b).
46.   Minister en staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2018); Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat
      (2019); Topsector HTSM (2019).
47. Via het Kennis- en InnovatieConvenant 2020-2023, waarvoor een Kennis- en InnovatieAgenda Sleuteltechnologieën (KIA-ST) is
      ontwikkeld.
48. Zie tabel 1 uit het Kennis- en Innovatieconvenant 2020-2023.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                   25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   Parallel hebben Nederlandse bedrijven en kennisorganisaties ambitieuze nationale
   agenda’s en strategische actieplannen ontwikkeld op het gebied van fotonica,
   kwantumtechnologie en AI. De staatsecretaris van EZK verwelkomt deze agenda’s en
   actieplannen, maar heeft geen additioneel budget om erin te investeren. 49 Dit tot
   grote teleurstelling van initiatiefnemers en experts.50
   In de ‘Kamerbrief groeistrategie voor Nederland op de lange termijn’ benoemt het
   kabinet het belang van sleuteltechnologieën, onderzoek en innovatie voor het
   toekomstige verdienvermogen van Nederland. Het kabinet kondigt in de brief aan met
   een strategie te komen voor investeringen in sleuteltechnologieën, maar biedt nog
   geen specifieke middelen.51
   Zoals beschreven in 1.2 investeren buitenlandse overheden beduidend meer
   specifieke middelen in sleuteltechnologie dan Nederland.
49. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2019a).
50. Hueck en Van Wijnen (2019b); Olsthoorn (2019); Bronzwaer (2019a en b).
51. Minister van Economische Zaken en Klimaat (2019b).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                           26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                    3
3 Drie aanbevelingen om de integrale
  aanpak vorm te geven
  Om te zorgen dat Nederland een vooraanstaande rol kan blijven spelen op het gebied
  van sleuteltechnologieën, is een integrale aanpak nodig. De regering geeft hiermee extra
  en gerichte impulsen aan deze technologieën op basis van weloverwogen keuzes. De
  AWTI vertaalt dit advies naar drie concrete aanbevelingen aan de regering.
  De integrale aanpak zoals bepleit in hoofdstuk 2, biedt een kader met spelregels voor de
  ontwikkeling en benutting van sleuteltechnologieën. Het vormt daarmee een
  vereenvoudiging van de huidige strategie gericht op sleuteltechnologieën. Het zorgt
  ervoor dat keuzes voor sleuteltechnologieën weloverwogen gemaakt worden op basis
  van inhoud in plaats van op gepolder, gevestigde belangen en lobbywerk.
  De AWTI doet drie aanbevelingen om dit advies in praktijk te brengen: (1) zorg voor een
  portfolio aan nationale sleuteltechnologieprogramma’s; (2) installeer een taskforce
  Sleuteltechnologieën en een DG-overleg; (3) investeer extra, specifieke middelen. Dit
  hoofdstuk licht deze aanbevelingen toe.
  3.1 Aanbeveling 1: zorg voor een portfolio aan nationale
  sleuteltechnologieprogramma’s
  Om de kansen van sleuteltechnologieën voor samenleving en economie optimaal te
  benutten en grip te houden op de negatieve effecten ervan, moet Nederland
  weloverwogen keuzes maken (zie hoofdstuk 2). In de keuzes moeten alle aspecten die
  samenhangen met sleuteltechnologieën worden afgewogen. Kiezen maakt focus en
  massa mogelijk, zodat ons land invloed heeft op de ontwikkeling van de gekozen
  technologieën. Om dit te bereiken, adviseert de AWTI de regering om de totstandkoming
  van nationale sleuteltechnologieprogramma’s te stimuleren. De programma’s moeten
  aansluiten op internationale ontwikkelingen. De regering maakt een afwegingskader en
  organiseert een proces waarmee op basis van het kader de meest kansrijke programma’s
  gekozen worden voor extra ondersteuning. Tot slot moet de regering de kennisbasis
  gezond houden omdat die slimme keuzes mogelijk maakt én het
  kennisabsorptievermogen op peil houdt.
  Laat coalities nationale sleuteltechnologieprogramma’s ontwikkelen
  Kiezen is nodig, maar niet zomaar tussen algemene categorieën zoals AI, nano- of
  kwantumtechnologie. Deze technologieën zijn allemaal belangrijk en Nederland doet het
  op diverse onderdelen ervan heel goed. Een uitsluitende keuze zou dus niet verstandig
  Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                             27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>zijn. Het advies is daarom om op een lager niveau te kiezen. Dat kan door aan
kennisinstellingen, het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties de vraag te stellen:
wat is er nodig op het gebied van een specifieke sleuteltechnologie om onze positie
internationaal te behouden en te versterken? Stimuleer betrokkenen in alle categorieën
om met nationale sleuteltechnologieprogramma’s te komen. Zij weten immers het beste
wat er nodig is en hoe ze kunnen aansluiten op internationale allianties en regionale
initiatieven en hoe ecosystemen te betrekken. Zorg vervolgens voor een proces waarmee
weloverwogen en onafhankelijk programma’s gekozen worden die extra ondersteuning
krijgen. De raad ziet dit als volgt voor zich.
Nationale sleuteltechnologieprogramma’s zijn meerjarige programma’s van substantiële
omvang. In zo’n programma werkt een brede coalitie van kennisinstellingen, bedrijven,
maatschappelijke organisaties en burgerplatforms samen. Het beslaat de gehele kennis-
en innovatieketen rondom een bepaalde sleuteltechnologie.
De nationale sleuteltechnologieprogramma’s bundelen onderzoek en ontwikkeling op een
specifieke technologie of op een combinatie van technologieën. De programma’s zijn
ambitieus en hebben heldere doelstellingen om doorbraken te bewerkstelligen. Ze bieden
mogelijkheden voor internationale samenwerking en ontwikkelen ook activiteiten op het
gebied van demonstratie, testen en opschaling.
De nationale programma’s zijn interdisciplinair en betrekken publieke waarden in de
ontwikkeling van sleuteltechnologieën. Een interdisciplinaire aanpak is nodig omdat juist
nieuwe toepassingen kunnen ontstaan op het snijvlak van disciplines. Denk bijvoorbeeld
aan de inzet van sensortechnologie en virtual en augmented reality voor cognitieve
gedragstherapie. Er is dus samenwerking en uitwisseling nodig tussen bèta- en
techniekwetenschappen, sociale wetenschappen en humaniora. Deze samenwerking
bevordert ook de ontwikkeling van technologieën en toepassingen die passen bij
gedeelde publieke waarden.
Coalities ontwikkelen de voorstellen voor sleuteltechnologieprogramma’s. Zij bundelen de
krachten en brengen nationale en regionale initiatieven samen. Ze benutten de
Nederlandse traditie in publiek-private samenwerkingsverbanden. De coalities zijn
nadrukkelijk ook toegankelijk voor jonge bedrijven en beginnende, beloftevolle
onderzoekers en maatschappelijke organisaties. De coalities zijn multidisciplinair zodat
ze met een interdisciplinaire aanpak en waardenbewust aan de ontwikkeling van
sleuteltechnologieën kunnen werken.
De coalities bedenken welke inzet en activiteiten nodig zijn voor de verdere ontwikkeling
en toepassing van sleuteltechnologieën. De partijen in een coalitie zorgen daarbij voor
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                               28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>aanvullende middelen (matching) en ze werken met consortiumovereenkomsten die ook
het intellectueel eigendom regelen.52
Laat programma’s aansluiten op internationale ontwikkelingen en initiatieven
Nederland kan niet alles zelf doen. Veel ontwikkelingen in sleuteltechnologieën vinden
buiten ons land plaats. Nederland kan gebruikmaken van de kracht van andere landen en
internationaal samenwerken om de ontwikkeling en toepassing van sleuteltechnologieën
in eigen land te versnellen. De AWTI adviseert de coalities in de nationale
sleuteltechnologieprogramma’s nadrukkelijk aan te sluiten bij internationale initiatieven,
allianties en programma’s.
Internationale samenwerking kan goed in Europees verband. Door goed aanhaakt te
blijven met de Brusselse agenda en de keuzes die gemaakt worden in Europees verband
kunnen we nationaal voorsorteren op Europese innovatiekeuzes en technologieën.
Sleuteltechnologieën staan binnen de Europese Unie hoog op de agenda, er zijn
verschillende omvangrijke programma’s en initiatieven. Ze bieden veel mogelijkheden
voor extra middelen en om krachten te bundelen. Daarvoor is wel nodig dat de
Nederlandse kennispartners over voldoende middelen beschikken om de Europese
middelen te kunnen aanvullen (matchen).
Internationale samenwerking is kansrijk als internationale partners en talenten de sterktes
van Nederland op het gebied van sleuteltechnologieën onderkennen, als ze kansen zien
om gezamenlijk doorbraken te realiseren en als ze overtuigd zijn van de aantrekkelijkheid
van het Nederlandse kennis- en innovatiesystem. Van groot belang hiervoor zijn
bilaterale samenwerkingsprogramma’s, talentuitwisselingsprogramma’s en een
gecoördineerde aanpak van internationale branding en positionering van Nederland als
het gaat om sleuteltechnologieën.53
Laat nationale programma’s regionale initiatieven en ecosystemen betrekken
Het speelveld voor kennisontwikkeling en innovatie verplaatst zich steeds meer naar de
regio’s. In regionale innovatie-ecosystemen werken bedrijven en kennisinstellingen nauw
samen in specifieke technologiegebieden en kennisintensieve industrieën. Ze bevatten
de cruciale elementen zoals kennisinfrastructuren, sterke publiek-private
samenwerkingsverbanden en toptalent voor een stevige positie in internationale
netwerken. Verschillende regio’s kennen programma’s en initiatieven om onderzoek,
ontwikkeling en innovatie in sleuteltechnologieën te stimuleren. De AWTI adviseert de
coalities in de nationale sleuteltechnologieprogramma’s de kracht van regionale
52. Dit is een aanpak die vergelijkbaar is met consortia bij andere nationale en Europese onderzoeksprogramma’s.
53. AWTI (2017b) WTI-diplomatie.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                      29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>innovatie-ecosystemen te benutten en de regionale initiatieven te verbinden met de
nationale programma’s.
Bied een afwegingskader voor het maken van keuzes
De regering dient een kader te maken waarmee nationale sleuteltechnologieprogramma’s
weloverwogen gekozen kunnen worden. ‘Weloverwogen’ betekent: afwegen wat
Nederland nodig heeft op de lange termijn en welke belangen daarbij een rol spelen.
Afwegingen die thuis horen in dit integrale kader zijn bijvoorbeeld:54
►       Maatschappelijke impact op korte en lange termijn.
        ►       Welke maatschappelijke behoeften en uitdagingen zijn van belang?
        ►       Op welke manier draagt het programma bij aan oplossingen hiervoor, en
                beantwoordt het vragen over maatschappelijke thema’s? Draagt het bij aan
                oplossingsrichtingen binnen meerdere of binnen één maatschappelijke
                uitdaging?
►       Belang van publieke waarden en interdisciplinariteit.
        ►       Welke publieke waarden moeten vanaf het begin betrokken worden?
        ►       Hoe zijn disciplines met elkaar verbonden om tot doorbraken te komen op de
                snijvlakken van sleuteltechnologieën, wetenschapsgebieden en sectoren? Op
                welke manier verbindt het programma technologieontwikkeling met
                maatschappelijke waarden? Hoe wordt gewerkt aan ‘waardenbewust
                ontwikkelen’ van sleuteltechnologieën?
►       Economische kansen op korte en lange termijn
        ►       Op welke economische kansen moet Nederland vooral inzetten?
        ►       In welke mate biedt het programma kansen voor bedrijven voor het
                ontwikkelen en op de markt brengen van nieuwe toepassingen?
►       Benodigde wetenschappelijke impact op korte en lange termijn.
        ►       Welke doorbraken in de technologieontwikkeling zijn nodig?
        ►       In hoeverre biedt het programma kansen op doorbraken in de
                technologieontwikkeling en op welke termijn? Op welke fases in het onderzoek
                en welke technology readiness levels (TRL) richt het programma zich?
►       Ambities voor de positie van Nederland in de EU en in de wereld.
        ►       Welke sterktes wil Nederland uitbouwen en benutten om het verschil te
                kunnen maken?
        ►       Op welke niches wil ons land actief zijn? Welke positie hebben Nederlandse
                bedrijfsleven in internationale waardeketens?
54. Het afwegingskader dat het ministerie van Economische Zaken en Klimaat voor de Kennis- en Innovatieagenda
     Sleuteltechnologieën ontwikkelde is een goed startpunt. Het AWTI-advies Oppakken en doorpakken (2016) biedt ook
     aanknopingspunten voor een afwegingskader.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                          30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>        ►       Wil Nederland koploper of aanhaker zijn met het programma? In welke mate
                sluit het programma aan op aanwezige kennis, kunde, infrastructuur en
                bedrijvigheid?
►       Strategische afwegingen.
        ►       Wat zijn strategische prioriteiten voor Nederland?55 In welke technologieën wil
                Nederland onafhankelijk zijn?
        ►       Op welke manier sluit het programma aan op die strategische prioriteiten?
►       Mogelijkheden voor versterking van het Nederlandse innovatie-ecosysteem.
        ►       Op welke punten kan het Nederlandse innovatie-ecosysteem versterkt
                worden?
        ►       Hoe sluit het programma aan op sterktes van het Nederlandse innovatie-
                ecosysteem rond het thema van het programma? Benut het programma de
                sterktes van regionale innovatie-ecosystemen? Verbindt het programma
                activiteiten langs de gehele onderzoek- en innovatieketen? Biedt het ruimte
                voor nieuwe en kleine partijen? Is onderzoek en ontwikkeling gekoppeld aan
                marktcreatie om benutting en verspreiding mogelijk te maken?
►       Mogelijkheden voor krachtenbundeling met andere regionale, nationale en
        internationale initiatieven en allianties.
        ►       Hoe brengt het programma verschillende nationale en regionale initiatieven
                samen? Hoe sluit het aan op andere allianties en netwerken? Welke kansen
                biedt het voor internationale samenwerking?
Zorg dat ook de kennisbasis gezond blijft
Keuzes maken uit sterke, nationale programma’s en aansluiten op internationale
ontwikkelingen, kan alleen als Nederland een stevige en brede kennisbasis voor
sleuteltechnologieën behoudt. Deze vruchtbare voedingsbodem voor de ontwikkeling van
nieuwe, al dan niet onvermoede, sleuteltechnologieën, is onontbeerlijk. Het blijft nodig
hierin te investeren.56
De basis versterkt ook het vermogen van Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen om
nieuwe kennis te absorberen en te gebruiken voor implementatie in de Nederlandse
context (het kennisabsorptievermogen).57 Zonder een stevige kennisbasis kan ons land
sleuteltechnologieën niet toepassen en benutten ten gunste van de samenleving en
economie. Specifieke investeringen hebben dan weinig nut. De kennisbasis bestaat uit
de publieke kennisinfrastructuur met instellingen die mensen opleiden en die met
55. Een manier om strategische prioriteiten te bepalen is om ‘strategische innovatie assets’ te identificeren. Dit zijn kennis, know-
     how, infrastructuren, onderzoeks- en productiefaciliteiten, bedrijven, waardeketens, ecosystemen en technologieposities die van
     maatschappelijke waarde en belang zijn voor de huidige en toekomstige concurrentiekracht, welvaart en werkgelegenheid. Zie
     TNO (2019).
56. AWTI (2016b) en AWTI (2017b).
57. AWTI (2016a); AWT (2005); AWTI (2016b).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>fundamenteel en toepassingsgericht onderzoek nieuwe kennis ontwikkelen en
verspreiden. Het omvat hoogwaardige, toegankelijke onderzoeksfaciliteiten en een
digitale onderzoekinfrastructuur.
3.2 Aanbeveling 2: installeer een taskforce
Sleuteltechnologieën en een DG-overleg
Om de integrale aanpak te organiseren en te borgen, zijn twee veranderingen in de
sturing nodig. Het eerste is een taskforce Sleuteltechnologieën die het portfolio met
nationale sleuteltechnologieprogramma’s beheert en nationale programma’s kiest. Het
tweede is een DG-overleg (overleg tussen directeuren-generaal) voor
interdepartementale afstemming en coördinatie. Figuur 2 toont hoe de taskforce en het
DG-overleg zich tot elkaar verhouden.
Figuur 2 Sturing op nationale sleuteltechnologieprogramma’s
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                           32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Stel een taskforce Sleuteltechnologieën in voor het beheer van de nationale
programma’s
Een taskforce Sleuteltechnologieën beheert het portfolio van nationale
sleuteltechnologieprogramma’s (zie 3.1), vertaalt het afwegingskader van de regering in
concrete indicatoren en afwegingsfactoren, nodigt via calls coalities uit voorstellen te
doen voor de programma’s en maakt daaruit een keuze.
Leden worden op persoonlijke titel benoemd door de regering. Zij hebben verschillende
achtergronden. Er zijn taskforceleden nodig die bewezen expertise hebben, maar ook
jonge en veelbelovende onderzoekers en ondernemers (start-ups en scale-ups) met een
frisse blik en gevoel voor the-state-of-the-art. De taskforce kent ook een afvaardiging uit
het DG-overleg. Deze brengt de strategische prioriteiten voor Nederland in.
De calls voor nationale programma’s kunnen variëren. Denk aan calls voor programma’s
die ontwikkelingen versnellen omdat ze potentie hebben voor verschillende domeinen en
missies. Voor programma’s die inzetten op de ‘vroege-fase-ontwikkeling’ zonder zicht op
duidelijke toepassingen. Of voor programma’s voor crossovers tussen
sleuteltechnologieën. Calls kunnen open staan voor alle sleuteltechnologieën óf voor
bepaalde technologieën, en ze kunnen strategische prioriteiten adresseren. Om flexibel
te kunnen inspelen op ontwikkelingen in sleuteltechnologieën en veranderende
prioriteiten, zet de taskforce periodiek nieuwe calls uit.
De raad adviseert de taskforce organisatorisch onder te brengen bij NWO, omdat deze
organisatie de benodigde ervaring, procedures en capaciteit in huis heeft om nationale
programma’s voor sleuteltechnologieën te beheren.
Onafhankelijke beoordelingscommissies adviseren de taskforce over de selectie
van nationale sleuteltechnologieprogramma’s
De taskforce Sleuteltechnologieën zal bij elke call een select aantal programma’s
selecteren.
De voorstellen voor nationale programma’s worden beoordeeld door een onafhankelijke
commissie die specifiek voor een call wordt ingesteld. Deze beoordelingscommissie
brengt advies uit aan de taskforce die de uiteindelijke keuze maakt. Leden van deze
commissie worden net als de leden van de taskforce op persoonlijke titel benoemd. Zij
hebben kennis van specifieke technologiegebieden dan wel van toepassingsdomeinen of
sectoren, of ze brengen expertise in over maatschappelijke waarden en overwegingen.
De experts kunnen zowel uit Nederland als uit het buitenland komen.58
58. De samenstelling en benoeming van deze beoordelingscommissie is vergelijkbaar met beoordelingscommissie bij andere
     nationale en Europese onderzoeksprogramma’s.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>De beoordelingscommissie hanteert het afwegingskader van de regering, dat door de
taskforce is vertaald in concrete indicatoren en wegingsfactoren.
De middelen voor de nationale programma’s worden voor tien jaar toegekend, in twee
fases van vijf jaar. Na de eerste vijf jaar is er de mogelijkheid om extra middelen toe te
kennen om ontwikkelingen tussentijds te versnellen, of om op de ingeslagen paden bij te
sturen. Dit biedt zekerheid voor de langere termijn èn benodigde wendbaarheid.
Installeer een DG-overleg voor interdepartementale afstemming en coördinatie
Sleuteltechnologieën zijn een regeringsbrede verantwoordelijkheid en dus niet slechts de
verantwoordelijkheid van één departement en één bewindspersoon. Dit betekent dat
vanuit gedeelde belangen en doelen en met gezamenlijke middelen een stimulans
gegeven wordt aan de ontwikkeling en toepassing van deze technologieën.
Voor coördinatie en afstemming rond sleuteltechnologieën is het DG-overleg het
aangewezen gremium.59 Aan het DG-overleg nemen directeuren-generaal van
departementen deel die maatschappelijke missies formuleren (LNV, EZK, I&W, Defensie,
J&V en VWS)60 en departementen die acties ondernemen op andere beleidsterreinen
zoals onderwijs, arbeidsmarkt en privacy (OCW, SZW en BZK). De regering vraagt het
DG-overleg:
►       Het afwegingskader voor nationale sleuteltechnologieprogramma’s op de lange
        termijn te maken. Het verbindt daarvoor de economische kansen met
        maatschappelijke uitdagingen;
►       In kaart te brengen welke maatschappelijke waarden van belang zijn bij
        sleuteltechnologieën, hoe deze tegen elkaar afgewogen en geborgd moeten
        worden;
►       Te zorgen voor afstemming tussen verschillende beleidsterreinen die van belang
        zijn voor de toepassing en benutting van sleuteltechnologieën.
Maak gebruik van verkenningen
Om de wendbaarheid verder te vergroten, helpt het om het portfolio van nationale
sleuteltechnologieprogramma’s niet “in beton te gieten”. Ontwikkelingen in
sleuteltechnologieën, maatschappelijke uitdagingen en publieke waarden zijn niet te
voorspellen, maar kunnen wel aanleiding vormen voor aanpassingen in het
afwegingskader, in keuzes voor nationale programma’s en in coalities van
kennispartners. Daarom is het nodig dat het DG-overleg en de taskforce
Sleuteltechnologieën gebruikmaken van verkenningen. Verkenningen volgen en
59. Een DG-overleg past in het initiatief van het Overleg van de secretarissen-generaal “om een werkwijze te creëren waarin
     onconventioneel en grensoverschrijdend wordt samengewerkt” om zo aan grote maatschappelijke opgaven te werken.
60. Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2019).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>signaleren nieuwe ontwikkelingen in wetenschap, technologie en maatschappij. Het gaat
bijvoorbeeld om de opkomst van nieuwe sleuteltechnologieën, hun mogelijke
toepassingen, of om nieuwe aandachtspunten voor de samenleving. Hierbij kan
gebruikgemaakt worden van, bijvoorbeeld, het technologisch aspectenonderzoek van het
Rathenau Instituut, technologiemonitors van toegepast onderzoek organisaties (TO2) en
toekomstverkenningen van Stichting Toekomstbeeld der Techniek (STT).
3.3 Aanbeveling 3: investeer extra specifieke middelen
Zoals betoogd in 2.3, zal de regering extra geld beschikbaar moeten stellen voor
nationale programma’s voor sleuteltechnologieën. Dit moeten specifieke middelen zijn die
bovendien niet ten koste mogen gaan van de generieke investeringen in de brede
kennisbasis.61 Als richtlijn kan gelden een bedrag tussen de 0,5 en 1 miljard euro per jaar
extra (0,07 - 0,13 procent van het bbp) om de ontwikkeling en toepassing van
sleuteltechnologieën te versnellen. Op die manier loopt Nederland meer in de pas met
andere landen, die ongeveer 0,1 procent van het bbp hierin investeren. 62
De investeringsbeslissingen moeten genomen worden los van departementale belangen.
Het is daarmee een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de departementen om
sleuteltechnologieën te stimuleren.
61. AWTI (2016b); AWTI (2017b).
62. De meeste andere landen in de vergelijkende studie van Scholten et al. (2019) besteden minimaal 0,1 procent van het bbp
     specifiek aan sleuteltechnologieën. Scholten et al. (2019) heeft becijfert dat Nederland 144 miljoen euro per jaar specifiek aan
     sleuteltechnologieën besteedt. Om ook ongeveer 0,1 procent van het bbp specifiek in sleuteltechnologieën te investeren zou
     Nederland minimaal 800 miljoen euro per jaar specifiek aan sleuteltechnologieën moeten besteden.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                           35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën 36</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>         1
Bijlagen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Bijlage 1 Definities van
sleuteltechnologieën
De Europese Commissie (EC) introduceerde in 2009 het begrip Key Enabling
Technologies (KETs).63 De Europese Commissie ziet de KETs als de drijvende kracht
achter de vernieuwing van de Europese economie, het versterken van haar
concurrentievermogen, het creëren van duurzame werkgelegenheid en het adresseren
van grote maatschappelijke uitdagingen. KETs zijn kennis- en kapitaalintensief en
kennen een hoge r&d-intensiteit en snelle innovatiecycli. Ze zijn multidisciplinair:
overbruggen, verbinden en integreren verschillende technologiegebieden. Ze beperken
zich niet tot één domein, maar kunnen leiden tot toepassingen in de bredere economie
en samenleving. KETs zijn hierdoor de technologieën die, wanneer ze worden
doorontwikkeld, aan de basis zullen staan van een andere manier van leven, werken,
innoveren en produceren en zullen leiden tot nieuwe producten, diensten en
werkwijzen.64 De EC heeft zes KETs aangewezen: nanotechnologie, micro- en nano-
elektronica (halfgeleidertechnologie), geavanceerde materialen, industriële
biotechnologie, fotonica en geavanceerde fabricagetechnologieën.
In 2018 stelde de Europese ‘High-level strategy group on industrial technologies‘65 voor
om de sleuteltechnologieën anders in te delen en uit te breiden. Zij bundelen vier
bestaande categorieën tot twee bredere (materialen en nanotechnologie; fotonica en
micro- en nano-elektronica). Daarnaast verbreden zij industriële biotechnologie tot
lifesciencestechnologies en stellen zij voor twee nieuwe sleuteltechnologieën toe te
voegen: artificiële intelligentie (AI) en digitale veiligheid en verbondenheid.
De high-level group stelt ook voor de definitie van sleuteltechnologieën te verruimen. Een
technologie is een sleuteltechnologie als deze substantieel impact genereert (of zal
genereren) op arbeidsplaatsen, welvaart of welzijn; relevant is voor alle fasen van
productontwikkeling en voor maatschappelijke en democratische participatie; duurzame
ontwikkeling en groene groei bevordert, gezondheid of veiligheid stimuleert; connectiviteit
tussen systemen en individuen bevordert; meervoudige en cross sectorale industriële
applicaties mogelijk maakt, wereldwijde excellentie en nieuw kennis bevordert en nieuwe
vormen van participatie tot stand brengt.66 Dit alles zorgt volgens de high-level group voor
economische vooruitgang en kan helpen om ongelijkheid terug te dringen. Tegelijkertijd
steunen sleuteltechnologieën het industrieel leiderschap van de EU.
63.  Europese Commissie (2009).
64.  Europese Commissie (2009).
65.  Europese Commissie (2018a).
66.  Onduidelijk is of een technologie moet voldoen aan alle genoemde criteria om sleuteltechnologie te heten of niet.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                            38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>In 2017 heeft de Nationale High Level Group Sleuteltechnologieën gekeken naar
technologieën die van belang zijn voor de Nederlandse economie.67 Deze Nationale High
Level Group Sleuteltechnologieën definieert sleuteltechnologieën als volgt: ‘Een
sleuteltechnologie is een technologie die gekenmerkt wordt door een breed
toepassingsgebied of bereik in innovaties en/of sectoren. Ze zijn essentieel bij het
oplossen van maatschappelijke uitdagingen en/of leveren een grote potentiële bijdrage
aan de economie, door het ontstaan van nieuwe bedrijvigheid en nieuwe markten, het
vergroten van de concurrentiekracht, en het versterken van de banengroei.
Sleuteltechnologieën maken baanbrekende proces-, product- en/of diensteninnovaties
mogelijk. Sleuteltechnologieën zijn relevant voor de wetenschap, maatschappij en de
markt’. De Nationale High Level Group clusterde vijftig sleuteltechnologieën in acht
clusters: geavanceerde materialen, kwantumtechnologieën, fotonica, digitale
technologieën, nanotechnologie, chemische technologieën, life sciences technologieën,
en engineering & fabricagetechnologieën.
Verschillende foresight studies laten zien dat de huidige rijtjes met sleuteltechnologieën
nog steeds accuraat zijn voor de komende 10 tot 15 jaar.68 Er wordt wel nagedacht over
toekomstige sleuteltechnologieën. Zo heeft de EC in 2019 experts 69 gevraagd naar hun
ideeën over toekomstige sleuteltechnologieën. Deze experts identificeerden de volgende
technologieën als cruciaal: biologische transformatie inclusief gentherapie,
neurotechnologie, mens-machine interactie en smart farming; slimme materialen inclusief
hernieuwbare plastics, slimme nanomaterialen en 3d-printing; lage-energie data
transmissie, inclusief ‘smart dust’ (draadloze sensornetwerken) en coherente optica;
Power to X-technologie (elektrificatie van de procesindustrie), inclusief
waterstoftechnologie en Co2-afvang- en -opslagtechnologie; en marine technologie,
inclusief digitale visserij en vers waterbronnen onder de zee.
De OESO identificeert en analyseert ook opkomende technologieën. In de Science,
Technology and Innovation Outlook van 2016 licht de OESO tien opkomende
technologieën eruit die veel potentie hebben: internet of things, big data analytics,
artificiële intelligentie, neurotechnologieën, nano- en microsatellieten, nanomaterialen,
3D-printing (additive manufacturing), geavanceerde energie opslagtechnologieën,
synthetische biologie en blockchaintechnologie.70
De Europese Commissie investeert via het Future Emerging Technologies (FET)
Programma71 in transformatief, grensverleggend, multidisciplinair, lange termijn, vroege
67. Verwijzing naar “MEMO SLEUTELTECHNOLOGIEEN, EZ, NWO, TNO, 28 Juni 2017” in Elsevier Research Intelligence (2018).
68. Direction générale des entreprises (2016); Fraunhofer ISI (2014); Gokhberg (2016); Committee for the Future (2015); Europese
     Commissie (2015b); Europese Commissie (2015c).
69. Europese Commissie (2019e).
70. OESO (2016).
71. https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/policies/future-and-emerging-technologies.
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                                                     39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>fase en risicovol onderzoek dat moet leiden tot radicaal nieuwe, opkomende
technologieën die op de langere termijn een grote impact kunnen hebben op de
economie en de maatschappij. Er is geen vaststaande indeling of definitie voor Future
Emerging Technologies; alle wetenschappelijke disciplines komen in aanmerking. Het
FET programma stimuleert nieuwe crossovers, synergiën en samensmeltingen tussen
verschillende wetenschappelijke disciplines.
Naast KETs en FET wordt ook wel gesproken over general purpose technologies. Dat
zijn technologieën die in bijna alle activiteiten van economische productie en interactie
een plek hebben. Ze kennen 1) een brede toepasbaarheid in de meeste sectoren van de
economie; 2) een groot potentieel voor technologische verbetering, resulterend in grote
kostenreducties en groeiende beschikbaarheid, en 3) complementariteit met andere
innovaties in andere domeinen.72 Elektriciteit en ICT zijn daar voorbeelden van.
Kenmerkend voor een general purpose technology is dat de constante stroom van
innovaties in toepassingen op zijn beurt de verdere ontwikkeling van deze technologie
voortstuwt. ICT wordt ook wel de key enabler van de KETs genoemd: de
sleuteltechnologieën zijn in meer of mindere mate gebaseerd op een fundament van
ICT.73 Sommige zijn rechtstreekse doorontwikkelingen, of ‘verbijzonderingen’ van ICT
(zoals big data analytics en AI). Andere sleuteltechnologieën zijn het resultaat van de
convergentie van ICT en andere technologieën, zoals geavanceerde robotica, autonome
voertuigen en driedimensionaal printen, het internet of things en ‘Industrie 4.0’, waarbij
kunstmatige intelligentie in objecten en apparaten ingebouwd wordt. Hierbij komt ICT
samen met mechanica en het gebruik van optische en andere sensoren. Weer andere
sleuteltechnologieën zijn technologieën die hun verdere ontwikkeling te danken hebben
aan de beschikbaarheid van ICT als voornaamste instrument voor onderzoek en
ontwikkeling, zoals biotechnologie, genomics en nanotechnologie.
72. Bresnahan en Trajtenberg (1995).
73. AWTI (2015).
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Bijlage 2 Geraadpleegde bronnen
►       AINED (2018), AI voor Nederland, oktober 2018
►       AWT (2005), Een vermogen betalen – De financiering van universitair onderzoek,
        Den Haag, maart 2005
►       AWTI (2015), Klaar voor de toekomst, Den Haag, september 2015
►       AWTI (2016a), Vangen, verwerken, verwaarden – Over het belang van
        kennisabsorptievermogen, Den Haag, juli 2016
►       AWTI (2016b), Houd de basis gezond. Prioriteiten voor extra investeringen in
        onderzoek en innovatie, Den Haag, december 2016
►       AWTI (2017a), WTI-diplomatie. Offensief voor internationalisering van wetenschap,
        technologie en innovatie, Den Haag, mei 2017
►       AWTI (2017b), Onmisbare schakels - De toekomst van het toepassingsgericht
        onderzoek, Den Haag, september 2017
►       AWTI (2018), Verspreiding. De onderbelichte kant van innovatie, Den Haag,
        september 2018
►       Bakker, B., G. Gijsbers, Th. Van Bree, M. van Reijzen (2018), De potentiële bijdrage
        van technologie aan maatschappelijke uitdagingen, TNO-rapport In samenwerking
        met Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (Directie Innovatie en Kennis
        van het DG Bedrijfsleven en Innovatie), TNO 2018 R11465, 30 november 2018
►       Barwise, P. and L. Watkins (2018), “The Evolution of Digital Dominance: How and
        Why We Got to GAFA”, in Martin Moore and Damian Tambini (eds) Digital
        Dominance: The Power of Google, Amazon, Facebook and Apple, OUP, juli 2018
►       Betlem, R. (2018), ‘Europa op grote achterstand in strijd om digitale hegemonie’,
        Het Financieele Dagblad, 23 november 2018
►       Boer, de J.P., D. Faber, M. Gielen, S. de Haas van Dorsser, P. den Hertog, M.
        Janssen, A. Vankan en B. Verspagen (2019), Evaluatie WBSO 2011-2017, in
        opdracht van ministerie van EZK, Utrecht, februari 2019
►       Bonzwaer, S. (2019a), ‘AI op de agenda, nu de miljarden nog’, NRC, 9 oktober 2019
►       Bonzwaer, S. (2019b), ‘Nederland investeert miljarden in kunstmatige intelligentie:
        waarom?’, NRC, 18 oktober 2019
►       Bresnahan, T.F. en M. Trajtenberg (1995), ‘General purpose technologies ‘Engines
        of growth’?’, Journal of Econometrics, (65), pp 83-108
►       Broekhuizen, K. (2018), ‘China en VS verdelen samen de wereldwijde techmarkt’,
        Het Financieele Dagblad, 11 september 2018
►       Butter, M., M. de Heide, C. Montalvo, K. Dittrich, L. Seiffert, L. Cid Navazo, A.
        Thielmann, A. Braun, M. Meister, D. Holden, F. Livesy, E. O’Sullivan, C. Hartman,
        M. Zaldua, N. Olivieri en L. Turno (2015), mKETs Final report. Assessing support of
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>        pilot production in multi-KETs activities, D7 Final report of the multi-KETs Pilot lines
        project, including the tentative policy roadmap, 28 augustus 2015
►       Committee for the Future (2014), 100 opportunities for Finland and the world,
        Radical Technology Inquirer (RTI) for anticipation/ evaluation of technological
        breakthroughs, for the Parliament of Finland, Helsinki
►       Die Bundesregiering (2018), Forschung und Innovation für die Menschen. Die
        Hightech-Strategie 2025, september 2018, Berlijn, Bundesministerium für Bildung
        und Forschung (BMBF) Referat Grundsatzfragen der Innovationspolitik
►       Dorst, H., J. Deuten en E. Horlings (2016), De Nederlandse wetenschap in de
        European Research Area, Den Haag, Rathenau Instituut
►       Dijck, van J. en W. van Saarloos (2017), Wetenschap in Nederland: Waar een klein
        land groot in is en moet blijven, Amsterdam, KNAW
►       Direction générale des entreprises (2016), Technologies clés 2020: préparer
        l’industrie du futur 2020. Etude conduite par le ministère de l’Economie, de
        l’Industrie et du Numérique, Parijs
►       Elsevier Research Intelligence (2018), Kwantitatieve analyse van onderzoek en
        innovatie in sleuteltechnologieën in Nederland, Een rapport voor het ministerie van
        Economische Zaken en Klimaat, juni 2018
►       Europese Commissie (2009), Preparing for our future: Developing a common
        strategy for key enabling technologies in the EU, COM(2009) 512 final, 30
        september 2009
►       Europese Commissie (2012), A European strategy for Key Enabling Technologies –
        A bridge to growth and jobs, COM(2012) 341 final, Brussel, 26 juni 2012
►       Europese Commissie (2014), Roadmap for cross-cutting KETs activities in Horizon
        2020, Luxembourg: Publications Office of the European Union
►       Europese Commissie (2015a), KETs: Time to act, Final Report from the High-Level
        Expert Group on Key Enabling Technologies, Brussel, juni 2015
►       Europese Commissie (2015b), Preparing the Commission for future opportunities –
        Foresight network fiches 2030 working document, Brussel
►       Europese Commissie (2015c), The Junction of Health, Environment and the
        Bioeconomy: Foresight and implications for European Research & Innovation
        Policies, Directorate-General for Research and Innovation, Brussel
►       Europese Commissie (2017), Investing in a smart, innovative and sustainable
        Industry. A renewed EU Industrial Policy Strategy, COM(2017) 479 final, Brussel, 13
        september 2017
►       Europese Commissie (2018a), Re-Finding Industry, Report from the High-Level
        Strategy Group on Industrial Technologies, Conference document, Brussel, 23
        februari 2018
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                     42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>►       Europese Commissie (2018b), Key Enabling Technologies (KETs) Observatory.
        Country Profile The Netherlands, Brussel
►       Europese Commissie (2019a), European Innovation Scoreboard 2019, uitgevoerd
        door Hugo Hollanders, Nordine Es-Sadki and Iris Merkelbach, Maastricht University,
        als onderdeel van het European Innovation Scoreboards (EIS) project voor de
        Europese Commissie, Luxembourg: Publications Office of the European Union,
        2019
►       Europese Commissie (2019b), Research and Innovation analysis in the European
        Semester 2019 Country Reports, Brussel, 13 maart 2019
►       Europese Commissie (2019c), Country-specific recommendations 2019. Research
        and Innovation analysis, Brussel, 5 juni 2019
►       Europese Commissie (2019d), Digital Economy and Society Index (DESI) 2019
        Country Report The Netherlands, Brussel
►       Europese Commissie (2019e), Future technology for prosperity, Horizon scanning
        by Europe's technology leaders, door Julian Müller en Lesley Potters, september
        2019
►       Europese Commissie (2019f), Strengthening Strategic Value Chains for a future-
        ready EU Industry , report of the Strategic Forum for Important Projects of Common
        European Interest, Brussel, November 2019
►       Financieele Dagblad (2019), ‘Commentaar: Afwachtplan voor AI’, 9 oktober 2019
►       Fraunhofer ISI (2014), BMBF Foresight Cycle 2. Study conducted for the Federal
        Ministry of Education and Research
►       Gijsbers, G., B. Bakker, Th. Van Bree en A. Geurts (2019), Strategic Innovation
        Assets voor Nederland. Een hulpmiddel bij het analyseren van assets in het
        Nederlandse innovatiesysteem, In samenwerking met Ministerie van Economische
        Zaken en Klimaat (Directie Innovatie en Kennis van het DG Bedrijfsleven en
        Innovatie), TNO 2019 R11308, september 2019
►       Goetheer, A., F.A. van der Zee, M.J.L. de Heide (2018), De Staat van Nederland
        Innovatieland 2018. Missies en ‘nieuw’ missiegedreven beleid. Den Haag, TNO
►       Gokhberg L. (ed.) (2016), Russia 2030: Science and Technology Foresight, Ministry
        of Education and Science of the Russian Federation; National Research University
        Higher School of Economics, Moskou
►       Hueck, H. en J.F. van Wijnen (2019a), ‘Bedrijfsleven wil miljard in AI steken’, Het
        Financieele Dagblad, 7 oktober 2019
►       Hueck, H. en J.F. van Wijnen (2019b), ‘Kabinet vaag over extra budget voor
        kunstmatige intelligentie’, Het Financieele Dagblad, 9 oktober 2019
►       KNAW (2018a), De aantrekkelijkheid van Nederland als onderzoeksland,
        Amsterdam, KNAW
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>►       KNAW (2018b), Wederzijdse versterking. Hoe publieke en private investeringen in
        onderzoek en ontwikkeling samenhangen, Amsterdam, KNAW
►       Koens, L., A. Vennekens, R. Hofman, N. van den Broek-Honingh en J. de Jonge
        (2018), Balans van de wetenschap 2018, Den Haag, Rathenau Instituut
►       Kool, L., J. Timmer, L. Royakkers en R. van Est (2017), Opwaarderen - Borgen van
        publieke waarden in de digitale samenleving, Den Haag, Rathenau Instituut
►       Kuhlmann, S., P, Stegmaier en K. Konrad (2019), ‘The tentative governance of
        emerging science and technology - A conceptual introduction’, Research Policy, 48
        (5), pp. 1091-1097
►       Lange, de, R. en J. Leupen (2019), ‘Duitsland vraagt Nederland om steun bij bouw
        Europse cloud’, Het Financieele Dagblad, 12 december 2019
►       Maclaine Pont, P., R. van Est, J. Deuten (2016), Met beleid vormgeven aan socio-
        technische innovatie, Den Haag, Rathenau Instituut.
►       Mazzucato, M. (2013), The Entrepreneurial State: Debunking Public vs Private
        Sector Myth, London, Anthem Press
►       Mazzucato, M. en C. Perez (2015), ‘Innovation as growth policy’, in J. Fagerberg, S.
        Laestadius en B. R. Martin (eds), The Triple Challenge for Europe: Economic
        Development, Climate Change, and Governance. Oxford University Press: Oxford,
        UK, pp. 229-264.
►       Mazzucato, M. (2018a), Mission-Oriented Research & Innovation in the European
        Union. A problem-solving approach to fuel innovation-led growth, rapport voor de
        Europese Commissie, Luxembourg: Publications Office of the European Union,
        2018
►       Mazzucato, M. (2018b), ‘Mission-oriented innovation policies: challenges and
        opportunities’, Industrial and Corporate Change, Volume 27, Issue 5, oktober 2018,
        pp. 803–815
►       MERICS | Mercator Institute for China Studies (2019), Evolving Made in China 2025
        - China’s industrial policy in the quest for global tech leadership, Berlin, juli 2019
►       Minister en staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2018), ‘Naar
        Missiegedreven Innovatiebeleid met Impact’, Brief aan de Voorzitter van de Tweede
        Kamer der Staten-Generaal, Den Haag, 13 juli 2018, vergaderjaar 2017–2018, 33
        009, nr. 63
►       Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2019a), Rijksbegroting 2020. XIII
        Economische Zaken en Klimaat, vergaderjaar 2019–2020, 35 300 XIII
►       Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (2019b), Missies voor het
        topsectoren- en innovatiebeleid, 26 april 2019
►       Minister van Economische Zaken en Klimaat (2019), ‘Groeistrategie voor Nederland
        op de lange termijn’, Brief aan de Voorzitter van de Tweede Kamer, 13 december
        2019, 2019Z25198
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                    44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>►       Mols, B. (2019), ‘Internationaal ai-beleid. Domme data, slimme computers en wijze
        mensen’, WRR Working Paper 34, 2019
►       NRC (2019), ‘Commentaar. Nationale AI-strategie gaat achterstand niet verkleinen.’,
        11 oktober 2019
►       OESO (2014), OECD Reviews of Innovation Policy: Netherlands 2014, OECD
        Publishing, Paris
►       OESO (2016), OECD Science, Technology and Innovation Outlook 2016, OECD
        Publishing, Paris
►       OESO (2017), The Next Production Revolution: Implications for Governments and
        Business, OECD Publishing, Paris
►       OESO (2019), R&D Tax Incentives: Netherlands 2018. Directorate for Science,
        Technology and Innovation, maart 2019, http://www.oecd.org/sti/rd-tax-stats-
        netherlands.pdf , onderdeel van Appelt, S., F. Galindo-Rueda and A. González
        Cabral (2019), "Measuring R&D tax support: Findings from the new OECD R&D Tax
        Incentives Database", OECD Science, Technology and Industry Working Papers,
        No. 2019/06, OECD Publishing, Paris
►       Olsthoorn, S. (2019), ‘Robbert Dijkgraaf: 'Geef voorsprong kwantum niet uit
        handen'’, Het Financieele Dagblad, 16 september 2019
►       PhotonicsNL, PhotonDelta en Dutch Optics Centre (2018), Nationale Agenda
        Fotonica, opgesteld in samenwerking met ministerie van Economische Zaken en
        Klimaat, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, TNO, TUDelft, NWO en EFRO,
        juli 2018
►       Quantum Delta NL (2019), Nationale Agenda Quantum Technologie, tot stand
        gekomen in samenwerking met TNO, QuTech, QuSoft, EZK, NWO, QT/e en het
        Lorentz Instituut, AMS-IX, Techleap.nl (voorheen StartupDelta) en Microsoft,
        september 2019
►       Rathenau Instituut (2018), Digitaliseringsstrategie in de praktijk. Schriftelijke bijdrage
        rondetafelgesprek Tweede Kamer, vaste commissie voor Economische Zaken en
        Klimaat, 13 september 2018
►       Rathenau Instituut (2019), Overheidssteun voor R&D, in % van het BBP
        (internationaal), Datapublicatie wetenschap in cijfers, 12 april 2019
►       Scholten, C., I. Oomens, E. Dujso en G. van der Veen (2019), Publieke
        investeringen in sleuteltechnologieën. Een vergelijking van tien focuslanden.
        Technopolis Group, 28 mei 2019
►       Schumpeter, J.A. (1942), Capitalism, socialism and democracy, Londen: Routledge
►       Schwab, K. (2019), The Global Competitiveness Report 2019, Insight Report,
        Geneva: World Economic Forum
►       Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat (2019), ‘Missiegedreven
        Topsectoren- en Innovatiebeleid, Bijlage 2 Aanpak Sleuteltechnologieën’, Brief van
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                      45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>        aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal, Den Haag, 26 april
        2019, vergaderjaar 2018–2019, 33 009, nr. 70
►       Startup Genome (2019), Global Startup Ecosystem Report 2019
►       Taskforce AI (2019), Algoritmen die werken voor iedereen. Samen bouwen aan
        onze (digitale) toekomst met Artificiële Intelligentie, Position Paper, 18 juli 2019
►       Topsectoren (2017), Kennis- en Innovatieagenda 2018-2021. Maatschappelijke
        uitdagingen en sleuteltechnologieën, december 2017
►       Topsector HTSM (2019), Kennis- en Innovatieagenda Sleuteltechnologieën 2020-
        2023, versie 15 oktober 2019
►       Valdani, Vicari & Associati (VVA) en WIK-Consult (2019), Monitoring Progress in
        National Initiatives on Digitising Industry, Country Report The Netherlands, juli 2019
►       Velzing, E.J. (2018), ‘Specifieke woorden, maar generieke daden’, Economisch
        Statistische Berichten, Jaargang 103 (4761), 11 mei 2018
►       Vennekens, A., L. Koens en J. de Jonge (2019), Totale Investeringen in
        Wetenschap en Innovatie 2017-2023, Den Haag, Rathenau Instituut
►       Volberda, H. en K. Heij (2019), ‘Moet Nederland alles inzetten op
        sleuteltechnologieën?’, MeJudice, 8 oktober 2019
►       Wijnen, van, J.F. (2018), ‘Europees techfront tegen China en Amerika’, Het
        Financieele Dagblad, 24 april 2018
►       WRR (2013), Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van
        Nederland, WRR- rapport nr. 90, WRR / Amsterdam University Press, Den Haag /
        Amsterdam 2013
►       Zee, van der F.A. (2017), ‘Technologie en innovatie: een belangrijke sleutel voor de
        toekomst van Europa’, Economische Statistische Berichten, Jaargang 102 (4754S),
        3 oktober 2017
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                  46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Bijlage 3 Gesprekspartners
►       Carlo Beenakker                     Universiteit Leiden en Lorentz Instituut
►       Monique Bosman                      Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat
►       Maja Cassidy                        Microsoft Australia
►       Karlo van Dam                       Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
►       Jacob Eerbeek                       Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
►       Timen van Haaster                   HollandBIO
►       Frits van Hout                      ASML
►       Karin Jongkind                      Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
►       Ilkay Kizil                         Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
►       Floris Läntzendörffer               Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
►       Maarten de Rijke                    Universiteit van Amsterdam
►       Richard Roemers                     Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
►       Marleen Stikker                     Waag technology & society
►       Annemiek Verkamman                  HollandBIO
►       Focco Vijselaar                     Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Krachtiger kiezen voor sleuteltechnologieën                                                 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Wt Adviesraad voor
wetenschap, technologie en innovatie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
t. 070 3110920
e. secretariaat@awti.nl
w. www.awti.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>