<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>SAMEN GRIP KRIJGEN
OP WICKED PROBLEMS
LESSEN UIT DE CORONACRISIS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Samen grip krijgen op wicked
problems
Lessen uit de coronacrisis
augustus 2022
Samen grip krijgen op wicked problems
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Colofon
Fotografie                          IStock
Ontwerp                             2D3D Design
                                    augustus 2022
ISBN:                               978-90-77005-91-0
Alle publicaties zijn gratis te downloaden via www.awti.nl.
Auteursrecht
Alle auteursrechten voorbehouden. Mits de bronvermelding correct is, mogen deze uitgave of onderdelen van deze uitgave
worden verveelvoudigd, opgeslagen of openbaar gemaakt zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de AWTI.
Een correcte bronvermelding bevat in ieder geval een duidelijke vermelding van organisatienaam en naam en jaartal van de uitgave.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                                                             2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>1 Samen grip krijgen op wicked problems:
  lessen uit de coronacrisis
     Er zijn al veel lessen getrokken uit de coronacrisis – ook over de positie van
     wetenschap, technologie en innovatie. Toch blijft één punt nog onderbelicht, stelt de
     Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie in dit essay: cocreatie tussen
     overheid, onderzoekers en samenleving. Die ontstond onder hoogspanning van de
     pandemie met initiatieven zoals de fieldlabs of de ontwikkeling van de CoronaMelder.
     De overheid kan cocreatie beter en structureler faciliteren. Dat is nodig omdat er meer
     weerbarstige problemen op ons afkomen die alleen opgelost kunnen worden met
     inbreng uit diverse bronnen: wetenschap, praktijk en beleid. Binnen de wetenschap
     over grenzen van disciplines heen kijken volstaat niet. Ook kennis en ervaring uit de
     praktijk moeten worden gebruikt. Alleen samen krijgen we grip op wicked problems.
  Geen makkelijke problemen, geen eenvoudige oplossingen
  We zijn in het tijdperk aanbeland van wicked problems: weerbarstige, meervoudige
  vraagstukken waarvoor geen eenvoudige oplossingen zijn. De coronacrisis en de
  klimaatcrisis zijn daar voorbeelden van. Kenmerkend voor deze wicked problems is dat
  ze het gevolg zijn van complexe interacties tussen natuurlijke, maatschappelijke, politieke
  en economische systemen. Een probleem in één systeem kan het symptoom zijn van een
  probleem in een ander systeem. Zo is de aantasting van het klimaat een gevolg van
  onder andere industrialisering, welvaartsgroei en urbanisering, en tegelijk een oorzaak
  van natuurrampen, vluchtelingenstromen, armoede, ongelijkheid en economische
  malaise.
  Oplossingen van vandaag kunnen bovendien leiden tot problemen van morgen. Om de
  gezondheidscrisis te bestrijden die de COVID-19-pandemie in eerste instantie was, werd
  bijvoorbeeld onderwijs online georganiseerd. Deze maatregel heeft vervolgens geleid tot
  leervertragingen bij bepaalde groepen leerlingen en een grotere tweedeling. Hoe langer
  de pandemie aanhoudt, hoe meer die andere knelpunten blootlegt, bijvoorbeeld op de
  arbeidsmarkt, in het onderwijs of in de zorg.1
  Daarnaast zijn veel verschillende beleidsdomeinen, publieke en private partijen en
  bestuurslagen betrokken bij de aanpak van de problemen.2 Omgaan met wicked
  problems is daarom ingewikkeld. Er zijn geen standaardoplossingen voorhanden. Wat is
  er van de aanpak van de COVID-19-pandemie van de afgelopen twee jaar te leren over
  de aanpak van andere weerbarstige, meervoudige problemen?
  Samen grip krijgen op wicked problems                                                      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Pleidooi voor stevige kennisbasis en multidisciplinariteit
Veel adviesraden en planbureaus hebben al lessen getrokken uit de coronacrisis. Kort
samengevat: een langetermijnblik hanteren en voorbereid zijn op verschillende
toekomstscenario’s; meerdere belangen en waarden evenwichtig wegen en daar helder
en transparant over zijn; zorgen voor veerkracht in de samenleving zodat deze beter
schokken kan opvangen; in staat zijn zich aan te passen aan veranderende
omstandigheden en vanuit een ander denkkader te redeneren om zo in korte tijd nieuwe
oplossingen te vinden; een vraagstuk vanuit meerdere perspectieven leren kennen om de
kluwen aan problemen te kunnen ontwarren; en redeneren vanuit mensen en wat zij
ervaren, weten, nodig hebben en kunnen doen.3
De AWTI onderschrijft deze lessen. Uit de bevindingen spreekt het grote belang van
kennis vanuit verschillende perspectieven om grip te kunnen krijgen op wicked problems.
In eerdere adviezen heeft de AWTI dan ook bepleit de wetenschappelijke en
praktijkgerichte kennisbasis te koesteren en te verstevigen en ruim baan te geven aan
multidisciplinair onderzoek.4 We lichten deze factoren eerst toe, voor we er een nieuwe
aan toevoegen.
Stevige kennisbasis: om complexe problemen te kunnen begrijpen en snel te
kunnen handelen
Een stevige wetenschappelijke en praktijkgerichte kennisbasis maakt het mogelijk een
wicked problem beter te leren kennen en om in een crisissituatie snel en adequaat te
kunnen handelen. De COVID-19-pandemie maakt dit duidelijk. De wetenschap kon
voortbouwen op jarenlange inspanningen in vrij en nieuwsgierigheidsgedreven onderzoek
en kon snel resultaten delen over de genetische code van het SARS-CoV-2-virus, de
verspreiding van het virus en de ontwikkeling van de ziekte COVID-19. Daardoor kwamen
in korte tijd accurate testen beschikbaar, werkende en veilige vaccins, betere
behandelingsopties en passende beperkende maatregelen. Praktijkgerichte kennis en de
inzet van technologieën zoals digitalisering en 3D-printing zorgden voor allerlei
oplossingen voor online werken en onderwijs en voor snelle ontwikkeling van medische
apparatuur en beschermingsmiddelen.5
Multidisciplinariteit: om belangen te kunnen afwegen vanuit meerdere
perspectieven
Er is kennis nodig uit verschillende disciplines en perspectieven. Wicked problems
beperken zich niet tot een enkel beleidsterrein of kennisgebied en vragen om afwegingen
tussen soms tegenstrijdige belangen. Die verschillende belangen moeten evenwichtig
worden gewogen.6 De COVID-19-pandemie laat de waarde hiervan duidelijk zien.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>De aanpak van de pandemie is vanaf het begin vooral gericht geweest op het mijden en
beperken van gezondheidsrisico’s. Daarbij is met name gebruik gemaakt van kennis op
het gebied van virologie, epidemiologie, microbiologie, geneeskunde en
volksgezondheid. Dit is logisch in de fase waarin acute maatregelen nodig zijn om
mensen te beschermen. Maar door lang vast te houden aan deze redelijk eenzijdige
focus wordt het lastig om de brede impact van de pandemie en de beperkende
maatregelen te doorgronden en voor de langere termijn zorgvuldig meerdere belangen af
te wegen.7
  Eendimensionaal perspectief had de overhand
  Het lijkt moeilijk het denkraam van risicomijding te veranderen naar een denkraam
  waarin meer bereidheid is om risico’s te nemen om zo meer ruimte te bieden aan
  andere belangen in de samenleving. Met de komst van een Ministeriële Commissie
  COVID-19 in juni 2020, die werd ondersteund door het nieuwe programmadirectoraat-
  generaal Samenleving en COVID-19, was het doel wel om met een integrale blik
  beslissingen te nemen. Niet alleen medische, maar ook economische, sociale en
  maatschappelijke belangen moesten worden meegewogen. Het (inmiddels
  opgeheven) programma-DG ging zich bezighouden met de aanpak van de
  maatschappelijke gevolgen van de crisis en het herstel na de crisis. Het richtte zich
  onder meer op vragen over het heropenen van sectoren, maatschappelijke activiteiten
  en domeinoverstijgende herstelopgaven voor de langere termijn, maar minder op de
  afwegingen tussen de verschillende gevolgen. De bijdrage van het programma-DG
  aan de bredere afwegingen in de aanpak van de pandemie lijkt daarmee beperkt.8
  De eendimensionale benadering van de COVID-19-pandemie is ook terug te zien in
  de focus van de overheid op technologische oplossingen om de risico’s te beperken.
  Voorbeelden zijn de CoronaMelder-app (nabijheid meten) en later de CoronaCheck-
  app (toegangsbewijzen tonen).9 Daartegenover staat een app zoals ontwikkeld door
  het Amsterdamse ziekenhuis OLVG, die mensen hielp zelf klachten te duiden, hen in
  direct contact bracht met experts en door kon verwijzen. Deze app hanteerde wel een
  multidimensionale benadering, want deze richtte zich ook op gedrag,
  kennisontwikkeling bij niet-experts en sociale cohesie. Het is een voorbeeld van hoe
  met behulp van technologie meer dimensies van een complex probleem
  geadresseerd kunnen worden.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                   5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Er is in het bijzonder meer aandacht nodig voor de inzichten uit de maatschappij-,
gedrags- en geesteswetenschappen, want die helpen te doorgronden hoe mensen
reageren op crisissituaties en waarom en wat de sociale en maatschappelijke effecten
kunnen zijn.10 Complexe problemen zoals de COVID-19-pandemie raken mensen in hun
dagelijks leven. Zij hebben te maken met de gevolgen, maar hun gedrag is ook belangrijk
in de aanpak ervan. Die problemen worden niet alleen opgelost met technologische
innovatie, maar juist met sociale innovatie en met aanpassingen in leefstijl en gedrag.11
   Betrekken van gedragswetenschappelijke inzichten ging niet vanzelf
   Al in de eerste fase van de COVID-19-pandemie werden gedragswetenschappers
   geraadpleegd om mee te denken over de communicatie rond de beperkende
   maatregelen. Vanuit het kernteam crisiscommunicatie was de verwachting dat
   bruikbare kennis direct beschikbaar zou zijn, maar kennis over gedrag én corona
   ontbrak. Er was weinig tijd om meer kennis te vergaren over de specifieke kenmerken
   van gedrag in de pandemie, om gedragswetenschappelijke inzichten toe te passen en
   te toetsen en de effecten van interventies in de praktijk te monitoren. Daarom is bij het
   RIVM de wetenschappelijke Corona Gedragsunit opgericht om zo toegang te kunnen
   krijgen tot alle beschikbare kennis, te kunnen schakelen met andere experts en ook
   zelf data te kunnen verzamelen. De wetenschappers in deze unit bekeken de
   maatregelen die het Outbreak Management Team (OMT) voorstelde, door de bril van
   de maatschappij en adviseerden over wat er nodig was om de acceptatie, adoptie en
   toepassing van de maatregelen door de samenleving te vergroten. De betrokken
   experts hebben veel missiewerk moeten verrichten om het belang van
   gedragswetenschappelijke inzichten duidelijk te maken. Na verloop van tijd werden de
   adviezen van de Corona Gedragsunit meegenomen door het OMT.12
Naast deze twee factoren, een stevige kennisbasis en multidisciplinaire kennis, ziet de
AWTI nog een derde belangrijke factor. Om wicked problems te lijf te gaan moet de
overheid steviger inzetten op cocreatie.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                        6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Grip op wicked problems vergt cocreatie tussen overheid,
wetenschap en samenleving
Naast wetenschappelijke kennis is ook maatschappelijke intelligentie en inventiviteit
nodig. Het maakt de samenleving veerkrachtiger en juist dat is van belang bij wicked
problems. In cocreatie ontwikkelen overheid, wetenschap en samenleving samen nieuwe
kennis en ervaring, ontrafelen ze stapsgewijs de complexiteit van een maatschappelijk
vraagstuk, toetsen ze nieuwe ideeën, bedenken ze nieuwe oplossingen en
experimenteren ze om daarvan te leren. Deze transdisciplinaire samenwerking tussen
‘theorie en praktijk’ en over discipline- en sectorgrenzen heen, is volgens de AWTI
cruciaal om bruikbare oplossingen te vinden voor complexe maatschappelijke opgaven,
vooruitgang te boeken op maatschappelijke transities en brede welvaart te realiseren.13
Met samenleving bedoelt de AWTI in dit geval individuen, bedrijven en organisaties voor
wie onderzoek doen en innoveren niet hun beroep of kernactiviteit is, maar die dit wel
zelfstandig, op eigen initiatief of vanuit een belang bij een bepaald vraagstuk willen doen.
Zij zijn individuele burgers, professionals die elk in hun eigen vakgebied werkzaam zijn
(denk aan verpleegkundigen of docenten), kunstenaars en ontwerpers, maar ook
maatschappelijke organisaties (bijvoorbeeld een patiëntenvereniging of een
natuurbeschermingsorganisatie) en betrokken bedrijven (in een getroffen sector zoals de
horeca of een sector die juist praktische oplossingen kan bieden zoals de maakindustrie).
De AWTI ziet drie redenen waarom samen onderzoeken en innoveren met de
samenleving de weg voorwaarts is om grip te krijgen op wicked problems. In de eerste
plaats biedt het de mogelijkheid om ander potentieel aan te boren, waardoor de
kennisbasis verrijkt wordt en nieuwe, creatieve en werkbare oplossingen in beeld komen.
In de tweede plaats zorgt cocreatie voor effectievere aanpakken en oplossingen omdat
ze legitiem en responsief zijn. In de derde plaats zorgt het proces van gezamenlijk leren,
onderzoeken, innoveren en experimenteren voor een sterker oplossend vermogen van
de samenleving. We werken deze argumenten hierna uit en illustreren ze met
praktijkvoorbeelden uit de coronacrisis.
1. Met cocreatie een groter potentieel voor creatieve en werkbare oplossingen
Door samen met de samenleving te onderzoeken en te innoveren is het mogelijk een
ander potentieel aan te boren en daarmee te putten uit een rijkere bron. Dit kunnen
unieke inzichten en nieuwe, onverwachte invalshoeken zijn die wetenschap en overheid
anders mislopen. Ze brengen onderliggende problemen en neveneffecten aan het licht,
problemen in de uitvoering, of geven zicht op de te verwachten maatschappelijke
acceptatie en adoptie of op andere waardenafwegingen. Deze kennis uit de samenleving
kan leiden tot innovaties die beter passen op de praktijk en makkelijker geïmplementeerd
Samen grip krijgen op wicked problems                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>kunnen worden.14 Tegelijkertijd helpt de input van de samenleving ook het
wetenschappelijk onderzoek vooruit door richting te geven aan onderzoeks- en
innovatieagenda’s, en door extra capaciteit en middelen te bieden voor onderzoek en
innovatie.15
Tijdens de COVID-19-pandemie heeft de maatschappij haar innovatieve vermogen volop
laten zien. Ontwerpers, studenten, artsen en anderen ontwikkelden bijvoorbeeld
creatieve alternatieven voor medische beschermmiddelen (zoals omgebouwde
snorkelmaskers) of eenvoudig en snel te fabriceren beademingsapparatuur met
onderdelen uit bestaande apparaten, via aanpassingen van bestaande producten of met
3D-printing.16 Sommige producten kwamen op eigen initiatief tot stand, andere waren
juist het resultaat van een crowdsourcing-aanpak waarbij de overheid allerlei partijen
oproept en uitnodigt om met oplossingen te komen. Van belang bij de toepassing van
een deel van de ontwerpen en medische oplossingen was een flexibele opstelling van
toezichthouders en andere overheidsinstanties die deze snel ontwikkelde oplossingen
onder strikte voorwaarden als back-up toestonden of versneld door een volledige
vergunningsprocedure konden loodsen.
Desondanks heeft de overheid weinig gebruik gemaakt van de intelligentie en inventiviteit
van de samenleving in de aanpak van de COVID-19-pandemie. Zo waren uitvoerende
sectoren en instanties lange tijd weinig betrokken bij de besluitvorming van het kabinet
over de aanpak. Signalen uit de zorg, vooral de verpleeghuiszorg, werden in eerste
instantie genegeerd.17 Besluiten werden onvoldoende getoetst op uitvoerbaarheid, wat
weer leidde tot problemen in die uitvoering, bijvoorbeeld bij de GGD.
Illustratief is ook de oproep van de minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK) in
april 2020 aan sectoren die getroffen werden door de lockdown om met openingsplannen
te komen. De culturele en creatieve sector en de horeca zijn daarmee aan de slag
gegaan en hebben zelf creatieve openingsplannen, routekaarten en protocollen
opgesteld. Meerdere keren deed de Taskforce Culturele en Creatieve Sector een
dringende oproep aan het kabinet om de sector voorspelbaar te openen, daarbij het
openings- en herstelplan van de taskforce te volgen en daarnaast vertrouwen te hebben
in de zorgvuldige naleving van de protocollen en de kennis en kunde van de sector.18 De
overheid heeft niet duidelijk gemaakt hoe ze de sectorplannen ging gebruiken in de
aanpak van de pandemie. De overheid wekte zo de indruk te vrijblijvend om te gaan met
de bijdrage van de samenleving.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                    8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>  CoronaMelder: crowdsourcend naar de oplossing19
  De ontwikkeling van de CoronaMelder is een voorbeeld van hoe, via een
  crowdsourcing-aanpak in relatief korte tijd en tegen relatief lage kosten, een
  toepassing kan worden ontwikkeld die voldoet aan alle essentiële eisen van
  gebruikers. De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) kondigde net
  voor Pasen 2020 aan een app te willen gebruiken om de verspreiding van het virus in
  te dammen door mensen vroegtijdig te waarschuwen als zij te dichtbij een positief
  getest persoon waren geweest. In zeer korte tijd werd toen een appathon opgezet. Er
  kwam een open oproep aan de markt om met voorstellen te komen waarbij de
  broncode openbaar moest worden en iedereen de voorstellen kon bekijken en
  becommentariëren. De reden voor deze openheid: laten zien dat privacy en veiligheid
  goed werden gewaarborgd.
  De eerste ontwikkelronde was minder succesvol dan gehoopt. Geen van de
  voorgestelde concepten bleek te voldoen aan alle eisen van veiligheid en privacy.
  Een groep van organisaties en individuen verenigden zich in Veilig tegen Corona en
  die heeft tien regels opgesteld waaraan een app zou moeten voldoen zodat
  burgerrechten niet geschaad zouden worden. Het ministerie van VWS nam deze over
  en besloot tot crowdsourcing. Verschillende experts en betrokkenen bij Veilig tegen
  Corona werden vervolgens ingeschakeld in een bouwteam om de app gezamenlijk te
  ontwikkelen en te testen. Communicatie met het bouwteam en andere
  geïnteresseerden verliep via de CodeForNLSlack-community en de code werd open
  source gepubliceerd op een GitHub-repository.
  Uiteindelijk hebben 3500 betaalde en vrijwillige experts meegewerkt aan de app. De
  vrijwilligers hebben veel gedaan: ze schreven de basis voor de website, ontwikkelden
  mede de architectuur en werkten aan oplossingen voor veiligheidsproblemen. Dat
  leidde tot nieuwe inzichten en veel creatieve en goed werkende oplossingen. Op
  allerlei aspecten werd input van buiten opgehaald, waaronder ervaringen, wensen en
  verwachtingen van gebruikers. Elk onderdeel is uitvoerig getest bij gebruikers. Daarbij
  stond de toegankelijkheid van de app centraal, maar ook het begrip van alles wat met
  privacy en dataveiligheid te maken heeft. Deze manier van werken heeft geresulteerd
  in een app die voldoet aan alle functionele vereisten van de overheid en de vereisten
  van Veilig tegen Corona.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>2. Met cocreatie effectiever beleid
Cocreatie zorgt voor legitieme aanpakken en responsieve oplossingen en daarmee voor
effectiever beleid. Legitiem betekent dat de samenleving de aanpak als aanvaardbaar en
gerechtvaardigd ervaart. Responsief betekent dat het beleid beter aansluit op behoeften,
wensen en ideeën vanuit de samenleving. Bij de aanpak van een wicked problem moet
ruimte zijn voor tegengeluiden en brede afwegingen van belangen. Dat leidt tot betere
besluiten en uitkomsten waar zoveel mogelijk partijen achter staan. Dit kost tijd, maar
levert ook weer winst op als beleid uiteindelijk beter wordt geïmplementeerd.
Tijdens de pandemie kwam er vanuit planbureaus, adviescolleges, de Tweede Kamer en
maatschappelijke organisaties de oproep aan het kabinet tot bredere advisering dan
alleen vanuit het OMT.20 Er zijn verschillende initiatieven geweest, bijvoorbeeld:
►     De SER richtte samen met planbureaus en adviescolleges Denktank Coronacrisis
      op.21
►     Burgemeester Halsema van Amsterdam nam het initiatief tot de Werkgroep Sociale
      Impact.
►     Het Red Team C19NL bestond uit diverse wetenschappers en experts die met data-
      analyse, reflectie, duiding en advies wilden bijdragen aan de preventie en bestrijding
      van COVID-19 en zo tegenspraak wilden organiseren.22
►     HerstelNL, een groep professionals van onder meer artsen, economen,
      beleidsonderzoekers en wetenschappers die juist adviseerden de lockdown op te
      heffen, meer oog te hebben voor andere belangen en daarom risicogestuurd beleid
      in te voeren met gerichte bescherming voor kwetsbare groepen.23
Verder ontstonden er alternatieve dashboards en data-analyses om meer openbare data
over de ontwikkeling van de pandemie en de mogelijke effecten van maatregelen in kaart
te brengen, te analyseren en te duiden. Voorbeelden zijn DataversusCorona,
CoronaWatchNl, Coronabeeld, Corona Locator Nederland en de kaarten in de Corona in
Europa-rubriek van Innovation Origins. Ook internationaal zijn er veel initiatieven om
coronagerelateerde data te verzamelen en inzichtelijk te maken, waaronder
OurWorldinData.
Het kabinet heeft in de aanpak van de COVID-19-pandemie vooral de wetenschappelijke
duiding en adviezen van het OMT en de modellen en data van het RIVM over
besmettingscijfers en ziekenhuisopnames gevolgd. Het OMT adviseerde over
infectieziektebestrijding, maar gaat niet over afwegingen tussen de verschillende
belangen en keuzes in de aanpak. Dat is aan het kabinet, maar die bood daarover weinig
transparantie.24 Andere data en ‘zachte’ data over maatschappelijke thema’s –
aangeleverd door kennisinstituten, planbureaus, adviescolleges en anderen – werden
minder meegenomen in de besluitvorming. Deze aanvullende advisering en data-
Samen grip krijgen op wicked problems                                                      10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>analyses leidden dan ook niet tot een wijziging of aanvulling van de aanpak door het
kabinet.25 Inmiddels heeft het kabinet de oprichting van een Maatschappelijk Impact
Team (MIT) aangekondigd, naast het OMT. Dit MIT moet zich dan richten op de sociaal-
maatschappelijke en economische ontwikkelingen.26
Deze brede kijk is een goede ontwikkeling, maar daarmee missen we nog de
toegevoegde waarde van cocreatie. Daarvoor moet de overheid de inbreng vanuit de
samenleving serieus nemen. Het risico is anders dat de steun voor beleid verdwijnt. Iets
dergelijks deed zich voor bij Fieldlab Evenementen.
  Fieldlab Evenementen: een nooit opgevoerde voorstelling?27
  De evenementensector werd hard geraakt door de lockdowns en het bleef onduidelijk
  hoe en wanneer de sector weer open kon gaan. Er was behoefte aan perspectief, aan
  een gedegen en onafhankelijke manier om te bekijken welke alternatieven er zijn voor
  de generieke beperkende maatregelen van de regering. In samenwerking met
  wetenschappers en de overheid startte de sector Fieldlab Evenementen. De fieldlabs
  waren bedoeld om uit te vinden hoe evenementen veilig georganiseerd kunnen
  worden zonder de 1,5m-afstandsregel. Om dit doel te bereiken zijn diverse
  testevenementen georganiseerd. Door te observeren waar besmettingsrisico’s
  ontstaan en door maatregelen te testen die dit risico verkleinen, probeerde Fieldlab
  Evenementen relatief veilige situaties te creëren, vergelijkbaar met een
  supermarktbezoek of visite thuis. Uit de resultaten bleek dat enkel in het hoogste
  coronarisiconiveau evenementen níet door zouden kunnen gaan; in andere niveaus
  kon dat wel met de juiste maatregelen.
  Tot frustratie van de sector zijn de resultaten van Fieldlab Evenementen in Nederland
  nauwelijks gebruikt. Dit heeft het vertrouwen van de sector in de overheid geschaad.
  In de zomer van 2021 besloot het kabinet om de sector te openen, maar met minder
  strikte maatregelen dan Fieldlab Evenementen op basis van hun risico-inschatting
  adviseerde. Mede door grote corona-uitbraken rond ‘dansen met Janssen’-feesten en
  testen voor toegang belandde Nederland al snel weer in een strenge lockdown en
  moest de sector weer dicht. De onderbouwde protocollen die in Fieldlab
  Evenementen waren ontwikkeld, werden niet gebruikt. In plaats daarvan nam het
  kabinet politieke besluiten op basis van beeldvorming. Hoe konden immers deze
  evenementen veilig georganiseerd worden, terwijl het aantal besmettingen en de druk
  op de zorg toenamen en er thuiswerkregels en beperkingen in het aantal bezoekers
  thuis golden? De sector heeft daarom een dubbel gevoel over de opbrengsten van
  Fieldlab Evenementen, ook omdat in België de maatregelen die Fieldlab
  Evenementen adviseerde wel zijn geïmplementeerd en succesvol zijn gebleken.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                    11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>3. Met cocreatie sterker oplossend vermogen van de samenleving
In cocreatie volgen overheid, wetenschap en samenleving een stapsgewijs proces van
samen leren, onderzoeken, innoveren en experimenteren. De samenleving leert daarbij
van wetenschap en overheid, en op hun beurt leren wetenschap en overheid van de
samenleving. De samenleving wordt een niet te missen partner voor innovatiekracht. Dat
is niet alleen gunstig voor de input en uitkomsten, maar leert de samenleving ook
omgaan met disrupties en transities, voor zichzelf opkomen en invloed uitoefenen op de
eigen situatie.
   #WIRvsVirus en #EUvsVirus: de kracht van ondersteunings- en
   implementatieprogramma’s28
   In Duitsland en de EU zijn aan het begin van de COVID-19-pandemie grote
   hackathons gehouden om oplossingen te vinden voor problemen die de pandemie
   veroorzaakte. Aan de hackathons van twee à drie dagen deden tienduizenden
   mensen mee en ze genereerden gezamenlijk meer dan 3500 ideeën. De hackathons
   WIRvsVirus in Duitsland en #EUvsVirus werden opgevolgd door een
   implementatieprogramma (matchathon genoemd). Kennisinstellingen, bedrijven,
   overheden, maar ook fondsen en goede doelen stelden kennis, capaciteit, netwerken
   en middelen ter beschikking om de ideeën verder te kunnen ontwikkelen. Beide
   hackathons vonden online plaats, waardoor internationaal kon worden samengewerkt.
   De brede online samenwerking, georganiseerde ondersteuning met toegang tot
   kennis, data en coaching tijdens de hackathon en het implementatieprogramma
   naderhand waren belangrijke succesfactoren. Specifiek werd bij de overheden de
   open en vooruitkijkende houding gewaardeerd. Iedereen wilde er wat van maken en
   met oplossingen komen en stond er ook voor open ze te benutten.
Het feit dat partijen in de samenleving betrokken worden bij de vorming van beleid en
besluitvorming, versterkt in zichzelf al het eigenaarschap en de verantwoordelijkheid bij
de samenleving.29 Betrokkenen krijgen meer inzicht in de complexiteit van een vraagstuk,
de belangen die spelen, de verbanden tussen onderliggende problemen en in de werking
van de overheid en beleid. De samenleving wordt zich daarmee bewuster van de
uitdagingen en ook van haar eigen rol daarin. Dit alles draagt bij aan een sterker
oplossend vermogen van en meer innovatie door de samenleving. Het resultaat is een
samenleving die veerkrachtig genoeg is om met grote uitdagingen om te gaan.30
Een sterker innovatief vermogen is ook zichtbaar bij Fieldlab Evenementen. Door Fieldlab
Evenementen heeft de evenementensector de mogelijkheden van cocreatie ontdekt.
Betrokkenen (evenementenorganisatoren, partijen in de culturele sector, wetenschappers
en andere specialisten en ambtenaren) hadden een grote wil om tot oplossingen te
Samen grip krijgen op wicked problems                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>komen. Ze wisten elkaar daardoor te vinden en elkaar te versterken, terwijl de sector niet
zo sterk georganiseerd was en voorheen weinig ervaring had met onderzoek, innovatie
en samenwerking met wetenschappers. Tegelijk heeft de sector het politieke
krachtenveld leren kennen.
Cocreatie ook van belang bij andere wicked problems
De inzet van cocreatie tussen overheid, wetenschap en samenleving is ook waardevol
voor andere complexe maatschappelijke vraagstukken dan de COVID-19-pandemie.
Denk daarbij bijvoorbeeld aan de stikstof en milieu-opgave waar Nederland voor staat.
De cocreatie-initiatieven die onder hoogspanning van de pandemie tot stand kwamen,
profiteerden van een groot gevoel van saamhorigheid, urgentie en verantwoordelijkheid.
Onderzoeks- en innovatie-inspanningen raakten daardoor in een enorme versnelling.
Bovendien kwamen er gemakkelijker middelen ter beschikking en ‘olifantenpaadjes’ in
procedures. Met andere woorden: onder druk wordt alles vloeibaar. Ondanks deze
stuwende factoren die specifiek waren voor de COVID-19-pandemie, kan deze
benadering ook voor andere vraagstukken en minder acute crises worden ingezet.
Hieronder volgen vier initiatieven die dat onderstrepen.
  #UpdateDeutschland – Na de succesvolle hackathons #WIRvsVirus heeft de Duitse
  regering een jaar later een innovatieprogramma opgezet in vergelijkbare vorm. Alle
  ideeën om problemen op te lossen waren welkom; of het nu ging om het bestrijden
  van huiselijk geweld, een betere werk-privébalans of het verbeteren van digitale
  geletterdheid. Ook in dit programma was er weer een implementatieprogramma
  achteraf. Dit keer konden ook andere overheden aansluiten om innovaties uit de
  hackathon te ondersteunen voor doorontwikkeling.31
  Hollandse luchten – Een burgerplatform meet in Noord-Holland, rond het
  Noordzeekanaal, de kwaliteit van de leefomgeving. Met hun metingen proberen zij het
  gat te vullen dat bestaat in de professionele en geavanceerde meetstations van
  bijvoorbeeld RIVM of GGD. In het platform werken burgers samen om de kwaliteit van
  de leefomgeving beter inzichtelijk te maken en op basis van de kennis die hieruit
  komt, situaties aan te kaarten en te verbeteren.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                    13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>  Mijn Data Onze Gezondheid (MD|OG) – Nu patiënten niet alleen zoeken naar
  medicatie, maar steeds vaker ook naar aanpassingen in voeding en leefstijl, past het
  perspectief van de gevestigde gezondheidszorg onvoldoende. De organisatie MD|OG
  creëert Living labs waarin nieuwe vormen van burgergedreven dataverzameling
  (kennis en ervaring van patiënten, individuele speurzin en actie) worden gekoppeld
  aan nieuwe vormen van data-governance en onderzoek. De intentie is om
  zelfonderzoek te laten bijdragen aan medische kennisontwikkeling die waarde
  oplevert voor de patiënt. MD|OG is ook initiatiefnemer van het landelijke platform
  CitizenScience2Health dat zichtbaar maakt wat er aan zelfonderzoek rondom
  gezondheid gebeurt in Nederland, en ondersteuning biedt aan de deelnemende
  gemeenschappen om verder te komen.
  Burgerberaden – Naast voorgaande voorbeelden van citizen science worden er ook
  wereldwijd burgerberaden georganiseerd. Bij een burgerberaad buigt een gelote
  groep inwoners zich over een complex maatschappelijk probleem. Burgerberaden zijn
  een vorm van overleg, waarin burgers zich uitgebreid informeren en hun eigen kennis
  en ervaring inzetten om oplossingen te bedenken en helpen moeilijke beslissingen te
  nemen over complexe vraagstukken zoals klimaatbeleid. Burgerberaden kunnen
  leiden tot snellere besluitvorming en effectiever beleid voor de langere termijn en
  bijdragen aan het herstel van vertrouwen tussen overheid en samenleving. De
  Organisaties voor Economische Samenwering en Ontwikkeling (OESO)
  inventariseerde en analyseerde ze en identificeerde een aantal basisprincipes voor
  optimale deliberatieve besluitvorming.32
Kortom, de AWTI signaleert kansen voor cocreatie op het gebied van wicked problems.
Een belangrijke voorwaarde is dan wel dat de overheid die cocreatie beter faciliteert en
benut.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                    14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Overheid, maak cocreatie beter mogelijk
De AWTI roept het kabinet op om een doordacht plan en bijpassende instrumenten te
ontwikkelen zodat cocreatie succesvol kan worden ingezet voor de volgende fase in de
pandemie, maar ook voor andere wicked problems, zoals de zeer urgente klimaatcrisis
en de noodzakelijke transities in energie en duurzaamheid. Neem daarin in ieder geval
het volgende mee:
1. Neem de samenleving serieus: bied kaders en wees transparant
Samen onderzoeken, innoveren, experimenteren en leren vergt een open houding van de
overheid. Die moet ruimte en vertrouwen bieden aan de samenleving om mee te doen.
Dat is niet vrijblijvend. De overheid schetst de kaders waarbinnen de samenleving zelf
afwegingen kan maken en kan onderzoeken, innoveren, experimenteren en toepassen.
De overheid moet helder en transparant zijn over de afwegingen die zij daarna maakt en
welke kennis en innovaties vanuit de samenleving zij daarbij wel of niet benut. Cocreatie
betekent niet alleen de samenleving oproepen om mee te doen, maar ook de
voorwaarden creëren om dit tot een succes te maken.
2. Geef ruim baan: creëer de voorwaarden
Overheid, wetenschap en samenleving moeten zich verder bekwamen in cocreatie.
Kennis en vaardigheden daarvoor zijn essentieel. Investeer daarom in de
doorontwikkeling van bruikbare sleutelmethodologieën en zorg voor een samenhangend
programma waarin praktijken van elkaar kunnen leren.33 Versterk ook de inzet van
ontwerpprocessen en betrek ontwerpers en makers uit de creatieve industrie die met hun
verbeeldingskracht alternatieve interventies kunnen ontwikkelen en kunnen helpen het
perspectief van de burger te integreren.34 Hoe diverser de deelnemers aan de cocreatie,
hoe groter de legitimiteit en ook de kwaliteit van het gezamenlijke onderzoek kunnen zijn.
Zoek ook buiten de usual suspects en zorg dat de maatschappelijke partners een
financiële basis hebben om deel te kunnen nemen. Daarbij zijn ook afspraken nodig over
het eigendom en het gebruik van gezamenlijk behaalde resultaten. Denk bij voorwaarden
verder aan toegang tot data en onderzoeksresultaten die bruikbaar zijn gemaakt voor de
praktijk. De samenleving moet bovendien medezeggenschap kunnen krijgen over het
doel en de uitvoering van onderzoek en hun eigen rol daarin, met waarborging van de
onderzoekskwaliteit en wetenschappelijke standaarden. Voor onderzoekers kan cocreatie
met de samenleving opgenomen worden in het systeem voor waarderen en erkennen.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                    15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>3. Gebruik de resultaten: investeer in doorontwikkeling en implementatie
Er is tot slot aandacht nodig voor het ontwikkelen en implementeren van ideeën en
vindingen die uit de cocreatie ontstaan. Veel initiatieven beperken zich tot het verkennen
van de opgave en het ophalen van ideeën. Expertise, netwerken, infrastructuur,
financiering en flankerend beleid om kansrijke ideeën te ontwikkelen tot innovaties en
praktische oplossingen en die vervolgens op te schalen en te implementeren in de
praktijk ontbreken veelal. De implementatieprogramma’s bij de Duitse en Europese
hackathons bieden hiervoor inspiratie.
In de zekerheid dat de samenleving meer grote uitdagingen zoals de COVID-19-
pandemie te wachten staan, is het van belang dat de overheid deze drie aanbevelingen
onverwijld ter harte neemt. De AWTI roept haar op om nu de voorwaarden te scheppen
om samen met de brede wetenschap en samenleving grip te krijgen op volgende wicked
problems.
   Voorbereid zijn op de volgende COVID-19-golf: maak je eigen plan?
   In mei 2022 hield de Tweede Kamer een rondetafelgesprek over coronabeleid op
   langere termijn. Diverse experts deelden hun zorgen. Zij vrezen nieuwe lockdowns,
   omdat het kabinetsbeleid in hun ogen te vrijblijvend is en de uitwerking van de
   plannen te lang duurt. Nederland is volgens hen slecht voorbereid op een nieuwe
   coronagolf, omdat er geen heldere strategie is. In een reactie, ook in de Kamerbrief
   over de langetermijnaanpak, roept de minister van VWS sectoren uit de samenleving
   op om zich voor te bereiden en met eigen plannen te komen. "Corona is echt van ons
   allemaal, Den Haag is niet meer alleen verantwoordelijk", zegt de minister. "De
   sectoren en de burgers zeggen zelf: laat ons de regie nemen."35
   Deze oproep van de minister past goed in het idee om de kennis, kunde en
   inventiviteit van de samenleving aan te spreken. Wat ontbreekt zijn de belangrijke
   voorwaarden om dit tot een succes te maken: een helder kader, duidelijke
   rolverdeling tussen overheid en samenleving, de wil en de belofte van het kabinet om
   de resultaten serieus te nemen, maar ook ondersteuning voor de samenleving om
   ideeën te ontwikkelen en daadwerkelijk te implementeren. Kortom, alles wat nodig is
   voor een gelijkwaardig partnerschap dat gezamenlijk tot werkbare oplossingen komt.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                     16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>   Dit essay is voorbereid door een projectgroep bestaande uit de raadsleden Marleen
   Stikker (voorzitter), Sjoukje Heimovaara en Nienke Meijer, stafleden Annelieke van
   der Giessen (penvoerder), Jeffrey de Hoogen en stagiair Thijs Latten.
Gesprekspartners
►      Sander van Amerongen           Adviescollege ICT-Toetsing
►      Hans Verkruijsse               Adviescollege ICT-Toetsing
►      Bart Ahsmann                   CLICKNL
►      Merit Cloquet                  SportInnovator
►      Pieter Lubberts                Fieldlab Evenementen
►      Reint Jan Renes                Hogeschool van Amsterdam
►      Paul Vetter                    Ministerie van Economische Zaken
1
  Putters, K. (2021) De machinekamer van de coronacrisis. Een meervoudige crisis
vraagt om een meervoudige aanpak, Den Haag: Sociaal Cultureel Planbureau.
2
  Termeer, K. (2020) ‘De Coronacrisis als wicked problem’, p. 20-21 in: Het openbaar
bestuur voorbij Corona. Reflecties op de impact van de Coronacrisis op het openbaar
bestuur, de democratie en de rechtsstaat, Den Haag: Raad voor het Openbaar Bestuur.
3
  Zie o.a. Putters (2021) zie eindnoot 1; Wetenschappelijke Raad voor het
Regeringsbeleid, de Gezondheidsraad en de Raad voor het Openbaar Bestuur (2021)
Verwerven, waarderen en wegen. De inzet van kennis bij beleidsadvisering in crisistijd.
Den Haag; Sociaal en Cultureel Planbureau en Raad voor Volksgezondheid &
Samenleving (2022) Briefadvies, 25 januari 2022; Denktank Corona (2021) Perspectief
op herstel, Den Haag: SER; Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (2021b) Navigeren en
anticiperen in onzekere tijden, Den Haag.
4
  Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (2021) Rijk aan kennis, Den
Haag; Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (2020) Versterk de rol van
wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke transities, Den Haag.
5
  Zimmerling, A. en X. Chen (2021) ‘Innovation and possible long-term impact driven by
COVID-19:Manufacturing, personal protective equipment and digital technologies’,
Technology in Society, Volume 65, May 2021, 101541.
6
  Wetenschappelijke raad voor het Regeringsbeleid (2020) Kwetsbaarheid en veerkracht.
WRR-reflecties op de langetermijngevolgen van de coronacrisis, Den Haag; WRR &
KNAW (2021b); Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid en Koninklijke
Nederlandse Akademie van Wetenschappen (2021a) COVID-19: Expertvisies op de
gevolgen voor samenleving en beleid, Den Haag; WRR, GR en ROB (2021); Putters
(2021) zie eindnoot 1; SCP en RVS (2022) zie eindnoot 3; Pandemic and Disaster
Preparedness Center (2022) Van bestrijden van een pandemie naar leven in een
endemie.
7
  WRR, GR en ROB (2021) zie eindnoot 3; Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022)
Aanpak coronacrisis, Deel 1: tot september 2020, Den Haag.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                   17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>8
  Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022) zie eindnoot 7. Een programmadirectoraat-
generaal leidt een programma dat wordt ingesteld voor een zeer complex
maatschappelijk vraagstuk en buiten de lijnorganisatie wordt ingericht. Het betreft dan
vraagstukken die het terrein van één ministerie overstijgen en de betrokkenheid van
andere overheden of maatschappelijk belanghebbenden (burgers, instellingen, bedrijven)
vragen.
9
  Josette Daemen (2021) Afwegingskader voor een sociaal en democratisch
coronabeleid, Wiarda Beckman Stichting, 6 december 2021, https://wbs.nl/corona
[geraadpleegd 25 mei 2022].
10
   Putters (2021) zie eindnoot 1; WRR, GR en ROB (2021) zie eindnoot 3; Knottnerus, A.
(2020) Over crisisbeleid tijdens en na de coronapandemie, Wiarda Beckman Stichting, 10
juni 2020, https://www.wbs.nl/publicaties/zet-volksgezondheid-en-economie-niet-
tegenover-elkaar [geraadpleegd 25 mei 2022]. Zie ook
https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek [geraadpleegd 25 mei 2022].
11
   Reint Jan Renes (2021) ‘Kom maar door met gedragsregels voor het klimaat, dat kan
ons uit de crisis helpen’, Trouw, 26 november 2021, https://www.trouw.nl/opinie/kom-
maar-door-met-gedragsregels-voor-het-klimaat-dat-kan-ons-uit-de-crisis-
helpen~b6ab1b23/ [geraadpleegd 25 mei 2022]
12
   Interview met Reint Jan Renes over gedragswetenschap en de Corona Gedragsunit,
verschenen op https://www.issuemakers.nl/blog/reint-jan-renes-over-
gedragswetenschap-en-de-corona-gedragsunit-het-moment-dat-van-dissel-onze-
studieresultaten-mee-ging-nemen-in-zijn-verhaal-was-voor-ons-een-klein-succes-
momentje/ [geraadpleegd 25 mei 2022].
13
   Zie o.a. AWTI (2020) zie eindnoot 4; Adviesraad voor wetenschap, technologie en
innovatie (2022a) Grenzeloos onderzoeken, Den Haag; Adviesraad voor wetenschap,
technologie en innovatie (2022b) Briefadvies NWA, Den Haag.
14
   Irwin, A. (1995) Citizen Science A Study of People, Expertise and Sustainable
Development, Routledge; Meulen, B. van der (2021) ‘Burgerwetenschap. De rol van
burgers in kennis voor beleid’, p. 86-89 in: WRR en KNAW (2021a) zie eindnoot 6;
Sauermann et al. (2020) ‘Citizen science and sustainability transitions’, Research Policy
,49, 103978; de Silva, M., et al. (2022) ‘How did COVID-19 shape co-creation?: Insights
and policy lessons from international initiatives’, OECD Science, Technology and Industry
Policy Papers, No. 134, Paris: OECD Publishing.
15
   OECD (2021) ‘Knowledge co-creation in the 21st century A cross-country experienced
based policy report’, OECD Science, Technology and Industry policy papers, no. 115,
Paris; Nature (2018) ‘The best research is produced when researchers and communities
work together’, Nature, Vol 562/7725, p. 7; Sauermann et al. (2020) zie eindnoot 14.
16
   Geurts et al. (2022) ‘Accelerated innovation in crises: The role of collaboration in the
development of alternative ventilators during the COVID-19 pandemic’, Technology in
Society, 68, 101923; https://www.nemokennislink.nl/publicaties/met-inventieve-
snorkelmaskers-het-coronavirus-bestrijden/ [geraadpleegd 25 mei 2022] .
17
   Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022) zie eindnoot 7.
18
   Zie https://www.boekman.nl/actualiteit/gevolgen-coronavirus-voor-culturele-sector/
[geraadpleegd 25 mei 2022] voor overzicht van de ontwikkelingen sinds de start van de
pandemie en de beperkende maatregelen.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                       18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>19
   Gebaseerd op o.a. Brenno de Winter et al. (2020) Duidingsrapportage CoronaMelder.
Informatiebeveiliging en privacybescherming. Stand van zaken, lanceringsadvies;
berichtgeving op https://tweakers.net; www.icthealth.nl; www.frankwatching.com;
https://magazines.algemenebestuursdienst.nl/abdblad/2020/01/coronamelder;
https://www.it-
academieoverheid.nl/onderwerpen/p/podcasts/nieuws/2020/11/02/podcastserie-
digitaleringsepidemie; NRC (2020) ‘”Iedereen mocht meebouwen aan de CoronaMelder”;
‘Corona-app Dankzij open source werken, kwam de overheid samen met vrijwilligers tot
CoronaMelder’, 30 juli 2020, https://www.nrc.nl/nieuws/2020/07/29/iedereen-mocht-
meebouwen-aan-de-coronamelder-a4007348 [geraadpleegd 25 mei 2022]; Adviescollege
ICT-toetsing (2022) Evaluatie ontwikkelproces Coronamelder, Den Haag.
20
   Zie o.a. Tweede Kamer 2019-2020, Kamerstuk 25295, nr. 289; Raad voor
Volksgezondheid & Samenleving (2020) (Samen)leven is meer dan overleven. Breder
kijken en kiezen in tijden van corona, Den Haag; Covid-19 Overleg Planbureaus (2020)
Aandachtspunten voor een herstelbeleid, Briefadvies, Den Haag; Wilma Kieskam (2020)
‘Andere experts naast het OMT zijn voor het kabinet nog niet zo makkelijk te vinden’,
Trouw, 1 mei 2020, https://www.trouw.nl/binnenland/andere-experts-naast-het-omt-zijn-
voor-het-kabinet-nog-niet-zo-makkelijk-te-vinden~b3330617/ [geraadpleegd op 25 mei
2022].
21
   Denktank Corona (2021) zie eindnoot 3.
22
   https://www.c19redteam.nl/ [geraadpleegd op 25 mei 2022].
23
   https://www.herstel-nl.nl/ [geraadpleegd op 25 mei 2022].
24
   Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022) zie eindnoot 7; Josette Daemen (2021) zie
eindnoot 9; Lien van der Leij en Maarten van Poll (2021) ‘Corona blijft, hoe voorkomen
we nieuwe lockdowns?’, Financieele Dagblad, 12 december 2021,
https://fd.nl/politiek/1422311/corona-blijft-nu-moet-het-echte-debat-komen-
ppc2caZw6nE0 [geraadpleegd 25 mei 2022] ; https://www.scienceguide.nl/2020/05/er-
werd-te-lange-tijd-blind-gevaren-op-de-adviezen-van-het-omt/ [geraadpleegd 25 mei
2022]; Oud-politicus Jan Terlouw (D66) schrijft in een ingezonden brief: ‘De kritiek op de
adviezen groeit, vooral omdat er zo weinig bekend wordt gemaakt over de grondslagen,
de feitelijkheden, de onderzoeken waarop de adviezen berusten’, NRC, 28 april 2020,
geciteerd in: Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022) zie eindnoot 7.
25
   Onderzoeksraad voor Veiligheid (2022) zie eindnoot 7; Denktank Corona (2021) zie
eindnoot 3; Jop de Vrieze (2020) ‘Onderzoek is de hand aan de kraan’, De Groene, 15
april 2020, https://www.groene.nl/artikel/onderzoek-is-de-hand-aan-de-kraan
[geraadpleegd op 25 mei 2022].
26
   Minister van VWS en minister van SZW (2022) Brief aan de Tweede Kamer over de
lange termijn aanpak COVID-19, 1 april 2022, Kamerstuk 25295-1834; Minister van VWS,
minister van EZK en minister van SZW (2022) Brief aan de Tweede Kamer over nadere
uitwerking lange termijn aanpak COVID-19, 13 juni 2022, Kamerstuk
25295-1883.
27
   Gebaseerd op Fieldlab Evenementen (2021) Fieldlab Evenementen Perspresentatie,
27 mei 2021; Staatssecretaris van EZK en Minister van OCW (2021)
Onderzoeksprogramma Fieldlab evenementen; de Vrieze, A. (2021) Opschaling fieldlabs
stuit op steeds grotere weerstand. Beschikbaar op:
https://3voor12.vpro.nl/artikelen/overzicht/2021/april/Opschaling-fieldlabs-stuit-op-steeds-
grotere-weerstand.html [geraadpleegd 20 december 2021]; Fieldlab Evenementen (2022)
Zelfevaluatie en beantwoording kamervragen, 25 januari 2022.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>28
   Gebaseerd op OECD (2021) zie eindnoot 15; Bertello et al. (2022) ‘Open innovation in
the face of the COVID-19 grand challenge: insights from the pan-European hackathon
‘EUvsVirus’’ R&D Management, Vol. 52, Issue 2, pp. 178-192; Mair et al. (2021) Open
Social Innovation: Gemeinsam Lernen aus #WirvsVirus, Learning Report.
29
   OECD (2021) zie eindnoot 15.
30
   De Moor, M. (2020) ‘De prosociale burger als copiloot’, Publiek denken; SCP en RVS
(2022); Sauermann et al. (2020) zie eindnoot 14.
31
   Mair, J. en T. Gegenhuber (2021) ‘Open Social Innovation’, Standford Social
Innovation Review Fall 2021; Mair et al. (2022) UpdateDeutschland: OPEN SOCIAL
INNOVATION Learning Report.
32
   OECD (2020) Innovative Citizen Participation and New Democratic Institutions:
Catching the Deliberative Wave, OECD Publishing, Paris; Eva Rovers (2022) Nu is het
aan ons, De Correspondent; Adviescommissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid
(2021) Betrokken bij klimaat. Burgerfora aanbevolen.
33
   CLICKNL (2020) Sleutelmethodologieën (KEM’s) voor missiegedreven innovatie.
Onderzoeksagenda, onderdeel van de KIA Sleuteltechnologieën 2020-2023; de Silva, M.,
et al. (2022).
34
   AWTI (2020) zie eindnoot 4; Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(2022) Hoofdlijnenbrief cultuur 2022: Herstel, vernieuwing en groei, 23 mei 2022,
Kamerstuk 32820-467.
35
   NOS Nieuws (2022) ‘Ook samenleving zelf moet zich voorbereiden op nieuwe
coronagolf, zegt Kuipers’ , 16 mei 2022, beschikbaar op https://nos.nl/artikel/2429077-
ook-samenleving-zelf-moet-zich-voorbereiden-op-nieuwe-coronagolf-zegt-kuipers
[geraadpleegd 25 mei 2022]; Minister van VWS en minister van SZW (2022) Brief aan de
Tweede Kamer over de lange termijn aanpak COVID-19, 1 april 2022, Kamerstuk 25295-
1834; Minister van VWS, minister van EZK en minister van SZW (2022) Brief aan de
Tweede Kamer over nadere uitwerking lange termijn aanpak COVID-19, 13 juni 2022,
Kamerstuk 25295-1883.
Samen grip krijgen op wicked problems                                                   20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) brengt gevraagd en
ongevraagd advies uit aan regering en parlement. Zijn onafhankelijke adviezen zijn
strategisch van aard en gaan over de hoofdlijnen van wetenschaps-, technologie- en
innovatiebeleid. De leden van de AWTI zijn afkomstig uit kennisinstellingen en het
bedrijfsleven. De AWTI doet zijn werk vanuit de overtuiging dat het belang van kennis,
wetenschap en innovatie voor economie en samenleving groot is en in de toekomst
nog verder zal toenemen.
De raad:
dr. E.E.W. (Eppo) Bruins (voorzitter)
dr. ir. S. (Sjoukje) Heimovaara (vice-voorzitter)
dr. ir. J.P.H. (Jos) Benschop
prof. dr. R. (Roshan) Cools
prof. dr. ir. K. (Koenraad) Debackere
prof. dr. ir. T.H.J.J. (Tim) van der Hagen
prof. dr. E.H.M. (Ellen) Moors
C. (Chokri) Mousaoui
dr. h.c. M. (Marleen) Stikker
P.W.J. (Patrick) Essers (secretaris)
Het secretariaat is gevestigd te:
Prins Willem-Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
t. 070 3110920
e. secretariaat@awti.nl
w. www.awti.nl
ISBN: 978-90-77005-91-0
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>