<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>       Sectoradvies
 Letteren en bibliotheken
De
daad
bij het
woord
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>   Voorwoord                                          4
   Over het belang van geletterdheid                  6
   Deel 1.
   Beschrijving                                       9
1. De actoren                                        10
   Wie zijn de actoren?                              10
   Wat doet de overheid?                             12
   Wat zijn de doelen van het letterenbeleid?        13
2. Het ecosysteem                                    16
   Auteurs                                           16
   Aanbod                                            18
   Uitgeverijen                                      19
   Boekhandel                                        20
   Podia                                             22
   De bibliotheek                                    24
   Digitaal                                          26
   Opleiding en talentontwikkeling                   27
   Leesbevordering en laaggeletterdheid              29
   Media                                             30
   Overzicht van instellingen in het letterenveld    31
   Deel 2.
   Analyse                                           39
3. Artistieke waarde                                 40
   Non-fictie floreert                               40
   Experiment in het gedrang                         41
   Schrijfonderwijs professionaliseert               42
   De complexe verhouding tussen analoog en digitaal 43
   Reflectie en debat blijven cruciaal               44
   Aanbevelingen                                     46
4. Maatschappelijke waarde                           49
   De letteren zijn overal                           49
   Leesplezier op een dieptepunt                     50
   Een talige tweedeling dreigt                      53
   Kansen voor de zelfstandige boekhandel            54
   De bibliotheek als tweede huiskamer               55
   Spoken word stimuleert culturele diversiteit      57
   Aanbevelingen                                     59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>5. Economische waarde                                                63
   Auteursinkomen flink onder modaal                                 63
   De eeuwige slingerbeweging van de uitgeverij 		                   66
   Het boek als cadeau                                               67
   Het sociale lezen                                                 68
   Aanbevelingen                                                     70
   Deel 3.
   Aanbevelingen                                                     73
6. Overkoepelende aanbevelingen                                      74
   1. Investeer in lees- en literatuuronderwijs
		 en de bestrijding van laaggeletterdheid		                         74
   2. Bevorder de pluriformiteit en inclusiviteit van de letteren		  76
   3. Zorg dat iedere Nederlander onbelemmerd toegang
		 heeft tot de culturele producten van de letterensector            77
   4. Creëer optimale voorwaarden voor
		 een eerlijke auteurshonorering                                    78
   Tot slot                                                          79
   Bijlagen		                                                        80
   Adviesaanvraag                                                    81
   Samenstelling commissie                                           92
   Overzicht gesprekspartners                                        93
   Literatuur                                                        96
   Colofon                                                          101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>          Toekomst Cultuurbeleid / Letteren en bibliotheken / Inleiding / Voorwoord
          Voorwoord
Dit advies dragen wij op aan Ben Peperkamp, onze bevlogen voorzitter
die halverwege de totstandkoming onverwacht kwam te overlijden.
In februari 2014 ging boekhandelsketen Polare failliet. Het was op het hoogtepunt
van de economische crisis, die het boekenvak hard raakte. De 21 Nederlandse
Polare-vestigingen stonden op het punt te worden gesloten. Toen kwamen
boekhandelaren in actie. Het kon niet zo zijn, zo was het algemene gevoel, dat
gerenommeerde boekhandels als (voorheen) Scheltema, Donner en Broese uit het
straatbeeld zouden verdwijnen. Winkelpersoneel zette crowdfunding-acties op.
Andere boekhandelaren sloegen de handen ineen om een vestiging nieuw leven in te
blazen. Zo konden uiteindelijk 16 van de 21 winkels worden gered.
Het verhaal van Polare is illustratief voor de koppige liefde die veel boekenvakkers
blijven voelen voor hun beroep, tegen de stroom in. En het laat zien dat er nog altijd
succes te behalen valt in de boekensector, voor wie oprecht blijft geloven in de
schoonheid van de letteren, in de kracht van verhalen en verbeelding. In de
sociologie is de term resilience in opgang. Dit wil zeggen dat een individu, een groep
of een samenleving veerkracht vertoont in tijden van tegenslag, rampen, oorlogen.
Ze houden zich staande, passen zich aan, en vinden de weg terug naar welzijn en een
beter functionerende samenleving. [ 1 ]
Ook de letterensector heeft de laatste jaren blijk gegeven van veerkracht en
herstellingsvermogen. De periode 2009 – 2015 waren zeven magere jaren voor de
sector. Omzetten kelderden, bibliotheeksubsidies liepen terug, uitgeverijen moesten
herstructureren, boekhandels vielen om. Auteurs zagen hoe hun inkomen fors
verminderde.
Maar deze moeilijke markt bleek ook een voedingsbodem voor creativiteit, voor
vechtlust, voor nieuwe initiatieven. Met dank aan die koppige liefde die
boekenvakkers eigen is.
Op verzoek van de minister van OCW heeft de Raad voor Cultuur onderzocht hoe het
ervoor staat in de letteren- en bibliotheeksector. We signaleren en analyseren de
ontwikkelingen binnen het boekenvak en doen aanbevelingen om knelpunten te
verlichten. In dit advies komt de veerkracht van de sector op verschillende plekken
tot uiting. Schrijvers die zich ontwikkelen tot performers. Boekhandels die succes
hebben met nieuwe winkelconcepten. Het bibliotheekveld dat zichzelf opnieuw
uitvindt door allianties aan te gaan met theaters en het onderwijs.
Maar tegelijkertijd constateren we dat er wordt geknaagd aan de wortels van de
letterensector. We zien al langer dat het aantal lezers gestaag terugloopt, en deze
trend lijkt vooralsnog niet gekeerd te worden, ondanks allerhande
leesbevorderingsinitiatieven.
                                                                                       4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Deze ontwikkeling baart de raad grote zorgen. Want, koppige liefde of niet, zonder
lezers lukt het niet de sector levendig en levensvatbaar te houden.
‘Moedig voorwaarts.’ Met die aansporing sloot Gerard Reve zijn fraaie epistels vaak
af. In de letterensector bespeuren wij eenzelfde gesteldheid: moedig, met de blik
gericht op de immer onzekere toekomst.
De Raad voor Cultuur is grote dank verschuldigd aan de commissie die dit advies
heeft voorbereid: vicevoorzitters Diana Chin-A-Fat en Frank Huysmans, en de leden
Wiet de Bruijn, Caroline Damwijk, Jos Debeij, Babs Gons, Jenneke Harings,
Elsbeth Kwant, Daniël van der Meer en Liesbet van Zoonen. Hun inbreng, inspiratie
en tijd waren cruciaal. De commissie werd ondersteund door Thomas van den Bergh
en Anna Pedroli. De raad draagt de verantwoordelijkheid voor het advies.
Marijke van Hees, voorzitter
Jeroen Bartelse, directeur
  1
‘Institute for societal resilience’
Vrije Universiteit Amsterdam
                                                                                    5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>        Toekomst Cultuurbeleid / Inleiding / Over het belang van geletterdheid
         Over het belang van geletterdheid
Toen Eline Vere met behulp van morfinedruppels een eind aan haar leven had
gemaakt, was heel Den Haag in rep en roer. De lezers hadden zo meegeleefd met
haar tragische historie, die in afleveringen in de krant Het Vaderland was
verschenen, dat het hen toescheen alsof er een intieme vriendin was heengegaan.
Beroemd is de anekdote dat Hagenaars elkaar daags na het droeve eind van hun
heldin in de paardentram toefluisterden: ‘Heb je het gehoord? Eline is
overleden…’ [ 1 ]
Het is een sprekend voorbeeld van wat de verbeelding vermag. Mits doeltreffend
aangewend, kan zij de lezer tijdelijk in een andere wereld laten geloven, ze kan
emoties bespelen en waarnemingen vertroebelen. Dit vermogen de lezer aan het
denken te zetten, te prikkelen en te schokken wordt al eeuwen onderkend – en
leidde ertoe dat romans werden gecensureerd of zelfs verboden. Maar sinds een
aantal jaren is ook wetenschappelijk vastgesteld dat het lezen van literatuur mensen
daadwerkelijk verandert, op het vlak van onze opvattingen, van onze sociale cognitie
en ons geestelijk en fysiek welzijn. [ 2 ]
In de eerste plaats vergroot lezen de woordenschat en de leesvaardigheid. Dat wordt
de ‘positieve leesspiraal’ genoemd: wie al jong begint met lezen wordt taalvaardiger,
gaat lezen leuker vinden en gaat het daarom weer vaker doen. Wie leest, ontwikkelt
bovendien empathische vermogens: het dwingt de lezer zich in een andere
denkwereld, een ander gevoelsleven te verplaatsen. En andere producten van
verbeelding dan? Wie naar een film kijkt, leeft ook mee met een ander personage.
Dat mag zo zijn, maar uit onderzoek blijkt dat boekenlezers actiever en effectiever
worden betrokken bij de innerlijke wereld van de personages dan filmkijkers of
gamers. [ 3 ]
Maar de effecten van lezen reiken nog verder. Er bestaat een sterk verband tussen
een geringe leesvaardigheid en werkloosheid, lage lonen en beperkte carrièrekansen.
Leesvaardigheid draagt bij aan de groei van het Bruto Nationaal Product. [ 4 ]
Laaggeletterdheid brengt ook gezondheidsrisico’s met zich mee. [ 5 ] Om al die
redenen vinden we het van het grootste belang dat iedere Nederlander geletterd is.
Dat hij of zij toegang heeft tot boeken, en in staat en bereid is die tot zich te nemen.
Op die punten zijn er grote zorgen. Het aantal leesuren onder Nederlanders neemt al
jaren af. In 1975 lazen we nog gemiddeld 6,5 uur boeken per week, in 2011 was dat
gedaald naar 2,5 uur. [ 6] Die daling is sindsdien doorgezet. Uit een groot
tijdsbestedingsonderzoek blijkt dat de totale leestijd van volwassen Nederlanders
(op scherm en papier) is afgenomen tot 37 minuten per dag. Een afname ten
opzichte van 2013, toen we 5 minuten langer lazen. Het gaat in dit onderzoek
behalve over boeken ook over het lezen van kranten, tijdschriften, boeken en folders.
Het lezen van social media, mail of WhatsApp-berichten wordt niet meegerekend.
De daling wordt, aldus de onderzoekers, veroorzaakt doordat minder mensen lezen.
                                                                                         6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>De leestijd van degenen die wel lezen loopt dus niet terug. ‘Het is niet zo dat mensen
steeds minder lezen, maar wel dat steeds minder mensen lezen.’ [ 7 ]
Het begint allemaal met het kweken van leesplezier. De inbreng van een bevlogen
docent of een enthousiaste bibliothecaris is hier cruciaal. De letterensector heeft
behoefte aan dit soort ambassadeurs, die jonge mensen kunnen overtuigen van de
schoonheid en kracht van de letteren, in al hun verschijningsvormen. Maar zowel in
het onderwijs als in de bibliotheek zijn steeds minder tijd en middelen beschikbaar
om lezen en literatuur de aandacht te geven die het verdient.
Ook de beschikbaarheid van de boeken zelf staat onder druk. Het netwerk van
bibliotheken en boekhandels is de afgelopen jaren minder fijnmazig geworden. Dat
heeft op sommige plekken in het land onherroepelijk geleid tot een verschraling van
het aanbod. De gevolgen laten zich raden. Een recent SCP-rapport luidt de noodklok
over het leesgedrag van met name jongeren. Bij de tieners daalde het aandeel lezers
van 65 naar 40 procent en bij de jongvolwassenen (20-34 jaar) van 87 naar
49 procent. Overigens stellen de onderzoekers ook vast dat jongeren (tot 34 jaar)
steeds minder van papier lezen, ten faveure van het beeldscherm. [ 8 ]
Tegelijkertijd zien we een toename van het percentage laaggeletterden onder
jongeren. Van alle Nederlandse 15-jarigen was in 2015 17,9 procent laaggeletterd.
Vooral op de praktische onderwijsniveaus bevinden zich veel laaggeletterde
leerlingen: van alle leerlingen binnen de leerweg vmbo-kader is 35 procent
laaggeletterd, van alle leerlingen binnen de leerweg vmbo-basis zelfs 62 procent. [ 9]
Zo groeit in Nederland de kloof tussen hooggeletterden en laaggeletterden. Dit is een
zeer problematische ontwikkeling, die vraagt om een intensivering van het
leesbevorderingsbeleid. Voordat we in dit advies kijken naar de letterensector in al
zijn veelkantigheid, willen we dit onderstrepen: zonder een gedegen aanpak van
ontlezing en laaggeletterdheid zullen uitgeverijen en boekhandels, bibliotheken en
festivals zich moeten heroriënteren op hun toekomst. De wil en het vermogen te
lezen gaan aan alles vooraf.
Dit advies is als volgt opgebouwd. In het eerste deel trachten we de letterensector
gedetailleerd te beschrijven met behulp van cijfermateriaal en data.
In het tweede deel volgt de analyse van de voornaamste ontwikkelingen in de sector,
gekoppeld aan beleidsaanbevelingen. Ten slotte zullen we in het derde deel alle losse
adviezen bundelen in een viertal hoofdaanbevelingen.
                                                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>  1
Louis Couperus.
Bastet, F.L.
1987, p. 123
  2
Wat doet het boek?
Stichting Lezen, 2017
  3
Rapportage Boekenbranche.
Stichting Marktonderzoek Boekenvak, GfK, 2016
  4
International Adult Literacy Survey.
Statistics Canada, 2004
  5
Kernvaardigheden in Nederland.
ECBO, 2012
  6
Media:Tijd in beeld.
SCP, 2015
  7
Een onderzoek van SCP en NPO en nog een aantal onderzoeksbureaus
op het gebied van mediagebruik.
Media:Tijd in kaart.
SCP, 2016
  8
Lees:Tijd.
SCP, 2018
  9
Resultaten PISA-2015.
Cito, 2016
                                                                 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Beschrijving
Deel 1
             9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>         Toekomst Cultuurbeleid / Letteren en bibliotheken / Deel 1 Beschrijving / De Actoren
         De Actoren
We stellen vast wie de verschillende actoren zijn in de sector. We schetsen het
letterenveld, en de rol van de overheid hierin. We beperken ons tot een opsomming,
in ‘Het ecosysteem’ zullen we alle onderdelen nader omschrijven met behulp van
cijfermateriaal.
Wie zijn de actoren?
Het werkveld van letteren en bibliotheken is een hybride domein, waar
marktwerking en overheidsregulering hand in hand gaan. De spelers zijn zulke
uiteenlopende partijen als uitgeverijen, bibliotheken, festivalorganisatoren,
leesconsulenten en schrijvers. Die diverse actoren laten zich niet eenvoudig onder
één noemer brengen. De auteurs bijvoorbeeld, die het vertrekpunt vormen in de
sector, vallen in verschillende subcategorieën uiteen. Je hebt de klassieke
romanciers, die van hun royalties en leenrechtvergoedingen proberen te bestaan.
Maar dit type schrijver wordt steeds zeldzamer. Tegenwoordig moeten schrijvers het
meer hebben van optredens op scholen en bibliotheken, bij leesclubs en op literaire
manifestaties in het land.
Een auteur is ook de ghostwriter die door een snuggere uitgever aan een BN’er als
Astrid Holleeder wordt gekoppeld. Een auteur is de succesvolle cabaretier, zoals
Paulien Cornelisse, die haar taalcolumns bundelt. Een auteur is een vlogger als
Enzo Knol, die een magazine-achtig boek vult met foto’s, strips, interviews en tips.
Er zijn jeugdboekenauteurs, vertalers, journalisten, toneelschrijvers. Er zijn
illustratoren, scenaristen, biografen, schoolboeken- en kunstboekenauteurs. Je hebt
zelfs auteurs voor wie het geschreven woord niet noodzakelijk meer het einddoel
vormt. Slam poetry en spoken word zijn volwaardige literaire genres die zich op de
grens bevinden met de podiumkunsten. Al deze individuele kunstenaars in het
letterenveld noemen we voor het gemak ‘schrijver’. Maar die benaming suggereert
een eenvormigheid die allang is ingehaald door de veelkleurige realiteit.
Ook ‘het boek’ kent uiteenlopende verschijningsvormen. Graphic novels naast
prentenboeken, opgeblazen grootletterboeken naast compacte ‘Dwarsliggers’,
volvette meerdelige romanreeksen naast uitgebeende dichtbundels, luisterboeken
naast e-books.
De digitale evolutie heeft bovendien innovatieve vertelvormen opgeleverd. Literaire
apps als ‘Hooked’, waarbij verhalen in WhatsApp-dialogen zijn gegoten, en ‘Puzzling
Poetry’, waarbij je bestaande gedichten moet reconstrueren uit losse woorden en
tekstblokken, benutten het potentieel van digitale platforms steeds beter. Maar het
blijft vooralsnog bij kleinschalige experimenten.
                                                                                              10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Verlengstuk van de auteurs zijn uitgeverijen, internet en de podia. Er wordt al langer
gespeculeerd over een letterenveld zonder uitgevers. Parallel aan de
platenmaatschappijen in de gedigitaliseerde muziekindustrie, zouden uitgeverijen in
de marge verdwijnen met de opkomst van het e-book. Immers, self­publishing is nu
makkelijker dan ooit. Iedere aspirant-schrijver met een computer en een eigen
website kan zijn manuscript in een vingerknip online publiceren. Ook zijn er tal van
online platforms die de e-boekenauteur helpen een lezerspubliek te vinden.
Maar in weerwil van dergelijke voorspellingen vormen de uitgevers nog altijd een
onmisbare schakel in het letterenveld. Een uitgeverij is een zeef, die uit het
overvloedige aanbod van manuscripten een scherpe selectie maakt. Een uitgeverij
draagt bij aan de creatie door redactie en vormgeving. Een uitgever vormt de schakel
met de boekhandel, zowel analoog als digitaal. En, last but not least, een uitgever
geeft het noodzakelijke kwaliteitsstempel aan een boek. Behalve uitgevers dragen
ook literaire festivals en organisaties bij aan de creatie van literaire producten.
Auteursoptredens beperken zich allang niet meer tot droge voorlees-sessies. Op een
literair podium kan iets geheel nieuws ontstaan door de combinatie van tekst en
muziek of de toepassing van theatrale elementen.
Naast auteurs, uitgevers en festivals en de creatieve producten die zij, in vele
vormen, voortbrengen, wordt het letterenveld gevormd door de bibliotheken, die
middenin een grondige transitiefase verkeren. De bibliotheken zijn zich van
boekenuitleencentra aan het omvormen tot multifunctionele ontmoetingsplekken.
In de Bibliotheekwet zijn vijf taken voor de bibliotheek gedefinieerd, op het gebied
van leesbevordering, informele educatie en cultuur. [ 1 ] We zien grote verschillen in
de wijze waarop de bibliotheken invulling geven aan deze functies. Dat heeft voor
een deel te maken met de beschikbare middelen. Omdat de financiering van het
bibliotheekwerk goeddeels is toevertrouwd aan de gemeenten, zijn hier aanzienlijke
regionale discrepanties ontstaan.
Minstens zo belangrijk voor het boekenvak is de retail. De offline- en online-
boekhandel verzorgt de presentatie en verkoop van boeken en tijdschriften. In de
winkelstraten kenden boekhandels economisch moeilijke jaren. Zij bezinnen zich op
hun toekomst: wat is de toegevoegde waarde van een boekhandelaar, nu ieder
denkbaar boek met één druk op de knop vanuit de luie stoel te bestellen is? De
digitale omgeving maakt nieuwe distributiemodellen mogelijk. Zo wordt er
geëxperimenteerd met abonnementen, waarbij voor een vast bedrag per maand een
onbeperkt aantal titels op de e-reader, smartphone, tablet of andere drager kan
worden gedownload. Ook de bibliotheken hebben een groot digitaal platform
opgezet voor de uitleen van e-books.
Behalve van hun inkomsten uit verkoop en uitleen, moeten auteurs het steeds meer
hebben van alternatieve bronnen. Ze schrijven meer in opdracht, of het nu een
column is in het lokale krantje of een gelegenheidsverhaal voor een bierfabrikant, en
staan steeds vaker op podia van literaire festivals, dichtersmanifestaties, op scholen
en in boekhandels. Voor spoken word-artiesten en slamdichters is het podium zelfs
hun enige ‘publicatievorm’. Al deze plekken die ten dienste staan van de live
presentatie van de letteren, scharen we gemakshalve onder het hoofdje ‘podia’.
                                                                                       11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Maar daarmee zijn we er nog niet. Want een onmisbare schakel in het letterenveld
wordt gevormd door het publiek. Zoals we eerder vaststelden, is het afnemende
publieksbereik door laaggeletterdheid en ontlezing onze grootste zorg in de sector.
Bij het bestrijden van laaggeletterdheid gaat het erom een zo groot mogelijke groep
mensen de vaardigheid van lezen en schrijven bij te brengen; de leesbevorderaars
zetten zich in om het plezier in lezen te vergroten.
Zo komen we tot het volgende schema, waarin alle soorten actoren in de keten zijn
ondergebracht. [ 2 ]
    Actoren
    Individuele kunstenaars
    Auteurs, vertalers, illustratoren
    Productie
    Uitgeverijen, self­publishers, literaire festivals en organisaties
    Presentatie, distributie
    Podia, boekhandels, online diensten, bibliotheken, CB, Schrijverscentrale, musea
    gewijd aan literatuur en boeken
    Instellingen voor talentontwikkeling
    Schrijversvakschool, hogescholen, universiteiten, uitgeverijen, Nederlands
    Letterenfonds, festivals
    Instellingen voor literatuur­ en leeseducatie
    Stichting Lezen, Stichting De Schoolschrijver, de Schrijverscentrale,
    kinderopvang, basis- en middelbaar onderwijs, bibliotheken
    Instellingen voor de bestrijding van laaggeletterdheid
    Stichting Lezen en Schrijven, bibliotheken
    Overige instellingen
    Belangenverenigingen, koepels, kennis- en onderzoekscentra,
    evenementorganisatoren, CPNB, provinciale ondersteuningsinstellingen
    Media
    Kranten, (literaire) tijdschriften, televisiezenders, radiozenders,
    internetplatforms, blogs
    Publiek
    Lezers, festivalbezoekers
Wat doet de overheid?
De boekenmarkt bedruipt voor een groot deel zichzelf. De overheid verleent
subsidies en intervenieert op twee manieren in de markt. De Wet op de Vaste
Boekenprijs (WVB) bepaalt dat de boekhandel minimaal een jaar een door de
uitgever vastgestelde vraagprijs moet hanteren voor nieuwe boekuitgaven. [ 3 ] Ook
geldt voor fysieke boeken het verlaagde btw-tarief, wat een lagere verkoopprijs
oplevert. Die maatregel moet meer verkoop genereren, wat ten goede komt aan de
marge van uitgevers en boekhandelaren.
                                                                                     12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Beide maatregelen dienen een cultuurpolitiek doel. Ze moeten boekhandel en
uitgeverij in staat stellen kwetsbare en commercieel minder kansrijke literaire
genres op de markt te brengen. Dit is wat wordt bedoeld met ‘kruissubsidiëring’.
Naast deze instrumenten zijn er verschillende subsidieregelingen voor auteurs,
uitgevers, vertalers en festivals. Die worden toegekend door diverse fondsen, met
name door het Nederlands Letterenfonds (hierna: Letterenfonds) en het Fonds voor
de Bijzondere Journalistieke Projecten.
In de ‘Culturele Basisinfrastructuur 2017 – 2020’ zitten drie instellingen uit het
letterenveld: het Fonds voor de Bijzondere Journalistieke Projecten, de
Schrijverscentrale en Stichting Lezen. De Koninklijke Bibliotheek is een Zelfstandig
Bestuursorgaan, dat wordt gefinancierd door OCW. Voor de helft vanwege de Wet
op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek (WHW) en voor de helft
vanwege de Wet stelsel openbare biblotheekvoorzieningen (Wsob). Ook het
Letterenfonds en de Stichting Lezen en Schrijven worden rechtstreeks gefinancierd
door OCW. In het kader van de Wsob is het Rijk verantwoordelijk voor het stelsel
van openbare bibliotheekvoorzieningen als geheel en voor de landelijke digitale
openbare bibliotheek. De bibliotheekorganisaties zelf ontvangen subsidie van de
gemeenten waarbinnen zij werkzaam zijn. Op het gebied van wetgeving is, naast de
Wet op de Vaste Boekenprijs en de Wsob, de auteurswet het belangrijkst. Deze wet
regelt alle kwesties die met het auteursrecht te maken hebben.
Wat zijn de doelen van het letterenbeleid?
In onze verkenning ‘Cultuur voor stad, land en regio’ hebben we vier doelstellingen
van het Nederlandse cultuurbeleid geformuleerd. [ 4 ] Met deze doelstellingen geven
we aan welke verantwoordelijkheid de overheid naar ons idee moet nemen om een
bloeiend cultureel klimaat te waarborgen. [ 5 ] Toegepast op de letteren luiden deze
doelstellingen als volgt.
– Ten eerste vinden we het belangrijk dat talent in de letterensector zich optimaal
    artistiek kan ontplooien. Dit impliceert dat schrijvers hun beroepspraktijk goed
    moeten kunnen uitvoeren, en daarvoor een acceptabele vergoeding ontvangen.
    Het is belangrijk dat talent in brede zin wordt opgevat. Daar horen ook
    woordkunstenaars bij die niet binnen de traditionele genreopvattingen vallen.
– De tweede doelstelling is dat iedereen in Nederland, ongeacht leeftijd, (culturele)
    achtergrond, inkomen of woonplaats, toegang heeft tot de letteren. Zoals eerder
    betoogd, bevordert literatuur het welzijn van burgers. Literatuur reikt ideeën en
    ervaringen aan waarmee we anders niet in aanraking zouden komen. Literatuur
    opent vergezichten maar geeft evengoed inzicht. Literatuur biedt verstrooiing, en
    maakt mensen empathischer. Een kennissamenleving als de onze is gebaat bij
    burgers die in staat zijn die kennis tot zich te nemen, en een gewogen selectie te
    maken uit alle informatie die hun, offline en online, wordt aangeboden.
    Mediawijsheid en geletterdheid zijn belangrijke voorwaarden voor een goed
    functionerende maatschappij. De sector moet zich ervoor inzetten dat iedere
    burger wordt bereikt. Dit houdt in dat er geen witte plekken mogen ontstaan als
    het gaat om de spreiding van bibliotheken en boekhandels.
                                                                                       13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>– Ten derde bekommert de overheid zich om een pluriform letterenaanbod. Er
  wordt gezorgd voor erfgoed, maar ook ruimte gemaakt voor nieuwe artistieke
  ontwikkelingen, perspectieven en stemmen. Het een kan niet zonder het andere
  bestaan. In een democratie zijn de beschikbaarheid en toegankelijkheid van
  kennis een absolute voorwaarde. Om aan het debat te kunnen deelnemen,
  moeten burgers in staat gesteld worden zich goed te laten informeren. Een
  pluriform aanbod van boeken en andere media draagt hieraan bij. De
  samenleving verandert, de samenstelling van de bevolking verandert. Daarom
  moet de letterensector mee veranderen. Diversificatie van het aanbod, zodat alle
  bevolkingsgroepen zich betrokken en aangesproken voelen, is een voornaam
  streven.
– Tot slot draagt de overheid ertoe bij dat de samenleving fungeert als een vrije
  ruimte voor kunst en cultuur, waar kritische reflectie kan plaatsvinden op de
  maatschappij. Elk debat mag gevoerd worden, zonder beknotting van vrijheid of
  censuur. Dat betekent dat het gevoerde cultuurbeleid voortkomt uit
  ontwikkelingen binnen de verschillende sectoren, zonder dat de overheid vooraf
  een standpunt inneemt welke cultuuruitingen kwaliteit hebben en welke niet.
                                                                                   14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>   1
Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob), ingegaan op
1 januari 2015.
   2
Beroepsgroepen die wel in het letterenveld actief zijn, maar
tegelijkertijd betrokken zijn bij andere sectoren, zoals vormgevers en
drukkers, blijven in deze analyse buiten beschouwing.
   3
Na een half jaar mag een uitgever de prijs eenmalig aanpassen.
   4
Cultuur voor stad,
land en regio.
Raad voor Cultuur, 2017
   5
We volgen hier de doelstellingen op het cultuurbeleid zoals die op
hoofdlijnen zijn beschreven in de Wet op het Specifiek Cultuurbeleid
uit 1993. Zie artikel 2: ‘Onze Minister is belast met het scheppen van
voorwaarden voor het in stand houden, ontwikkelen, sociaal en
geografisch spreiden of anderszins verbreiden van cultuuruitingen; hij
laat zich daarbij leiden door overwegingen van kwaliteit en
verscheidenheid.’
                                                                       15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>         Toekomst Cultuurbeleid / Deel 1 Beschrijving / Het ecosysteem
         Het ecosysteem
We brengen de actoren, zoals die hiervoor zijn geïdentificeerd, kwantitatief in kaart.
We volgen hierbij alle schakels van de keten van de sector, van creërend naar
producerend, van distribuerend naar presenterend en eindigend bij de
conserverende en beschouwende schakels. We proberen ons zoveel mogelijk te
beperken tot een zakelijke inventarisatie, al is het onvermijdelijk dat hier en daar de
analyse al tussen de regels door kiert. Soms geven we de ontwikkeling in de tijd
weer, enigszins afhankelijk van de data die voorhanden zijn. Soms zullen we
vooruitwijzen naar ‘deel 2’, waar de ontwikkelingen geduid worden.
Auteurs
Het veelkleurige en veelvormige letterenveld begint bij de auteur, slamdichter of
spoken word-artiest die zijn of haar tekst creëert. Om te kunnen bepalen hoeveel
actieve auteurs Nederland telt, moet eerst worden gedefinieerd wat we onder een
schrijver verstaan. Is dat iemand die dagelijks in zijn dagboek schrijft? Iemand die
op internet een blog bijhoudt? Iemand die zijn particuliere familiegeschiedenis te
boek wil stellen? Iemand die onregelmatig in een krant of tijdschrift publiceert?
Iemand die minimaal één boekuitgave op zijn naam heeft staan?
Het Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en Amateurkunst (LKCA) heeft
berekend dat in de periode 2012 – 2017 plusminus 7 procent van de bevolking van
6 jaar en ouder zich met creatief schrijven bezighield. [ 1 ] Dat is een totaal van
1,1 miljoen Nederlanders, die zich weleens wijden aan een gedicht, een toneeltekst,
een rap, een essay, et cetera. Dit is de ruimste inventarisatie. Als je, zoals
KVB Boekwerk doet doet, alleen de bij professionele uitgevers gepubliceerde auteurs
meetelt, dan kom je op een beduidend lager aantal uit.
In 2016 telde de KVB 27.651 actieve auteurs, waarbij onder ‘actieve auteur’ een
schrijver wordt verstaan die in een periode van vijf jaar ten minste één nieuw
oorspronkelijk Nederlandstalig werk publiceerde. [ 2 ] Dit aantal betreft de totale
boekenmarkt, inclusief school- en wetenschappelijke boeken. Beperken we ons tot
de algemene boeken, dan kom je op 13.570 actieve auteurs. [ 3 ] Dit getal is de laatste
jaren stabiel. Tot voor kort was het niet mogelijk te specificeren welke genres deze
schrijvers beoefenen. Maar door gegevens van de Koninklijke Bibliotheek en het CB
(voorheen Centraal Boekhuis) te koppelen, heeft de KVB onlangs voor het eerst de
diverse typen auteurs in kaart kunnen brengen.
                                                                                        16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Auteurs naar genre [ 4 ]
(in aantallen)
bron: KVB Boekwerk
Afgezet over een periode van vijf jaar is er sprake van een stijging van het aantal
fictie-auteurs met 11 procent, en een daling van het aantal jeugdboekenschrijvers
(-10 procent), terwijl het aandeel non-fictie-auteurs stabiel blijft. In dezelfde periode
nam het aantal vertalers flink af, tot 2.550 actieve vertalers in 2016. Dat is een daling
van ruim 300 vertalers ten opzichte van 2012. Die daling was het grootst in het
segment informatieve non-fictie. [ 5 ] Daarnaast telde KVB Boekwerk 14.000 actieve
auteurs van school- en wetenschappelijke boeken.
Er is ook een flink contingent publicerende journalisten. Volgens een onderzoek van
platform Villamedia waren er in 2015 4.000 journalisten in dienst bij landelijke
printmedia, daarnaast telde men 5.500 freelancers. [ 6] Over toneelschrijvers en
scenaristen hebben we minder concrete gegevens. Bij de Auteursbond, de beroeps-
en belangenvereniging, zijn 114 toneelschrijvers en 349 scenarioschrijvers
aangesloten, maar het percentage niet-aangesloten auteurs is onbekend. [ 7 ]
Hoe zit het met de slamdichters en de spoken word-artiesten – de schrijvers voor
wie het podium hun primaire publicatievorm is? Hoeveel zijn er daarvan in
Nederland? Deze sector kent (nog) geen kennisinstituten of koepelorganisaties. Een
ruwe schatting levert een totaal van 1.100 ‘schrijver/performers’ op. [ 8 ] De
gemiddelde leeftijd ligt op 27 jaar, van hen is 75 procent man, 25 procent is
vrouw. [ 9]
Uiteraard is er overlap tussen de verschillende afdelingen in het letterenveld. Er zijn
kinderboekenauteurs die af en toe een roman voor volwassenen schrijven (Carry
Slee), er zijn romanschrijvers die weleens een toneelstuk maken (Ilja Leonard
Pfeijffer), er zijn journalisten die fictie publiceren (Hassan Bahara), er zijn vertalers
die reisboeken schrijven (Hans Boland), et cetera. Geen enkele rol ligt vast.
                                                                                          17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Toch wagen we ons aan een (ruwe) schatting van het totaal aantal actieve
woordkunstenaars in Nederland. In 2016 waren dat er een kleine 40.000. [ 10 ]
Een auteur verdient zijn inkomen uit royalty’s, verkregen uit de verkoop van zijn
werk, een leenrechtvergoeding op basis van het aantal uitleningen bij de bibliotheek,
nevenrechten (met name verfilmingen en vertalingen) en neveninkomsten, zoals
columns, optredens, schrijfcursussen en commerciële opdrachten. Daarnaast kan
een auteur in aanmerking komen voor schrijf- en reisbeurzen. De belangrijkste
verstrekker van beurzen is het Letterenfonds, dat subsidies geeft aan auteurs,
toneelauteurs, vertalers en biografen.
In 2016 was de gemiddelde beurs die auteurs ontvingen voor het schrijven van
nieuw werk zo’n 19.900 euro. Gemiddeld wordt zo’n twee tot drie jaar aan zo’n
nieuw project gewerkt. Voor vertalers bedroeg de gemiddelde subsidie per
vertaalproject 8.400 euro. [ 11 ] Naast het Letterenfonds zijn er enkele particuliere
fondsen, zoals het VSBfonds en het Jaap Hartenfonds, die incidenteel auteurs
ondersteunen. Ook zijn er lokale fondsen die geld geven aan boeken over de
desbetreffende regio.
Aanbod
Als iets al deze schrijvers, dichters, publicisten en performers bindt, dan is het hun
vermogen een talige vorm te vinden voor hun observaties, hun ideeën, hun
zielenroerselen, hun fantasieën. In 2016 publiceerden zij een totaal van
13.450 nieuwe Nederlandstalige titels, inclusief school- en wetenschappelijke
boeken. Dat was een daling van 500 titels in vergelijking met een jaar daarvoor.
Zes op de tien boeken waren oorspronkelijk in het Nederlands geschreven, de
overige titels waren vertalingen naar het Nederlands.
Ook als we ons beperken tot de algemene boeken is er al enige jaren sprake van een
daling van het aantal nieuwe, oorspronkelijk Nederlandstalige werken. Verschenen
er in 2012 in totaal 4.318 nieuwe titels, in 2016 waren het er nog 4.001. Dat is een
daling van 7 procent. [ 12 ]
Auteurs van kinder- en jeugdboeken zijn het productiefst, ze maakten 1,6 nieuwe
titels per jaar. Fictie-auteurs volgen met gemiddeld 1,2 nieuwe boeken, en auteurs
van informatieve boeken staan op de derde plek, met 0,9. Dit veranderde niet veel
over de afgelopen vijf jaar. Maar omdat het aantal fictie-auteurs is toegenomen, nam
ook het aandeel fictieboeken op het totaal toe. In 2016 ging het in 35 procent van de
nieuwe oorspronkelijk Nederlandstalige titels om een fictieboek, in 2012 was dat nog
30 procent. Dit ging ten koste van de informatieve non-fictie, die de afgelopen vijf
jaar met 4 procent daalde. [ 13 ]
Nieuwe titels verschijnen in de meeste gevallen zowel op papier als in digitale vorm.
Soms verschijnt een boek alleen analoog, vooral kinderboeken met plaatjes worden
nog amper digitaal verspreid. Omgekeerd is er een toenemend aantal platforms waar
titels alleen digitaal worden aangeboden, zoals Lulu, Sweek, Kobo Plus en
Bookchoice. Daarnaast is er sprake van een wederopleving van de productie en
verkoop van digitale luisterboeken. In het eerste decennium van deze eeuw
ontplooiden veel uitgeverijen luisterboek-initiatieven. Dit leidde in 2005 zelfs tot de
oprichting van De Week van het Luisterboek.
                                                                                        18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Maar de verkoop van luisterboeken bleef relatief klein. Vermoedelijk speelde de
gebruiksonvriendelijkheid een rol. Luisterboeken werden uitgebracht op cd’s, die
slechts 70 minuten gesproken tekst konden bevatten. Een dikke roman als ‘Knielen
op een bed violen’ van Jan Siebelink nam zodoende twaalf schijfjes in beslag.
Dankzij nieuwe technieken is het gedoe met cd’s verleden tijd en beleeft het
luisterboek een comeback. Het Zweedse bedrijf StoryTel ontwikkelde een app die het
mogelijk maakt via je telefoon of iPad naar gesproken boeken te luisteren. Ook via
podcasts zijn intussen vele literaire auteurs actief.
Er zijn in Nederland 22 spoken word-organisaties en 3 spoken word-festivals, die
gezamenlijk ongeveer 150 evenementen per jaar organiseren. [ 14 ] Boekpublicaties
van spoken word-teksten zijn nog een zeldzaamheid. De meeste spoken word-
artiesten gebruiken hun persoonlijke website en de sociale media (Facebook en
Instagram) om hun creativiteit te delen. Ook YouTube is een veelgebruikt kanaal om
eigen optredens te tonen. Wie een overzicht wil krijgen van spoken word-artiesten
kan terecht op de sites van ClubSpoken, een agentschap gericht op de commerciële
markt, of spoken.fm, een netwerk van woordkunstenaars.
Uitgeverijen
Al dat fysieke en digitale leesvoer wordt op de markt gebracht door iets meer dan
3.900 uitgeverijen van algemene boeken. In 2016 bedroeg hun gezamenlijke omzet
uit boekverkoop 524 miljoen euro. Voor het merendeel zijn dat kleine bedrijfjes. Van
die 520 miljoen euro wordt een kwart opgebracht door de vijf grootste uitgevers,
concerns van diverse kleinere uitgeverijen en hun imprints, 75 procent wordt
opgebracht door 39 uitgevers. De overige 25 procent wordt gegenereerd door de
andere 3.891 uitgevers. Zo ziet het letterenlandschap er dus uit: een klein clubje
grote spelers, en daarachter een lange sliert van kleintjes. [ 15 ] In totaal zijn er
13.500 mensen werkzaam in de uitgeefsector. [ 16 ] Dit is inclusief uitgevers van
magazines, kranten, vakbladen en leermiddelen. Helaas is het niet mogelijk de
werkgelegenheidscijfers per uitgeefgroep te berekenen. [ 17 ]
Anders dan wel wordt aangenomen, is het aantal boekenuitgeverijen al een tijd lang
vrij stabiel. Met name het segment dat voor die 75 procent omzet zorgt, is sinds 2012
nagenoeg gelijk gebleven. Alleen in het onderste kwart daalde het aantal uitgeverijen
flink, van 4.415 in 2012 naar 3.891 in 2016.
Er was de laatste jaren nogal wat onrust in de uitgeverijbranche. Zo vertrok de
kinderboekentak van uitgeverij Querido met veel rumoer bij WPG en begon
Mizzi van der Pluijm een eigen zaak na een verbeten zelfstandigheidsstrijd met VBK.
Nieuwe, zelfstandige uitgevers als DasMag, Koppernik en Brandt profileerden zich
nadrukkelijk als zelfbewuste partijen die weinig titels in de markt zetten.
Het vak van uitgeven is aan het veranderen. We zien dat steeds meer auteurs een
literaire agent in de arm nemen als intermediair, met name voor zakelijke
onderhandelingen. Paul Sebes was jarenlang de enige serieus te nemen agent in de
Nederlandse letteren, maar daar zijn intussen andere bijgekomen, zoals
Marianne Schönbach en Lolies van Grunsven.
                                                                                      19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Ook self­publishing wint terrein. Het in eigen beheer uitgeven van een boek is al
jaren mogelijk, maar de laatste tijd is de techniek een stuk makkelijker en goedkoper
geworden. Weliswaar gaat het nog altijd om kleine aantallen: het aandeel van
self­publishers in de totale afzet en omzet lag op respectievelijk 0,2 procent en
0,3 procent. De self­publishing markt kenmerkt zich door een grote hoeveelheid
titels met een zeer lage omloopsnelheid. Maar dit kleine marktaandeel ten spijt is er
een sterke groei zichtbaar, zowel in de afzet (+35 procent) als de omzet
(+39 procent) sinds 2012. [ 18 ]
Een toenemend aantal auteurs publiceert zijn boeken via een van de self­publishing
platforms die op internet te vinden zijn: Brave New Books, Mybestseller,
Kindle Direct en andere. In 2016 ging het in totaal om 6.745 verschillende titels, vijf
jaar geleden waren dat er nog geen 500. [ 19 ] Uitgevers kunnen productiesubsidies
aanvragen bij het Letterenfonds voor moeilijk te exploiteren titels, die de kwaliteit
en diversiteit van het aanbod ten goede komen. Daarnaast is er de zogenoemde
Schwob-regeling, bedoeld voor de uitgave van vertalingen van klassieke
meesterwerken. Ook het Prins Bernhard Cultuurfonds en het Jaap Hartenfonds
ondersteunen incidenteel publicaties.
Boekhandel
Nederland had in 2016 1.350 fysieke verkooppunten, tegenover 1.300 in 2015. Dat
wijst op een licht herstel, na een serieuze terugval in de jaren daarvoor (in 2013 telde
Nederland nog 1.469 verkooppunten). Het gaat om 559 vestigingen van ketens,
waarvan Libris/Blz en Bruna de grootste zijn, 487 zelfstandige boekhandels en 10
wetenschappelijke boekhandels. Daarnaast zijn er 160 digitale, bij het Centraal
Boekhuis aangesloten verkoopkanalen. [ 20 ] Naast bol.com zijn dat in de meeste
gevallen webwinkels van bestaande fysieke boekwinkels. Over het totaal aantal
werknemers in de boekhandel zijn geen gegevens bekend. [ 21]
De boekhandel verkeerde in de periode 2008 – 2014 in zwaar weer. Zeven jaar op rij
nam de totale omzet af tot 466,7 miljoen euro in 2014 (een daling van 20 procent).
In 2015 waren er de eerste tekenen van licht herstel (+3,5 procent), en dat zette in
2016 en 2017 door, met 5,4 procent naar 529 miljoen euro. [ 22]
                                                                                         20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Omzet A-Boekenmarkt
(excl. e-books, in miljoenen euro’s)
bron: Jaarverslagen KBb
Hiermee zit de markt weer op het niveau van 2013, maar nog altijd ver onder de
resultaten uit het eerste decennium van deze eeuw, toen er dik in de 600 miljoen
euro werd omgezet. Bovendien werd de groei deels gerealiseerd via e-commerce,
waarvan de fysieke boekhandel minder profiteert. In 2015 groeide de verkoop via
e-boekhandels naar 23 procent, als de verkoop van e-books wordt meegerekend.
Exclusief e-books was het afzetaandeel in 2015 17 procent. [ 23 ]
De verkoop van e-books is nog altijd groeiende, al vlakt die groei wel af. In 2016
steeg het omzetaandeel naar 4 procent en de afzet naar 6 procent. [ 24] Het papieren
boek is vooralsnog dominant in de markt. Binnen de e-commerce zijn drie op de tien
boeken een e-book, en die e-books zijn vooral fictietitels: 80 procent; 14 procent van
de verkochte titels is non-fictie, 5 procent kinderboek. [ 25 ]
De afgelopen twee jaar werd de groei in de overall verkoop vooral gerealiseerd bij de
kinderboeken en in het segment ‘non-fictie informatief’. Met name het segment
‘Young Adult’ (literatuur voor lezers tussen 14 en 18 jaar) mag zich verheugen in een
toenemende populariteit. Onder ‘non-fictie informatief’ vallen bijvoorbeeld de
uiterst succesvolle titels van VI Boeken (‘Gijp’, ‘Kieft’) en de familiekroniek van
Astrid Holleeder (‘Judas’). Toch blijft het literair-culturele segment vooralsnog
dominant. Van de tien verkochte titels komen er zes uit deze hoek. [ 26 ]
                                                                                       21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Omzetaandeel per genre
(in percentages)
bron: KVB Boekwerk
Opvallend is de toename van de verkoop van anderstalige boeken. In 2017 ging het
om 12 procent in de totale afzet (papier plus digitaal), tegen 7 procent in 2012. [ 27 ] In
2013 kocht 32 procent van de lezers ‘wel eens’ een boek in het Engels, inmiddels is
dat al 35 procent. [ 28 ] Hoewel de totale stijging niet significant is, zien we dat dit
over alle talen heen gelijk blijft of licht stijgt. De aankoop van boeken in het Duits en
Frans blijft gelijk ten opzichte van 2016, de lichte toename geldt voor boeken in het
Engels en voor andere talen. Engelstalige boeken worden van de anderstalige boeken
veruit het vaakst gekocht, vooral door mannen en hoogopgeleiden. Ook zijn deze
relatief populair onder de lezers van e-books. [ 29 ]
Podia
Auteurs worden niet slechts in de etalage van de boekhandel gepresenteerd, ook
zetten ze zichzelf in de schijnwerpers op diverse podia. Festivals mogen zich in
Nederland verheugen in een toenemende populariteit. Daarvan profiteert ook de
literatuur. Volgens de jaarlijkse Festival Monitor trokken in 2017 934 festivals in
totaal 26,7 miljoen bezoekers. Het leeuwendeel vormt de muziekfestivals (639),
daarna volgen theaterfestivals (152) en beeldende kunstfestivals (87). [ 30 ] De
literaire manifestaties blijven daar ver bij achter, maar we zien steeds vaker dat
literatuur een onderdeel vormt van het programma van theater- of muziekfestivals.
Op popfestival Lowlands staat bijvoorbeeld al enige jaren een zeer populaire
literatuurtent.
Voorheen zaten literaire manifestaties in de ‘BIS’, vanaf 2013 worden ze door het
Letterenfonds gesubsidieerd. Het gaat om tweejarige en vierjarige regelingen. Die
laatste is voor festivals met een (inter)nationale uitstraling. Per kalenderjaar is ruim
1,1 miljoen euro beschikbaar. Voor de periode 2014 – 2017 kwamen de volgende
                                                                                            22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>zes literaire organisaties voor een meerjarige subsidie in aanmerking: Writers
Unlimited in Den Haag, Passionate Bulkboek in Rotterdam, organisator van het
Geen Daden Maar Woorden-festival, Poetry International in Rotterdam, Wintertuin
in Nijmegen, en Literatuurhuis Utrecht, dat met name de Nacht voor de Poëzie en
het International Literature Festival Utrecht (ILFU) organiseert. [ 31 ] Daarnaast
ontvangen twee literair-educatieve organisaties een vierjarige subsidie: de School
der Poëzie in Amsterdam en het Poëziepaleis in Groningen.
Met ingang van 2017 ontvangen nog eens vijf festivals een tweejarige subsidie:
SLAG, Read my world, Tilt, Boekids en Explore the North. Voor deze festivals is een
bedrag van 270.000 euro per jaar beschikbaar. Gevoegd bij de incidentele
ondersteuning voor manifestaties en projecten besteedt het Letterenfonds jaarlijks
1.970.000 euro aan festivals.
Voor sommige festivals gaat de taakopdracht verder dan het louter presenteren van
schrijvers en literatuur. Poetry International is bijvoorbeeld een gerespecteerd
kenniscentrum op het gebied van internationale poëzie. Bovendien draagt het
festival via workshops en schrijfopdrachten bij aan de productie van nieuwe poëzie
en vertalingen. Ook Wintertuin en Passionate Bulkboek zijn ontwikkelinstellingen,
gericht op talentontwikkeling en educatie. Naast de grote literaire evenementen
bestaat een levendig circuit van losse, eenmalige auteursoptredens op scholen, in
bibliotheken en boekhandels. De Schrijverscentrale is bemiddelaar tussen
organiserende instanties en auteurs. In 2016 kwamen 4.992 contracten tot stand
door bemiddeling van de Schrijverscentrale. Dat is flink minder dan de 6.165 in het
topjaar 2010, maar de laatste zeven jaar is het aantal min of meer stabiel,
fluctuerend rond de 5.000 optredens. [ 32 ]
Schrijversoptredens bemiddeld door Schrijverscentrale
(in aantallen)
bron: Schrijverscentrale
                                                                                    23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Van deze auteursbezoeken werd tussen 2005 en 2016 iets minder dan de helft
georganiseerd door bibliotheken. Hoewel het aantal activiteiten in bibliotheken
sinds 2014 flink toenam, is het aantal auteursoptredens in die periode juist gedaald.
De optredens in boekhandels fluctueerden sinds 2005 sterk. Tussen 2005 en 2009
verdubbelde het aantal contracten, om in de daaropvolgende jaren weer bijna te
halveren. In 2014 en 2015 stegen deze optredens weer naar het niveau van 2009, in
2016 daalde dat aantal weer. De Boekmanstichting, die deze cijfers verwerkte in
haar Cultuurindex, constateert dat de ontwikkeling van de optredens in boekhandels
een uitvergroting zijn van de omzetcijfers in de branche. [ 33 ]
In het poetry slam- en spoken word-circuit is het podium een sine qua non. De
afgelopen tien jaar zijn evenementen in dit circuit steeds talrijker geworden. Maar
nieuw is het fenomeen in Nederland niet. Begin jaren tachtig vond in De Melkweg in
Amsterdam al het One World Poetry-festival plaats, met behalve dichters ook
spoken word-artiesten. In de jaren negentig verenigden zich dichters, rappers en
performers onder de vlag van het Double Talk-festival. De eerste Palabras-avond
werd in 2001 georganiseerd. Vijftien jaar lang vonden deze bijeenkomsten ‘for poets,
lyricists & wordsmiths’ plaats in de bovenzaal van poptempel Paradiso.
In die tijd ontstond de Rotterdamse Stichting Crime Jazz. Tien jaar lang
organiseerde Crime Jazz een maandelijks literair cross-over programma in
Rotterdam. Hier werden diverse vormen van gesproken woord afgewisseld met
hiphop, nu-soul, jazz en aanverwante muziekstromingen.
Poetry slams kregen voet aan de grond toen het Amsterdamse café Festina Lente
onder de bezielende leiding van Simon Vinkenoog in 1998 begon met de organisatie
van een maandelijkse poëzieslag. Later haakte de Nijmeegse Wintertuin aan, dat in
2002 de eerste NK Poetry Slam organiseerde. [ 34 ] Dit kampioenschap vindt nog
ieder jaar plaats tijdens de Nationale Poëzieweek, nu in Utrecht.
In 2007 werd de Poetry Circle Nowhere opgericht, een platform voor ‘schrijvende
performers en performende schrijvers’. Inmiddels zijn er Circles, groepen waarin
beginnende spoken word-artiesten verenigd zijn, in Rotterdam, Amsterdam,
Eindhoven, Tilburg en Leeuwarden. Een rondreizend podium is Mensen Zeggen
Dingen, met een combinatie van spoken word, literatuur, theater, rap, cabaret en
improv. Het brandpunt van de Nederlandse spoken word bevindt zich in de regio
Rotterdam, waar diverse organisaties huizen: Woorden Worden Zinnen,
Paginagroots, Spraakuhloos en het Ken Theater.
De bibliotheek
De openbare bibliotheken functioneren in een decentraal stelsel. Door het hele land
zijn 781 vestigingen, die worden aangestuurd door 154 bibliotheekorganisaties. Deze
organisaties worden gefinancierd uit de gemeentekas. Daarnaast zijn er
9 provinciale ondersteunende instellingen (POI’s), die geld krijgen van de
provincies. OCW financiert de KB, die aan het hoofd staat van het netwerk van
bibliotheekorganisaties, voor 91 miljoen euro per jaar. [ 35 ] Er is één belangen- en
werkgeversorganisatie (de Vereniging Openbare Bibliotheken), die samen met de
VNG zorgdraagt voor de certificering van bibliotheken, voor educatie en voor
belangenbehartiging.
                                                                                      24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>In 2016 waren er 3,7 miljoen mensen lid van een openbare bibliotheek; zij leenden
73 miljoen werken. Het ledental van de bibliotheken daalt al vele jaren. Op het
hoogtepunt, halverwege de jaren negentig, waren er bijna 5 miljoen mensen lid van
de bieb (volwassenen plus kinderen). In de periode 2005 tot 2011 schommelde het
aantal leden rond de 4 miljoen. Daarna zette een afname in: sinds 2011 is het aantal
leden niet meer boven de 4 miljoen gekomen. [ 36 ]
Dat betekende een daling van de inkomsten. Daarbij kwamen vanaf 2009 ook
drastische bezuinigingen op de bibliotheekbudgetten. Kregen de bibliotheken in
2010 nog 458 miljoen euro van de gemeenten, in 2015 was dit gedaald naar 414
miljoen euro, een afname met 10 procent. In totaal zetten de bibliotheken in 2016
512 miljoen euro om. [ 37 ]
De bezuinigingen troffen vrijwel iedere bibliotheekorganisatie, slechts 4 procent
werd in de periode 2012 – 2016 in het geheel niet geraakt door gemeentelijke
kortingen. Het aandeel eigen inkomsten bleef constant op 19 procent. Die inkomsten
verwerven bibliotheken uit lidmaatschappen, toegangskaartjes voor activiteiten en
‘telaatgelden’. Bibliotheken zijn dus voor ruim 80 procent afhankelijk van
subsidiestromen. [ 38 ] Onderstaande figuur laat zien dat deze bezuiniging heeft
gezorgd voor een flinke daling van het aantal vestigingen. [ 39 ]
Bibliotheekvestigingen
bron: CBS Statline
                                                                                     25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>Vestigingen verdwenen (-11 procent), bibliobushaltes werden opgeheven
(-70 procent). Daarvoor in de plaats kwamen 67 afhaalpunten, zoals op het Centraal
Station van Rotterdam, maar vooral heel veel bibliotheekvestigingen op scholen.
Ook het aantal bibliotheekwerknemers is stevig gedaald, van 7.870 in 2012 naar
6.639 (4.076 fte) in 2016, een daling van ruim 15 procent. [ 40 ]
De Bibliotheek op School (BoS) is onderdeel van het leesbevorderingsprogramma
Kunst van Lezen, dat door Stichting Lezen (penvoerder) en de KB wordt
gecoördineerd. Dagelijks worden 697.000 kinderen in het basisonderwijs en het
vmbo bereikt met de BoS. [ 41]
Sinds 2015 is er een nieuwe bibliotheekwet van kracht: de Wet stelsel openbare
bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Daarin is vastgelegd dat er een landelijk netwerk
van bibliotheekorganisaties dient te zijn, en dat de KB uitvoerder van de stelseltaken
van de landelijke overheid is. In de wet is verankerd wat al sinds 2005 de praktijk
was. Toen formuleerden VOB en VNG samen vijf kernfuncties: Kennis en
informatie, Lezen en literatuur, Ontwikkeling en educatie, Kunst en cultuur,
Ontmoeting en debat. [ 42]
De invulling van deze taken wordt grotendeels aan de bibliotheken overgelaten. De
minister van OCW heeft vlak voor Kerst 2017 de ‘Midterm review Wsob’ aan de
Tweede Kamer verstuurd, waarin ze de stand van zaken in het Nederlandse
openbare bibliotheekstelsel beschrijft.
Digitaal
De groei in de verkoop van e-books is afgevlakt. [ 43 ] Maar daarnaast zijn er steeds
meer mogelijkheden om e-books te lenen. Zowel commerciële partijen als de
bibliotheken zijn druk doende platforms te ontwikkelen die e-book-uitleningen via
een abonnement mogelijk maken – een ‘Spotify for books’.
Onder de vlag van de Stichting debibliotheek.nl ontstond de voorloper van de
huidige onlinebibliotheek.nl. Met de inwerkingtreding van de Wsob in 2015 ging
deze stichting op in de KB. De onlinebibliotheek.nl bevat ruim 15.000 titels, in alle
mogelijke genres. Bibliotheekleden kunnen gratis 10 titels tegelijk lenen, voor
maximaal 21 dagen. Wie geen lokaal bibliotheeklid is, betaalt 42 euro per jaar voor
een online-lidmaatschap (‘digital only’) bij de KB.
Het totaal aantal bibliotheekleden met een account bij onlinebibliotheek.nl stond
eind 2017 op 497.313. Maar slechts de helft daarvan was actief lid, met minimaal één
uitlening per jaar. Digitale boeken, luisterboeken en cursussen werden sinds de start
in 2014 alles bij elkaar bijna 7 miljoen keer uitgeleend. [ 44 ]
De KB is, samen met de Vlaamse Erfgoedbibliotheek en de Taalunie, ook
verantwoordelijk voor de Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse
Letteren (DBNL). Dit is een digitale collectie van grotendeels rechtenvrije teksten
die behoren tot het Nederlandstalige erfgoed, van de vroegste tijd tot heden. Alle
teksten op dbnl.org zijn gratis toegankelijk en downloadbaar. De website wordt
jaarlijks zo’n 4 miljoen keer geraadpleegd. [ 45 ]
                                                                                       26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Uitgeefconcern VBK lanceerde begin 2017 het platform Bookchoice, waar je voor
3,99 euro per maand 8 e-books en luisterboeken kunt lenen. Boekhandelsketen
Bruna probeerde het met Bliyoo, een abonnementsservice waarbij je voor 14,95 euro
per maand zowel boeken als tijdschriften en luisterboeken kon lenen. [ 46 ] Dan is er
Bookmate, waarbij de abonnementskosten 10,99 euro per maand zijn. Bol.com en
e-bookreader-fabrikant Kobo begonnen een jaar geleden met de abonnementsdienst
Kobo Plus. Voor 9,99 euro per maand kan de abonnee onbeperkt e-books lezen en
uitproberen. Het aanbod is hier het grootst (keuze uit meer dan 150.000 titels),
maar het betreft alleen e-books, geen luisterboeken of magazines. Ten slotte is er
ook nog het platform voor e-kinderboeken, genaamd Booqees.
Opleiding en talentontwikkeling
Op het gebied van schrijfeducatie zien we langzaam een toenemende
professionalisering. Waar creative writing in de Verenigde Staten al decennialang
tot het universitaire curriculum behoort, is dat bij Nederlandse hogescholen
mondjesmaat het geval. Zo heeft de Rietveld Academie sinds 2007 een
studierichting Beeld en Taal en begon de Artez Hogeschool in Arnhem zes jaar terug
een afdeling Creative Writing. Aan de HKU is er een vierjarige studie Writing for
Performance: een voltijd hbo-studie tot dramaschrijver, waar het accent weliswaar
ligt op film, theater en andere media, maar waarvan alumni vaak hun weg vinden
richting literatuur, poëzie en andere genres.
Er is nog geen masteropleiding creatief schrijven, wel sloegen het Letterenfonds,
Literair Productiehuis Wintertuin en de schrijfopleidingen van ArtEZ, de Rietveld
Academie en de HKU de handen ineen en richtten in 2015 het Slow Writing Lab op.
Dit is een opleiding voor literair talent, ingericht als een ‘vrije master’. Studenten
stellen een individueel programma samen rondom een voor hun eigen ontwikkeling
relevant onderwerp of thema, waarbij ze worden gecoacht door schrijvers,
redacteuren en regisseurs.
De Schrijversvakschool in Amsterdam biedt een vierjarige deeltijdopleiding voor
aspirant-schrijvers op het gebied van proza, poëzie, toneel, scenario en essay. Ook
kan men er losse cursussen volgen. Sinds 2013 bestaat de Schrijversacademie. In
tien steden door heel Nederland biedt de Schrijversacademie elf schrijfcursussen
aan op het gebied van romans en verhalen, thrillers, young adult, fantasy, scenario,
columns, kinderboeken, poëzie, biografieën, reisverhalen en storytelling. Aan de
Nederlandse filmacademie wordt een vierjarige opleiding scenarioschrijven
aangeboden. Tot de sluiting in 2012 stond er bij het Maurits Binger Film Institute
een postacademische opleiding scenarioschrijven op het cursusprogramma.
De vierjarige universitaire studies vertaalkunde en vertaalwetenschap zijn beide
opgeheven. Wel bieden de universiteiten van Utrecht en Amsterdam eenjarige
masters aan met respectievelijk praktische en meer theoretische modules. Aan de
Hogeschool Zuyd in Maastricht wordt een vierjarige opleiding tot tolk/vertalen
gegeven, net als in Utrecht aan de ITV Hogeschool. In Amsterdam is de
Vertalersvakschool gevestigd, die opleidingen en cursussen aanbiedt voor
aspirant-literair vertalers.
                                                                                       27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Verschillende instanties ontfermen zich daarnaast over jonge schrijvers, nog niet of
net wel gedebuteerd. Het Letterenfonds organiseert bijvoorbeeld workshops over het
standaard auteurscontract en aanverwante zakelijke aspecten van het
schrijverschap. Wintertuin werkt met schrijfcoaches en geeft cursussen. Het
Expertisecentrum Literair Vertalen organiseert vertaalcursussen en faciliteert
mentoraten, waarbij een beginnende vertaler bij het vertalen van een literair boek in
een één-op-één-relatie samenwerkt met een ervaren vertaler. En Das Mag heeft zijn
zomerkampen, waar literaire talenten gedurende een week worden ondergedompeld
in diverse schrijfactiviteiten.
In de spoken word-scene is de Poetry Circle Nowhere het belangrijkste podium voor
talentontwikkeling. In Rotterdam, Amsterdam, Eindhoven, Leeuwarden en Tilburg
biedt de Poetry Circle laagdrempelige workshops aan. Ook is er een steeds groter
cursusaanbod op scholen. Als er internationale headliners zijn bij de grote
spoken word-evenementen in Nederland worden daar geregeld masterclasses aan
gekoppeld. Zo leiden spoken word-artiesten elkaar op.
De hbo-en wo-opleidingen voor bibliothecarissen hebben zich in de loop der jaren
inhoudelijk steeds verder verbreed. Inmiddels kun je in Nederland op hoger
onderwijsniveau geen opleiding meer doen, specifiek voor een baan in de
bibliotheeksector (en ook in Vlaanderen is dat het geval). Alle relevante opleidingen
zijn geïntegreerd in opleidingen op het gebied van informatiemanagement. Zo heeft
de Saxion Hogeschool een opleiding informatie, dienstverlening en -management,
en bieden de universiteiten van Amsterdam en Leiden een master media en
informatie of iets vergelijkbaars aan. Cubiss, de POI in Noord-Brabant en Limburg,
ontwikkelde de post hbo-opleiding Community Librarian in samenwerking met
hogeschool Avans. Ook is er een opleidingshuis in de maak om bibliotheekpersoneel
verder te professionaliseren. Kunst van Lezen is in 2009 gestart met het aanbieden
van trainingen en workshops voor BoekStart en de Bibliotheek op School.
In 1964 werd een opleiding voor het boekenvak opgericht onder de naam de
Frederik Muller Academie. In de jaren negentig ging die op in de Hogeschool van
Amsterdam. Daar stoomt de specialisatie media, marketing en publishing aan het
Instituut voor Media en Informatie Management studenten klaar voor een baan in
de uitgeverij. De Universiteit van Amsterdam organiseert een master
redacteur/editor bij de afdeling Boekwetenschap. Voor boekhandelaren ontwikkelde
het KBb het bijscholingsprogramma Boekondernemer van de toekomst, met
subsidie van het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en het
O&O-fonds. In totaal volgden 350 boekverkopers de BOvdT-cursus, vanuit
275 winkels. [ 47 ] Iets vergelijkbaars doet het Nederlands Uitgevers Verbond (NUV)
met de NUV Academy. Personeel van de aangesloten uitgeverijen kan zich laten
bijscholen, naar netwerkbijeenkomsten en op studiereis.
                                                                                      28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Leesbevordering en laaggeletterdheid
Over de positieve gevolgen van lezen en het belang van leesbevordering schreven we
al. De Nederlandse overheid heeft de ambitie om tot de kennistop van Europa te
behoren. Tegelijkertijd zijn er in Nederland 2,5 miljoen mannen en vrouwen,
allochtoon en autochtoon, die moeite hebben met lezen, schrijven, rekenen en
digitale geletterdheid. [ 48 ] Van hen zijn een kleine 2 miljoen laaggeletterd. Deze
zogenoemde ‘laaggeletterden’ kosten de samenleving bijna 1 miljard euro op
jaarbasis. [ 49 ]
De helft van de laaggeletterden werkt, vaak met een zwakke arbeidsmarktpositie.
Mensen die laaggeletterd zijn, zijn oververtegenwoordigd bij de
schuldhulpverlening. 19 procent van de laaggeletterden leeft ten minste één jaar
onder de armoedegrens. Daarbij komt dat het probleem van generatie op generatie
wordt doorgegeven. Een kind met laaggeletterde ouders heeft een driemaal hogere
kans om zelf ook laaggeletterd te worden. [ 50 ]
De Stichting Lezen en Schrijven werd opgericht in 2004 met de bedoeling het
probleem van laaggeletterdheid op de kaart te zetten. De stichting investeert in
scholing, onderzoek, campagnes, advies en de ontwikkeling van lesmateriaal. Het
programma Tel mee met Taal is door de ministeries van OCW, VWS en SZ
ontwikkeld voor het voorkomen en bestrijden van laaggeletterdheid. Stichting Lezen
en Stichting Lezen en Schrijven zijn de twee hoofduitvoerders van respectievelijk het
preventieve en het curatieve deel. Hiervoor wordt in de periode 2016 – 2018 jaarlijks
18 miljoen euro gestoken in Tel mee met Taal. In een brief aan de Tweede Kamer
formuleerde OCW de hoofddoelstellingen voor diezelfde periode als volgt: 1.
Tenminste 45.000 Nederlanders verbeteren hun taalbeheersing aantoonbaar. [ 51 ] 2.
Eind 2018 worden 1.000.000 kinderen tussen 0 en 12 jaar bereikt met
leesbevorderingsactiviteiten.
Uit onderzoek blijkt dat Tel mee met Taal zijn vruchten afwerpt. Na het volgen van
het taaltraject heeft 71 procent van de cursusdeelnemers een aantoonbaar betere
taalbeheersing. Ook hun psychische en fysieke gezondheid gaan er meetbaar op
vooruit. [ 52 ]
Dit geldt niet alleen voor laaggeletterden. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat
er een verband is tussen het lezen van boeken en betere leerprestaties, bij
basisschoolleerlingen en tieners, maar ook bij studenten in het hoger onderwijs. [ 53 ]
Zelfs kinderen van 15 maanden hebben een grotere taalvaardigheid en
woordenschat, als hun ouders in de eerste acht maanden zijn begonnen met
voorlezen. [ 54 ]
De Stichting Lezen, opgericht in 1988, is in het leven geroepen om de ontlezing
tegen te gaan. Om die reden organiseert Stichting Lezen, in samenwerking met
andere partijen zoals CPNB, Passionate en het Letterenfonds, een scala aan
leesbevorderingsactiviteiten, zoals de Nationale Voorleeswedstrijd, De
Weddenschap (waarbij vmbo-leerlingen worden uitgedaagd om drie boeken te
lezen), Literatour (de Boekenweek voor jongeren), en de Inktaap (de jongerenprijs
van de Nederlandse literatuur). Ook doet Stichting Lezen veel onderzoek naar lezen,
leesbevordering en literatuureducatie. De stichting is met haar publicaties en
onderzoeken ook een kenniscentrum.
                                                                                        29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>In 2012 hebben de Stichting Lezen, de Stichting Lezen en Schrijven, het CPNB, het
Literatuurmuseum en de bibliotheken (VOB en KB) de handen ineengeslagen en de
Leescoalitie opgericht. Dit samenwerkingsverband zet ieder jaar een landelijke
campagne op touw om het lezen te stimuleren. In 2013 was dat ‘Het jaar van het
voorlezen’, in 2014 en 2015 ‘Vaders voor lezen’, in 2016 ‘Het jaar van het boek’ en in
2018 en 2019 is dat ‘Lees met andermans ogen’.
Onder de vlag van Tel mee met Taal coördineert de Stichting Lezen samen met de
KB ‘Kunst van Lezen’, een leesbevorderingsprogramma van het ministerie van OCW
dat sinds 2008 loopt en in 2015 is verlengd tot en met 2018. Kunst van Lezen
bestaat uit drie onderdelen: 1. Strategische leesbevorderingsnetwerken, 2. BoekStart
en 3. De Bibliotheek op School (BoS). Het eerste onderdeel betreft het stimuleren
van de samenwerking tussen gemeenten, scholen, kinderdagverblijven,
peuterspeelzalen en bibliotheken. In het kader van BoekStart krijgen ouders van
pasgeboren baby’s een brief van de gemeente met een waardebon, waarmee een
koffertje met voorleesboekjes bij de plaatselijke bibliotheek kan worden opgehaald.
Op die manier komen steeds meer ouders al vroeg in het leven van hun kinderen in
een bieb. Tien jaar geleden waren er nauwelijks babyleden, nu zijn dat er jaarlijks
ruim 60.000. [ 55 ] Ook worden er bibliotheekhoeken ingericht op
kinderopvanglocaties en krijgen de pedagogisch medewerkers trainingen om hun
deskundigheid te bevorderen.
De Bibliotheek op School is een samenwerkingsverband tussen de gemeente,
bibliotheken, basisscholen en vmbo’s. De uitvoering kent vele varianten. Een
onderdeel kan de inzet van een leesconsulent zijn (een medewerker van de
bibliotheek). Van deelnemende scholen wordt verwacht dat ze tenminste één
leerkracht laten opleiden tot leescoördinator. In de kern komt het er meestal op neer
dat een bibliotheekvestiging, gericht op kinder- en jeugdboeken, in de school wordt
geopend.
In 2017 werd 36 procent van de nieuwgeboren baby’s bereikt met BoekStart-
koffertjes, werd 22 procent van de kinderopvanglocaties bereikt, deed 43 procent
van de basisscholen en 24 procent van de vmbo’s mee aan de Bibliotheek op
School. [ 56 ] Het streven voor 2018 is in alle basisbibliotheken het programma
BoekStart in te voeren. Zo moet eind 2018 100 procent van de ouders met
pasgeboren baby’s geïnformeerd zijn en 55 procent van die baby’s via hun ouders
zijn bereikt. Ook voert eind 2018 85 procent van de basisbibliotheken het
programma de Bibliotheek op School uit, 25 procent op het vmbo en 10 procent op
havo/vwo. [ 57 ] Stichting Lezen zit in de BIS en ontvangt een structurele subsidie van
het Rijk van 1,87 miljoen euro per jaar. Daarnaast ontvangt de stichting in 2016,
2017 en 2018 3,35 miljoen euro per jaar projectsubsidie voor Kunst van Lezen.
Media
Reflectie op de letteren is van belang voor canonvorming en debat. In de papieren
media, het traditionele domein voor de literatuurkritiek, is de ruimte voor recensies
de laatste decennia afgenomen. Boekenbijlagen zijn ingekrompen, recensies werden
korter en kleiner in aantal. [ 58 ]
                                                                                        30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Daartegenover staat een haast onophoudelijke stroom recensies op internet en in de
sociale media. Populaire sites met boekennieuws, schrijversinterviews en recensies
zijn bijvoorbeeld Hebban, 8Weekly, LiterairNederland en dereactor.org.
Literatuurplein.nl is een site met nieuws, recensies en een agenda van de Vereniging
Openbare Bibliotheken, schrijvenonline.org is een grote online community van
amateurschrijvers en op lezentv.nl staan videoproducties met literaire interviews en
reportages.
Het aantal fysieke literaire tijdschriften nam het laatste decennium flink af. [ 59 ] Na
een periode van bezuiniging ondersteunt het Letterenfonds sinds 2017 de papieren
literaire tijdschriften weer structureel, met 120.000 euro per jaar. [ 60] Een tijdschrift
mag maximaal 12.000 euro per jaar (oftewel 24.000 euro per ronde) ondersteuning
aanvragen. Dat bedrag dient aangewend te worden voor schrijvershonoraria en
kosten voor de redactie van teksten.
Op radio en televisie zijn de letteren naar de randen van de programmering
verdreven, met uitzondering van het populaire boekenpanel in De Wereld Draait
Door. Auteurs mogen op gezette tijden opdraven voor een interview, met name in
VPRO’s Boeken op zondag, maar een tv-programma waarin op serieuze wijze wordt
gereflecteerd op literatuur is er niet meer. Op de radio houden cultuurprogramma’s
Kunststof en Opium de eer hoog, al zijn die aan alle kunsten gewijd. Het
radioprogramma Nooit meer slapen bevat enkele vaste letteren-elementen: een kort
verhaal, een hoorspel en een gedicht.
Overzicht van instellingen in het letterenveld
Auteursbond
De Auteursbond is de beroeps- en belangenvereniging van de Nederlandse auteurs
en vertalers. De bond vertegenwoordigt ruim 1.500 auteurs, die zijn onderverdeeld
in negen secties: letterkundigen, jeugdboekenschrijvers, scenarioschrijvers,
toneelschrijvers, literair vertalers, boekvertalers, educatieve auteurs, freelance
journalisten en ondertitelaars.
NBD | Biblion
NBD | Biblion levert ondersteunende diensten aan bibliotheken en mediatheken
door heel Nederland. Het verzorgt de catalogisering van de producten, en levert
materialen die nodig zijn voor het beheer van een bibliotheek.
CB
Het CB, voorheen bekend onder de namen het Centraal Boekhuis en CB Logistics,
vormt de schakel tussen uitgever, boekverkoper en consument. CB biedt de titels van
(aangesloten) uitgevers aan bij de boekverkopers en beheert de voorraad boeken.
Daarnaast faciliteert het de distributie van titels print on demand en e-books. CB
logistics levert jaarlijks aan meer dan 12.000 adressen. [ 61 ] In 2016 ging het om een
totaal van 59.990.000 fysieke gedistribueerde titels, en maakte het
5.732.826 e-booktransacties mogelijk.
                                                                                           31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>CPNB
De Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) is het
marketing- en communicatiebureau van de Nederlandse boekenwereld. De CPNB
organiseert campagnes, evenementen en public relations rondom het boek en
auteurs, waaronder het befaamde Boekenbal en de Kinderboekenweek. Het CPNB
wordt gefinancierd door het boekenvak en door sponsoren.
Fonds Bijzondere Journalistieke projecten
Het Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten verleent financiële steun voor
artikelen, reportages, longreads, journalistieke boeken en biografieën. Met
kleinschalige subsidies beoogt het fonds journalisten in staat te stellen zich
langdurig te verdiepen in een onderwerp of thema. Daarnaast reikt het fonds
jaarlijks een prijs uit voor het beste journalistieke boek. Het fonds ontvangt sinds de
oprichting in 1990 subsidie van OCW. In 2016 was dit bijna 400.000 euro, wat het
leeuwendeel uitmaakt van de baten. [ 62 ]
KB
De Koninklijke Bibliotheek (KB) is de nationale bibliotheek van Nederland en
beheert alles wat er in ons land is verschenen en in het buitenland over Nederland is
gepubliceerd, van de periode van het handgeschreven boek tot het digitale boek.
Samen met partners in het domein van de openbare bibliotheken, het erfgoed en de
wetenschap maakt de KB de bibliotheekcollectie zichtbaar, bruikbaar en houdbaar.
Het verwezenlijken van de nationale digitale bibliotheek heeft een hoge prioriteit.
Daarnaast verricht de KB onderzoek, met name voor de bibliotheeksector.
Onder de vlag van de KB ressorteert ook de Digitale Bibliotheek voor de
Nederlandse Letteren (DBNL). Dit is een digitale collectie van teksten die behoren
tot de Nederlandse letterkunde, taalkunde en cultuurgeschiedenis. De site bevat
duizenden literaire teksten en secundaire literatuur die het hele Nederlandse
taalgebied bestrijkt, en wordt jaarlijks zo’n vier miljoen keer geraadpleegd.
KBb
De Coöperatieve Koninklijke Boekverkopersbond U.A. (KBb) is de
brancheorganisatie voor boekhandels en behartigt de belangen van de boekverkoper
op verschillende manieren. Ter stimulering van een innovatieve en klantgerichte
branche onderneemt de KBb verschillende activiteiten, bijvoorbeeld rondom
distributie en promotie en ook bijscholing. Het grootste deel van de leden is
retail-georganiseerd (559) of zelfstandig-ongebonden (487), maar ook de domeinen
internet (6) en educatief-wetenschap behoren tot de bond.
KVB
De Koninklijke Vereniging van het Boekenvak (KVB) is de koepelorganisatie van het
Nederlandse boekenvak. Zij verbindt commerciële, culturele en maatschappelijke
partijen die zich bezighouden met het boek en aanverwante producten en is de
schakel tussen boekenvak en politiek. [ 63 ]
                                                                                        32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>KVB Boekwerk: kenniscentrum
De jaarcijfers en het consumentenonderzoek over het boekenvak worden sinds 2015
gepresenteerd door KVB Boekwerk, het kennis- en innovatieplatform van de
boekensector. Het platform verbindt data, inzichten en spelers en heeft als ambitie
om de waarde van de boekensector inzichtelijk te maken en innovatie te stimuleren.
Kernpartners van deze netwerkorganisatie zijn de Groep Algemene Uitgevers (GAU)
van de Mediafederatie, KBb, Stichting Lezen, CPNB en het Nederlands
Letterenfonds.
Literatuurmuseum/Kinderboekenmuseum
In Den Haag, in de KB, is het Literatuurmuseum gevestigd, evenals het
Kinderboekenmuseum. De musea maken samen deel uit van de Stichting
Nederlands Literatuurmuseum en Literatuurarchief (Stichting NLL). De stichting
beheert de literaire schatkamer van Nederland: manuscripten, brieven, illustraties,
portretten, foto’s en andere unieke documenten en voorwerpen van vrijwel alle
Nederlandse schrijvers en illustratoren. Met tentoonstellingen en een site maakt het
museum de kracht van literatuur en de rijkdom van het literaire erfgoed zichtbaar.
De Mediafederatie
De Mediafederatie (voorheen het Nederlands Uitgeversverbond, NUV) is de
brancheorganisatie voor uitgevers in Nederland en behartigt de collectieve belangen
van uitgevers van literatuur, entertainment & lifestyle, nieuws, leermiddelen, vak en
wetenschap. De bij de federatie aangesloten uitgevers vertegenwoordigen
gezamenlijk meer dan 90 procent van de Nederlandse uitgeefbranche. [ 64 ] De leden
zijn ook lid van een of meer van de volgende zelfstandige groepsverenigingen of
brancheorganisaties:
– Groep Algemene Uitgevers (GAU)
    Algemene uitgevers
– Groep Educatieve Uitgevers (GEU)
    Aanbieders van leermiddelen, toetsen en educatieve dienstverlening in
    Nederland
– Magazine Media Associatie
    Multimediale magazinemerken
– Media voor Vak en Wetenschap
    Professionele, wetenschappelijke en vakinformatieve uitgevers, en uitgevers voor
    het hoger onderwijs (hbo en academisch)
– NDP Nieuwsmedia
    Nieuwsbedrijven
Nederlands Letterenfonds
Het Nederlands Letterenfonds is een van de zes publieke cultuurfondsen in
Nederland en investeert in de totstandkoming van literatuur in alle genres in de
Nederlandse en Friese taal, en de verspreiding daarvan in binnen- en buitenland.
Het fonds verstrekt beurzen en subsidies aan schrijvers, vertalers, uitgevers en
festivals. Het fonds heeft een budget van 11,2 miljoen euro per jaar dat wordt
verstrekt door OCW.
                                                                                      33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>Schrijverscentrale
De Schrijverscentrale (voorheen Stichting Schrijver School Samenleving) verzorgt de
landelijke bemiddeling tussen auteurs, bibliotheken, het onderwijs en andere
instellingen. De Centrale geeft ook advies, denkt mee over de invulling van
programma’s en verzorgt de praktische afhandeling. De Schrijverscentrale ontvangt
een subsidie van 650.000 euro per jaar van OCW.
Stichting Lezen
Stichting Lezen is het landelijke kennis- en expertisecentrum voor leesbevordering
en literatuureducatie. De stichting stemt bestaande activiteiten op het gebied van
leesbevordering en literatuureducatie op elkaar af en stimuleert initiatieven,
methodieken en instrumenten die vernieuwend zijn. Ook het stimuleren van
onderzoek en de verspreiding van onderzoeksresultaten behoren tot het werk van
Stichting Lezen. Daarnaast is zij penvoerder voor Kunst van Lezen als preventief
onderdeel van Tel mee met Taal. De stichting zit in de ‘BIS’ voor 1,87 miljoen euro
op jaarbasis.
Stichting Lezen en Schrijven
Stichting Lezen en Schrijven zet zich in om laaggeletterdheid te voorkomen en te
verminderen door middel van verschillende programma’s zoals Taal voor het Leven
en Voel je Goed!, waarmee gemeenten, organisaties, docenten en vrijwilligers
ondersteund worden om deze missie mede te volbrengen. De organisatie biedt
scholing, doet onderzoek, deelt kennis, geeft advies en ontwikkelt instrumenten en
lesmaterialen.
Taalunie
De Taalunie is de beleids- en kennisorganisatie voor de Nederlandse taal. Zij werd in
1980 opgericht door de Nederlandse en Vlaamse overheden, met de bedoeling
randvoorwaarden te scheppen waardoor het Nederlands optimaal kan worden
benut. Bijvoorbeeld door taalgebruikers van adviezen te voorzien, door docenten
Nederlands in het buitenland te steunen, en door organisaties te verbinden die zich
met het Nederlands bezighouden. De Republiek Suriname is geassocieerd lid van de
Taalunie. Met Curaçao, Aruba en Bonaire zijn samenwerkingsovereenkomsten
gesloten. [ 65 ]
                                                                                      34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>  1
Monitor Amateurkunst 2017, pag. 7, fig. 3. Dat is een beduidend lager
percentage dan de 16 procent die onderzoeksbureau Panteia noemt in
de Sectorbeschrijving Letteren en bibliotheken (p. 154).
Waarschijnlijk heeft men zich gebaseerd op hetzelfde percentage dat
LKCA in het artikel ‘Kunstzinnig bezig zijn…’ plakt op de groep
amateurkunstbeoefenaars die eens per week of vaker bezig is met
creatief schrijven. Dit is dus niet een percentage van de Nederlandse
bevolking.
  2
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
  3
Onder het algemene boek wordt verstaan: fictie, non-fictie, poëzie en
jeugdboeken. School-, studie- en wetenschappelijke boeken worden
niet tot de algemene boeken gerekend.
  4
Onder ‘non-fictie informatief’ schaart men boeken op het gebied van
geschiedenis, taal en cultuur, economie, psychologie, bedrijfskunde en
gezondheid. In de categorie ‘non-fictie vrije tijd’ vallen kookboeken,
sportboeken, reisboeken en overige hobby- en lifestyle boeken.
  5
Een actieve vertaler is iemand die in een periode van vijf jaar ten
minste één nieuw naar het Nederlands vertaald werk publiceerde.
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
  6
villamedia.nl
29 september 2015
  7
De Auteursbond in een email van
20 december 2017.
  8
Volgens een schatting van de Rotterdamse spoken word-organisatie
Spraakuhloos.
  9
Gegevens van de website van SpokenFM.
  10
‘Actief’ definiëren wij hier als: auteurs of vertalers die de afgelopen vijf
jaar een boek, of het afgelopen jaar in krant of tijdschrift een artikel
publiceerden, die een scenario of toneelstuk schreven dat werd
uitgevoerd of die het afgelopen jaar op een podium woordkunst
bedreven. Om de schrijvers die op meer dan één front actief zijn eruit
te filteren, hebben we het totaal met 5 procent verminderd.
  11
Jaarverslag 2016.
Letterenfonds 2017
  12
Het werkelijke aanbod van nieuwe Nederlandse titels ligt hoger, op
4909 titels. Maar daarbij zijn inbegrepen alle titels van makers die in
strikte zin geen auteurs zijn, zoals bloemlezingen, fotoboeken, et
cetera. Cijfers van KVB Boekwerk.
  13
Monitor. Makers.
KVB Boekwerk, 2017
                                                                             35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>  14
Volgens opgave van Spraakuhloos.
  15
Monitor. Uitgevers.
KVB Boekwerk, 2017
  16
Jaarverslag 2015.
Nederlands Uitgeversverbond, 2016
  17
Email van KVB Boekwerk,
16 januari 2018
  18
Onderzoek van KVB Boekwerk in samenwerking met de Boekman
Stichting, gebaseerd op data van CB.
Boekman, september 2016
  19
Jaarverslag 2016.
CB Logistics, 2017
  20
Cijfers afkomstig uit het Jaarverslag van de Koninklijke
Boekverkopersbond (KBb). De webshops zijn inclusief de 154
aanvullende webwinkels van fysieke verkooppunten. Er zijn zes
webwinkels zonder fysieke pendant.
  21
Email van de KBb,
4 januari 2018
  22
Jaarverslagen KBb en CPNB.
  23
Jaarverslag 2015.
KBb, 2016
  24
Dit in tegenstelling tot de Amerikaanse en de Engelse boekenmarkt,
waar zowel omzet als afzet van e-books in 2016 terugliepen.
  25
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
  26
Jaarverslag 2016.
KBb, 2017
  27
Leesmonitor 2017.
Stichting Lezen
  28
Jaarverslag 2016.
KBb, 2017
  29
Rapportage Boekenbranche.
GfK, 2017
  30
Festival Monitor 2017.
Respons, 2017
  31
Jaarverslag 2016.
Letterenfonds 2017
                                                                   36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>   32
Jaarverslag 2016.
Schrijverscentrale, 2017
   33
Cultuurindex 2018.
Boekmanstichting, SCP
   34
Gewonnen door Erik-Jan Harmens.
   35
In 2016 kreeg de KB 44,8 miljoen voor het vervullen van de
stelseltaken zoals vastgelegd in de Wsob, en 46,2 miljoen voor de
wetenschappelijke taken, vastgelegd in de WHW.
   36
Bibliotheekmonitor KB. De KB stelt dat de daling van het ledenaantal
sinds 2011 tot stilstand is gekomen. In de rapportage
bibliotheekstatistiek wordt gesteld: ‘Sinds 2005 stijgen de aantallen
jeugdleden van de bibliotheek. Ook relatief is er sprake van een
groeiend ledental, aangezien het aantal kinderen en jongeren in de
bevolking wat daalde (van 3,8 miljoen in 2005 naar 3,6 miljoen in
2016). Het aantal volwassen leden daalde ten opzichte van 2015 met
4% naar ongeveer 1,4 miljoen leden. Het aantal jeugdleden tot 18 jaar
is gestabiliseerd en ligt evenals in 2015 rond de 2,3 miljoen. De
jeugdleden maken nu 62 procent van het totale ledenbestand van de
bibliotheek uit.’
   37
De cijfers over inkomsten en ledentallen van de openbare bibliotheken
komen van CBS Statline,
20 september 2017
   38
Ondernemerschap in een veranderend subsidiebeleid.
p. 13-17., Panteia, 2015
   39
Koninklijke Bibliotheek
Bibliotheekmonitor.nl
   40
Openbare bibliotheken.
CBS Statline,
20 september 2017
   41
VOB
   42
Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen,
artikel 5
   43
Onduidelijk is vooralsnog hoe groot het aandeel illegale downloads is.
Meer over piraterij in ‘Economische waarde’.
   44
Cijfers aangeleverd door de KB betreffende de Landelijke Digitale
Openbare Bibliotheek.
   45
Volgens opgave van de Koninklijke Bibliotheek.
   46
Onlangs zijn Bruna en VBK gefuseerd. Onbekend is nog onder welke
naam hun beider leenplatform verder gaat en onder welke
voorwaarden een abonnement kan worden afgesloten.
                                                                       37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>  47
Jaarverslag 2016.
KBb, 2017
  48
Feiten en cijfers laaggeletterdheid.
Stichting Lezen en Schrijven, 2016
  49
Berekening van PwC, 2017.
  50
Feiten en cijfers laaggeletterdheid.
Stichting Lezen en Schrijven, 2016
  51
Brief van OCW aan de Tweede Kamer,
6 maart 2015
  52
Impactonderzoek taaltrajecten Taal voor het Leven.
Greef, M., de, Segers, M., Nijhuis, J., Lam, J.F., 2014
  53
Lezen loont een leven lang.
Mol. S., Bus, A.
in: Levende talen, jaargang 12, nr.3, 2011
  54
BoekStart maakt baby’s slimmer
Berg, H. van den, Bus, A., 2015
  55
Idem
  56
Het BoekStartkoffertje: bekendheid, bereik en waardering.
Kantar Public, 2018
  57
Brief van OCW aan de Tweede Kamer,
6 maart 2015
  58
Staande receptie.
Joosten, J. , 2012
  59
Bibliografie van de Literaire Tijdschriften in Vlaanderen en
Nederland.
Koninklijke Bibliotheek
  60
In de vorige subsidieperiode financierde het fonds louter de digitale
presentatie van literaire tijdschriften.
  61
Jaarverslag 2016.
CB Logistics, 2017
  62
Jaarverslag 2016.
FBJP, 2017
  63
KVB.nl
  64
NUV.nl
  65
Taalunieversum.org
                                                                      38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Analyse
Deel 2
        39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>         Toekomst Cultuurbeleid / Letteren en bibliotheken / Deel 2 Analyse / Artistieke waarde
         Artistieke waarde
Wie een (fysiek) boek op de markt wil brengen, heeft een vormgever nodig, een
zetter, een drukker en een uitgever. Daarmee is het boek onderdeel van een
commerciële sector en zal het zich gedeeltelijk moeten aanpassen aan de wetten van
de markt. Die markt verkeerde de laatste jaren, zoals we hebben gezien, in een crisis.
Dat heeft gevolgen gehad, ook voor de artistieke ontwikkelingen in het boekenvak.
We signaleren twee min of meer samenhangende ontwikkelingen: 1. een
toenemende belangstelling voor non-fictie, 2. marginalisering van het experiment.
Daarnaast zien we hoe het segment van spoken word tot bloei is gekomen.
Non­fictie floreert
In de bestsellerlijsten heeft de Nederlandse literatuur het zwaar. De laatste twintig
jaar haalde alleen in 2006 en 2011 een Nederlandse roman de top 3, respectievelijk
‘Komt een vrouw bij de dokter’ van Kluun en Herman Kochs ‘Zomerhuis met
zwembad’. [ 1 ] Liet de gehele rubriek fictie in 2016 na jaren van teruggang eindelijk
weer een omzetgroei van 6 procent zien, de literair-culturele fictietitels profiteerden
daar minimaal van (+1 procent), in tegenstelling tot spannende boeken en (vooral)
jeugdboeken. [ 2 ]
Dat dit literair-culturele segment onder druk staat, blijkt ook uit het feit dat het
aantal beursaanvragen bij het Letterenfonds terugliep. Om een aanvraag te kunnen
doen, moet een auteur een contract of intentieverklaring van een uitgeverij kunnen
overleggen. Blijkbaar werden die contracten of verklaringen de laatste jaren minder
makkelijk afgegeven aan literair-culturele auteurs.
Zo gek is dat ook niet, in een moeilijke boekenmarkt waar de grote
verkoopsuccessen niet de literaire romans zijn, maar non-fictie boeken als Joris
Luyendijks ‘Dit kan niet waar zijn’, David van Reybroucks ‘Congo’ of Geert Maks ‘In
Europa’. De media spelen hierbij een belangrijke rol. Aanschuiven bij Pauw, Jinek,
RTL Late Night of De Wereld Draait Door heeft voor de verkoop van een boek meer
impact dan een goede recensie in de Volkskrant of NRC Handelsblad. [ 3 ] En
tv-makers praten liever over een concreet, waargebeurd onderwerp dan over zoiets
‘moeilijks’ als een verzonnen roman.
Wat voor impact het vervlechten van een waargebeurd element in een roman heeft,
zien we bijvoorbeeld bij een auteur als Jan van Mersbergen. De vijf romans die hij
tussen 2001 en 2009 publiceerde, kregen mooie kritieken maar genereerden
bescheiden verkoopaantallen. In 2011 verscheen ‘Naar de overkant van de nacht’,
een roman over de Limburgse Vastelaovond-traditie. Hoewel in stijl en opzet niet
afwijkend van zijn vorige romans, trok dit boek opeens veel meer de aandacht. Het
feit dat Van Mersbergen ook in werkelijkheid ieder jaar begin februari naar Venlo
afreist, was voor veel media aanleiding om de auteur te interviewen en het boek alle
ruimte te geven. Prompt haalde ‘Naar de overkant van de nacht’ de bestsellerlijsten.
                                                                                                40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>De drie romans die hij sindsdien heeft gepubliceerd, hadden minder succes, hoewel
Van Mersbergen nog steeds dezelfde weerbarstige, nuchtere jongens ten tonele
voert, in klare taal, ontroerend onsentimenteel.
Zo hebben de klassieke poortwachters – literair critici – aan invloed ingeboet, en
bepalen populaire (massa)media wat er gelezen wordt. Er is een groeiende groep
incidentele lezers die zich vooral door dit soort media-aandacht laat leiden. Zij
komen pas terug in de boekhandel als zich een nieuwe hype aandient. De boeken van
J.K. Rowling of Michel van Egmond bijvoorbeeld zorgden voor een tijdelijke
vergroting van de lezersmarkt, maar toen de maximale afzet was bereikt, zakte de
verkoop weer naar een structureel lager niveau. Uitgevers kopiëren elkaars
succesnummers. In de slipstream van ‘Fifty Shades of Grey’ van E.L. James
overspoelde een golf literaire softporno de boekwinkels. De boekhandel voert nog
altijd een breed assortiment, maar anders dan vroeger worden de niet-commerciële
titels in kleinere aantallen ingekocht.
Zo is een situatie ontstaan waarin makers, boekenmarkt en media elkaar in een
ijzeren greep houden. Het is niet eenvoudig om hier oorzaak en gevolg aan te wijzen.
Zeker is wel dat het er voor minder mediagenieke auteurs niet makkelijker op
is geworden.
Experiment in het gedrang
De Wet op de Vaste Boekenprijs (hierna: WVB) is in het leven geroepen om het boek
als cultuurgoed te beschermen. De bedoeling van de maatregel is door middel van
prijsbinding een relatieve inkomstenzekerheid te bieden binnen de sector. Immers,
de opbrengsten van de WVB bij zowel uitgever als boekverkoper zouden ten goede
komen aan de publicatie respectievelijk inkoop van minder renderende titels. Op die
manier zou een brede beschikbaarheid en verscheidenheid van boeken gegarandeerd
moeten zijn.
Een onderzoek naar deze zogenoemde ‘interne kruissubsidiëring’ werd bij de tweede
evaluatie van de WVB door de raad als een van de voorwaarden gesteld voor
continuering van de wet. [ 4 ] De (toenmalig) minister nam dat advies over. Intussen
heeft onderzoeksbureau SEO in opdracht van OCW dit onderzoek uitgevoerd, en
aangetoond dat een (relatief klein) deel van de titels bij zowel boekhandel als
uitgeverij verantwoordelijk is voor een groot deel van de winst. Tegenover dat kleine
deel winstgevende titels staat een substantieel deel verliesgevende titels. We mogen
op basis van dit onderzoek dus voorzichtig concluderen dat kruissubsidiëring
bestaat en een grotere verscheidenheid van titels waarborgt. [ 5 ]
We zijn van mening dat de WVB zijn diensten nog altijd goed bewijst. Ondanks de
woelige marktomstandigheden van de afgelopen jaren, zijn uitgevers en
boekhandelaren erin geslaagd het kwetsbare, eigenzinnige en vooruitstrevende boek
levend te houden. Poëzie en essayistiek zijn weliswaar marginale literaire genres als
je naar de verkoop kijkt, maar dat is altijd zo geweest. [ 6] Wel constateren we dat het
experiment in de romankunst goeddeels naar de achtergrond is verdwenen. Het
Ander proza van de jaren zestig, het academisme van de jaren tachtig en het
postmodernisme van de jaren negentig hebben geen opvolging gekregen, een enkele
uitzondering (Tonnus Oosterhoff, Peter Verhelst) daargelaten. Ook hier zou de
invloed van de media merkbaar kunnen zijn, maar dit blijft speculatief.
                                                                                         41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Schrijfonderwijs professionaliseert
Terwijl het leesonderwijs voortdurend onderwerp van discussie is, blijft het vak van
creatief schrijven in het lager en middelbaar onderwijs vaak buiten beschouwing.
Toch blijkt uit onderzoek dat actief en spelenderwijs met taal bezig zijn ook het lezen
enorm stimuleert. [ 7 ] Het zou de moeite waard zijn als er bij de omvorming van het
onderwijscurriculum (‘Curriculum.nu’) meer ruimte gemaakt zou worden voor het
vak creatief schrijven. [ 8 ]
Dat schrijven een ambacht is dat voor een belangrijk deel aangeleerd kan worden, is
intussen wijdverbreid geaccepteerd. Studenten die creatief schrijven willen leren,
kunnen op steeds meer opleidingen terecht. Wel blijft de vraag in hoeverre jongeren
met een migratieachtergrond hun weg weten te vinden naar deze opleidingen.
Bij uitgeverijen kan jong schrijftalent doorgaans op een warm onthaal rekenen. Het
aantal debuten bleef, ook in de crisisjaren, constant. [ 9] Het Letterenfonds heeft een
speciaal programma voor acht literaire debutanten, die een beurs krijgen van
10.000 euro en trainingen kunnen volgen, onder meer op het gebied van promotie
en podiumpresentatie. De media zijn over het algemeen happig op nieuwe auteurs
aan het firmament.
Toch blijft ook bij de gerenommeerde literaire uitgeverijen de categorie cultureel-
diverse auteurs nog altijd onderbelicht. Het is niet zo dat uitgeverijen onwillig zijn
om literair talent met een niet-Nederlandse achtergrond in het fonds op te nemen,
integendeel. Maar het blijven nog altijd te veel gescheiden werelden.
Dit kleurverschil valt des te meer op bij avonden van spoken word-organisaties en
‘klassieke’ literaire avonden. De raad beseft dat teksten die op een podium hun
werking hebben, op papier niet automatisch hetzelfde effect sorteren. De
performance van de spoken word-artiest is uiteraard een belangrijk element. Maar
toch denken wij dat uitgeverijen hier nog artistieke en commerciële kansen
laten liggen.
Een ander probleem doet zich voor bij auteurs die zo ongeveer aan hun derde of
vierde boek toe zijn. Veel literaire loopbanen lijken dan tot stilstand te komen. Wij
constateren ook in andere sectoren dat de ontwikkeling van mid­career artiesten
stagneert. In de letterensector geldt hetzelfde. Auteurs die zich na drie, vier boeken
commercieel niet bewezen hebben, dreigen steeds vaker het kind van de rekening te
worden. Zowel bij uitgevers als in de boekhandel is de doorloopsnelheid enorm
toegenomen.
Dit heeft een aantal oorzaken, waarbij niet direct duidelijk is wat de kip is en wat het
ei: veranderd leesgedrag bij consumenten, een verkorte spanningsboog bij de media,
ongeduld bij uitgevers. Hoe het ook zij, vluchtigheid ligt op de loer. Terwijl juist in
de literatuur talent de tijd nodig heeft om te rijpen. Legio zijn de voorbeelden van
auteurs die pas na lang ploeteren, op hun veertigste (Margriet de Moor), vijftigste
(Thomas Verbogt) of zestigste (Alfred Birney), hun literaire stem vonden.
                                                                                         42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>De complexe verhouding tussen analoog en digitaal
‘Digitalisering maakt een wereld mogelijk waarin iedereen kan beweren uitgever te
zijn en iedereen zichzelf schrijver kan noemen. In die wereld zullen de traditionele
filters zijn weggesmolten en alleen het ultieme filter – het menselijk onvermogen te
lezen wat onleesbaar is – zal overblijven om te onderscheiden wat het waard is om
bewaard te worden in een virtuele markt waar Keats’ nachtegaal een elektronische
ruimte deelt met de haiku’s van tante Marie.’
Dit beeld schetste de gerenommeerde Amerikaanse uitgever Jason Epstein in een
artikel in The New York Review of Books in 2010. [ 10 ] Zijn toekomstvisie, waarin alle
scheidslijnen wegvallen tussen hoge en lage cultuur – voor sommigen een utopie,
voor anderen een dystopie – is lange tijd dominant geweest in de letterensector, ook
in Nederland. De technologische revolutie zou het boekenvak op zijn kop zetten.
Daarbij kwam de (begrijpelijke) vrees dat het vrijgeven van digitale tekstbestanden
piraterij in de hand zou werken. [ 11 ] Dit alles zorgde voor een merkwaardige
verkramptheid als het om technische innovaties ging. Over de ontwikkeling van
e-books zei een Nederlandse uitgever in diezelfde periode in Boekblad: ‘We slijpen
de dolk die in onze rug zal belanden.’
Inmiddels lijkt de sector die vrees van zich afgeworpen te hebben. Enerzijds komt
dat omdat men gemerkt heeft dat de digitale revolutie zich niet van vandaag op
morgen voltrekt. Er is meer tijd dan aanvankelijk werd gedacht voor een
weloverwogen omschakeling. In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten is
er, na een snelle toename, in 2016 zelfs een terugval te zien in de verkoop van e-
books en e-readers. [ 12 ] Ook zijn er in Amerika meer dan 1.000 real life boekhandels
geopend (nadat in de jaren nul een slachting was aangericht onder de grote en kleine
boekhandelsketens in de VS). Er is volgens sommigen sprake van screen fatigue –
consumenten zitten al de hele dag op hun schermpjes te turen, en zouden daarom in
de avonduren weer liever in een papieren boek duiken. Dit zijn allemaal
geruststellende geluiden voor de doemdenkers.
Maar er zijn genoeg redenen om de komst van het e-book juist te omarmen. De
optimisten beseffen dat de verhouding tussen analoog en digitaal eindeloos veel
complexer is dan een sector die ten val komt door een technologische revolutie. De
sector verandert. Wie de kansen ziet, kan ook veel profijt hebben van de
mogelijkheden die de technologie biedt. Een voorbeeld vormt de literaire app Sweek,
die op de Frankfurter Buchmesse in 2017 werd genomineerd voor de internationale
prijs Booktech Company of the Year. Het is een sociaal medium voor lezers en
schrijvers, speciaal voor de mobiele telefoon. Je kunt er klassieke verhalen (gratis)
lezen, je kunt er e-books kopen, maar ook je eigen verhalen uploaden. Belangrijk is
de interactie tussen de gebruikers. Wereldwijd heeft Sweek intussen
150.000 gebruikers. Het interessante van een app als Sweek is, dat het schrijven zelf
ermee wordt veranderd. Veel verhalen ontwikkelen zich seriematig, naar analogie
van Netflix-series, waarbij meer in afleveringen wordt gedacht. Auteurs werken er
ook veelvuldig samen in teams. [ 13 ] Zo gaat de technologische evolutie twee kanten
op: het verandert de leeservaring, maar ook het artistieke proces en
het literaire werk.
                                                                                        43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Het Letterenfonds en het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie spelen een
stimulerende rol met het gezamenlijke programma Literatuur op het Scherm. Hierin
werken auteurs samen met ontwerpers, makers en programmeurs, om literaire of
poëtische producties te ontwikkelen voor het digitale domein. Jaarlijks worden vier
projecten ondersteund met een bedrag van 12.500 euro.
Ook de Groep Algemene Uitgevers (GAU) is doordrongen van de noodzaak tot
vernieuwing. Mede daarom startte de GAU in 2015 met het programma Renew the
Book. Hierin worden vijf nationale en internationale startups op het gebied van de
letteren gedurende 45 dagen verder ontwikkeld, samen met professionals uit de
sector. De ‘winnaar’ verdient 15.000 euro, maar belangrijker is de kennisdeling en
het opbouwen van een netwerk.
Bij de vorige evaluatie van de WVB werd afgesproken dat de sector meer aandacht
zou schenken aan innovatie. Bovendien zou het boekenvak meer inzicht verschaffen
in de cijfermatige ontwikkelingen binnen de letteren. Op advies van de raad werd
een kenniscentrum opgericht. [ 14 ] Dit kenniscentrum, KVB Boekwerk, wordt
gezamenlijk door OCW en de branche gefinancierd. Kernpartners zijn (naast de KBb
en het NUV) het Letterenfonds, de CPNB en Stichting Lezen. Behalve de markt heeft
KVB Boekwerk ook de innovatie in het boekenvak in kaart gebracht. Daarnaast
fungeert Boekwerk als aanjager van innovatie. De bijdrage van KVB Boekwerk is
bijzonder nuttig gebleken, zoals minister Van Engelshoven ook concludeert in haar
brief van 20 december 2017. [ 15 ] Wij sluiten ons hierbij aan.
Reflectie en debat blijven cruciaal
Voor een bloeiende artistieke praktijk is het noodzakelijk dat er ruimte is voor
kritische reflectie en debat. De afgelopen decennia zijn het aantal en de omvang van
boekrecensies in kranten en tijdschriften aanzienlijk afgenomen. De oorzaak ligt
deels in fusies in krantenland en het verlagen van de verschijningsfrequentie van
enkele opiniebladen. Ook verdwenen er verschillende literaire tijdschriften, vanouds
het podium voor essays en literaire polemieken, terwijl er aanzienlijk minder nieuwe
bij kwamen. [ 16 ] Daarnaast spelen literaire tijdschriften een belangrijke rol in de
talentontwikkeling van auteurs, die er min of meer vrijuit nieuwe dingen kunnen
proberen, zonder meteen tot een boekpublicatie over te gaan. Deze literaire
proeftuinfunctie zien we verder alleen in een digitale context.
De laatste jaren brachten een spectaculaire explosie van het aantal platforms op
internet dat ruimte biedt aan literaire kritieken, boekenblogs, podcasts, literaire
videoreportages, lees-communities et cetera. De raad juicht de komst van deze
nieuwe, digitale podia voor reflectie en debat toe. Digitalisering leidt tot
democratisering: iedereen kan zijn eigen boekenblog of leespanel beginnen op
internet. De levendige gedachtewisseling zien we als een verrijking van de literaire
cultuur.
                                                                                      44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Literaire tijdschriften, of die nu online of op papier verschijnen, vervullen een kleine
maar cruciale rol in het letterenveld. Als laboratorium en als aanjager van debat en
kritische beschouwing moeten we deze literaire broedplaatsen in ere houden. Wel
constateren we dat de middelen die nu voor tijdschriften beschikbaar zijn amper
volstaan om de auteurs van artikelen en verhalen fatsoenlijk te honoreren.
Voortzetting en intensivering van de ondersteuning vanuit het Letterenfonds ligt dus
in de rede.
                                                                                         45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen
Aan het Rijk
– Behoud de Wet Op de Vaste Boekenprijs in een sector die volop in beweging is.
– Stimuleer het creatieve schrijven op scholen in het basis- en voortgezet
  onderwijs.
Aan het Letterenfonds
– Maak meer geld vrij voor de literaire tijdschriften, zodat de magere
  schrijvershonoraria kunnen worden opgekrikt, en uitgeverijen meer budget
  overhouden voor promotie en abonneewerving.
Aan de sector
– Laat de letteren een afspiegeling zijn van de bevolking. Cultureel diverse lezers
  zullen zich makkelijker kunnen herkennen in boeken met personages en thema’s
  die dichter bij henzelf staan. Laten daarom schrijfopleidingen actiever op zoek
  gaan naar studenten met een cultureel diverse achtergrond, en laten uitgeverijen
  hiermee meer rekening houden bij de acquisitie van nieuwe auteurs.
– Talentontwikkeling houdt niet op na een tweede of derde boek. Mid­career
  auteurs dreigen tussen wal en schip te vallen. Zorg voor continuïteit en focus niet
  louter op ‘jong en nieuw’.
– Cijfermatig inzicht in de boekenbranche blijft van groot belang. Niet alleen voor
  een beter beeld van het functioneren van de sector zelf, maar ook voor een goed
  begrip van de werking en de effecten van de WVB. KVB Boekwerk presenteerde
  al diverse monitors en onderzoeken en is om die reden een welkome aanvulling
  in de sector.
                                                                                      46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>  1
Onderzoek NRC Handelsblad,
23 maart 2017.
  2
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
  3
Van de 31 werken die tussen 2014 en 2017 als Boek van de Maand
naar voren werden geschoven in DWDD, haalden er 28 de
Bestseller60 van de CPNB, aldus NRC Handelsblad, 23 maart 2017.
  4
Vaste Boekenprijs.
Raad voor Cultuur, 2014
  5
Het percentage titels met een negatieve nettowinst is in de steekproef
gemiddeld ongeveer 64 voor de uitgevers en 47 voor de boekwinkels.
Bij de uitgevers genereert gemiddeld ongeveer 4 procent van de titels
de helft van de totale nettowinst, bij de boekwinkels genereert
ongeveer 2 procent van de titels de helft van de totale nettowinst.
Kruissubsidiëring door boekhandels en uitgevers.
SEO, 2017
  6
Zo werden, om één voorbeeld van vele te noemen, van de grote dichter
Albert Verwey slechts enkele tientallen bundels per jaar verkocht.
Gorter en zijn uitgever, Versluys
in: De Gids (131), Endt, E., 1968
  7
Een aantal bronnen worden hier genoemd: Leesmonitor.nu
  8
Curriculum.nu is de voortzetting van het platform Onderwijs 2032,
dat in januari 2016 zijn visie op de toekomst van het onderwijs
publiceerde.
  9
Zo blijkt uit een inventarisatie van de ingezonden debuten voor enkele
debutantenprijzen.
  10
Publishing, The Revolutionary Future.
in: The New York Review of Books,
Epstein, J., 11 maart 2010
  11
Over illegale downloads meer in ‘De eeuwige slingerbeweging van de
uitgeverij’.
  12
In Engeland nam de verkoop van e-books in 2016 af met 17 percent,
volgens de Publishers Association. De verkoop van fysieke boeken
nam juist toe met 7 procent over dezelfde periode. (Zie: Mark Sweney,
‘Screen fatigue sees UK ebook sales plunge 17 percent as readers
return to print’, in: The Guardian, 27 april 2017.) In de VS daalde de
verkoop van e-books in dezelfde periode met 18,7 procent volgens the
Association of American Publishers.
Real books are back.
Ivana Kottasová, CNN Media,
27 april 2017
  13
De toekomst van lezen en publiceren.
INCT-nieuwsbrief
                                                                       47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>   14
Vaste Boekenprijs.
Raad voor Cultuur, 2014
   15
In haar brief stelde de minister vast dat ‘Boekwerk een breed
draagvlak heeft en [dat] de samenwerking met de partners goed
verloopt.’ De resultaten van Boekwerk beoordeelde zij al met al
positief. ‘Boekwerk heeft in ruim anderhalf jaar veel acties
ondernomen en is erin geslaagd invulling te geven aan een Kennis-en
Innovatie agenda die ondernemers kan ondersteunen bij de
voorbereiding op verwachte ontwikkelingen in de sector.’ De subsidie
voor Boekwerk werd met twee jaar verlengd tot en met 31 december
2019.
   16
Tussen 2000 en 2018 verdwenen de literaire tijdschriften Maatstaf,
Optima, De Tweede Ronde, Revolver, Parmentier, Raster, Bunker Hill
en Het trage vuur. Nieuwe, regelmatig verschijnende literaire
tijdschriften waren Terras en Das Mag.
                                                                     48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>         Toekomst Cultuurbeleid / Deel 2 Analyse / Maatschappelijke waarde
         Maatschappelijke waarde
We wegen het belang en de werking van de letteren in het maatschappelijke domein.
Hoe is het gesteld met de status van het boek, welke plek neemt lezen als activiteit
nog in, in een samenleving die steeds meer op beelden gericht lijkt?
De letteren zijn overal
Of het goed of slecht gaat met de letterensector lijkt een kwestie van perspectief. In
de statistieken van het Lees:Tijd-onderzoek van het SCP wordt vastgesteld dat de
leestijd (in de vrije tijd) van volwassenen en jongeren (13-plussers) weer verder is
teruggelopen. [ 1 ] Maar met evenveel recht kun je staande houden dat er meer
gelezen wordt dan ooit. Kijk maar eens om je heen in het openbaar vervoer, in
wachtkamers of schoolkantines. Iedereen staart naar zijn mobieltje, leest WhatsApp,
scrolt door zijn Facebook-tijdlijn of pakt nog even het laatste nieuws mee op nu.nl.
Jazeker, de oplagen van kranten en tijdschriften dalen, net als de oplagen van de
meeste boeken. De vorm van het gelezene verandert, waarmee oude
verdienmodellen onder druk komen te staan, maar het lezen zelf verdwijnt niet.
Het is maar hoe je het bekijkt. Het aantal mensen dat in een jaar tijd geen enkel
boek las, nam tussen 2012 en 2016 toe. Volgens een recent internationaal onderzoek
in 17 landen is het percentage niet-boekenlezers nergens zo hoog als in Nederland en
Zuid-Korea. [ 2 ] Dat kan reden zijn voor zorg. Tegelijkertijd blijkt dat 80 procent van
de Nederlanders jaarlijks weleens een boek leest. Oftewel: bijna iedereen die in staat
is een boek te lezen, doet dit tenminste één keer per jaar. [ 3 ]
Wie krampachtig wil vasthouden aan het verleden, heeft de strijd bij voorbaat al
verloren. Het lezen als activiteit verandert, en de manier waarop we lezen verandert
mee. Met het losser worden van de traditionele verbanden van familie, kerk en
vereniging, ontstaan nieuwe sociale netwerken. De bloeiende leesclubcultuur, zowel
in de digitale als analoge wereld, is hiervan een voorbeeld. Ook de online platforms
van lezers, die hun ervaringen delen en leestips uitwisselen, is een vorm van dit
‘sociale lezen’.
Voor auteurs en uitgevers bieden deze sociale netwerken ook kansen. De
Amerikaanse auteur John Green was al voor verschijnen van zijn roman ‘The Fault
in our Stars’ (‘Een weeffout in onze sterren’) actief op sociale media, hij maakte
blogs en vlogs en onderhield actief contact met zijn volgers. Zo bouwde hij een
community om het boek, dat meteen in de eerste week van publicatie op de eerste
plaats van de Amazon-bestsellerlijst terechtkwam. [ 4 ]
                                                                                         49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>Vrijwel iedereen leest, overal en door de hele dag heen. Uit het (lopende)
promotieonderzoek naar ‘poëziebeleving in Nederland’ van Kila van der Starre wordt
duidelijk dat 97 procent van de volwassenen weleens in aanraking komt met poëzie.
Dat gebeurt allang niet meer alleen in bundels, maar ook op gevels van gebouwen, in
kranten, op geboortekaartjes, op internet, in theaterzalen, op de radio. [ 5 ]
Zoals we dagelijks in teksten worden ondergedompeld, zo kun je ook constateren dat
er meer geschreven wordt dan ooit. Op de sociale media, op weblogs, in mails en
apps. Als je het ‘schrijven van een verhaal’ ruimer opvat, kun je ook denken aan
podcasts, aan hoorspelen, aan spoken word-artiesten, of aan de podia in de wijken
waar buurtgenoten hun verhaal kunnen vertellen. Er bestaat een onuitroeibare
behoefte elkaar onder te dompelen in verhalen. Om verhalen te vertellen, om
verhalen te ondergaan. Dat legt een vaste bodem onder de letterensector. Toch moet
vastgesteld worden dat de concurrentie voor de letteren groter is dan voorheen. Er
passen maar 24 uur in een dag, en op de vrije uren wordt meer dan vroeger een
beroep gedaan. Door het gezin, door vrienden en familie, door sport- en culturele
activiteiten.
En dan is er nog ‘het bewegende beeld’. Iedereen kent dat verschijnsel: je zit te lezen,
tot er ergens in een hoek een beeldscherm wordt aangezet. Onmiddellijk lekt alle
aandacht weg bij het boek dat je in je hand houdt. De satirici van ‘Zo is het toevallig
ook nog eens een keer’ wisten het in 1963 al: het beeld is almachtig. ‘Het beeld zij
geprezen dat er slechts weinigen zijn die hun plicht verzaken en zich overgeven aan
zondige bezigheden als lezen, spelen of zelfs praten.’
Het zijn vooral de dramaseries van grote platforms als Netflix en HBO die onder
zowel hoog- als laagopgeleiden de laatste jaren snel aan populariteit hebben
gewonnen. [ 6] Parallel hieraan zien we hoe de Nederlandse taal meer en meer in de
verdrukking komt in de samenleving als geheel, en in het hoger onderwijs in het
bijzonder. [ 7 ] Tegelijkertijd hebben boeken in rap tempo aan status verloren.
Boekenbezit is niet meer iets vanzelfsprekends, laat staan iets om trots op te zijn.
Voor veel mensen zijn boeken ballast geworden, die in het kader van het ‘ontspullen’
in kastjes op straat worden gezet.
En dat schuurt. Voor kinderen die opgroeien in een boekloos huis zal lezen minder
snel een vanzelfsprekende activiteit worden. Kinderen die opgroeien in gezinnen
waar veel boeken aanwezig zijn, volgen gemiddeld drie jaar langer onderwijs dan
kinderen uit gezinnen waar geen boeken aanwezig zijn, onafhankelijk van de
opleiding, het beroep en de sociaaleconomische achtergrond van hun ouders. [ 8 ]
Leesplezier op een dieptepunt
Het belang van boeken lezen kan niet genoeg worden onderstreept. Steeds meer
wetenschappelijke studies tonen aan dat lezen tal van positieve effecten heeft. [ 9] En
dat er wel degelijk verschil is tussen het je verdiepen in een langere tekst en het
lezen van de ondertitels bij je favoriete tv-serie of van de comments onder je
Facebook-bericht.
                                                                                         50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Op een gezaghebbende internationale ranglijst die het leesniveau weergeeft van
basisschoolleerlingen daalde Nederland van de tweede plaats in 2001 naar de
veertiende plaats in 2016. [ 10 ] De onderzoekers stellen vast dat de Nederlandse
leerlingen nog altijd bovengemiddeld scoren, maar dat vooruitgang ontbreekt.
Opmerkelijk is wel dat het verschil tussen de 5 procent sterkste en de 5 procent
zwakste lezers nergens zo klein is als in Nederland. Zwakke leerlingen doen het dus
verhoudingsgewijs goed, al moet gezegd worden dat we een relatief klein percentage
excellente lezers hebben. [ 11 ]
Mogen we op basis hiervan concluderen dat het technische lezen dus nog altijd in
orde is, op het gebied van leesplezier scoren Nederlandse leerlingen heel laag. Op
een lijst van 65 landen kwamen Nederlandse 15-jarigen op de laatste plek uit, in een
recent onderzoek. [ 12 ] Het vergroten van het leesplezier onder jongeren moet dus
speerpunt worden in het beleid. Er gebeurt al een hoop waardevols op dit gebied. Zo
zijn de activiteiten die de Stichting Lezen ontplooit ter vergroting van het leesplezier
bij jongere lezers van levensbelang. Het leesbevorderingsprogramma Kunst van
Lezen, dat de Stichting Lezen samen met de Koninklijke Bibliotheek coördineert,
werpt zijn vruchten af. [ 13 ]
Stichting De Schoolschrijver is een organisatie die ervoor zorgt dat
kinderboekenschrijvers gedurende een heel schooljaar op gezette tijden in de klas
met de leerlingen komen praten, lezen en schrijven. Voor kinderen blijkt de
aanwezigheid van een heuse schrijver bijzonder stimulerend te werken, zowel op het
gebied van creatief schrijven, als op het gebied van het lezen van literatuur. Ook de
prestaties in het vak taal gaan erop vooruit. Ook de Schrijverscentrale heeft een
belangrijke rol als het gaat om de bemiddeling tussen onderwijs en auteurs. De
organisatie matcht auteurs en tekenaars met de diverse jaarlagen, voor het geven
van voordrachten, workshops, interviews of signeersessies.
In deze tijden van fake news is het niet alleen belangrijk leesplezier te bevorderen,
maar ook de kritische leeshouding. ‘Mediawijzer.net’ is een netwerk van
1.200 organisaties die zich bezighouden met mediawijsheid. Zij trainen kinderen,
jongeren, maar ook hun ouders, om slim en kritisch met (digitale) media om te gaan.
Dit zijn allemaal prachtige initiatieven die beslist moeten worden gecontinueerd.
Wel constateren we dat de centrale regie wordt gemist. In de uitvoering van de
Kunst van Lezen zien we bijvoorbeeld grote verschillen op regionaal niveau.
Leesbevordering wordt immers landelijk georganiseerd maar regionaal
geëffectueerd. Zo kent De Bibliotheek op School (BOS) tal van varianten. In een
aantal gevallen mogen boeken die bij de BOS geleend worden niet mee naar huis
genomen worden. Dat is betreurenswaardig, omdat het ‘hebben’ van een boek (al is
dat maar tijdelijk) in je eigen omgeving je in staat stelt om ook buiten schooltijd erin
te lezen. Ook is het aantal uren dat een leesconsulent (vanuit de bibliotheek) per
school kan besteden aan het overleg met de leerkrachten en het verbinden van de
collecties met het onderwijs zeer beperkt. Het potentieel van een BOS wordt dan te
weinig benut. [ 14 ]
                                                                                         51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>In andere gevallen zijn de leesconsulenten niet op hun specifieke taak toegerust. Er
zijn speciale trainingen voor leesconsulenten, maar bibliotheken maken er nog
onvoldoende gebruik van. Vaak hebben ze simpelweg de mankracht niet om de
desbetreffende bibliothecaris vrij te maken. [ 15 ] Dat is zonde. Leesbevordering is een
kwestie van geschikte leesambassadeurs vinden. Eén bevlogen bibliothecaris,
docent, leesconsulent of mediacoach kan al zoveel verschil maken.
Ook bestaat het risico op het zogenoemde Mattheüs-effect. Dit wil zeggen dat
leesbevorderende activiteiten vooral in vruchtbare aarde vallen op ‘plekken’ – of dit
nu individuen zijn, gezinnen, scholen – waar men lezen, leesvaardigheid en
leesbevordering al gunstig gezind is. Groepen die vooroplopen, profiteren meer van
de leesbevordering dan groepen die achterlopen, zodat de verschillen eerder groter
worden dan kleiner. [ 16 ]
Een gecoördineerd beleid zou dergelijke ongewenste effecten moeten tegengaan en
leesbevorderende activiteiten beter moeten afstemmen op de wensen en
mogelijkheden van bibliotheken en onderwijs. Wie zou die centrale regie moeten
voeren? Wie kan de gedeelde belangen op het gebied van mediawijsheid,
literatuuronderwijs en leesvaardigheid behartigen?
In onze ogen zijn de Stichting Lezen, de KB en het Letterenfonds hiervoor de
aangewezen partners. De eerste als coördinator van leesbevorderingsinitiatieven, de
tweede als vertegenwoordiger van de Kunst van Lezen, de derde als schakel naar de
literatuur. Het fonds kan bijvoorbeeld een specifiek aanbod voor cultureel diverse
lezers of jonge leeftijdsgroepen verzorgen, dat via de programma’s van de Stichting
Lezen en de KB op de juiste plekken terechtkomt, in de klas of op de bibliotheek.
We denken dat een geïntegreerd beleid op het gebied van letteren, leesbevordering
en onderwijs welkom zou zijn. Het Nederlandse letterenveld heeft een mooie traditie
van collectiviteit. De Leescoalitie is hier een voorbeeld van. Aan dit
samenwerkingsverband zouden het Letterenfonds, de KBb, de Auteursbond en
andere organisaties die belang hebben bij leesbevordering moeten worden
toegevoegd. Ook het onderwijs zou actief betrokken moeten worden. Te vaak horen
wij dat het onderwijsbeleid nog onvoldoende aansluit op het cultuurbeleid. Daarom
zouden ook vertegenwoordigers van curriculum.nu en van het ministerie van OCW
moeten aanschuiven.
Een intensievere samenwerking tussen betrokken partijen, onder regie van Stichting
Lezen, de KB en het Letterenfonds, zou een oplossing kunnen zijn voor de
geconstateerde lacunes. Dit onderwerp is dermate belangrijk dat nader onderzoek
gewenst is. De raad is daarom bereid om in een separaat advies over deze
problematiek te adviseren. Samenwerking met de Onderwijsraad ligt dan in de rede.
Ten slotte nog dit. De letteren vormen het bindweefsel van onze samenleving. Ons
literair erfgoed bevat de neerslag van alle ideeën, verhalen en gebeurtenissen die
Nederland hebben gevormd. Daarom vinden we het van belang dat oude teksten
toegankelijk blijven, ook als ze niet meer in druk zijn. Bij de Digitale Bibliotheek van
Nederland (‘dbnl.org’) is hiermee al een enorme slag gemaakt, zeker waar het om de
historische letteren gaat. Van ons moderne literaire erfgoed van na de Tweede
Wereldoorlog is echter nog maar 2 procent gedigitaliseerd. [ 17 ]
                                                                                         52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Onlangs sloot de KB een overeenkomst met uitgeverij Kluitman om 2.600 titels van
het kinderboekenfonds uit de periode 1940 – 2000 te digitaliseren. De kosten
worden gedeeld door bibliotheek en uitgeverij. Dit is een mooi initiatief dat
navolging verdient.
Een talige tweedeling dreigt
De raad vindt het belangrijk dat alle uitingen van cultuur in principe toegankelijk
zijn voor alle Nederlanders. In de wereld van de letteren begint dat bij alfabetisme.
Alleen zij die geletterd zijn, kunnen genieten van taalkunstwerken – voor zover het
geschreven taal betreft, spoken word en poetry slam laten we hier even buiten
beschouwing.
In Nederland zien we hoe de kloof tussen hoog- en laagopgeleiden de laatste jaren is
verdiept. [ 18 ] Dit wordt weerspiegeld in de mate van geletterdheid. Terwijl het
percentage hoogopgeleiden stijgt, is ook het percentage laaggeletterden toegenomen.
Hier is een talige tweedeling aan het ontstaan.
Deze tweedeling gaat door alle bevolkingsgroepen heen: jong en oud, allochtoon en
autochtoon, in de stad en in de regio. Wel zien we dat de taalvaardigheid afneemt
naarmate mensen ouder worden. Vooral bij mensen die beroepen uitoefenen
waarvoor ze weinig hoeven te lezen en schrijven, is op hogere leeftijd de
geletterdheid ernstig verminderd, en soms zelfs helemaal verdwenen. Met de
aanstaande vergrijzingsgolf in aantocht, valt te voorzien dat het aantal
laaggeletterden zal toenemen. Dit zou leiden tot verdergaande segregatie in
de samenleving.
De Stichting Lezen en Schrijven heeft veel bereikt op het gebied van curatie en,
samen met de Stichting Lezen en de KB, op het gebied van preventie van
laaggeletterdheid. Met het programma Taal voor het Leven (onderdeel van Tel mee
met Taal) wordt een netwerk van honderden gemeenten, organisaties, docenten en
vrijwilligers ondersteund. Het lijkt zinnig Tel mee met Taal te continueren, rekening
houdend met de vooraf gestelde doelen.
We constateren wel dat geld ter bestrijding van laaggeletterdheid niet altijd op de
juiste plek terechtkomt. Laaggeletterde moedertaalsprekers (NT1) komen door
schaamtegevoelens niet snel in een bibliotheek. NT2-sprekers, die de Nederlandse
taal nog niet machtig zijn, zetten naar verhouding veel makkelijker de stap.
Laaggeletterden en (functioneel) analfabeten zullen dus niet alleen in de bibliotheek,
maar ook in een andere omgeving moeten worden aangesproken: via het UWV, bij
de schuldhulpverlening. Dit gebeurt nu al, maar dient te worden geïntensiveerd.
Overigens blijkt uit onderzoek dat negatieve leerervaringen met het formele
onderwijs ervoor zorgen dat volwassenen met lage basisvaardigheden weinig zin
hebben in scholing via de formele weg. Verschillende studies wijzen op informeel
leren als kansrijke leervorm. [ 19 ] Laaggeletterden hebben behoefte aan een andere
benadering dan via geschreven taal. In de gezondheidszorg wordt steeds vaker
gewerkt met pictogrammen om bijvoorbeeld de werking van medicijnen uit te
leggen. Om laaggeletterden te bereiken, zouden andere wegen bewandeld
moeten worden.
                                                                                       53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Denk hier bijvoorbeeld aan digital storytelling – multimediale producties waarin
levensverhalen op een toegankelijke manier in beeld worden gebracht, en die laten
zien hoe belangrijk het is om geletterd te zijn. Dat vereist geen leesvaardigheid en is
extreem laagdrempelig.
Kansen voor de zelfstandige boekhandel
Bereikbaarheid van cultuuruitingen betekent ook een hecht netwerk van goed
bevoorrade boekhandels en bibliotheken. Dat er de afgelopen jaren vele tientallen
boekhandels zijn verdwenen, is dus geen goede zaak. [ 20 ] Vooral in sommige
dunbevolkte gebieden moet een boekenliefhebber heel wat kilometers maken voor
hij ergens in een boekhandel kan rondneuzen.
Uiteraard kan er ook online eindeloos gesnuffeld worden. bol.com zorgt er met
slimme algoritmen voor dat de klant telkens verleid wordt tot verder winkelen, op
basis van eerdere aankopen (‘andere klanten kochten ook…’). Een site als
antiqbook.com is een ware goudmijn voor de bibliofiel.
Natuurlijk mist de achter zijn computer winkelende lezer het advies van een goed
geïnformeerde boekhandelaar. Vanuit cultuurpolitiek oogpunt komt daar nog bij dat
het winkelend publiek min of meer bij toeval, tussen de spijkerbroek en het nieuwe
paar schoenen door, op een mooi boek stuit. Zo worden we in de fysieke winkel
eerder verrast en verrijkt dan in een digitale omgeving. In de boekhandel vindt de
consument wat hij níet zocht, waar hij op internet doelgerichter te werk gaat.
Er is online nog een heel circuit bij gekomen: dat van het tweedehands boek.
Mensen die hun zolder opruimen en het complete boekenoverschot op
marktplaats.nl, speurders.nl of boekwinkeltjes.nl zetten. Er bestaan geen cijfers over
de omzet van het tweedehands boek, maar het is niet onwaarschijnlijk dat een deel
van de omzet die in de winkelstraat verdwenen is, naar die particuliere online
verkoop is weggelekt. Een simpele steekproef leert dat de top-3 uit de Bestseller 60
(Dan Browns ‘Oorsprong’, Leon Verdonschots ‘Rico’ en Tommy Wieringa’s
‘De heilige Rita’) op Marktplaats te vinden is, met een vriendelijk prijsje, ver onder
de vaste boekenprijs. [ 21]
Hoe verhoudt de teruggang in de echte wereld zich tot de opkomst van het
internetwinkelen? Worden fysieke boekhandels eenvoudig gekannibaliseerd door
Bol, Amazon en boekwinkeltjes.nl? Dat ligt genuanceerder. Het boekenvak komt er
steeds meer achter dat er een complexere samenhang is tussen fysiek en digitaal.
Beide kanten kunnen juist van elkaars aanwezigheid profiteren.
De Amerikaanse hoogleraar bedrijfskunde Ryan Raffaeli deed de laatste vijf jaar
onderzoek naar de kleine, onafhankelijke boekhandel in de VS. [ 22] Tegen alle
verwachtingen in zijn die independent bookstores in die periode weer tot bloei
gekomen, in de schaduw van amazon.com en andere webwinkels. Tussen 2009 en
2015 noteerde de American Booksellers Association (ABA) een toename van
35 procent, van 1.651 naar 2.227 onafhankelijke boekwinkels. Raffaeli komt tot de
conclusie dat drie factoren bijdragen aan het succes van de zelfstandige boekhandel:
1. community, 2. curation, 3. convening.
                                                                                        54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Onafhankelijke boekhandels hebben 1. een sterke band met de lokale gemeenschap,
ze zorgen 2. voor een klein, gespecialiseerd aanbod, om zich te onderscheiden van
grote boekenwarenhuizen, en 3. brengen mensen samen door tal van activiteiten te
organiseren in de boekhandel. Blijkbaar, zo concludeert Raffaeli, leeft er bij
boekenlezers een grote behoefte om te delen, om literatuur en boeken in
gezamenlijkheid te bespreken, om ergens bij te horen. Boeken vormen een
gemeenschapsgoed.
Betekent de renaissance van de lokale, zelfstandige boekwinkel nu een aanslag op de
digitale verkoop? Neen. Uit een reportage van CNBC blijkt dat online verkoop in
Amerika juist toeneemt op plekken waar meer fysieke winkels zijn. [ 23 ] Het is ook
om die reden dat amazon.com op steeds meer plekken in de VS zijn eigen fysieke
bookstores opent. Wie in het dagelijkse leven geregeld boeken om zich heen ziet, in
het loopje van en naar de supermarkt of kantoor, zal ’s avonds achter de computer
thuis ook eerder naar een online boekwinkel surfen.
Wat kan de Nederlandse boekhandel hiervan leren? Uiteraard is de Amerikaanse
situatie niet klakkeloos naar de onze te vertalen. Belangrijk is vooral dat de
boekhandel het digitale verkoopkanaal niet als vijand ziet, maar als een broeder in
de strijd tegen ontlezing. Een voorbeeld vormt ‘o-2-o’, online to offline: online
bestelde goederen die in een fysieke boekwinkel worden afgehaald. Dit levert
logistieke voordelen op en leidt tot een breder aanbod in de winkel.
Om binnensteden aantrekkelijk te houden, is een gedifferentieerd winkelaanbod van
belang. Fysieke boekhandels dragen hieraan bij. Voor gemeenten is het dus zaak de
aanwezigheid van boekhandels (en andere winkels met een cultureel profiel) te
bevorderen. Zij kunnen dit doen door het voor winkels makkelijker te maken
literaire activiteiten te programmeren. Denk hierbij aan het versoepelen van
vergunningsaanvragen en het stimuleren van samenwerking met scholen. Voor
kleine, zelfstandige boekhandels zijn de kosten om een schrijver te boeken vaak
moeilijk op te brengen. Hierin zouden zij gesteund moeten worden vanuit
gemeenten of het Rijk.
De komst van superplatforms wordt vanuit de letterensector met de nodige argwaan
bekeken. Die zorg bestaat ook in andere sectoren. In ons recente advies over de
audiovisuele sector, ‘Zicht op zo veel meer’, wordt geschetst hoe het Nederlandse
audiovisuele product dreigt te marginaliseren onder invloed van buitenlandse
media- en technologiebedrijven als Netflix, Google, en Facebook. [ 24]
Voor de letterensector bewijst de Wet op de Vaste Boekenprijs ook hier haar nut.
Waar buitenlandse partijen als amazon of AliBaba door hun schaalgrootte in andere
sectoren prijsontwrichtend te werk kunnen gaan, zullen ze zich in de Nederlandse
boekenmarkt aan de vaste prijs moeten houden. Andermaal een reden om niet aan
deze wet te tornen.
De bibliotheek als tweede huiskamer
De openbare bibliotheken zijn in een dynamische fase van transitie, van traditionele
boekenuitleencentra naar ‘multifunctionele ontmoetingsplekken’. De raad ziet dat er
veel vestigingen zijn die op een creatieve en zinnige manier invulling geven aan de
vijf functies in de Wsob. Bibliotheken worden steeds meer een aangename plek om
                                                                                     55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>te verblijven, ‘publieke huiskamers’ waar je je huiswerk maakt, een kop koffie drinkt,
de krant leest, naar een lezing luistert of informatie verzamelt op de computer. Ook
vervullen veel bibliotheken een belangrijke rol in het NT2-onderwijs, bij hulp voor
laagtaalvaardigen bij het invullen van een belastingbiljet, in het lokale
cursusaanbod. Er zijn bibliotheken die zich op educatie en innovatie richten, met
makers spaces voor lasercutters en 3D-printers. Anderen hebben zaaltjes ingericht
en programmeren talkshows en literaire avonden, of zijn allianties aangegaan met
theaters in de buurt.
Door deze vernieuwing is de drempel van de bibliotheken onmiskenbaar verlaagd.
Het is in het bijzonder verheugend te zien dat zij meer en meer jongeren met een
cultureel diverse achtergrond trekken. [ 25 ] Op die manier komen groepen jongeren
bij wie het lezen thuis vaak geen vanzelfsprekendheid is op een speelse manier in
aanraking met boeken, literatuur en kennis, en draagt de bibliotheek bij aan de
integratie van minderheden.
Tegelijkertijd hebben de bezuinigingen het bibliotheekwerk hard geraakt, waardoor
de fijnmazigheid van het netwerk onder druk is komen te staan. Voor de midterm
review van de Wsob stelde onderzoeksbureau Kwink vast dat ‘een tendens van
verschraling’ zichtbaar is. Er zijn weliswaar afhaalpunten en
zelfbedieningsbibliotheken bij gekomen – loketten waar gereserveerde boeken en
andere materialen kunnen worden afgehaald en geretourneerd – maar het aantal
plekken waar burgers met hun vragen terecht kunnen bij gekwalificeerd personeel is
schaarser geworden. [ 26 ]
Waar bibliotheekvestigingen openbleven, ging dat meestal ten koste van het aantal
fte’s. Door de bezuinigingen is het aantal geschoolde bibliotheekmedewerkers de
afgelopen vijf jaar gedaald met 20-24 procent. Hier zien we een gevaarlijke paradox
ontstaan. Aan de ene kant zijn de opleidingen voor bibliothecaris, zoals we eerder
vaststelden, op de verschillende onderwijsniveaus de afgelopen jaren steeds kleiner
geworden en geïntegreerd in bredere opleidingen op het gebied van
informatiemanagement en informatietechnologie. [ 27 ] Aan de andere kant zijn de
taken van bibliothecarissen door de nieuwe Bibliotheekwet juist uitgebreid en
complexer geworden. In de nabije toekomst zal er een toenemende behoefte
ontstaan aan hoogopgeleide informatieprofessionals, ook buiten de
bibliotheeksector. [ 28 ]
We zijn van mening dat bibliotheken een sleutelpositie innemen in de samenleving.
Een goed functionerende bibliotheek dient net zo vanzelfsprekend te zijn als een
goed functionerende ambulancedienst. In onze verkenning over stedelijke
cultuurregio’s rekenen we de bibliotheek tot de ‘humuslaag van het ecosysteem’, een
basisvoorziening die dicht bij de inwoners van alle regio’s is gevestigd. [ 29 ]
De bibliotheken zien zelf de noodzaak tot vernieuwing goed in. In het vervolg op het
rapport ‘De bibliotheek van de toekomst’ van de commissie-Cohen, waarin een
perspectief op de bibliotheek anno 2025 werd ontwikkeld, organiseerde de VOB het
programma Route 2020. [ 30 ] Vanaf 2015 werden in tientallen sessies ervaringen
uitgewisseld en discussies gevoerd over de positionering van de bibliotheek. In
november 2017 vond het afsluitende symposium plaats onder de titel ‘Delen maakt
je rijker’.
                                                                                       56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Omdat de bibliotheken onder de gemeentelijke verantwoordelijkheid vallen, zien we
grote regionale verschillen in de budgetten. Waar er landelijk gemiddeld 11 procent
werd bezuinigd op het bibliotheekwerk in de periode 2009 – 2015, was er in de
gemeente Gouda bijvoorbeeld sprake van een krimp van 40 procent, in de gemeente
Buren zelfs van 100 procent. Dit heeft vanzelfsprekend grote gevolgen voor omvang,
uitrusting en professionaliteit van de bibliotheken in die gemeenten.
Het lijkt ons van belang dat dergelijke verschillen zoveel mogelijk worden
weggenomen. De provincies kunnen gemeenten een helpende hand bieden. In
Drenthe hebben we gezien dat Provinciale Staten de gevolgen van de herverdeling
van de beschikbare middelen voor de kleinere gemeenten hebben gecompenseerd.
Laten andere provincies hieraan een voorbeeld nemen.
Spoken word stimuleert culturele diversiteit
Zijn de letteren voldoende inclusief? De sector discussieert al langer over de vraag
hoe het komt dat er weinig mensen met een niet-Nederlandse achtergrond in het
boekenvak werkzaam zijn. Intussen is er op dit gebied weinig verbeterd. Romans
hebben het unieke vermogen de lezer te laten samenvallen met een ander mens,
doordat hij voor de duur van de leeservaring in diens gedachten kan kijken, diens
gevoelens kan voelen. In deze tijd, waarin de komst van mensen uit andere culturen
soms op angst en ongemak stuit, is deze kwaliteit van literatuur urgenter dan ooit.
Het is daarom des te meer betreurenswaardig dat er nog altijd betrekkelijk weinig
boeken van auteurs met een cultureel diverse achtergrond worden uitgegeven. [ 31 ]
Zijn die auteurs er niet, of wordt er niet goed genoeg naar gezocht?
Uitgeverijen als Rose Stories en Jurgen Maas, die zich specifiek richten op deze
doelgroep, bewijzen dat er genoeg cultureel diverse auteurs zijn die hun verhaal te
boek willen stellen. Het lijkt erop dat de ‘klassieke’ uitgeverijen in hun eigen
personeelsbestand nog onvoldoende cultureel divers zijn om de link met deze groep
te leggen. Bij Jurgen Maas maken ze gebruik van externe adviseurs met diverse
culturele achtergronden. Ook de Vlaamse kinderboekenuitgever Sesam,
gespecialiseerd in prentenboeken met niet-witte hoofdpersonages, heeft een
uitgebreid netwerk van auteurs, tekenaars en redacteuren in alle etnische lagen van
de samenleving.
Bij het Letterenfonds is het streven naar culturele diversiteit al veel nadrukkelijker
een onderdeel geworden van de regelingen en activiteiten. Dit heeft geleid tot een
diversere samenstelling van de eigen organisatie, zowel wat betreft adviseurs als het
personeel. Ook is culturele diversiteit een expliciet criterium bij de beoordeling van
aanvragen voor manifestaties, uitgaven en tijdschriften. Banden met organisaties uit
de doelgroep zijn aangehaald: behalve het hierboven genoemde Rose Stories ontving
ook El Hizjra subsidie, gericht op talentontwikkeling van jonge schrijvers met een
grotendeels Marokkaanse en Arabische achtergrond, evenals de spoken word-
organisatie Poetry Circle.
                                                                                       57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>De spoken word-scene is het enige werkelijk diverse hoekje binnen de letterensector.
Zowel op het podium, waar we een heel koor aan stemmen horen, als in de zaal, die
vol zit met (veelal jonge) mensen met allerlei etniciteiten. Stichting Spraakuhloos
deed onderzoek naar de samenstelling van het publiek op spoken word-avonden.
Daaruit bleek dat er een mix van Nederlandse, Surinaamse, Antilliaanse,
Kaapverdiaanse, Marokkaanse, Turkse en Indonesische mensen in de zaal zat. Het
gemiddelde opleidingsniveau was hbo (64 procent) en de vrouwelijke bezoekers
waren in de meerderheid (65 procent). Met deze cijfers bewijst Spraakuhloos dat er
wel degelijk een jong en cultureel divers publiek te vinden is dat geprikkeld en
geïnspireerd wil worden door verhalenvertellers.
                                                                                     58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen
Aan het Rijk
– Het belang van geletterdheid en het tegengaan van ontlezing wegen zwaar. Het is
  goed dat er veel gebeurt, en veel gebeurt op een goede manier. Het
  actieprogramma Tel mee met Taal werpt zijn vruchten af. Dit vraagt om een
  langjarig commitment aan Tel mee met Taal.
– Laaggeletterden zetten niet gemakkelijk de stap naar de bibliotheek. Voor de
  bestrijding van laaggeletterdheid moeten er andere partnerschappen geactiveerd
  worden, met UWV, schuldhulpverleners et cetera.
– Win over het dossier van de leesbevordering apart advies in bij de Raad voor
  Cultuur en de Onderwijsraad.
Aan provincies
– De verschillen tussen gemeenten op het gebied van de bestrijding van
  laaggeletterdheid en de zorg voor de bibliotheek zijn schrijnend. Compenseer
  gemeenten die sterk hebben moeten bezuinigen op het lokale bibliotheekwerk.
Aan gemeenten
– De raad roept gemeenten en de bibliotheekbranche op de ontprofessionalisering
  van bibliothecarissen te stoppen. Zorg voor een erkende landelijke opleiding op
  hbo of wo-niveau of goede gespecialiseerde cursussen. De KB dient dit proces te
  begeleiden in het kader van haar stelseltaken.
– Leesconsulenten zijn dé leesambassadeurs binnen de muren van de school. Er
  bestaan diverse trainingen om bibliothecarissen om te vormen tot consulenten.
  Maak het bibliotheken makkelijker hun personeel voor die cursussen
  vrij te maken.
– Ga in gesprek met de KBb en maak het boekhandels makkelijker zich in
  winkelgebieden te vestigen en te handhaven. Dit betekent onder meer een
  soepeler verstrekking van activiteitenvergunningen en een financiële
  ondersteuning om auteursoptredens te kunnen boeken. Betrek de boekhandel
  actiever bij het ontwikkelen van een cultuuragenda.
Aan de sector
– We constateren dat sommige leesbevorderingsactiviteiten doeltreffender op
  elkaar kunnen worden afgestemd. Daarom bepleiten we een geïntegreerd
  letterenbeleid, waarbij Letterenfonds en Stichting Lezen in nauwe samenwerking
  in gesprek gaan met de partijen die actief zijn in het letterenveld. De Leescoalitie
  kan hiervoor als basis dienen.
– Met de culturele diversiteit binnen de sector is het nog bedroevend gesteld. Dat
  begint met de diversiteit van het eigen personeelsbestand. De sector mag hier
  actiever werk van maken, met een beroep op de Code Culturele Diversiteit.
                                                                                       59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>– Op het gebied van diversiteit zou spoken word een breekijzerfunctie kunnen
  vervullen. Als spoken word-artiesten als volwaardige literair auteurs worden
  beschouwd, zullen de bezoekers van spoken word-festivals wellicht makkelijker
  de overstap maken naar het geschreven boek.
– Digitaliseer het literair erfgoed uit de twintigste eeuw en maak dit online
  beschikbaar, met het oog op het behoud van onze nationale cultuur en identiteit.
                                                                                   60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>  1
In 2017 stond de teller op 37 minuten voor Nederlanders van 16 jaar
en ouder.
Lees:Tijd.
SCP, 2018
  2
Global GfK-survey.
GfK, 2017
  3
Leesmonitor.
Stichting Lezen, 2016
  4
Met het oog op morgen.
Klis, H. van der, 2017
  5
De resultaten van een deelstudie van haar promotie-onderzoek
publiceerde Van der Starre in 2017 onder de titel Poëzie in Nederland
bij de Stichting Lezen.
  6
Stichting Kijkonderzoek
  7
Talen voor Nederland. KNAW, 2018;
Nederlands en/of Engels. KNAW, 2017
  8
Family scholarly culture and educational success: Books and schooling
in 27 nations.
Evans, M.D.R., Kelley, J., Sikora, J., Treiman, D., 2010
  9
Lees:Tijd.
SCP, 2018
  10
Progress in International Reading Literacy Study.
  11
Vijftien jaar leesprestaties in Nederland.
Gubbels, J., Netten, A., Verhoeven, L. , 2016
  12
Leesvaardigheid van 15-jarigen in Vlaanderen.
Universiteit Gent in opdracht van de Vlaamse Overheid, PISA, 2010
  13
Evaluatie programma Kunst van Lezen.
Kwink groep, Rebel, 2015
  14
Blijkt uit een berekening op basis van de monitordata van de
Bibliotheek op School over de jaren 2012 – 2014.
  15
Er is een schrijnend verschil met de situatie in sommige
Angelsaksische landen. De teacher-librarian of school-librarian runt
de schoolbibliotheek fulltime en geeft onderwijs op het gebied van
informatievaardigheid en mediawijsheid, vaak in samenspraak met de
vakdocent. Zie bijvoorbeeld de Australische vakvereniging
(asla.org.au).
  16
Early Reading Acquisition and Its Relation to Reading Experience and
Ability 10 Years Later.
in: Developmental Psychology, nr. 6, p. 934-945,
Cunningham, A.E., Stanovich, K., 1997
                                                                      61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>   17
Jaarverslag 2017.
Koninklijke Bibliotheek, 2018
   18
Gescheiden werelden?
SCP, WRR, 2014
   19
Negatieve leerervaringen van volwassen met lage basisvaardigheden.
Kohnstamm Instituut, 2017
   20
Zie paragraaf ‘Boekhandel’
   21
Bestseller60 van de CPNB,
10 januari 2018
   22
Reframing Collective Identity in Response to Multiple Techonological
Discontinuities; The Novel Resurgence of Independent Bookstores.
Raffaeli, R., 2017
   23
Amazon is firing on all cylinders to grow its retail presence,
Kim, E., CNBC,
19 september 2017
   24
Zicht op zo veel meer.
Raad voor Cultuur, 2018
   25
Sport en cultuur.
p. 40-41, SCP, 2016
   26
Midterm Review Wet stelsel openbare bibliotheekvoorziening
p. 64-65, Kwink, 2017
   27
Zie paragraaf ‘Opleiding en talentontwikkeling’
   28
Onderzoek Opleidingsnoden Informatieprofessionals.
VVBAD, 2018
   29
Cultuur voor stad, land en regio.
Raad voor Cultuur, 2017
   30
Bibliotheek van de toekomst.
Siob, 2014
   31
Thomas Franssen en Daan Stoffelsen inventariseerden in De Groene
Amsterdammer het aandeel cultureel diverse auteurs, op het gebied
van publicaties in literaire tijdschriften, debuten en winnaars van
literaire prijzen. In al deze categorieën bleef het percentage ver achter
bij de 12 procent niet-westerse allochtonen die deel uitmaken van de
Nederlandse samenleving. Zie: ‘De witte motor’, In: De Groene
Amsterdammer,
19 augustus 2015
                                                                          62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>          Toekomst Cultuurbeleid / Deel 2 Analyse / Economische waarde
           Economische waarde
De letterensector is grotendeels zelfbedruipend. De Rijksoverheid steekt 118 miljoen
euro in de sector via subsidie aan het Letterenfonds, de Schrijverscentrale, de
Koninklijke Bibliotheek, de Stichting Lezen en Schrijven en de Stichting Lezen. [ 1 ]
De sector zette zelf in 2016 vijfmaal zoveel om. [ 2 ] De openbare bibliotheken zijn
grotendeels afhankelijk van de overheid.
Hieronder nemen we de economie van het boekenvak onder de loep. Hoe heeft de
sector de gevolgen van de crisis opgevangen? Welke ontwikkelingen zijn bepalend
voor het huidige beeld? Wat kan de overheid doen om die economie te verbeteren?
Auteursinkomen flink onder modaal
De inkomenspositie van auteurs is de laatste jaren steeds meer onder druk komen te
staan. Hieraan ligt een complex van oorzaken ten grondslag. Voor een deel hebben
die te maken met enkele wezenskenmerken van de cultuursector als geheel, voor een
deel met een paar tijdgebonden problemen van de letterensector in het bijzonder.
In een gezamenlijk uitgebracht advies van de Raad voor Cultuur en de SER, ‘Passie
gewaardeerd’, worden de bijzondere kenmerken van de creatieve sector op een rijtje
gezet. [ 3 ] Het voornaamste kenmerk is een structurele disbalans tussen vraag en
aanbod, die ontstaat omdat kunstenaars hun kunst produceren omdat ze een
intrinsieke aandrang voelen, niet omdat ze na marktonderzoek een bepaalde vraag
hebben geconstateerd. Dit geldt bij uitstek voor auteurs. Ook als ze er weinig
inkomen mee verwerven, blijven auteurs doorschrijven, ‘omdat ze niet
anders kunnen’.
Hierbij komen enkele specifieke factoren die de boekenmarkt bemoeilijken.
Allereerst liepen door de economische crisis consumentenbestedingen terug. Daarbij
komt dat het lezen als bezigheid onder druk staat door de toenemende concurrentie
van andere vormen van vrijetijdsbesteding. [ 4 ] De winkelstraten werden leger, en
daarmee ook de boekhandel, die het voor een deel moet hebben van toevallige
passanten. In 2012 ging boekhandelsketen Selexyz failliet, twee jaar later viel het
doek voor Polare.
De auteurs, die afhankelijk zijn van hun royalty’s, voelden dit als eersten in hun
portemonnee. Zoals we hebben gezien, liep de boekenverkoop in de periode
2008 – 2014 stelselmatig terug. Uit het ‘Inkomensonderzoek schrijvers en vertalers’
kwam naar voren dat het gemiddeld bruto jaarinkomen van deze beroepsgroep in
2013 en 2014 op 28.000 euro lag. Een deel van dit inkomen (21 tot 45 procent)
kwam uit andere werkzaamheden, die niet gerelateerd zijn aan schrijven of vertalen.
Daarmee ligt het bruto jaarinkomen dus flink onder modaal
(in 2013: 34.500 euro). [ 5 ]
                                                                                      63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Behalve door de teruggelopen royalty’s, kromp het auteursinkomen ook doordat de
inkomsten uit leenrechtvergoedingen onder druk staan. In de periode 2010 – 2016
daalde het totaal uitgekeerde bedrag aan auteurs met 800.000 euro per jaar. Voor
een deel komt dat omdat het aantal uitleningen afnam, van 133 miljoen in 2005 naar
73 miljoen in 2016. [ 6] Maar er is meer aan de hand. Volgens de Stichting Leenrecht
leverden 158 miljoen uitleningen voor boeken in 1995 nog 40 miljoen gulden op,
waar 69 miljoen uitleningen nu nog maar 9 miljoen euro opleveren. [ 7 ] De
vergoeding daalt dus sneller dan het aantal uitleningen. Hieraan liggen twee
ontwikkelingen ten grondslag.
De eerste factor is de opkomst van de Bibliotheek op School (BOS). Omdat het
onderwijs in het kader van de Auteurswet is vrijgesteld van leenrecht, ontvangen
schrijvers in een aantal BOS-gevallen geen vergoeding voor de uitleningen op school.
[8]
    Maar om hoeveel van die uitleningen gaat het eigenlijk? Hier is veel
onduidelijkheid over. De Stichting Leenrecht spreekt van 20 miljoen op jaarbasis, de
VOB (die de uitleendata verzamelt en doorgeeft aan CBS) houdt het op 611.000. Dat
is nogal een verschil.
Daarom liet OCW op aandringen van de Stichting Leenrecht een onderzoek
uitvoeren: ‘Onderzoek naar de ontwikkeling van de afdracht van leenrecht-
vergoedingen (2006 – 2015’). [ 9] De conclusies van het rapport waren vierledig: 1. er
is onduidelijkheid over de definitie van verschillende uitleencategorieën,
2. verlengingen worden geregeld (ten onrechte) als primaire uitlening geregistreerd,
3. bibliotheken zijn vaak aangewezen op handwerk bij de opgave van de
uitleencijfers, en dit werkt fouten in de hand, 4. bij de bibliotheken die werken met
de BOS leven verschillende opvattingen over hoe om te gaan met de opgave van
uitleningen. Lang niet alle bibliotheken vinden het vanzelfsprekend dat de
onderwijsvrijstelling voor een BOS geldt. Anderen registreren wel de uitleningen en
geven die door aan CBS, maar niet aan Stichting Leenrecht.
Al deze factoren werken foutmarges in de hand. In sommige gevallen ging dat ten
koste van de leenrechtvergoeding, in andere gevallen werd die juist ten onrechte
uitgekeerd. Het ministerie van OCW concludeert op basis van deze gegevens dat de
leenrechtplichtige uitleningen van jeugdboeken over de gehele onderzochte periode
met circa 10 miljoen is gedaald door het ontstaan van bibliotheken op school.
Minder duidelijk zijn de effecten van de groei van de e-book-uitleningen. Op 10
november 2016 bepaalde het Europese Hof dat er, voor wat het leenrecht betreft,
geen principieel verschil is tussen een papieren boek en een e-book. Daaruit volgt
dat bibliotheken zonder voorafgaande toestemming van de uitgever e-books mogen
uitlenen. [ 10 ] Tot dan toe moesten bibliotheken altijd aparte licenties met
uitgeverijen afsluiten voor het uitlenen van digitale werken.
Inderdaad nemen de uitleningen van e-books toe, via bibliotheek.nl en via diverse
abonnementen. [ 11 ] Helaas blijken veel auteurs en vertalers hiervoor geen
vergoeding te krijgen van hun uitgevers. Vaak zijn de auteurs niet op de hoogte van
het feit dat hun boeken online te leen werden aangeboden; ook is hiervan op de
royalty-afrekening in sommige gevallen niets te zien. [ 12 ]
                                                                                       64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Platforms als Kobo Plus en onlinebibliotheek.nl dragen wel degelijk af aan de
uitgevers. De kern van het probleem lijkt te zijn dat uitgevers dit niet doorbetalen
aan hun auteurs en vertalers. We vinden het belangrijk dat de stakeholders binnen
de sector opnieuw met elkaar in gesprek gaan om heldere afspraken te maken over
de betaling van een uitleenvergoeding. Bibliotheken, scholen en de Stichting
Leenrecht aan de ene kant, schrijvers en uitgevers aan de andere kant. Een oplossing
zou kunnen zijn dat een tussenpartij hierbij betrokken wordt. Als auteurs
bijvoorbeeld hun digitale rechten voor e-books, die worden verspreid via de
bibliotheek, overdragen aan de Stichting Lira, kan deze als collectieve
beheersorganisatie dichter op de huid van uitgevers gaan zitten.
Het is in ieders belang dat deze beide dossiers snel tot een oplossing worden
gebracht. Het kan niet zo zijn dat auteurs, zonder wie de hele boekensector niet
draaien kan, de dupe worden van onduidelijkheid, achteloosheid of slordigheid.
Hoewel de inkomsten uit royalty’s en leenrechtvergoeding dus teruglopen, liggen er
elders ook kansen voor auteurs. Bijvoorbeeld in het buitenland. Waar de
Nederlandse lezersmarkt lijkt te krimpen, is er een wereldwijde lezersmarkt
te winnen.
Het Letterenfonds speelt hierin een belangrijke rol als aanjager, verbinder en
subsidiënt. Het is (mede-)organisator van grote manifestaties en beurzen waar de
Nederlandse letteren in de etalage worden gezet, het treedt op als intermediair
tussen Nederlandse en buitenlandse uitgevers, agenten en vertalers, bijvoorbeeld
door hen en groupe enkele dagen in Nederland te ontvangen (het ‘Amsterdam
Fellowship’), en – last but not least – het ondersteunt de buitenlandse uitgevers voor
een aanzienlijk deel in de vertaalkosten. [ 13 ] En met aantoonbaar succes.
De laatste Buchmesse, waar Nederland en Vlaanderen Schwerpunkt waren, heeft
een enorme impuls gegeven aan het aantal vertalingen van Nederlandse (en
Vlaamse) letteren, met name in het Duitse taalgebied. In 2016 verschenen in totaal
681 Nederlandstalige titels in vertaling, een record, waarvan 258 in het Duits.
Van 355 van deze boeken werd de vertaling gesubsidieerd door het
Letterenfonds. [ 14 ] Verheugend is dat daarbij ook steeds meer aandacht uitgaat naar
klassieke Nederlandse romans. Zo werd de Engelse vertaling van ‘De Avonden’ van
Gerard Reve juichend ontvangen en zeer goed verkocht.
Het Engelse taalgebied blijft een speerpunt, omdat succes in Engeland en Amerika
een springplank betekent naar andere landen. Ook investeert het fonds in het
bijzonder in samenwerking met onze buurlanden, en worden er initiatieven
ontwikkeld in China, Spanje en Scandinavië. In 2018 zal het fonds door heel
Frankrijk 20 festivals organiseren in het kader van de campagne Phares du Nord. De
Nederlandse ambassade participeert hierin actief, en heeft een intendant aangesteld
(Margot Dijkgraaf) die al ruim van tevoren contacten legt met uitgevers en
organisatoren door heel Frankrijk. Haar tactiek is aansluiting zoeken bij activiteiten
in de regio. Zo zullen de Nederlandse auteurs straks tijdens Phares du Nord in een
vruchtbare bedding vallen. We zijn onder de indruk van het buitenlandbeleid van
het Letterenfonds en denken dat dit met extra middelen nog geïntensiveerd
kan worden.
                                                                                       65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>De eeuwige slingerbeweging van de uitgeverij
Het boekenvak verandert. Terwijl het aantal uitgeverijen gelijk bleef, nam het aantal
werknemers sinds 2011 af. [ 15 ] De trend is: slankere organisaties, die expertise
inhuren van buiten. Redactie, eindredactie, vormgeving, promotie – alles kan
worden uitbesteed. De grote uitgeefconcerns liggen de laatste jaren onder vuur. In
de media wordt een beeld geschetst van versteende bolwerken die alleen maar geld
opslurpen. Zelfstandige uitgevers zouden minder gevoelig zijn voor marktdenken en
meer oog hebben voor hun auteurs.
De realiteit is een stuk genuanceerder. Tussen grote concerns en kleine,
onafhankelijke spelers is al decennia een slingerbeweging gaande. In de jaren
negentig hokten zelfstandige uitgeefhuizen juist massaal samen onder grotere
concernparaplu’s. Een uitgeverij als De Bezige Bij stond op de rand van het
faillissement en werd gered door de toenmalige Weekbladpersgroep. Bovendien zijn
zogenaamd ‘verzelfstandigde’ bedrijven nog altijd vaak onderdeel van een groep.
Querido weekte zich los uit de WPG, maar sloot zich aan bij Singel Uitgevers. Daar
komt bij dat uitgeverijen die deel zijn van een concern niet automatisch al hun
zelfstandigheid opgeven.
Uit de cijfers blijkt dat de grootste marktmacht in 2016 en 2017 nog altijd bij
dezelfde twaalf grootste uitgeverijen ligt. Die twaalf uitgeverijen profiteren het meest
van bestsellers. [ 16 ] Overigens was van een bestsellermarkt de afgelopen jaren geen
sprake. Zowel in 2015 als 2016 gingen er slechts van zeven titels meer dan
100.000 exemplaren over de (fysieke en digitale) toonbank. In het topjaar 2009
slaagden twintig verschillende titels daarin. [ 17 ]
Toch concludeert KVB Boekwerk dat er sprake is van ‘bestsellerisering’ van de
markt. [ 18 ] Bestsellers zijn voor uitgevers niet of nauwelijks te voorspellen. Dit leidt
ertoe dat veel uitgevers bereid zijn een groot aantal boeken op de markt te brengen,
in de hoop dat een van die boeken een verkoopsucces wordt, met de beruchte
‘boekenberg’ als gevolg. Er wordt in het boekenvak al jaren geklaagd over
overproductie, en nieuwe uitgeverijen profileren zich door te verkondigen dat ze
minder boeken uitbrengen.
Een groter gevaar voor auteurs en uitgeverij vormt piraterij. Niemand weet precies
om hoeveel illegale downloads het jaarlijks gaat, maar Deloitte concludeerde na
onderzoek dat 10 procent van de Europeanen in 2016 doelbewust illegale content
had gestreamd of gedownload. Daarbij ging het behalve om boeken ook om films en
muziek. In de leeftijdsgroep tussen 15 en 24 jaar lag dit percentage zelfs op
27 procent. [ 19 ]
De sector heeft deze situatie misschien over zichzelf afgeroepen, doordat het digitale
aanbod lange tijd zeer beperkt was. Ook is het illegaal downloaden lange tijd niet
strafbaar gesteld, alleen de aanbieders waren in overtreding. Het Europese Hof van
Justitie besliste in 2014 dat downloaden uit illegale bron niet onder de uitzondering
voor privé-kopiëren valt en zonder voorafgaande toestemming van rechthebbenden
niet is toegestaan.
                                                                                           66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Stichting Brein voert actie tegen aanbieders van illegale e-books. Een advertentie
waarin illegale downloads te koop worden aangeboden, is snel genoeg verwijderd;
het probleem schuilt erin dat de aanbieder zijn gestolen waar meestal subiet onder
een andere naam elders aanbiedt. Het is dweilen met de kraan open.
De oplossing op de lange termijn ligt wellicht in de creatie van een gesloten systeem,
waarbij het e-book alleen in een app gelezen kan worden. Dat heeft als voordeel dat
de klant geen kopie op zijn harde schijf downloadt. Welke technologische vondsten
er in de toekomst nog mogen volgen, het is de mentaliteit die achter piraterij
schuilgaat, die de meeste zorgen baart. Blijkbaar geldt een boek steeds minder als
het resultaat van langdurige en diepgravende werkzaamheden die een passende
beloning verdienen. De raad meent dat de bewustmaking van het principe van
‘intellectueel eigendom’ prioriteit verdient.
Naast een restrictief beleid pleiten we, in lijn met ons advies over de audiovisuele
sector, ook voor een stimulerend beleid waarbij legaal beschikbaar materiaal
nadrukkelijk gepromoot wordt. Zo zouden internetserviceproviders de bezoekers
van (inmiddels) afgesloten websites, waarop aantoonbaar illegaal aanbod staat,
kunnen doorverwijzen naar ‘dbnl.org’ of naar de websites van de desbetreffende
uitgeverijen. [ 20 ]
Het boek als cadeau
In de inleiding maakten we al melding van de doorstart van 16 van de 21 vestigingen
van boekhandelsketen Polare, na het faillissement in 2014. Vaak was dat onder de
oude naam (van voor de overname door Selexyz, de voorloper van Polare). In een
aantal gevallen werd het startkapitaal opgebracht door crowdfunding. Dit tekent de
boekhandel als geheel. De betrokkenheid van klanten is groot. Als een juwelier of
rijwielhersteller failliet gaat, zullen de consumenten niet snel tot een dergelijke
actie overgaan.
Naar verwachting zal de Nederlandse economie in 2018 met 2,4 procent groeien.
Vooral de detailhandel en de horeca zullen profiteren van de consumptiegroei. Het
online aandeel in de retail zal nog fors groeien en dit zal gevolgen hebben voor de
fysieke winkels. [ 21] Niettemin zijn fysieke winkels nog altijd dominant, en zullen
klanten behoefte houden aan contact, met andere klanten, en met gekwalificeerde
medewerkers. Terecht dringt de KBB er in haar jaarverslag op aan te investeren in
het winkelpersoneel. Dit is niet alleen een kwestie van salaris, maar ook van
opleidingsmogelijkheden en carrièreperspectief.
Daarnaast is een herwaardering van de brede winkelvoorraad essentieel. Tien jaar
geleden dacht men dat een smaller, gespecialiseerd assortiment de oplossing was, nu
dringt het besef door dat het aanbod juist breder en dieper moet zijn. Als de klant
teleurgesteld raakt, gaat hij het zelf online regelen en zie je hem nooit meer in de
winkel terug.
                                                                                       67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Intussen groeide de boekenmarkt in 2016 en 2017 weer voorzichtig. Tegelijkertijd
weten we uit tijdsbestedingsonderzoek dat de totale leestijd van volwassenen
afneemt. [ 22] De conclusie moet dan welhaast luiden dat boeken meer gekocht
worden om weg te geven. Het boek is het ideale cadeau geworden. Maar nadat hij in
ontvangst is genomen, staat het ongelezen in de kast. Ook voor de boekhandel is een
actief leesbevorderingsbeleid van het grootste belang om in de toekomst
te overleven.
Een andere belangrijke trend is de wijze waarop boekhandel en uitgeverij verweven
raken. Het meest recente voorbeeld is de aankoop van boekhandelsketen Bruna door
uitgeverij VBK. Zo kreeg de uitgever een extra schakel van de keten in handen:
productie en verkoop komen in één hand. Iets dergelijks gebeurt ook bij een
platform als Kobo, dat boeken verkoopt en streamt, maar ook nieuwe teksten
‘uitgeeft’: de ‘Kobo originals’.
De boekhandel raakt er steeds meer van overtuigd dat e-books geen bedreiging
vormen. Online en fysiek winkelen gaan in elkaar over. Daarom lijkt het logisch als
het lage btw-tarief zoals dat voor de papieren boeken geldt, ook voor e-books gaat
gelden. Dit dient in EU-verband geregeld te worden. Nederland maakte zich hier
onlangs sterk voor, maar de Tsjechische Republiek hield het (om een oneigenlijke
reden) tegen.
Het sociale lezen
Auteurs en boeken vormen steeds vaker een onderdeel van de
festivalprogrammering. Lezers komen nu eenmaal graag in aanraking met door hen
bewonderde auteurs. Ook het leesclubcircuit bloeit als nooit tevoren. Bibliotheken
vervullen in het kader van de nieuwe Bibliotheekwet steeds meer een actieve rol als
ontmoetingsplek en aanjager van debat en ideeënuitwisseling.
Deze ontwikkelingen, die we als ‘sociaal lezen’ kenschetsen, bieden ook kansen voor
het magere auteursinkomen. Auteurs die zich actief een plek in dit circuit toe-
eigenen, versterken de band met hun lezers en kunnen ook een nieuw publiek
verwerven. Probleem is wel dat de beloning op de podia de laatste zes jaar
stagneerde of zelfs terugliep. Hoewel het aantal door de Schrijverscentrale
bemiddelde contracten vrij constant bleef, liep het totaal aan uitbetaalde honoraria
terug van 2.489.034 euro in 2011 naar 2.046.842 euro in 2016. Het gemiddelde
auteurshonorarium per contract daalde daarmee van 462 euro in 2011 naar 410 euro
in 2016. [ 23 ]
Dit is het onmiskenbare gevolg van de cultuurbezuinigingen in dezelfde periode.
Literaire organisaties, boekhandels en bibliotheken hebben getracht hun
programmering zoveel mogelijk op peil te houden, ten koste van de honoraria en de
beloning van de eigen mensen. De organisatie van veel literaire evenementen berust
in toenemende mate bij vrijwilligers en liefhebbers.
De spoken word-sector staat er economisch niet veel gunstiger voor. Podia worden
alleen voor losse spoken word-evenementen gesubsidieerd, de organisaties krijgen
geen van alle structurele ondersteuning. De tien grootste spoken word-
organisatoren komen op jaarbasis 1,5 ton tekort voor een gezonde exploitatie.
                                                                                     68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Wel slagen spoken word-artiesten er steeds beter in om commerciële opdrachten te
verwerven. Ook is er een groeiend educatief aanbod, vanuit organisaties als SKVR en
LKCA en vanuit zelfstandige aanbieders, waarmee artiesten op scholen terecht
kunnen voor workshops en spoken word-lessen. Toch zijn er in Nederland hooguit
vijftien artiesten die van hun spoken word-optredens en het organiseren van
spoken word-activiteiten hun beroep kunnen maken. [ 24]
Zoals we hebben gezien, vormen boeken en literatuur steeds vaker een onderdeel
van festivals van allerlei pluimage. De ondersteuning van festivals door het
Letterenfonds is dus een goede zaak, met het oog op het penibele auteursinkomen.
De raad is van mening dat de Schrijverscentrale zich proactiever zou mogen
opstellen, door zelf bibliotheken, scholen, boekhandels, festivals en andere literaire
organisaties te benaderen.
Toch is de raad ervan doordrongen dat niet iedere auteur in de wieg gelegd is voor
het podium. Er zullen altijd schrijvers zijn die het beste gedijen in de stilte van hun
werkkamer. Auteurs moeten het in de eerste plaats hebben van hun verbeelding, en
hun vermogen die verbeelding om te vormen tot glanzende taal. Het vermogen een
live publiek te bespelen is een zeer bruikbare kwaliteit, maar mag geen voorwaarde
worden om te overleven in de letterensector.
                                                                                        69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen
Aan het Rijk
– Het auteursinkomen staat onder grote druk. Verschillende maatregelen zouden
  die druk iets kunnen verlichten: 1. Stimuleer vertalers en organisaties die
  vertalingen ondersteunen. 2. Zorg dat er Europese besluitvorming komt over de
  toepassing van het lage btw-tarief op e-books. 3. Podiumoptredens vormen in
  toenemende mate een factor van belang in de economie van het boekenvak. Op
  dit moment hebben festivals onvoldoende middelen om hun ambities waar te
  maken en auteurs naar behoren te honoreren. Verruim daarom het
  festivalbudget van het Letterenfonds.
– Leenrecht is in de wet opgenomen om het belang van de auteurs te dienen, wat
  ook het algemeen belang is. Een eerlijke afdracht van leenrechtvergoedingen via
  de Bibliotheek op School is van het grootste belang.
– Het jaarlijkse aantal illegale downloads is onbekend. Alles staat of valt met het
  kweken van het bewustzijn dat de uitwisseling van een illegaal gedownload
  bestand een misdrijf is. Ondersteun een landelijke campagne tegen piraterij.
Aan de sector
– Uitgevers en auteurs moeten gezamenlijk om de tafel gaan om de problemen met
  de collectieve honorering van de digitale verspreiding van boeken en teksten te
  evalueren. Waar nodig moet het standaardcontract aangepast worden.
– Haal spoken word-artiesten binnen bij uitgeverijen, zet ze op podia, nodig ze uit
  in bibliotheken, boekhandels en op scholen. Op die manier wordt het genre
  stevig verankerd binnen de letterensector.
                                                                                    70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>  1
De Koninklijke Bibliotheek ontvangt 88 miljoen euro per jaar, het
Letterenfonds 11,2 miljoen, de Stichting Lezen en Schrijven 15
miljoen, de Stichting Lezen 1,87 miljoen en de Schrijverscentrale
650.000 euro. We laten de subsidies van provincies en gemeenten
hier buiten beschouwing.
  2
Daarbij komen de opbrengsten die festivals genereren.
  3
Passie gewaardeerd.
Raad voor Cultuur, SER, 2017
  4
Lees:Tijd.
SCP, 2018
  5
Inkomensonderzoek schrijvers en vertalers.
APE, 2018
  6
Openbare bibliotheken.
CBS Statline,
20 september 2017
  7
Hierbij past de kanttekening dat er per uitlening dus geen sprake is
van een serieuze teruggang (tenzij de geldontwaarding wordt
meegewogen). Maar gevolg van deze ontwikkeling is wel dat auteurs
dit deel van hun inkomen voor een belangrijk deel hebben zien
verdampen.
Persbericht Stichting Leenrecht,
22 juni 2017
  8
Auteurswet,
artikel 15c, lid 2
  9
Uitgevoerd door onderzoeksbureau Ecorys.
  10
Mits ze dat op een soortgelijke manier doen als bij fysieke boeken.
Bijvoorbeeld met het one-copy-one-usermodel, waarbij een licentie
recht geeft op het uitlenen van één exemplaar, en dus niet meer
exemplaren tegelijkertijd. Daarvoor zouden evenzovele licenties
kunnen worden afgesloten, net zoals een bibliotheek meerdere fysieke
exemplaren van een titel kan aanschaffen en uitlenen.
  11
CB Logistics
  12
Onderzoek van Kantar Public in opdracht van de Auteursbond en
Stichting Lira onder 583 schrijvers en 237 vertalers.
2017
  13
Buitenlandse uitgevers krijgen 2/3 van de vertaalkosten vergoed, bij
de eerste twee boeken die ze van een auteur doen verschijnen. Daarna
stopt de financiële ondersteuning.
  14
Jaarverslag 2016.
Letterenfonds, 2017
                                                                     71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>   15
Zo blijkt uit een vergelijking van de Jaarverslagen van het NUV, over
de periode 2009-2016. Hierin worden de aantallen werknemers
uitgesplitst per cao. De werkenden in het boeken- en
tijdschriftenbedrijf vallen onder dezelfde cao. De cijfers worden niet
uitgesplitst per tak. Toch achten wij deze cijfers representatief voor
het boekenvak als geheel.
   16
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
   17
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
   18
Dit is gedaan door het aandeel dat nodig is om het 50%-omslagpunt te
behalen tussen 2012 en 2016 te vergelijken. Als er relatief meer titels
nodig zijn om het omslagpunt te bereiken, dan is het percentage
positief. Is het percentage negatief, dan zijn er relatief minder
boektitels nodig om het 50%-omslagpunt te bereiken. Dit laatste duidt
op ‘bestsellerisering’. Inderdaad blijkt dat het aandeel toptitels op het
totaal aantal boektitels kleiner wordt. Deze ontwikkeling geldt voor
alle genres.
Monitor 2016.
KVB Boekwerk, 2017
   19
Onderzoek van Deloitte in opdracht van het Europees Bureau voor
Intellectueel Eigendom.
   20
Zicht op zo veel meer.
Raad voor Cultuur, 2018
   21
Sectorprognose detailhandel non-food 2018.
Rabobank
   22
Lees:Tijd.
SCP, 2018
   23
Gegevens Schrijverscentrale,
mail 24 januari 2018
   24
Spoken word-data in deze paragraaf afkomstig van Spraakuhloos.
                                                                          72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Aanbevelingen
Deel 3
              73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>        Toekomst Cultuurbeleid / Letteren en bibliotheken / Deel 3 Aanbevelingen /
        Aanbevelingen
         Aanbevelingen
In de eerste twee delen van dit advies hebben we een veelheid van onderwerpen
behandeld. We hebben geprobeerd de recente ontwikkelingen te duiden over de
volle breedte van het letterenveld: van de schrijver, uitgever, boekhandelaar,
bibliothecaris en leesbevorderaar tot de literaire programmamaker. Nu plaatsen we
een accolade om al deze deelonderwerpen. Zo komen we, op basis van de
voorgaande analyse, tot de volgende vier hoofdaanbevelingen.
1. Investeer in lees­ en literatuuronderwijs en de bestrijding
    van laaggeletterdheid
Waar de letterensector herstellende is na een periode van tegenslagen, knaagt er aan
de wortels van de sector een fundamenteel probleem dat wellicht een grotere
bedreiging vormt dan bezuinigingen en teruglopende omzetten. En dat is, om het in
economische termen uit te drukken, de uitval aan de vraagzijde. Er zijn domweg
steeds minder mensen die kunnen en willen lezen. Op termijn kan dit niet
goed blijven gaan.
Voor iedere burger zijn geletterdheid, leesvaardigheid en mediawijsheid van
levensbelang. Het kunnen lezen van formulieren en (digitale) brieven, van
nieuwsbronnen, opiniestukken en wetsartikelen, maar ook van verhalen en romans
is een basisvoorwaarde voor volwaardig burgerschap, om nog te zwijgen van een
goede schrijfvaardigheid. Dat een kleine 2 miljoen (volwassen) Nederlanders
laaggeletterdheid zijn, is dus een majeur maatschappelijk probleem. Intensivering
van het beleid dat laaggeletterdheid tegengaat, is noodzakelijk.
Voor de ontlezing geldt hetzelfde. Kinderen aan het lezen krijgen en jongeren aan
het lezen houden, blijkt steeds lastiger. Dit vraagt om beleid met een lange adem.
Het programma Kunst van Lezen is succesvol gebleken en verdient een perspectief
op langetermijn-financiering. De Bibliotheek op School (BoS), dat hiervan deel
uitmaakt, is een belangrijke stimulans om kinderen aan het lezen te krijgen. Maar op
onderdelen functioneert de BoS nog niet optimaal. Op dit moment achten wij de rol
van de leesconsulent in het kader van de BoS bijvoorbeeld nog te mager, ook in
vergelijking met de praktijk in de Angelsaksische landen.
Daarnaast zien we dat er grote regionale verschillen zijn in de wijze waarop
bibliotheken invulling geven aan de BoS, en aan andere activiteiten ter bestrijding
van ontlezing en laaggeletterdheid. Dit betekent dat niet iedereen in gelijke mate
toegang heeft tot kennis en informatie. Meer middelen voor een effectieve landelijke
uitrol van de BoS zouden die verschillen kunnen wegnemen.
                                                                                     74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Het is ons duidelijk gebleken dat de oplossing voor deze complexe problematiek van
ontlezing gelegen is op het snijvlak van cultuur en onderwijs. Dit vereist meer
samenwerking tussen de beleidsmakers en instellingen op deze gebieden. Die
samenwerking zou vorm moeten krijgen in een tweemaandelijks ‘Leesoverleg’. De
‘Leescoalitie’ vormt hiervoor een mooie basis, maar zou uitgebreid moeten worden
met vertegenwoordigers van fondsen, het onderwijs, de wetenschap en andere
stakeholders zodat het hele letterenveld wordt bestreken, conform het
gemeenschappelijke ‘Boekenoverleg’ in Vlaanderen. Een vertegenwoordiger namens
het Rijk zou dit overleg moeten voorzitten.
Er worden al veel leesbevorderingsinitiatieven ontplooid, maar de effectiviteit ervan
blijft vooralsnog, gelet op het dalende aantal vrijetijdslezers, achter bij de
doelstellingen. Kennelijk is het beleid nog niet effectief genoeg. Bovenaan de agenda
van dit ‘Leesoverleg’ zou dus moeten staan hoe de effectiviteit omhoog kan. Vanuit
de wetenschap moet hiernaar onderzoek verricht worden, vanuit het Rijk moet het
beleid hierop aangepast worden.
Voor het Rijk betekent dit:
– Bevorder de leesvaardigheid en de leesbereidheid. Het programma Tel mee met
    Taal, dat zijn effectiviteit bewijst, moet over een langere periode worden
    voortgezet.
– Instellingen die zich inzetten voor lees- en literatuureducatie, zoals
    De Schoolschrijver, verdienen structurele ondersteuning.
– Zorg voor continuïteit in het leesbevorderingsprogramma Kunst van Lezen en
    creëer financiële ruimte voor het intensiveren van de interventies BoekStart en
    de Bibliotheek op School.
– Investeer fors in onderzoek naar de effectiviteit van leesbevorderende
    interventies en naar succesvolle interventies in andere landen, en pas het beleid
    hierop aan. Neem het initiatief tot een tweemaandelijks ‘Leesoverleg’ met
    vertegenwoordigers van fondsen, onderwijs en wetenschap en
    brancheorganisaties.
– Win advies in bij de Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad hoe de ontlezing een
    halt kan worden toegeroepen. Onderzoek hoe het onderwijs effectiever methoden
    kan ontwikkelen om leesvaardigheid en leesplezier te bevorderen.
Voor de instellingen betekent dit:
– Sla de handen ineen met een tweemaandelijks ‘Leesoverleg’ en zorg dat dit
    netwerk een sturende rol krijgt in het onderling afstemmen van
    leesbevorderende initiatieven en onderzoek.
                                                                                      75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>2. Bevorder de pluriformiteit en inclusiviteit van de letteren
Een pluriform aanbod is een van de doelen van het rijkscultuurbeleid. Op die manier
kunnen alle bevolkingsgroepen zich aangesproken voelen en als volwaardige burgers
aan de maatschappij deelnemen. De letteren vervullen hier een speciale rol, omdat
zij de lezer in staat stellen de werkelijkheid door vreemde ogen te aanschouwen, en
zo een wezenlijk ander perspectief te ontwikkelen.
De raad constateert dat de culturele diversiteit van het boekenaanbod nog altijd
achterblijft bij die van de bevolking. Wat daarvan ook de oorzaak is, de sector als
geheel moet die handschoen opnemen en zorgen voor meer diversiteit in het
aanbod. Voor uitgevers betekent dit een acquisitiebeleid met meer oog voor een
veelkleurig leespubliek, voor de fondsen een andere samenstelling van de
beoordelingscommissies, voor de instellingen meer focus op talentontwikkeling
binnen de diverse bevolkingsgroepen.
Daar staat tegenover dat we met genoegen constateren hoe spoken word en poetry
slam zich tot volwaardige literaire genres ontwikkelen. Gezien het cultureel diverse
publiek dat hier wordt bereikt, ligt het in de rede om deze genres structureel in de
sector te verankeren.
In een goed functionerende democratie zijn de voorwaarden geschapen die een
divers boekenaanbod garanderen. De Wet op de Vaste Boekenprijs is er zo een. Toch
zien we dat het experiment in de letterensector in het gedrang is. De raad pleit voor
een continuering van de wet, waarbij wordt aangetekend dat de sector doordrongen
moet blijven van de culturele spilfunctie die hij vervult.
In ons advies bij de tweede evaluatie van de wet in 2014 stelden wij vast dat er
behoefte was aan systematisch verzamelde bedrijfseconomische data. De komst van
een kenniscentrum moest daarin verandering brengen, om zodoende inzicht te
krijgen in het functioneren van de Wet op de Vaste Boekenprijs. Dit leidde tot de
oprichting, in 2015, van KVB Boekwerk. Naar ons inzicht heeft dat zijn nut sindsdien
goed bewezen.
Voor Het Rijk, de decentrale overheden en de fondsen betekent dit:
– Continueer de Wet op de Vaste Boekenprijs. We hebben tot ons genoegen
    geconstateerd dat de minister in haar ‘tussentijdse rapportage vaste boekenprijs’
    (20 december 2017) de intentie tot behoud van de wet al heeft uitgesproken.
– Continueer de bijdrage aan KVB Boekwerk.
– Houd bij de samenstelling van personeelsbestand en beoordelingscommissies
    meer rekening met de culturele diversiteit van de leden.
– Geef spoken word- en slam poetry-festivals en -organisaties een vastere plek in
    het literaire landschap, met name bij de subsidietoekenning. Stimuleer dit in de
    verschillende regio’s.
                                                                                      76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Voor uitgeverijen, boekhandels en festivals betekent dit:
– Blijf je bewust van je taak als hoeder van de cultuur in deze hybride sector. Het in
    stand houden van een divers en pluriform boekenaanbod is onlosmakelijk
    verbonden aan de uitzonderingspositie die de Wet op Vaste Boekenprijs
    de sector verleent.
– Blijf KVB Boekwerk ondersteunen.
– Heb nog meer oor voor stemmen uit andere culturen bij uitgeven, verkopen,
    programmeren en talentontwikkeling.
3. Zorg dat iedere Nederlander onbelemmerd toegang heeft tot de
    culturele producten van de letterensector
Niet alleen moeten burgers over leesvaardigheden beschikken, ook hebben zij in
gelijke mate recht op toegang tot de kennisbronnen. De ‘aanrijtijd’ tot boekhandels
en bibliotheken zou nergens in Nederland groter mogen zijn dan de aanrijtijd tot een
bakker of supermarkt. Kennis, informatie en de schone letteren vormen net zo goed
een eerste levensbehoefte: voedsel voor de geest.
Cruciaal is dus het in stand houden van een fijnmazig netwerk van boekhandels en
bibliotheken. De laatste jaren zien we steeds grotere gaten vallen op de letterenkaart
van Nederland. Boekhandels kunnen zich moeilijker handhaven in winkelgebieden.
De raad adviseert de gemeentelijke overheden om in gesprek te gaan met de retail-
brancheorganisaties en te onderzoeken hoe het vestigingsklimaat van winkels met
een cultureel profiel bevorderd kan worden. Deze winkels zouden een prominente
rol kunnen spelen als plek om te lezen en te ontmoeten binnen een landelijk
programma dat is gericht op leesbevordering en andere culturele doelen.
Ook zien we een toenemend aantal gemeenten zonder bibliotheekvoorziening, in de
zin van de Bibliotheekwet. Voor een deel is dit het gevolg van bezuinigingen, die in
sommige gemeenten hebben geleid tot een verschraling van het cultuuraanbod. De
raad roept gemeenten op hun verantwoordelijkheid te nemen en zorg te dragen voor
een bibliotheek met een breed en kwalitatief hoogwaardig boekenaanbod, zodat de
witte vlekken in het bibliotheeklandschap worden teruggedrongen.
We krijgen signalen dat de functies in de Bibliotheekwet niet overal naar behoren
worden ingevuld. We beseffen dat de invulling een zoektocht is, gezien de
schaalverschillen tussen de diverse gemeenten. Maar als er geen eenduidig beleid
ontwikkeld en uitgevoerd wordt, voorzien wij een uitholling van de functies van de
openbare bibliotheek. Daarom moet er bij de evaluatie van de Bibliotheekwet in
2019 door het Rijk speciale aandacht uitgaan naar de wijze waarop bibliotheken
invulling geven aan de functies, zowel op het niveau van de organisaties als op dat
van de afzonderlijke vestigingen binnen die organisaties.
                                                                                       77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>In het veranderende bibliotheekveld is de positie van de bibliothecaris cruciaal.
Idealiter is hij of zij een duizendpoot die lezers adviseert, niet-lezers motiveert, NT1,
NT2 en digitale vaardigheden doceert en literaire avonden organiseert en modereert.
Op dit moment is het niet duidelijk welke partij verantwoordelijk is voor de sturing
op kwaliteit van de opleidingen. Mede daardoor hebben opleidingen op hbo- en
wo-niveau kunnen verwateren en is een wildgroei van kortdurende cursussen en
opleidingen ontstaan.
Voor het Rijk betekent dit:
– Maak duidelijke afspraken met gemeenten hoe de bibliotheekvestiging op
    zinvolle wijze invulling kan geven aan de functies in de Wsob.
– Treed in overleg met VOB en KB en zorg dat helder wordt wie binnen de sector
    verantwoordelijk is voor de initiële opleiding en bijscholing van bibliothecarissen
    en de deskundigheidsbevordering van zij-instromers. Zie toe op spreiding en
    kwaliteit van (met name de hogere) opleidingen, in overleg met hbo- en
    wo-instellingen.
Voor gemeenten betekent dit:
– Zorg voor naleving van de Wsob met een kwalitatief hoogwaardige
    bibliotheekvoorziening.
– Onderzoek in overleg met retail-brancheorganisaties hoe winkels met een
    cultureel profiel zich gemakkelijker zouden kunnen vestigen binnen stedelijke
    winkelgebieden.
Voor de bibliotheken betekent dit:
– Zorg in VOB-verband, in samenspraak met gemeenten en de KB, voor een
    erkende bibliothecarissenopleiding op hbo- of wo-niveau, of voor een
    overzichtelijk aanbod van erkende, gespecialiseerde cursussen.
4. Creëer optimale voorwaarden voor een eerlijke auteurshonorering
Zonder auteurs geen letterensector. Het auteursinkomen is de afgelopen jaren door
verschillende oorzaken onder druk komen te staan. Deze situatie brengt het
ecosysteem als geheel in gevaar.
Digitalisering heeft een nieuwe werkelijkheid geschapen. E-books worden verkocht,
uitgeleend en illegaal doorgegeven, niet zelden zonder dat auteurs hiervoor een
eurocent aan royalties krijgen. Het begint met de bewustwording dat het gratis
verstrekken van tekstbestanden waarop auteursrecht berust, een strafbaar vergrijp
is. Om dit onder de aandacht te brengen, zou een grootscheepse campagne tegen
piraterij op poten moeten worden gezet.
Maar ook de sector zelf heeft hier een verantwoordelijkheid. Auteurs en vertalers
kiezen steeds vaker een ander carrièrepad, omdat zij van de pen alleen niet langer
kunnen rondkomen. Dit leidt uiteindelijk tot verschraling van het aanbod. Wij
roepen uitgeverijen op om zo snel mogelijk de misverstanden over de honorering
van de verkoop en uitleen van e-books op te lossen. Onder regie van OCW zouden
alle betrokkenen met elkaar in gesprek moeten gaan om tot een vergelijk te komen.
                                                                                          78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Voor de leenrechtvergoeding geldt hetzelfde. Hierover bestaat veel onduidelijkheid
in de royalty-afrekening. Met name de opbrengsten van de Bibliotheek op School
geven nog te vaak aanleiding tot discussie, terwijl ook de honorering van auteurs uit
abonnementsmodellen en de uitlening van e-books vaak ten onrechte achterwege
blijft. Het ministerie van OCW mag op dit volgens de raad urgente dossier op stevige
wijze de regie nemen.
Optredens op literaire podia worden belangrijker als alternatieve inkomstenbron.
Geef festivals voldoende armslag om auteurs (én personeel) een fatsoenlijke
vergoeding voor hun voorbereidende en uitvoerende werk te kunnen geven.
Voor het Rijk betekent dit:
– Roep een periodiek overleg tussen partijen (Auteursbond, GAU, Stichting
    Leenrecht, VOB en KB) in het leven om duidelijkheid te scheppen over
    auteurshonoraria.
– Bestrijd illegale downloads en maak het concept van intellectueel eigendom
    onderdeel van de lessen over mediawijsheid.
– Intensiveer de ondersteuning van literaire festivals en optredens, en van de
    instellingen die deze mogelijk maken.
Voor de Auteursbond, de uitgeverijen, de Stichting Leenrecht, de VOB en de KB
betekent dit:
– Zorg dat er snel helderheid komt over de leenrechtvergoedingen.
Tot slot
In het veld van letteren en bibliotheken komen heel verschillende belangen en
doelstellingen samen: cultuurpolitieke (toegankelijkheid, meerstemmigheid),
economische (gezonde bedrijfsmatige exploitatie, passende honorering, geletterde
werknemers) en maatschappelijke (taalbeheersing, sociale inclusiviteit, vrijheid van
meningsuiting). Uit de vele gesprekken die zijn gevoerd, is het de raad duidelijk
geworden dat alle betrokkenen het publieke belang van een bloeiende talige en
geletterde cultuur een warm hart toedragen. Met onze analyse en aanbevelingen
hopen we mede richting te geven aan de sector, om in de buurt te komen van het
onverminderd nastrevenswaardige doel van een voor de volle honderd procent
geïnvolveerde bevolking.
We begonnen dit advies met een citaat van Gerard Reve. We sluiten af met een
verwant citaat van spoken word-artiest Derek Otte. Zo reiken de oude en nieuwe
letteren elkaar de hand.
ondanks
alles
altijd
voorwaarts
                                                                                      79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Bijlagen
         80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>81</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>82</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>83</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>84</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>85</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>86</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>87</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>88</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>89</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>90</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>91</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>        Toekomst Cultuurbeleid / Bijlagen / Samenstelling commissie
        Samenstelling commissie
Kerncommissie letteren
Wiet de Bruijn                Babs Gons                       Daniël van der Meer
CEO VBK Uitgevers             Schrijver, performer,           Uitgever Das Mag
                              docent
Diana Chin-A-Fat              creatief schrijven              Ben Peperkamp
(voorzitter)                                                  (voorzitter) †
Beleidsadviseur               Jenneke Harings                 Hoogleraar Moderne
Rotterdamse Raad              Beleidsadviseur                 Nederlandse
voor Kunst en                 Brabants                        Letterkunde Vrije
Cultuur                       Kenniscentrum                   Universiteit
                              Kunst en Cultuur                Amsterdam
Caroline Damwijk
Directeur Libris Blz          Frank Huysmans                  Liesbet van Zoonen
                              (voorzitter)                    Hoogleraar
Jos Debeij                    Bijzonder hoogleraar            Sociologie en decaan
Afdelingshoofd                bibliotheekwetenschap           Erasmus
bibliotheekselsel             Universiteit                    Universiteit
Koninklijke Bibliotheek       van Amsterdam                   Rotterdam,
                                                              lid Raad voor Cultuur
                              Elsbeth Kwant
                              Strategisch adviseur
                              Koninklijke Bibliotheek
Bureau Raad voor Cultuur
Thomas van den                Anna Pedroli
Bergh                         Beleidsadviseur
Beleidsadviseur
                                                                                    92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>         Toekomst Cultuurbeleid / Bijlagen / Overzicht gesprekspartners
         Overzicht gesprekspartners
Deze sectoranalyse is mede tot stand gekomen op basis van de informatie die
uiteenlopende partijen in de letterensector ons hebben aangereikt. Dat
gebeurde in rondetafelgesprekken en individuele ontmoetingen met
schrijvers, uitgevers, boekhandelaren en bibliotheken, koepelorganisaties,
belangenverenigingen, literaire en spoken word-festivals. We maakten een
tour langs bibliotheken door het hele land, spraken met verschillende
literaire organisaties in Vlaanderen en bezochten diverse boekhandels. Wij
danken alle gesprekspartners voor hun bereidheid om hun ervaringen,
zorgen en ideeën met ons te delen.
Bijke Aarts                    Janne Damen                      Daphne de Heer
Tilt                           Theek 5                          Stichting Literaire
                                                                Activiteiten
René Appel                     Martijn David                    Amsterdam
Auteur                         KVB Boekwerk
                                                                Merel Heimens
Maarten Asscher                Sylvie Dhaene                    Visser
Schrijver, directeur           Iedereen Leest                   Stichting Lezen &
Athenaeum                                                       Schrijven
Boekhandel                     Lot Douze
                               Boekhandel                       Jan Hilbers
Chafina Ben                    Over het water                   Auteursbond
Dahman
Uitgeverij Rose                Anja Duitsmann                   Petra Hoogenboom
Stories                        Linnaeus                         Bruna
                               Boekhandel
Mary Berkhout                                                   Massih Hutak
Mediawijzer                    Jasmin Düring                    Muzikant, columnist
                               Fischer Verlag
Koen Van Bockstal                                               Kirsten Janssens
Vlaams Fonds voor              Herman Franssen                  Bibliotheek Sint-
de Letteren                    Onderwijsinspectie               Niklaas
Jan Braeckman                  Reintje Gionotten                Pieter de Jong
Cultuurconnect                 Schrijverscentrale               Schoolschrijver
Marius van Campen              Heide Goris                      Francien Jonge
Uitgeverij Gottmer             Mediawijzer                      Poerink
                                                                Uitgeverij Rose
Gerlien van Dalen              Greetje Heemskerk                Stories
Stichting Lezen                Letterenfonds
                                                                                    93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Juan Khalaf          Mijke Pol             Yvonne Twisk
Theek 5              Tilt                  Uitgeverij
                                           Terra Lanno
Janneke Klok         Henk Pröpper
Biblionet Groningen  Stichting Collectieve Linda Veldman
                     Propaganda van het    Stichting Perdu
Lilly Knibbeler      Nederlandse Boek
Koninklijke                                Thys Verloren van
Bibliotheek          Jurriaan Rammeloo     Themaat
                     KVB Boekwerk          Uitgeverij Verloren,
Henk Kraima                                voorzitter
Strategisch adviseur Caroline Reeders      Vereniging van
                     Boekhandel            Zelfstandige
Jacinta Krimp        Athenaeum             Uitgevers
Bibliotheek School 7
                     An Renard             Mark Vermeer
Adriaan              Erfgoedbibliotheek    Bruna
Langendonk           Hendrik Conscience
Koninklijke                                Marfa Vermeulen
Bibliotheek,         Janne Rijkers         Bibliotheek
Stichting Lezen      Auteursbond           Eindhoven
Kathérina Loix       Johannes Riis         Ivo Victoria
Gallimard            Gyldendal             Auteur, literaire
                                           talkshow Waumans
René van Loon        Jacqueline Roelofs    & Victoria,
Confituur            Biblionet Hoogezand   programmeur
                                           Lowlands festival
Annemiek Neefjes     Anita Ruter
Schoolschrijver      Bibliotheek School 7  Maria Vlaar
                                           Auteursbond
Nelleke Noordervliet Arthur Schellekens
Auteur               Vereniging van        Tessa Vosjan
                     Openbare              INRetail
Christine Otten      Bibliotheken
Schrijver, Bijlmer                         Jabik de Vries
Boekt!               Anne Schroën          Taalman, webman,
                     Koninklijke           vinexfilosoof
Theo Peeters         Boekverkopersbond
Theek 5                                    Joost de Vries
                     Louis Stiller         Auteur,
Tiziano Perez        Journalist, auteur    kunstredacteur
Letterenfonds                              De Groene
                     Michaël Stoker        Amsterdammer
Mark Pieters         Het Literatuurhuis
Uitgeverij Van
Oorschot             Frank Tazelaar
                     De Nieuwe Oost
                                                                94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>Roos Wolters
Stichting Lezen
Anne Zeegers
Schrijverscentrale
                   95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>        Toekomst Cultuurbeleid / Bijlagen / Literatuur
         Literatuur
APE                           CBS Statline             ECBO
Veen, S. van der,             Openbare                 Buisman, W.,
Jong, P. de,                  bibliotheken             Allen, J.,
Faber, D.                     20 september 2017        Fouarge, D.,
onderzoek in                                           Houtkoop, W.,
opdracht van                  Chin-A-Fo, H.,           Velden, R. van der
het Letterenfonds,            Jaeger, T.               Kernvaardigheden
de Vereniging voor            De Nederlandse           in Nederland.
Letterkundigen                roman heeft              2012
Inkomensonderzoek             het zwaar
schrijvers en                 in: NRC                  Ecorys, IViR
vertalers.                    Handelsblad,             Meindert, L. e.a.
Een kwantitatief              23 maart 2017            in opdracht van
onderzoek naar de                                      het ministerie van
                              Cito                     Onderwijs Cultuur
inkomsten van
                              Feskens, R.,             en Wetenschap
schrijvers en
                              Kuhlemeier, H.,          Onderzoek naar de
vertalers over de
                              Limpens, G.              ontwikkeling van de
belastingjaren
                              Resultaten               afdracht van
2013 en 2014
                              PISA-2015.               leenrechtvergoedingen
Den Haag, 2016
                              Praktische kennis        (2006 – 2015)
Bastet, F.L.                  en vaardigheden          Rotterdam/Amsterdam,
Louis Couperus.               van 15-jarigen           2017
Een biografie.                Arnhem, 2016
Uitgeverij Querido,                                    Endt, E.
                              Cunningham, A.E.,        Gorter en zijn
Amsterdam, 1987
                              Stanovich, K.            uitgever, Versluys
Berg, H. van den,             Early Reading            in: De Gids (131),
Bus, A.                       Acquisition and          1968
BoekStart maakt               Its Relation to
baby’s slimmer                Reading Experience       Epstein, J.
Uitgeverij Eburon,            and Ability 10 Years     Publishing,
Delft, 2015                   Later                    The Revolutionary
                              in: Developmental        Future
Boekmanstichting,             Psychology, nr. 6, p.    in: The New York
Sociaal Cultureel             934­945, 1997            Review of Books,
Planbureau                                             11 maart 2010
Cultuurindex 2018
CB Logistics
Jaarverslag 2016
Culemborg, 2017
                                                                             96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Evans, M.D.R.,          Gubbels, J.,           Kantar Public
Kelley, J., Sikora, J., Netten, A.,            Kaal, M.,
Treiman, D.             Verhoeven, L.          Plantinga, S.,
Family scholarly        Vijftien jaar          Bemer, E.
culture and             leesprestaties in      Het
educational success.    Nederland:             BoekStartkoffertje:
Books and schooling     PIRLS-2016             bekendheid, bereik
in 27 nations           Nijmegen:              en waardering
Reno, 2010              Expertisecentrum       Amsterdam, 2018
                        Nederlands,
Franssen, T.,           Radboud                Klis, H. van der
Stoffelsen, D.          Universiteit,          Met het oog
De witte motor          Behavioural Science    op morgen.
in: De Groene           Institute              Innovatie in het
Amsterdammer,                                  boekenvak
19 augustus 2015        International          KVB Boekwerk,
                        Association for the    2017
Fonds Bijzondere        Evaluation of
Journalistieke          Educational            Kohnstamm
Projecten               Achievement            Instituut
Jaarverslag 2016        Progress in            Buisman, M.
Amsterdam 2017          International          Negatieve
                        Reading Literacy       leerervaringen van
GfK                                            volwassen met lage
                        Study (PIRLS) 2016
Witte, E., Scholtz, A.                         basisvaardigheden
                        Amsterdam/Hamburg,
Rapportage                                     Amsterdam, 2017
                        2017
Boekenbranche.
Themameting naar        Institute for societal Koninklijke
de opbrengsten          resilience, VU         Bibliotheek
van lezen               fsw.vu.nl              Bibliotheekmonitor.nl
2016
                        Joosten, J.            Koninklijke
GfK                     Staande receptie.      Bibliotheek
Witte, E.,              Literatuur, kritiek en Bibliografie van de
Akkerman, A.            literatuurwetenschap   Literaire
Rapportage              Nijmegen, 2012         Tijdschriften in
Boekenbranche.                                 Vlaanderen en
Reguliere meting        Kantar Public          Nederland
naar het kopen,         Tilanus, A.,           Bltvn.kb.nl
lezen en lenen van      Verhue, D.
boeken                  in opdracht van        Koninklijke
2017                    de Auteursbond en      Boekverkopersbond
                        Stichting Lira         Jaarverslag 2016
GfK                     Auteursinkomen uit     Bilthoven, 2017
Global GfK-survey.      de exploitatie van
Frequency of            e-books en
reading books           afspraken daarover.
2017                    Amsterdam, 2017
                                                                     97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>Koninklijke          Kwink groep, Rebel      Mediafederatie
Nederlandse          Mil, B. van,            (t/m begin 2018
Academie van         Kandel, H.,             bekend onder de
Wetenschappen        Mulder, J.,             naam Nederlands
Nederlands           Modderman, P.           Uitgeversverbond)
en/of Engels.        in opdracht van het     Jaarverslag 2016
Taalkeuze met beleid ministerie van          Amsterdam, 2017
in het Nederlands    Onderwijs Cultuur
hoger onderwijs      en Wetenschap           Mol, S., Bus, A.
Amsterdam, 2017      Evaluatie               Lezen loont een
                     programma Kunst         leven lang
Koninklijke          van Lezen.              in: Levende Talen
Nederlandse          Eindrapport             Tijdschrift,
Academie van         Den Haag, 2015          jaargang 12, nr.3,
Wetenschappen                                Amsterdam, 2011
Talen voor           Landelijk
Nederland            Kennisinstituut         Nederlands
Amsterdam, 2018      Cultuureducatie         Uitgeversverbond
                     en Amateurkunst         Jaarverslagen
Kottasová, I.        Neele, A., Zernitz, Z., 2009 – 2015
Real books are back  IJdens, T.              Amsterdam,
CNN Media,           Monitor                 2010 – 2016
27 maart 2017        Amateurkunst 2017.
                                             Panteia
                     Kunstzinnig en
KVB Boekwerk                                 Harteveld, I.,
                     creatief in
Monitor 2016.                                Klaver, P. de,
                     de vrije tijd
Amsterdam, 2017                              Stroeker, N.
                     Utrecht, 2017
                                             Ondernemerschap
KVB Boekwerk                                 in een veranderend
                     Letterenfonds
Monitor. De markt                            subsidiebeleid.
                     Jaarverslag 2016
Amsterdam, 2017                              Rapport onderzoek
                     Amsterdam 2017
                                             bezuinigingen
KVB Boekwerk
                     Maastricht              & cultureel
Monitor. Makers
                     University School of    ondernemerschap
Amsterdam, 2017
                     Business and            bibliotheeksector
KVB Boekwerk         Economics               Zoetermeer, 2015
Monitor. Uitgevers   Educational
                     Research &              PwC
Amsterdam, 2017
                     Development             Voorlopige update
                     Greef, M. de,           PwC rapport 2013:
                     Segers, M.,             Laaggeletterdheid
                     Nijhuis, J.             in Nederland
                     in opdracht van         kent aanzienlijke
                     Stichting Lezen &       maatschappelijke
                     Schrijven               kosten
                     Feiten & Cijfers        Amsterdam, 2017
                     Geletterdheid 2016
                     Amsterdam, 2017
                                                                98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Raad voor Cultuur    Rammeloo, J.        Sociaal Cultureel
Zicht op             Kwantitatieve       Planbureau
zo veel meer.        verkenning van de   Wennekers, A.,
Sectoradvies         self-publishing-    Huysmans, F.,
Audiovisueel         markt               Haan, J. de
Den Haag, 2018       in: Boekman Extra,  Lees:Tijd,
                     Amateurschrijvers   Lezen in Nederland
Raad voor Cultuur    en self­publishers  Den Haag, 2018
Cultuur voor stad,   Amsterdam, 2016
land en regio                            Sociaal Cultureel
Den Haag, 2017       Respons             Planbureau, WRR
                     Festival Monitor    Bovens, M.,
Raad voor Cultuur    2017                Dekker, P.,
Vaste Boekenprijs.   Amsterdam, 2017     Tiemeijer, W.
Advies bij tweede                        Gescheiden
evaluatie van de wet Schrijverscentrale  werelden?
Den Haag, 2014       Jaarverslag 2016.   Een verkenning van
                     2017                sociaal-culturele
Raad voor Cultuur,
                                         tegenstellingen
SER                  Sociaal Cultureel
                                         in Nederland
Passie gewaardeerd.  Planbureau
                                         Den Haag, 2014
Versterking van de   Sonck, N,
arbeidsmarkt in      Haan, J. de         SEO
de culturele en      Media:Tijd in beeld Bruunk, E., Hof, B.,
creatieve sector     Den Haag, 2015      Rosenboom, N.,
Den Haag, 2017                           Veld, D. in ‘t
                     Sociaal Cultureel
                                         in opdracht van het
Rabobank             Planbureau
                                         ministerie van
Sectorprognose       Wennekers, A.,
                                         Onderwijs, Cultuur
detailhandel         Haan, J. de,
                                         en Wetenschap
non-food 2018        Huysmans, F.
                                         Kruissubsidiëring
                     Media:Tijd in kaart
Raffaeli, R.                             door boekhandels
                     Den Haag, 2016
Reframing Collective                     en uitgevers
Identity in Response Sociaal Cultureel   Amsterdam, 2017
to Multiple          Planbureau
                                         Siob
Techonological       Wennekers, A.M.,
                                         Bibliotheek van
Discontinuities;     Troost, D.M.M. van,
                                         de toekomst
The Novel            Wiegman, P.R.
                                         Den Haag, 2014
Resurgence of        Media:Tijd 2015
Independent          Amsterdam/Den       Starre, K. van der
Bookstores           Haag, 2016          Poëzie in Nederland.
Harvard Business                         Een onderzoek naar
School, Boston, 2017                     hoe vaak en op
                                         welke manieren
                                         volwassenen in
                                         Nederland in
                                         aanraking komen
                                         met poëzie
                                         Amsterdam, 2017
                                                              99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>Statistics Canada   Sweney, M.
Coulombe, S.,       Screen fatigue sees
Tremblay, J.F.,     UK ebook sales
Marchand, S.        plunge 17 percent
International Adult as readers return
Literacy Survey.    to print
Canada, 2004        in: The Guardian 27
                    april 2017
Stichting Lezen
Leesmonitor         Universiteit Gent
leesmonitor.nu      De Meyer, I.,
Amsterdam, 2016     Warlop, N.
                    in opdracht van de
Stichting Lezen     Vlaamse Overheid
Leesmonitor         Leesvaardigheid van
Amsterdam, 2017     15-jarigen in
                    Vlaanderen.
Stichting Lezen
                    De eerste resultaten
Wat doet het boek?
                    van PISA 2009
Amsterdam, 2017
                    Gent, 2010
Stichting
                    Villamedia
Spraakuhloos
                    29 september 2015
Tjon, G.,
                    villamedia.nl
Paauw, T. de
Spoken word-sector
Rotterdam, 2018
                                         100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>           Toekomst Cultuurbeleid / Letteren en bibliotheken / Colofon
           Colofon
‘De daad bij het woord’
is een uitgave van de Raad voor Cultuur.
Leden
Marijke van Hees voorzitter
Brigitte Bloksma
Lennart Booij
Özkan Gölpinar
Erwin van Lambaart
Cees Langeveld
Thomas Steffens
Liesbet van Zoonen
Jeroen Bartelse directeur
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20
2595 BE Den Haag
070 – 3106686
‘info@cultuur.nl’
‘www.cultuur.nl’
Ontwerp
‘High Rise’
Alle adviezen van de raad zijn ook te vinden op ‘cultuur.nl’.
Wilt u op de hoogte blijven van de activiteiten van de raad?
Dan kunt u zich aanmelden voor de ‘nieuwsbrief’.
Volg ons ook op ‘Twitter’.
Het is toegestaan (delen van) de inhoud van de jaarverslagen
te citeren of te verspreiden, mits daarbij de Raad voor Cultuur
en het jaarverslag als bronnen worden vermeld.
Aan de jaarverslagen kunnen geen rechten worden ontleend.
© Raad voor Cultuur, april 2018
                                                                       101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>De Raad voor Cultuur is het wettelijke
adviesorgaan van de regering en
het parlement op het terrein van kunst,
cultuur en media.
De raad is onafhankelijk en adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over actuele
beleidskwesties en subsidieaanvragen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>