<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>                          2014
Ontwikkelingen en
trends in het culturele
leven in Nederland
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Falstaff Nationale Opera & Ballet
         De taak van de raad      3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gouden Eeuw Rijksmuseum Amsterdam</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Madame Rosa Het Nationale Toneel</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                           Inhoud
                      1.   Inleiding                      7
                      2.   Over cultuur en samenleving   13
                      3.   Over kunstenaars              25
                      4.   Over het publiek              33
                      5.   Tot slot                      41
                           Noten                         51
                           Literatuur                    55
De taak van de raad
                           Colofon                       61   Inhoud
7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>   1.   Inleiding
De culturele sector heeft de afgelopen jaren zijn kracht laten
zien. Ondanks de economische crisis en flinke bezuinigingen
staat de culturele sector nog fier overeind. Bijna de helft van
de Nederlandse bevolking besteedt actief een deel van de vrije
tijd als amateur of vrijwilliger aan kunstzinnige en erfgoed-
activiteiten. [1] Nederland scoort boven het Europese gemid-
delde als het gaat om bezoek aan podiumkunsten en musea. [2]
    We hebben internationaal vermaarde orkesten en
beroemde musea; architecten, beeldend kunstenaars en thea-
terregisseurs maken over de grens furore; de Nederlandse
vormgeving is goed vertegenwoordigd in de wereld.
    Het aanbod van kunst is nog steeds groot, divers en toe-
                                                                  Inleiding
gankelijk. Makers vinden nieuwe wegen, instellingen werken
efficiënter. Er is sprake van een grote mate van zelfredzaam-
heid en veerkracht, de dynamiek in de sector is groot.
Maar dat is geen garantie voor de toekomst. De overheden
geven gezamenlijk vanaf 2014 naar verwachting een half
miljard euro minder uit aan kunst en cultuur dan in 2011. [3]
Deze financiële hap uit de sector wordt zeker nog niet
gecompenseerd door inkomsten uit andere bronnen.
   Er zijn instellingen gesloten, producties gestaakt, ont-
slagen gevallen. [4] Nieuwe bezuinigingen op gemeentelijk
niveau dreigen. Ook de commerciële cultuursector staat voor
grote uitdagingen. Spelregels en verhoudingen veranderen,
technologieën verdringen oude gewoontes, kunstenaars en           7
publiek benaderen elkaar op nieuwe manieren.
De overheden blijven niettemin een belangrijke rol spelen in
de culturele sector. Toekomstig cultuurbeleid zal dan ook
de veerkracht en dynamiek van de sector blijven beïnvloeden.
Beleidskeuzes hangen vanzelfsprekend af van politieke visies
en voorkeuren. Maar zij worden ook bepaald door verande-
ringen die er in cultuurbeleving en – productie plaatsvinden.
Deze cultuurverkenning gaat over die veranderingen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Eerst debat, dan beleid
  Deze publicatie van de Raad voor Cultuur is geen advies,
  maar een verkenning. De raad schetst een beeld van
  cultureel Nederland. Belangrijke trends en ontwikkelin-
  gen in cultuurbeleving en -productie passeren de revue. [5]
      De cultuurverkenning is de opmaat voor de Agenda
  Cultuurbeleid die de raad in het voorjaar van 2015
  publiceert en waarin hij de regering adviseert over de
  hoofdlijnen van het cultuurbeleid voor de periode
  2017 – 2020. De raad wil met deze publicatie nu alvast
  aangeven welke aandachtspunten hij ziet voor beleid
  en bestuur, maar verbindt daaraan nog geen voorstellen.
      De raad ziet graag eerst een goed debat en wil dat
  voeden met deze cultuurverkenning.
                                                                 Inleiding
   De raad kijkt zowel naar het gesubsidieerde als het
   profijt-gerichte of commerciële cultuurveld. [6] Maar hij
   heeft niet de pretentie alle ontwikkelingen te beschrijven;
   hij beperkt zich tot trends die hij relevant vindt. Dat be-
   tekent vast en zeker dat er ook trends zijn die niet worden
   besproken, of uiteindelijk anders lopen. Zo gaat dat met
   trends verkennen en de toekomst voorspellen.
       De raad hoopt er een sprankelend en relevant debat
   over de richting van het cultuurbeleid mee te ontlokken,
   in de aanloop naar zijn advisering over het bestel en ruim
   voordat er in 2015 en 2016 nieuwe besluiten vallen over
   de verdeling van subsidies.
                                                                 8
Verantwoording
  Cultuurbeleid krijgt een steeds betere empirische basis.
  De onderzoeken die bijvoorbeeld het Sociaal en Cultureel
  Planbureau (SCP) uitvoert naar culturele belangstelling
  en deelname, de publicatiereeks Cultuur in Beeld van het
  ministerie van OCW en De Cultuurindex van de Boek-
  manstichting/SCP brengen feiten en cijfers in kaart over
  de culturele sector.
     De raad heeft gebruikgemaakt van deze gegevens en
  geeft er met deze publicatie een duiding aan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Aan deze verkenning hebben velen die aan de raad ver-
bonden zijn meegewerkt. Commissieleden en adviseurs
van de raad hebben aangegeven wat zij belangrijke ont-
wikkelingen binnen de verschillende cultuurdisciplines
vinden. Hun inbreng is gebruikt om tot trends te komen
die de raad als relevant beoordeelt voor het gehele
culturele veld. [7]
De publicatie is als volgt opgezet. Hoofdstuk 2 gaat in op
de veranderende relatie tussen cultuur en samenleving.
Hoofdstuk 3 beschrijft trends en ontwikkelingen aan de
aanbodzijde: bij makers, kunstenaars en culturele instel-
lingen. Hoofdstuk 4 gaat in op de vraagzijde van cultuur:
trends en ontwikkelingen bij het publiek. De verkenning
                                                             Inleiding
wordt afgesloten met een samenvattende slotbeschouwing.
                                                             9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>‘Spawn’, Jonas Vorwerk Dutch Electronic Art Festival
                       De taak van de raad           10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>   2.   Over cultuur en samenleving
De wereld is in beweging. Globalisering, individualisering,
veranderende internationale verhoudingen, informatisering,
verstedelijking, vergrijzing, migratie en economische crisis:
er wordt een deuk geslagen in ons vooruitgangsdenken,
mensen ervaren onzekerheid en er is wantrouwen tegen grote
instituties.
    De grote maatschappelijke trends van deze tijd trekken
ook hun sporen in de culturele wereld. Kunstenaars en
cultuurinstellingen hebben ermee te maken, anticiperen en
reflecteren erop. Als er in de wereld veel gebeurt, gebeurt
er veel in de kunsten. Dat is niet altijd manifest. Maar zicht-
baar zijn wel de opkomst van nieuwe kunstvormen, andere
                                                                  Over cultuur en samenleving
patronen in cultuurbezoek en vrijetijdsbesteding, nieuwe
organisatievormen en onderstromen. Welke trends ziet de
raad op het raakvlak van cultuur en maatschappij?
Kunsten gaan nieuwe verbindingen aan
  De afgelopen jaren hebben kunst en cultuur in de publieke
  opinie aan waardering ingeboet. In de cultuurwereld
  staat autoriteit onder druk; de expert wordt al snel voor
  ‘elitair’ versleten. De toon van het politieke debat is een
  tijd lang negatief geweest en de loyaliteit van het publiek
  aan vaste keuzes in vrijetijdsbesteding is afgenomen.
      Ook de sector zelf is debet aan dit geslonken draag-
  vlak. Met een wat introverte houding en weinig oog
  voor de veranderende maatschappij wist de sector weinig         13
  ‘aandeelhouderschap’ bij de Nederlandse bevolking te
  creëren. [8] Maar deze houding maakt steeds meer plaats
  voor een blik naar buiten.
      Het is een tijd van nieuwe verbindingen. Kunstenaars
  en culturele instellingen zoeken andere partners op en
  doen dat ook op andere manieren dan voorheen. De hui-
  dige generatie kunstenaars en hun publiek laten zich niet
  meer leiden door ‘instituties’ of ‘experts’, maar zoeken
  hun eigen weg – vooral geleid door vrienden en communi-
  ties, al dan niet via sociale media.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>   Het publiek ervaart kunst en cultuur niet alleen meer
   in musea, schouwburgen of concertzalen, maar ook op
   festivals, op straat of gewoon thuis achter de tablet
   of computer.
   Kunstenaars zijn op nieuwe manieren betrokken bij de
   vormgeving en inrichting van de publieke ruimte, in
   de zorg en het onderwijs. Zij combineren in hun beroeps-
   praktijk artistieke activiteiten met afgeleide werkzaam-
   heden en opdrachten. [9] Dat is deels economisch gedreven
   – er moet immers brood op de plank komen – maar
   in het algemeen straalt het maatschappelijk engagement
   steeds vaker af van het werk van een nieuwe generatie
   kunstenaars.
                                                               Over cultuur en samenleving
   Ook kunst en wetenschap gaan interessante (hernieuwde)
   verbindingen aan. Kunstenaars en wetenschappers
   hebben elkaar door de eeuwen heen geïnspireerd en waren
   voorheen meer met elkaar verbonden. Op verscheidene
   universiteiten en kunstacademies ontstaan nu opnieuw
   initiatieven voor samenwerking tussen kunst en weten-
   schap. De oprichting van de Akademie van Kunsten bij de
   Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen
   (KNAW) is daar een mooi voorbeeld van. Inmiddels kan
   men een master Artistic Research behalen en ook promo-
   veren in deze nieuwe discipline.
       De waarneming van de kunstenaar, het vermogen om
   de menselijke ervaring vorm te geven en het belang van      14
   de esthetische ervaring in het menselijk bestaan is com-
   plementair aan de invalshoek van de wetenschapper.
Digitalisering is een ‘game changer’
  De samenleving is gedigitaliseerd en de gevolgen ervan
  strekken zich ook uit tot in de haarvaten van de culturele
  sector. Digitalisering heeft invloed op het maakproces
  dat goedkoper, eenvoudiger, individueler is; op de distri-
  butie, die eenvoudiger, flexibeler en via vele kanalen
  mogelijk is; op de toegang tot artistieke producten zoals
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>muziek, film en boeken, die belangrijker wordt dan het
bezit ervan; op beheer, opslag en ontsluiting van erfgoed.
De voordelen van digitalisering zijn vaak groot, maar zij
werpen ook nieuwe vragen en problemen op. Zo is bij-
voorbeeld door versnippering en ongelijkheid in digitale
zoeksystemen de duurzaamheid en ontsluiting van digi-
tale erfgoedcollecties nog niet gegarandeerd.
Dankzij de digitalisering dringen de kunsten sterker dan
ooit door tot de samenleving. Niet eerder was het cultu-
rele aanbod zo breed en uitbundig, van mondiaal tot lokaal
niveau; nooit waren de mogelijkheden tot consumptie
van en actieve participatie aan uiteenlopende kunstvormen
 zo groot en divers. Via Google kunnen we virtueel en
                                                                Over cultuur en samenleving
meestal gratis door musea wandelen, via YouTube of live
streams concerten van Lady Gaga, the National Theatre
of het Concertgebouworkest ‘bijwonen’.
    De kunsten hebben hun betekenis onder invloed van
digitalisering niet verloren, maar tonen deze met andere
middelen en via vele media. Onder invloed van deze
mediarevolutie verandert ons denken over authenticiteit.
De impact van deze ontwikkelingen kan moeilijk worden
overschat.
Tegelijkertijd zien makers, producenten en distributeurs
zich onder invloed van digitalisering genoodzaakt tot een
vaak moeizame zoektocht naar nieuwe verdienmodellen.
Vooral in de muziek, letteren en film is deze ontwikkeling      15
acuut en nijpend nu auteursrecht en juridische bescher-
ming van eigendomsrechten steeds moeilijker te hand-
haven zijn. Ook de situatie in de journalistiek illustreert
deze ontwikkeling. Er zijn interessante digitale initiatieven
die het licht zien, zoals nieuwe betaalmodellen voor kwa-
liteitsjournalistiek (De Correspondent, Blendle).
    Maar ondanks de lagere kostprijs van het digitale
product (althans qua technische verspreidingsvorm) maakt
ons kleine taalgebied het niet eenvoudig om zo dezelfde
inkomsten te verwerven als met papieren kranten en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>   tijdschriften. Regionale kranten verdwijnen, lokale –
   publieke en commerciële – media komen nauwelijks van
   de grond.
Het belang van steden neemt toe
  De stad is de plek waar een steeds groter deel van de
  bevolking woont en waar werk, school, ontspanning
  en studie zich afspelen. [10] Het culturele kapitaal is een
  belangrijke factor voor een welvarende, aantrekkelijke
  stad. De bebouwde en ruimtelijke omgeving – en daar-
  mee de rol van architecten en ontwerpers – heeft grote
  invloed op het welzijn van zijn inwoners. Culturele voor-
  zieningen bepalen in belangrijke mate de identiteit en
  eigenheid van de stad. [11]
                                                                   Over cultuur en samenleving
     Het profiel van een stad kan er sterk door variëren:
  de Randstadmetropool heeft een ander cultureel leven dan
  een stad als Groningen of de steden in Noord-Brabant.
  De raad verwacht dat deze profilering zich verder doorzet.
  De wijze waarop is afhankelijk van de samenstelling van
  de bevolking, identiteit en ambities van de gemeenten.
   De raad ziet culturele instellingen op dit stedelijk belang
   inspelen. Zij zoeken verbinding met lokaal publiek door
   producties of tentoonstellingen te maken die refereren aan
   verhalen uit de stad en zijn omgeving. De samenwerking
   tussen culturele instellingen in stedelijke knooppunten
   wordt steeds fijnmaziger. Er ontstaan meer en soms ook
   onconventionele samenwerkingsverbanden; niet alleen             16
   binnen de productie- en afnamekolom (verticaal) maar
   vooral tussen podia, musea en gezelschappen onderling
   (horizontaal). Het delen van apparatuur en diensten
   tussen instellingen die bij elkaar in de buurt liggen, is nog
   beperkt. De raad verwacht dat dit in de nabije toekomst
   zal toenemen.
   Podia en musea versterken hun positie in de stad door
   zich meer als culturele spil te profileren. Er komt meer
   aandacht voor een prettig verblijf in en rond het gebouw.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>   In het oog springend zijn de verbouwingen die musea in
   de laatste jaren hebben ondergaan en de nieuwbouw van
   culturele voorzieningen die ook de komende tijd weer op
   de rol staat. Steden kiezen ervoor cultuurgebouwen veel-
   zijdiger, opvallender en toegankelijker vorm te geven. [12]
   In toenemende mate worden voorzieningen, zoals theater,
   bibliotheek, horeca en gemeentelijke diensten samen-
   gebracht.
Meer internationale oriëntatie
  De stedelijke worteling gaat gepaard met een sterkere
  internationale oriëntatie van kunstenaars en culturele
  instellingen. De stad is de thuisbasis, de wereld het
  speelveld. Niet alleen internationale blikvangers zoals
                                                                 Over cultuur en samenleving
  het Concertgebouworkest, Nederland Danstheater of het
  Rijksmuseum, maar ook individuele kunstenaars en
  kleinere instellingen zoeken via beurzen, biënnales, festi-
  vals, samenwerkingsverbanden of digitale media een
  internationaal podium. [13]
     Met name popmuziek, dance, games en televisie-
  producties weten wereldwijd een groot publiek te bereiken.
  Het kunstvakonderwijs trekt talent uit de hele wereld;
  daarnaast krijgt internationale oriëntatie steeds meer een
  plek binnen de opleidingen.
   Gewenst of niet, veel van de kunstproductie zal interna-
   tionaal plaatsvinden en zich steeds minder van grenzen
   aantrekken. De concurrentie, bijvoorbeeld bij film en         17
   muziek, wordt steeds breder, onverwachter en komt vaker
   uit het buitenland. Nieuwe spelers zijn vaak groot en
   kapitaalkrachtig en hebben de aantrekkelijkheid van de
   exotische nieuwkomer. Ze hoeven bovendien hun con-
   tent niet alleen voor de kleine, Nederlandstalige markt te
   maken. Het eigendom van een groot deel van de Neder-
   landse media is bijvoorbeeld in buitenlandse handen
   geraakt (zowel productie als distributie). Die internatio-
   nale kunst- en mediaproductie beïnvloedt de Nederlandse
   culturele identiteit; dat zal alleen maar verder toenemen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Regelgeving neemt toe, nieuwe geldstromen komen
moeizaam van de grond
  Cultuurbeleid kent een tamelijk gestructureerde beleids-
  cyclus, zowel bij het Rijk, de publieke fondsen als bij veel
  gemeenten. Deze subsidie- en beoordelingssystematiek
  is het laatste decennium meer gesystematiseerd en gefor-
  maliseerd. Subsidieregelingen worden steeds specifieker,
  vaak met duidelijk omschreven categorieën, subsidie-
  bedragen en harde prestatie-eisen. De behoefte aan con-
  troleerbare beslissingen en kwantitatieve indicatoren lijkt
  toe te nemen. Cultuurbeleid wordt steeds meer gedreven
  door economische rationaliteit en minder door cultuur-
  politieke uitgangspunten.
                                                                   Over cultuur en samenleving
   Deze beweging staat in contrast met de steeds informelere
   wijze waarop het cultuurveld zich organiseert. In hiërar-
   chieluwe netwerken gaan instellingen en kunstenaars
   horizontale verbindingen aan, over de grenzen van disci-
   plines heen. Dit is een trend die juist vraagt om flexibelere
   regelingen, om beleidsinstrumenten die meer ruimte
   geven voor een eigen profiel van instellingen. Als er veel
   beweegt, zitten regels en gestandaardiseerde meetinstru-
   menten immers nogal eens in de weg.
   In verscheidene gemeenten ziet de raad overheden inspe-
   len op deze dynamiek en hun beleidsinstrumentarium
   verbreden. Zij faciliteren bijvoorbeeld kunstenaarsinitia-
   tieven en investeren in cultuureducatie; door hergebruik        18
   van leegstaand vastgoed of cultureel erfgoed creëren zij
   broedplaatsen voor culturele en creatieve initiatieven.
       En naast het subsidie-instrument grijpen zij ook naar
   andere financiële stimuleringsmaatregelen om cultureel
   ondernemerschap te bevorderen. Met oog voor de verhalen
   en geschiedenis van hun stad weten zulke gemeenten een
   sterk cultureel en daarmee ook aantrekkelijk economisch
   profiel op te bouwen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>   De publieke middelen die beschikbaar zijn voor de kun-
   sten en het cultureel erfgoed zijn teruggelopen. De hoop
   was dat dit zou worden gecompenseerd door meer private
   middelen. Maar ondanks grote inspanningen is dit niet
   gelukt. De trend is (ook internationaal) dat sponsoring van
   kunst en cultuur afneemt en dat de samenwerking tussen
   bedrijfsleven en kunstinstellingen bovendien complexer
   wordt. De particuliere giften nemen af, maar mecenaat en
   crowdfunding lijken wel iets te groeien. Algemeen is het
   beeld over private financiering allerminst positief.
      De (nasleep van de) economische crisis, de toon van
   het politieke debat in de afgelopen jaren en de terug-
   tredende overheid trekken potentiële sponsoren en parti-
   culieren bepaald niet naar de cultuursector. Stimulerings-
                                                                 Over cultuur en samenleving
   maatregelen als de Geefwet hebben dit nog niet kunnen
   compenseren.
Kennis en vakmanschap in erfgoedsector onder druk
  In de erfgoedsector is (veelal specialistische, vakmatige)
  kennis over behoud en beheer van collecties (in musea en
  archieven), monumenten en archeologische vondsten
  van wezenlijk belang. De raad ziet deze kennis en vakman-
  schap verdwijnen. Door vergrijzing, in combinatie met
  een afnemende instroom, stokt de overdracht van kennis.
  De lacune die hier ontstaat, wordt niet gecompenseerd
  door de toegenomen inzet van vrijwilligers, omdat zij niet
  kunnen terugvallen op de kennis van professionals.
                                                                 19
   Het dreigende verlies van elementaire kennis en vakman-
   schap in deze sector roept vragen op over de verantwoor-
   delijkheid van de overheid voor het in stand houden ervan.
   Nijpend wordt bijvoorbeeld de situatie op het gebied van
   monumentenzorg, waar onder meer door decentralisatie
   taken worden overgeheveld naar plekken waar specialis-
   tische kennis ontbreekt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>De raad ziet hier en daar stappen om het tij te keren.
Zo krijgen in Overijssel restauratieambachten een nieuwe
impuls. [14] En het Fonds voor Cultuurparticipatie heeft
een regeling in het leven geroepen die is gericht op behoud
en overdracht van ambachten. Het zijn goede initiatieven,
maar zij bieden nog geen structurele oplossing voor
het probleem.
                                                              Over cultuur en samenleving
                                                              20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>‘Um die Ecke’, Selfcontrolfreak Urban Spree Gallery, Berlijn
                                De taak van de raad          22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>   3.   Over kunstenaars
De culturele sector wordt steeds meer gedomineerd door
een beperkt aantal iconische instituten enerzijds en een groot
aantal individuele kunstenaars, kleine bedrijfjes, tijdelijke
voorzieningen en initiatieven anderzijds. Cultuurproductie
verandert onder invloed van digitale technieken, globalisering
en veranderende verhoudingen tussen makers en publiek.
Welke trends ziet de raad?
Kunstenaar vaker als zelfstandige aan de slag,
dwars door disciplines heen
  Werkenden in de culturele en creatieve sector kiezen –
  al dan niet gedwongen – vaker voor een bestaan als free-
                                                                 Over kunstenaars
  lancer met een gemengde beroepspraktijk. In de beeldende
  kunst, film en letteren was dat al langer gebruikelijk,
  nu volgen ook de podiumkunsten en de erfgoedsector. [15]
  Kunstenaars laten zich in een tegenzittend economisch
  klimaat niet uit het veld slaan, maar gaan als zelfstandige
  aan de slag.
      Met name de jongere kunstenaars hebben geleerd om
  beter te reflecteren op en communiceren over hun sig-
  natuur en zijn vaardig in het uitoefenen van een creatief
  beroep in de huidige markt en maatschappij. [16] Op zich
  komt deze ontwikkeling de maatschappelijke verankering
  van kunstenaars ten goede, maar het kan ook de talentont-
  wikkeling remmen. Bovenal is er voor menig kunstenaar
  ook sprake van verborgen werkeloosheid en armoedige            25
  arbeidsomstandigheden. Meer dan de helft van de acteurs
  verdient minder dan € 12.000 per jaar. [17] Het aantal
  stagiairs in de institutionele kunstbedrijven neemt toe,
  ook nadat de studie eigenlijk al is afgerond.
   Al dan niet economisch gedwongen zoekt de kunstenaar
   steeds meer zijn eigen weg in het culturele landschap.
   Minder vast verbonden aan instellingen en organisaties
   komen projecten en opdrachten in andere disciplines
   sneller in beeld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>   De aandacht voor de creatieve industrie draagt daaraan
   bij, net als technologische ontwikkelingen: het gebruik
   van digitale technieken maakt cross-overs beter mogelijk.
   De grenzen tussen disciplines vervagen. Op nieuwe
   locaties wordt kunst gemaakt en gepresenteerd, op diverse
   festivals en evenementen werken makers uit verschillende
   kunstdisciplines met elkaar samen.
       Maar veel kunstenaars blijken zich opvallend genoeg
   wel schatplichtig te voelen aan de canonieke hoofdstromen
   die in de diverse kunsten bestaan. In de podiumkunsten
   bijvoorbeeld blijven Shakespeare, Tsjechov, Beethoven,
   Wagner, Balanchine of Van Manen te zien of te horen.
   De vernieuwingen vinden dikwijls plaats door leentjebuur
   te spelen bij andere canons, zoals bijvoorbeeld in de lite-
                                                                 Over kunstenaars
   ratuur of de film. Onder invloed van nieuwe media, zowel
   analoog als digitaal, is er wel een nieuwe beeldtaal met
   een levendige kunstpraktijk ontstaan (de ‘e-cultuur’).
Cultuurparticipatie: de ontwikkeling van
de ‘publieke amateur’
   Afhankelijk van hoe men rekent, houdt een kwart tot
   de helft van de Nederlanders zich in de vrije tijd bezig
   met allerlei vormen van actieve cultuurparticipatie. [18]
   De ‘publieke’ amateurs en vrijwilligers spelen een steeds
   belangrijkere rol in het culturele veld. Kinderen volgen
   muziek- of danslessen, hun ouders bezoeken de archeolo-
   gische opgravingen in de buurt of werken mee aan de
   herontwikkeling van hun woonwijk, hun grootouders             26
   schrijven memoires of doen stamboomonderzoek.
       De rollen van maker, professional, expert en publiek
   vermengen zich. Iedereen kan zijn talent laten zien en
   zich laten ontdekken op internetplatforms of sociale me-
   dia. Muzikanten maken hun eigen YouTube-filmpjes, die
   zich soms via miljoenen downloads over de hele wereld
   verspreiden. Het gemak waarmee creaties in het digitale
   domein worden gekopieerd en verspreid, maakt dat de
   bescherming van het auteurschap moeilijk te handhaven
   is. Sterker nog, co-creatie is gemeengoed.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>   Er is geen exclusiviteit, maar een impliciete uitnodiging
   om voort te bouwen op elkaars creaties.
   Cijfers geven niettemin aan dat het aantal amateurkunst-
   beoefenaren de laatste jaren terugloopt. [19] Hoe dat komt,
   weten we nog niet precies; het verminderde aanbod via
   kunstencentra speelt daarin mogelijk een rol.
       Maar waarschijnlijk komt het ook doordat er andere –
   nog niet goed gemeten – vormen van cultuurparticipatie
   zijn: via internet en sociale media, via ‘pop-up’ initia-
   tieven of lossere verbanden en kleinschalige circuits die
   zich nog aan het oog onttrekken. Nu bezuinigingen op
   gemeentelijk niveau (kunstencentra) hun beslag krijgen,
   wordt met grote creativiteit het aanbod van cursussen
                                                                    Over kunstenaars
   en mogelijkheden voor actieve cultuurparticipatie in de
   lucht gehouden. Maar de toegang tot en de continuïteit
   en kwaliteit van basisvoorzieningen staan onder druk. [20]
   Het aantal vrijwilligers dat bijvoorbeeld actief is bij musea,
   podiumkunsten en amateurkunst is gegroeid, maar wel
   vergrijsd. Het werven en binden van jonge vrijwilligers
   blijkt lastig. De ‘nieuwe vrijwilliger’ kiest minder voor
   een vaste relatie en prefereert tijdelijke projecten.
Talentontwikkeling steeds meer buiten
de gebaande paden
   In 2012 vreesde de raad een afbraak van talentontwikke-
   ling gericht op de beroepspraktijk: productiehuizen vielen       27
   uit de rijksgefinancierde culturele basisinfrastructuur
   (BIS), postacademische instellingen voor beeldende kunst
   moesten zich gaan opmaken voor een toekomst zonder
   overheidsfinanciering en het kleine en middensegment –
   de kraamkamer van talent – werd geraakt door de
   bezuinigingen. [21] De zorg was dat de basis onder de top
   werd weggeslagen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Gelukkig zijn er op vele plekken initiatieven genomen.
Het Fonds Podiumkunsten en het Mondriaanfonds
hebben regelingen voor nieuwe makers; het kunstvakon-
derwijs voert een sectorplan uit waarin meer ruimte komt
voor masteropleidingen. In diverse steden slaan podia,
gezelschappen en productiehuizen de handen ineen om
programma’s voor talentontwikkeling vorm te geven,
zoals het Nederlands Danstheater en Korzo of het recente
gezamenlijke initiatief tot een vooropleiding in Amster-
dam. [22] Festivals zoals DEAF, Oerol, Fringe en Over
‘t IJ geven nieuwe makers een podium.
    En misschien wel het meest in het oog springend:
talent neemt zelf het heft in handen. Deels als gevolg van
bezuinigingen, maar ook vanwege de do it yourself men-
                                                               Over kunstenaars
taliteit van nu: talenten initiëren zelf projecten buiten de
bestaande infrastructuur of er dwars doorheen. Dat zijn
bemoedigende ontwikkelingen.
Wel ziet de raad dat de verantwoordelijkheid voor talent-
ontwikkeling zich meer dan voorheen verspreidt over een
veelheid van spelers. Landelijke en gemeentelijke over-
heden, publieke fondsen, particuliere fondsen, musea en
gezelschappen in de basisinfrastructuur, kunstvakonder-
wijs, kunstencentra, particulieren – zij spelen allemaal een
rol bij talentontwikkeling. En daarmee ligt versnippering
op de loer: een heldere taakverdeling en zicht op eventuele
lacunes of zwakke plekken ontbreken.
                                                               28
Daar ligt volgens de raad dan ook de keerzijde van deze
trend: het gebrek aan een duurzaam karakter. Bij al die
informele en kleinschalige initiatieven krijgen langere
begeleidingstrajecten minder kans, terwijl die juist nodig
zijn om talenten na een experimenteerfase een periode
van verdere ontwikkeling te gunnen.
    Voor de bloei van toptalent is focus nodig en profes-
sionele begeleiding: werkplekken met voldoende massa,
coaching en faciliteiten. Goed gekozen zijn dergelijke
plekken en trajecten ankers in het bestel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>De raad constateert in dat verband dat er vooral aandacht
uitgaat naar nieuw talent, terwijl de ontwikkeling van
midcareer talent stagneert en er ook weinig regelingen zijn
voor de oudere kunstenaar. Talentontwikkeling lijkt zich
in het huidige denken steeds meer te beperken tot jong en
nieuw. Maar zowat het hele werkzame leven van een kun-
stenaar kan beschouwd worden als een traject van talent-
ontwikkeling.
    Met name bij de beeldende kunst en theater/dans is er
sprake van een snelle opeenvolging van nieuwe voorstel-
lingen en tentoonstellingen. Er is nadruk op experiment,
avant garde, met een snelle wisseling van kunstenaars en
producties als gevolg. Kunstcriticus en architect Sam
Jacob heeft het over een Vomitorium, een bestel dat de kunst
                                                               Over kunstenaars
al weer uitspuugt voordat zij verteerd is. [23] De hoge
omloopsnelheid – het idee dat er iedere keer wat vernieu-
wends gemaakt moet worden, dat er weer een blikje jong
talent opengetrokken moet worden – werkt een vluchtige
productie en consumptie in de hand. Een vluchtigheid
die de kunst van zijn kracht kan ontdoen.
                                                               29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>‘Laya Papaya Public Bath’,Jasper Griepink TENT
                                          De taak van de raad 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>   4.   Over het publiek
Cultuur komt tot haar recht in het contact met het publiek.
Dat kan een esthetische beleving zijn, ontroering veroorzaken
of tot denken aanzetten. Maar het publiek is een optelsom
van veel verschillende groepen met eigen, zelfstandige ken-
merken, veranderende samenstelling, voorkeuren en gedrag.
De uitdaging voor makers, instellingen en overheid is tijdig
te zien wat er verandert, waarom en vooral: hoe daarop in te
spelen.
De belevenismaatschappij
  Het verlangen naar onderdompeling, naar intense
  ervaringen, naar ‘sfeer’ en reuring neemt toe. De locatie-
                                                                    Over het publiek
  musical ‘Soldaat van Oranje’ is een ongekend succes.
  André Rieu speelt avonden achtereen voor een vol Vrijthof
  in Maastricht. Bij musea stijgt het bezoek aan bijzondere,
  spectaculaire tentoonstellingen en (her)openingen;
  de Museumn8 is populair. Een museumdirecteur noemde
  museumbezoek zelfs ‘het nieuwe funshoppen’. Bij de podi-
  umkunsten, mediakunsten film stijgt het bezoek aan festivals.
  Van blockbusters als Lowlands, Oerol of de Parade tot
  de meer intieme festivals als de Nederlandse dansdagen,
  IDFA, het Zeeland Nazomerfestival of het Utrechtse
  Festival Oude Muziek. Ook mediaproducties spelen in
  op deze ‘ervaringshonger’. [24] Programma’s als ‘De wereld
  draait door’ en ‘Wie is de mol’ bespelen hun publiek op
  verschillende platforms (televisie, internet, sociale media,      33
  festivals) met activiteiten. Beleveniscultuur, festivalisering,
  funshoppen: we willen alles, meteen en overal.
   Die ervaringsbehoefte is terug te zien in de toename van
   activiteiten tijdens het bezoek: package deals met meerdere
   culturele uitingen, liefst met diner en een feest na af-
   loop. [25] Deze nieuwe cultuurbeleving impliceert ook een
   vervaging van de core business.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>   Andere cultuurbezoekers zoeken juist verdieping. Het
   publiek neemt niet zomaar iets aan. Het wil een goed
   bijpassend verhaal op de plek waar hij de kunst ervaart.
   Niet het programmaboekje, maar het verhaal van de
   maker, de apps die de bezoekers van musea, archieven en
   monumenten van informatie op maat voorzien, de rond-
   leidingen achter de schermen. Sommige cultuurbezoekers
   zoeken er betekenis, troost of bevrijding bij. Een trend
   waarop bijvoorbeeld Alain de Botton en John Armstrong
   recentelijk inspeelden met de veelbesproken tentoonstel-
   ling ‘Kunst is therapie’ in het Rijksmuseum.
Meer culturele omnivoren, maar wel
met gelijkgestemden
                                                                   Over het publiek
  Was de cultuurliefhebber vroeger nog enigszins voorspel-
  baar, nu zit hij zowel bij Het Zuidelijk Toneel, de Arctic
  Monkeys als een dance event en bezoekt hij zowel het
  Rijksmuseum als de galerie om de hoek. Een andere kunst-
  bezoeker met min of meer dezelfde achtergrond kan weer
  geheel verschillende voorkeuren hebben. [26] De cultuur-
  deelnemer laat zich ook niet te veel binden: hij heeft vele
  opties om zijn schaarse vrije tijd door te brengen. Abon-
  nementen in de podiumkunsten lopen terug terwijl het
  aantal Museumkaarten juist stijgt: bezoekers hebben bij
  deze kaart de vrijheid zelf te bepalen wanneer en naar
  welk museum zij gaan. We willen flexibiliteit, tijd en plaats
  zelf bepalen en het liefst niet al te ver vooruit plannen,
  tenzij het moet.                                                 34
   De cultuurdeelnemer beweegt zich door alle genres
   en segmenten, maar wel per gelegenheid met gelijkgestem-
   den. De cultuurdeelnemer is steeds vaker een omnivoor –
   zowel cultureel als sociaal – die zich individueel (en veelal
   incidenteel) aansluit bij onderling verschillende smaak-
   gemeenschappen en communities. [27] De wens ‘samen te
   beleven’ – sociale consumptie – is allerminst tanende,
   maar bindt mensen op een andere manier dan cultuur dat
   eerder deed.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>   Niet meer langs klassieke presentaties, of bij dezelfde
   culturele instelling in huis. Maar bij het festival, rond een
   muziekgenre of als fans van een kunstenaar. In het om-
   roepbestel is het niet anders. Het belang van de leden bij
   omroepen neemt af, maar de binding aan programma’s
   en genres neemt toe.
Canonieke cultuur dreigt terrein te verliezen
  Hoewel wij culturele omnivoren worden, is de trend dat
  de belangstelling voor de gecanoniseerde kunstvormen –
  bij gelijkblijvende omstandigheden – op termijn afneemt.
  Het patroon was al langer dat de populaire kunst vooral
  bezocht wordt door jongeren, terwijl de traditionele kunst-
  uitingen worden bezocht door ouderen. Maar de huidige
                                                                   Over het publiek
  ontwikkeling is dat jongeren bij het klimmen der jaren,
  anders dan vroeger, op ‘hun’ cultuur gericht lijken te
  blijven.
      Het SCP spreekt in dit verband over ‘cohortver-
  vanging’. [28] Met als resultaat dat het publiek van tradi-
  tionele cultuuruitingen vergrijst en uiteindelijk slinkt.
  Het publiek van de toekomst, de Facebookgeneratie maar
  ook de nieuwe Nederlanders, vindt bij veel gecanoniseerde
  kunstvormen niet goed aansluiting of is er nooit aan
  toegekomen.
   Deze ontwikkelingen laten zich op dit moment het best
   illustreren door de traditionele uitvoeringspraktijk van de
   klassieke muziek, maar meerdere kunstdisciplines hebben         35
   ermee te maken. Ook de letteren hebben te kampen met
   een slinkend publiek. [29] Popmuziek, film en sommige
   musea zijn de enige sectoren die, ondanks de economische
   crisis, groeien en blijvend jongeren interesseren. [30]
       De mogelijkheden van digitale verspreiding hebben
   vooral in die sectoren tot een nieuw aanbod en een
   nieuwe vraag geleid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   Toch zijn er zeker mogelijkheden voor de gecanoniseerde
   kunstuitingen. De stijging van het museumbezoek bij
   bijzondere tentoonstellingen en heropeningen en nieuwe
   presentatievormen bij festivals illustreren dat er andere
   wegen zijn om publiek te blijven boeien en binden, soms
   ook aan traditionele kunstuitingen. Ook aandacht voor
   kunst en cultuur in het primair en voortgezet onderwijs
   kan het tij keren; de kennismaking met kunstuitingen
   op jonge leeftijd vergroot de kansen op bezoek op latere
   leeftijd. [31]
Publiek zoekt nieuwe wegwijzers
  Het aanbod van kunst en erfgoed in Nederland is groot
  en de omloopsnelheid hoog. Theaters, musea, concert-
                                                               Over het publiek
  zalen, bibliotheken, galeries, boekhandels, filmhuizen –
  zij waren voorheen de vanzelfsprekende schakels tussen
  vraag en aanbod in de kunsten. Maar een museum,
  schouwburg of concertzaal is niet meer de ‘logische’ plek
  voor mensen die kunst of erfgoed willen zien. De tradi-
  tionele keten wordt opengebroken: gezelschappen regelen
  zelf een speelplek, makers zoeken direct contact met
  publiek, lezers kopen hun boeken op internet, het publiek
  zoekt zelf de plek uit waar het heen wil – inclusief de
  optie om cultuur gewoon vanachter de tablet of laptop te
  consumeren. Het publiek laat zich steeds minder leiden
  door het seizoensprogramma van een instelling en laat zich
  minder beïnvloeden door het vanzelfsprekende gezag
  van kenners en instituties. Het publiek zoekt via de zoek-   36
  machines van internet naar het grote aanbod en laat zich
  meer leiden door tips van gelijkgestemden in een smaak-
  gemeenschap. [32]
   Podia en musea proberen nieuwe manieren te vinden
   om de kunst over het voetlicht en bij hun doelgroep te
   brengen. [33] De een slaagt daar beter in dan de ander.
   Een eigen en vooral herkenbare profilering lijkt cruciaal
   te worden voor podia en musea in de 21e eeuw.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Het bereiken van de juiste doelgroep kan op vele
manieren: door een eigen programmering, door specia-
lisatie, door vermaak te combineren met complexere
inhoud, door een verhaal te bieden bij de kunstuiting.
                                                         Over het publiek
                                                         37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>Waanzien MOTI, Museum of the Image
         De taak van de raad       38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>   5.   Tot slot
De raad heeft in deze verkenning een aantal ontwikkelingen
in het culturele leven geschetst. Door de oogharen heen
bekeken is Nederland een land met een levendige kunstprak-
tijk, met ogenschijnlijk veel diversiteit, spreiding en parti-
cipatie. Cultuurbeleid maakt dat in vele opzichten mogelijk.
Maar zoals bij een brug of gebouw aan de buitenkant niet te
zien is hoe sterk de constructie nog is, zo is er van een afstand
niet te zien dat het cultuurbeleid voor een aantal fundamen-
tele uitdagingen staat. De raad wil de urgentie daarvan
onderstrepen.
– De gedrevenheid en het doorzettingsvermogen van kun-
  stenaars in tijden van crisis en bezuinigingen zijn enorm:        Tot slot
  velen gaan als zelfstandige aan de slag, leggen nieuwe ver-
  bindingen en organiseren zich in hiërarchieluwe netwerken.
      Maar deze ontwikkeling maskeert tegelijkertijd een stij-
  gende verborgen werkloosheid en onderbetaling. Er werd
  gehoopt dat minder publieke middelen voor de kunsten en
  erfgoed gecompenseerd zouden worden door meer private
  financiering. Dit is niet gebeurd.
– Verstedelijking en globalisering zetten door. Voor culturele
  instellingen is de stad de thuisbasis en de wereld het speel-
  veld. Steden profileren zich met cultuur op basis van eigen
  uitdagingen en ambities. Ons cultuurbeleid anticipeert
  daar nog amper op. Het is nationaal georiënteerd en rede-         41
  neert vooral vanuit de landsgrenzen.
– Digitalisering heeft een grote invloed op cultuurproductie
  en -consumptie. Het haalt traditionele verdienmodellen
  onderuit, terwijl daarvoor veelal nog geen nieuwe verdien-
  modellen in de plaats zijn gekomen. De overheid is terug-
  houdend, terwijl de ontwikkeling van nieuwe vormen van
  financiering aandacht vraagt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>– Er ligt veel nadruk op nieuw talent, nieuwe voorstellingen
  en tentoonstellingen. De focus op verdieping en ontwik-
  keling van topcreatie neemt af. Het nieuwe kan daardoor
  de vijand worden van het betere. De informele en klein-
  schalige initiatieven voor talentontwikkeling zijn bemoe-
  digend, maar missen een duurzaam karakter. De aandacht
  ligt vooral bij korte trajecten, terwijl er voor verdieping
  en verdere ontwikkeling minder ruimte is.
– Kunst gaat pas werken als het communiceert met het
  publiek. Door andere patronen in de vrijetijdsbesteding
  van mensen lopen vraag en aanbod in de kunsten steeds
  meer uit elkaar. De canonieke kunsten, het deel van de
  kunsten waarop het overheidsbeleid zich het meest richt,
  verliezen terrein. Vergrijzing treedt op en nieuw publiek     Tot slot
  haakt niet aan. Hier ligt een grote uitdaging.
     Menig gesubsidieerde cultuurinstelling vindt het
  moeilijk om in te spelen op veranderingen in samenstel-
  ling, voorkeuren en gedrag van publiek.
– Subsidiekaders worden steeds specifieker, prestatie-eisen
  preciezer en het gewicht van kwantitatieve indicatoren
  neemt toe. Dat staat in contrast met de nieuwe verbindin-
  gen die kunstenaars en culturele instellingen aangaan: over
  de grenzen van disciplines heen, met andere sectoren of
  dwars door de traditionele productie- en afnameketen. Een
  beweging die juist vraagt om flexibiliteit in regelgeving.
                                                                42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Deze ontwikkelingen plaatsen de cultuursector voor dilem-
ma’s en de overheden voor de vraag of een ander beleids-
repertoire vereist is dan tot nu toe is gebruikt. De raad denkt
van wel. Dat hoeft niet in de vorm van grootscheepse stelsel-
hervormingen, maar de raad pleit wel voor een heroriëntatie
die de cultuursector beter in staat stelt op deze trends in te
spelen. De raad wil zich de komende maanden beraden op
de richting daarvan, om in het voorjaar van 2015 een advies
uit te brengen over het cultuurbeleid voor de periode 2017
en verder.
    De raad nodigt betrokkenen en liefhebbers van kunst en
cultuur uit hierover na te denken en zich uit te spreken.
Het belang en de urgentie zijn groot. De toekomst van kunst
en cultuur verdient een goed debat. Juist nu er veel gebeurt
– in de wereld en in de kunsten.                                  Tot slot
                                                                  43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Natuurtheater Naturalis
              De taak van de raad 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>The Part in the Story Witte de With</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>Volkskrantdag EYE Film Instituut</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Bijlagen
           De taak van de raad   49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>Noten
  1                        van zijn advies           over de relatie tussen
‘Cultuur in Beeld’,        ‘De tijd staat open.      cultruur en andere
OCW, 2013.                 Naar een toekomst-        maatschappelijke
‘Lokaal stelsel actieve    bestendig media-          sectoren.
cultuurparticipatie        bestel’, 2014.
in transitie’, Landelijk                               10
Kenniscentrum voor           6                       Zie onder meer
Cultuureducatie en         Zoals bijvoorbeeld        de publicaties ‘Rijks-
Amateurkunst, 2014.        de entertainment-         brede Trendverken-
                           sector en de creatieve    ning’, Strategieberaad
  2                        zakelijke dienstver-      Rijksbreed, 2013
‘Cultuur in Beeld’,        lening (de creatieve      en het werk van
OCW, 2013.                 industrie).               Benjamin Barber.
‘Lokaal stelsel actieve
cultuurparticipatie          7                         11
in transitie’, Landelijk   In deze verkenning        Advies ‘Perspectief
Kenniscentrum voor         worden de begrippen       voor steden’ in op-
                                                                              Bijlagen
Cultuureducatie en         ‘cultuur’ en ‘kunsten’    dracht van de Vereni-
Amateurkunst, 2014.        beide gebruikt als        ging Nederlandse
                           verzamelbegrippen         Gemeente, 2014.
  3                        voor alle culturele       ‘De culturele stad’,
‘Directe subsidies         uitingen, zowel archi-    Cor Wijn, 2013.
voor kunsten, erfgoed      tectuur, beeldende
en media.’ B. Vinken-      kunst, erfgoed, film,       12
burg, in: Boekman-         letteren, podiumkun-      Voor talrijke voor-
stichting en SCP,          sten alsof vormgeving.    beelden, ‘Beyond the
De Staat van Cultuur,      De term ‘kunstenaar’      black box en the white
2013.                      gebruikt de raad          cube’, Johan Idema en    Noten
                           in deze publicatie in     Roel van Herpt, 2010.
  4                        brede zin: ook makers,    ‘Tien jaar Expanding
Federatie Cultuur          ontwerpers en vorm-       Theatre’, Stads-
geeft in het Sector-       gevers worden ermee       schouwburg Amster-
plan Cultuur aan dat       bedoeld.                  dam, 2012.
het aantal medewer-
kers in de culturele         8                         13                     51
sector in 2013 alleen      ‘Kunst op Mars.           ‘Dutch Culture’,
al met circa 3.000 is      De nieuwe generatie       Buitengaats, 2012.
afgenomen; het aantal      over de culturele
faillissementen is in      sector in de toekomst’,     14
die periode met 63%        C. Julien, 2014.          In november 2013
toegenomen, 2014.                                    werd daar door
                             9                       de Stichting RIBO en
  5                        Zie bijvoorbeeld          vrijwel alle gemeen-
Eerder presenteerde        de brief ‘Cultuur         ten een vernieuwde
de raad een trendana-      verbindt’ die het         convenant Restauratie
lyse voor de media-        Ministerie van OCW        ondertekend.
sector als onderdeel       in 2014 publiceert
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>In het convenant staat    van amateurkunst van      Raad voor Cultuur,
het behoud van specia-    16 jaar en ouder liep     Den Haag, 2012.
listisch vakmanschap      in 2011 in vergelijking
centraal door jongeren    met 2007 terug: bij         22
kansen te bieden om       het bespelen van een      Een initiatief van
zich te kunnen ontwik-    instrument van 12         Likeminds, Stads-
kelen tot restauratie-    naar 10% van de           schouwburg, Toneel-
vakman.                   bevolking, bij zingen     groep Amsterdam en
                          van 9 naar 8%, bij        Frascati, mei 2014.
  15                      theater van 14 naar
Uit de nulmeting van      10% en voor beelden-        23
de monitor topsecto-      de kunst van 21 naar      Zie opinieartikel van
ren van het CBS: 47%      16%. Let wel deze         deze architect uit
van de werkzame per-      daling is voorafgaand     2013: ‘How can cul-
sonen in de creatieve     aan de bezuinigingen.     ture exist in a stream
sector is zelfstandige,   Het Landelijk Ken-        of photoshopped
het aandeel voor          nisinstituut Cultuur-     incontinence?’.
                                                                             Bijlagen
de subsector ‘kunst’      educatie en Amateur-
becijfert deze monitor    kunst rapporteert over      24
zelfs op 96%, 2012.       de gehele linie in de     Woord ontleend aan
                          periode 2007 – 2013       artikel van Ineke van
  16                      een teruggang van ca      Hamersveld ‘Erva-
‘De hybride kunste-       7% in actieve kunst-      ringshonger. Intensi-
naar’, C. Van Winkel,     beoefening door de        vering van de ervaring
P. Gielen, K. Zwaan,      bevolking ouder dan 6     bedreigt kritisch
AKV|St. Joost, Avans      jaar, ‘Mapping docu-      oordeel’, Boekman-
Hogeschool, 2012.         ment’, 2014.              cahier 94.
                          Bron: ‘Cultuurparti-                               Noten
  17                      cipatie minder beoefe-      25
‘Spelen voor de kost.     ning en consumptie’,      ‘Highbrow, omnivore
Werk en inkomsten         A. van den Broek,         and voracious cultural
van acteurs in Neder-     K. van Eijk, in:          consumption patterns
land’, FNV-KIEM,          De Cultuurindex.          in the Netherlands.
2010.                                               An explanation of
                            20                      trends between 1975      52
  18                      ‘Meedoen is de kunst.     and 2005’, K. van
‘Cultuur in Beeld’,       Advies over actieve       Eijk, G. Kraaykamp,
Ministerie van OCW,       cultuurparticipatie’,     2014.
Den Haag, 2013.           Raad voor Cultuur,
‘Lokaal stelsel actieve   februari 2014.              26
cultuurparticipatie                                 Het zijn geen oude
in transitie’ LKCA,         21                      vertrouwde doel-
Utrecht, 2014.            ‘Slagen in Cultuur,       groepen van vroeger,
                          Culturele basis-          waarbij gekeken
  19                      infrastructuur            werd naar leeftijd,
Het percentage regel-     2013 – 2016’,             welstandsklasse,
matige beoefenaars                                  man/vrouw, oplei-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>ding, platteland             30                      We concurreren ook
of randstad. Nu wor-       ‘Kunstminnend             met het thuisontspan-
den publieksgroepen        Nederland?’,              ningsaanbod, inclusief
herkend rondom             Sociaal Cultureel         de iPad. Dat heeft
sociaal-psychologische     Planbureau, 2013.         een nieuwe wereld ge-
typeringen, zoals                                    maakt, waar kunstin-
terug te vinden bij          31                      stellingen vooral niet
onderzoeksinstituten       ‘Cultuureducatie.         met dedain op moeten
zoals Motivaction          Leren, creëren,           neerkijken. No way.
en Sencydiam/Ipsos.        inspireren!’              […] We moeten besef-
Deze typeringen            Raad voor Cultuur,        fen dat we voor een
startten indertijd als     Den Haag, 2012.           gigantische verande-
vaste blokken, maar                                  ring staan. We moeten
de laatste jaren blijken     32                      luisteren naar het pu-
de scheidslijnen           Een voorbeeld van         bliek en vragen stellen.
tussen de typolo-          een nieuwe gids-          Dat is heel iets anders
gieën amorf en is een      functie is het initia-    dan de beste dirigent
                                                                                Bijlagen
kosmopoliet in het         tief Go-Public, een       inhuren voor het
weekend toch ook een       lidmaatschap waar         mooiste repertoire in
hedonist.                  de leden geselecteerde    het meest geniaal uit-
                           aanbiedingen krijgen      gedachte programma’.
  27                       uit het culturele
In de Rijksbrede           aanbod.
trendverkenning
van 2013 wordt in            33
dit verband ook            Hans Waege, direc-
wel gesproken over         teur van het Rotter-
‘tribalisering’.           dams Philharmonisch                                  Noten
                           Orkest, zegt hierover
  28                       in de NRC van
‘Kunstminnend              9 januari 2014:
Nederland?’, Sociaal       ‘Als je vanavond bij de
Cultureel Planbureau,      Doelen aankomt voor
2013.                      een concert, dan arri-
                           veer je bij een dode                                 53
  29                       kist. Om kwart over
‘Cultuurparticipatie:      zeven gaat het licht
minder beoefening          aan, en dan moet die
en consumptie’, in:        zaal pas gaan leven.
Boekmanstichting en        Dat kan niet meer in
SCP, ‘De Staat van         de 21e eeuw. Als pu-
Cultuur’, A. van den       bliek voor een concert
Broek, K. van Eijk,        dat één uur duurt
2013.                      naar de schouwburg
                           moet komen en ervoor
                           gebeurd niks, dan
                           kun je niet innoveren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Literatuur
Barber, B.               duurzaamheid in         Landelijk Kennis-
If mayors ruled the      de archiefsector        centrum voor
world. Dysfunctional     Den Haag, 2012          Cultuurparticipatie
nations, rising cities                           en Amateurkunst
2013                     Erfgoedinspectie        Lokaal stelsel actieve
                         Duurzaam duurt          cultuurparticipatie
Boekmanstichting/        het langst. Digitali-   in transitie
Sociaal en Cultureel     sering en duurzame      Utrecht, 2014
Planbureau               toegankelijkheid van
De Staat van Cultuur.    informatie bij de       Idema, J. en
Lancering Cultuurin-     kerndepartementen       Van Herpt, R.
dex Nederland            Den Haag, 2013          Beyond the black box
Amsterdam, 2013                                  and the white cube.
                         Filmonderzoek           Hoe we onze musea
Broek, A. van den,       Dashboard Bioscoop-     en theaters kunnen
Eijk, K. van             bezoek 2013             vernieuwen
Cultuurparticipatie.     2013                    2010
                                                                          Bijlagen
Minder beoefening en
consumptie. De Staat     Filmonderzoek/          Ministerie van OCW
van Cultuur              Filmtest                Cultuur in beeld
Boekmanstichting/        Het publiek en de       Den Haag, 2013
Sociaal en Cultureel     Nederlandse speel-
Planbureau, 2013.        film: een verkenning    Ministerie van OCW
                         van de nationale        Kunst in cijfers
Broek, A. van den.       markt                   Den Haag, 2013
Kunstminnend             september 2013
Nederland? Interesse                             Nederlands
                                                                          Literatuur
en bezoek, drempels      Hamersveld van, I.      Filmfonds
en ervaringen. Het       Ervaringshonger.        Film Facts and Figu-
culturele draagvlak,     Intensivering van       res of the Netherlands
deel 12                  de ervaring bedreigt    september 2012
Sociaal en Cultureel     kritisch oordeel
Planbureau,              Boekmancahier 94        Oxford Economics
Den Haag, 2013                                   Economic Contri-
                         Huysmans |              bution of the Dutch      55
Daamen, M.               WareKennis              Film and Audio-
Tien jaar                Media, informatie       visual Industry.
expanding theater        en communicatie.        Final Report
Amsterdam, 2012          Trends en beleid        september 2013
                         Den Haag, 2013
Digitaal Erfgoed                                 Raad voor Cultuur
Nederland (DEN)          Kunsten ’92             Slagen in cultuur.
Nulmeting Archief        Het Beeld van           Culturele basisinfra-
2020. Kwantitatieve      de Sector               structuur 2013 – 2016
schets van digitale      december 2012           Den Haag, 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Raad voor Cultuur      SEO Economisch           Vereniging Neder-
De tijd staat open.    Onderzoek                landse Gemeenten
Naar een toekomstbe-   Economische kern-        Perspectief voor de
stendig mediabestel    gegevens Nederlandse     steden. Advies van de
Den Haag, 2014         film. Quickscan          commissie Derksen
                       september 2012           Den Haag, 2014
Raad voor Cultuur
Meedoen is de kunst.   Sociaal Cultureel        VFI brancheorga-
Advies over actieve    Planbureau               nisatie van goede
cultuurparticipatie    Kunstminnend             doelen
Den Haag, 2014         Nederland? Interesse     Goede Doelen
                       en bezoek, drempels      Rapport 2013
Raad voor Cultuur      en ervaringen            Amsterdam, 2013
Noodgedwongen          Den Haag, 2013
keuzen. Advies                                  Vinkenburg, B.
bezuiniging cultuur    Sociaal Cultureel        Directe subsidies
2013 – 2016            Planbureau               voor kunsten,
                                                                           Bijlagen
Den Haag, 2011         De Sociale Staat van     erfgoed en media
                       Nederland 2013           in: Boekmanstichting
Raad voor de           Den Haag, 2013           en SCP. De Staat
Leefomgeving en                                 van Cultuur
infrastructuur         Sociaal Cultureel        Amsterdam, 2013
De Toekomst van de     Planbureau
Stad. De kracht van    Met het oog op de tijd   Vlies, I. van der (red.)
nieuwe verbindingen    Den Haag, 2013           Kunst, recht en geld
Den Haag, 2014                                  Den Haag, 2012
                       Stimuleringsfonds
                                                                           Literatuur
Raad voor de           voor de Pers             Vree, F. van
Leefomgeving en        De krant doorgeklikt     Overheid, media en
infrastructuur         Apeldoorn, Antwerpen,    openbaarheid
Kwaliteit zonder       2007                     Mediafonds
groei. Over de                                  Amsterdam, 2012
toekomst van de        Strategieberaad
leefomgeving           Rijksbreed               VSCD
Den Haag, 2014         Rijksbrede Trend-        Podia, cijfers en ken-     56
                       verkenning               getallen 2008 t/m
Raad voor het          Den Haag, 2013           2012
Openbaar Bestuur
Gij zult openbaar      Telos                    Wijn, C.
maken. Naar een vol-   Nationale monitor        De culturele stad
wassen omgang met      gemeentelijke            Nijmegen, 2013
overheidsinformatie    duurzaamheid 2014
Den Haag, 2012         Tilburg, 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Twools Scapino</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Colofon
De Cultuurverkenning
Ontwikkelingen en trends in het
culturele leven in Nederland
Deze verkenning is een uitgave
van de Raad voor Cultuur
leden
Joop Daalmeijer
  voorzitter
Melle Daamen
Jessica Mahn
Caroline Nevejan
Annick Schramme
Rocky Tuhuteru
Mathieu Weggeman
Jeroen Bartelse
                                        Colofon
  algemeen secretaris
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
Postbus 61243
2506 AE Den Haag
070 – 3106686
info@cultuur.nl
www.cultuur.nl
ontwerp
Daphne Heemskerk
fotografie
Aad Hoogendoorn
druk                                    61
Tripiti
Het is toegestaan (delen van) de
inhoud van deze publicatie te citeren
of te verspreiden, mits daarbij de
Raad voor Cultuur en deze publicatie
als bronnen worden vermeld.
Aan deze publicatie kunnen geen
rechten worden ontleend.
Den Haag, juni 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                      De Raad voor Cultuur is het wettelijke advies-
                      orgaan van de regering en het parlement op
                      het terrein van kunst, cultuur en media.
                      De raad is onafhankelijk en adviseert, gevraagd
                      en ongevraagd, over actuele beleidskwesties
                      en subsidieaanvragen.
De taak van de raad
62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>