<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Een oproep tot een leesoffensief</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                 Samenvatting
               Nederlandse jongeren lezen steeds minder vaak
Samenvatting
               en met steeds minder plezier. Ze lezen weliswaar
               volop korte tekstjes – berichten op hun smartphone
               of samenvattende stukjes in schoolboeken – maar
               besteden minder tijd aan ‘diep lezen’: het gecon-
               centreerd lezen van langere teksten of boeken.
               Mede hierdoor gaat hun leesvaardigheid achteruit.
               Dat heeft gevolgen voor hun functioneren op school
               en in de samenleving – en uiteindelijk ook voor het
               functioneren van onze samenleving als geheel.
               Het wordt jongeren niet gemakkelijk gemaakt
               om gemotiveerd te raken voor diep lezen.
               Op bibliotheken is fors bezuinigd en in het onderwijs
               is de aandacht en tijd voor taal en literatuur
               verminderd. Dat is vooral bezwaarlijk voor jongeren
               die van huis uit niet opgroeien in een leescultuur.
               Er zijn in alle sectoren goede voorbeelden van
               scholen en andere instanties, waaronder bibliotheken,
               die het lezen bij jongeren stimuleren. Maar meestal
               zijn de inspanningen op dit terrein niet intensief
               en systematisch genoeg. De raden pleiten daarom
               voor een offensief om de motivatie van jongeren voor
               het diep lezen te stimuleren. Niet alleen leraren
2
               van alle sectoren van het onderwijs moeten daarbij
               betrokken worden, maar ook ouders, pedagogisch
               medewerkers in de kinderopvang, schoolmedia-
               thecarissen, bibliotheekmedewerkers en onderwijs-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>               assistenten. Een krachtige samenwerking tussen deze
               actoren is nodig, waarbij ook de rijksoverheid een
               belangrijke rol heeft.
Samenvatting
               De raden doen drie aanbevelingen om een sterke
               infrastructuur voor leesmotivatie tot stand te brengen.
               Voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
               Voor scholen is het stimuleren tot lezen een belangrijke
               taak. Maar zij mogen er niet alleen voor staan.
               Voor de landelijke overheid, de gemeenten, de scholen
               en de bibliotheken samen moet het vergroten van lees-
               motivatie een speerpunt zijn. Zij hebben de opdracht
               om voorzieningen te realiseren die bij alle leerlingen
               het diepe lezen stimuleren. Krachtig, structureel beleid
               en extra financiële investeringen zijn daarvoor nodig.
               Scholen hebben beperkte capaciteit om de lees-
               motivatie te vergroten. Het is in deze situatie aan de
               overheid om ruime en langdurige financiering toe
               te kennen aan organisaties die scholen ondersteunen.
               Gemeenten dragen de verantwoordelijkheid voor
               een goede bibliotheekvoorziening, deze behoort
               tot de ketenvoorzieningen in de regio. Behalve voor
               bibliotheken is er een rol voor organisaties die
               ondersteunende diensten verlenen aan scholen en
3
               kinderopvangverblijven, voor ouders, voor welzijnsor-
               ganisaties en voor andere lokale partijen die zich
               richten op kinderen en jongeren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>               Samenwerking hoort vanzelfsprekend te zijn en niet af
               te hangen van het initiatief van individuen.
Samenvatting
               Zorg voor een rijk leesaanbod
               De raden pleiten ervoor om jongeren in hun gehele
               schoolloopbaan te voorzien van een rijk leesaanbod –
               boeken en langere verhalende teksten, hetzij van papier
               hetzij digitaal. Het is aan uitgevers om te zorgen
               voor een divers aanbod, dat aansluit bij de interesses
               van jongeren met verschillende achtergronden.
               Het Letterenfonds heeft hier een taak. De overheid
               kan waar nodig ondersteunen.
               Scholen en ondersteunende instellingen kunnen er
               in gezamenlijkheid voor zorgen dat er voldoende
               stimulansen zijn om het aanbod ook daadwerkelijk te
               benutten. Een actieve campagne waarbij leesambassa-
               deurs in de klas komen, zou hierbij behulpzaam zijn.
               Breng een leescultuur tot stand
               Jongeren zijn meer geneigd om te lezen wanneer ze
               worden omgeven door een leescultuur. In een lees-
               cultuur zijn behalve boeken ook volwassenen aanwezig
               die de rol van leesbevorderaar vervullen. De raad
               adviseert scholen ook om leesspecialisten binnen te
4
               halen. Om de kwaliteit van leesspecialisten en lees-
               bevorderaars te borgen is het van belang dat ze goede
               scholing krijgen en voldoende tijd voor hun taken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                Samenvatting                                         2
                Aanleiding: jongeren lezen minder graag
Inhoud
         1.
                en minder goed                                       8
         1.1    De motivatie van jongeren voor ‘diep’ lezen
                neemt af                                             9
         1.2    De leesprestaties van jongeren gaan achteruit       10
                                                                         Inhoud
         1.3    Adviesvraag: hoe kunnen jongeren meer en
                beter gaan lezen?                                   12
         2.     Advies: open een leesoffensief                      15
         2.1    Willen en kunnen lezen is goed voor individu
                en samenleving                                      16
         2.2    Wie graag leest doet het meer en beter –
                en andersom                                         18
         2.3.   Op school, thuis en in de bibliotheek wordt
                diep lezen te weinig gestimuleerd                   18
         3.     Aanbeveling 1
                Rijksoverheid: voer een krachtig en
                samenhangend leesbeleid                             24
         3.1    Leesmotivatie hoort een vast onderdeel van
                het curriculum te zijn                              25
         3.2    Spreek bibliotheken aan op hun
                leesbevorderende taak                               26
         3.3    Investeer meer en structureler in leesbevordering   29
         4.     Aanbeveling 2
                Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen:
                zorg voor een rijk leesaanbod                       34
         4.1    Verruim het leesaanbod                              35
         4.2    Zorg voor voldoende stimulans om het aanbod
                te benutten                                         37
         5.     Aanbeveling 3
                Scholen en bibliotheken: breng een leescultuur
                tot stand                                           42
         5.1    Maak van alle scholen en bibliotheken centra
                van leescultuur                                     43
         5.2    Laat leesspecialisten het voortouw nemen            43
         5.3    Organiseer scholing voor leesspecialisten
5
                en overige professionals                            44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>         Bijlagen                                 45
         Overzicht gesprekspartners               46
Inhoud
         Overzicht leesbevorderingsorganisaties
         en -activiteiten                         47
         Literatuur                               48
         Lijst met afkortingen                    51
         Colofon                                  52
6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                             1.   Aanleiding:
                                                  Jongeren lezen minder graag
                                                  en minder goed
Aanleiding
                                             Jongeren lezen minder vaak langere teksten
                                             en hun leesvaardigheid gaat achteruit.
                                             Dat heeft gevolgen voor hun functioneren
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             op school en in de samenleving – en
                                             uiteindelijk ook voor het functioneren van
                                             onze samenleving als geheel.
                                             Wat moet er gebeuren om het lezen en de
                                             leesvaardigheid van jongeren te bevorderen?
8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                             1.1   De motivatie van jongeren voor diep lezen neemt af
                                             Het is zomer 1996. Een lange rij geduldig wachtende mensen
Aanleiding
                                             slingert over het Amsterdamse Koningsplein. Onderwerp
                                             van gesprek vormt het boek dat straks bij boekhandel Scheltema
                                             gelanceerd zal worden. Na diverse literaire intermezzi heeft
                                             schrijver A.F.Th. van der Heijden eindelijk het ontbrekende derde
                                             deel van zijn cyclus ‘De tandeloze tijd’ voltooid. De romanreeks,
                                             die in 1983 van start ging met de proloog ‘De slag om de
                                             Blauwbrug’, is dé literaire sensatie van de laatste decennia van
                                             de twintigste eeuw en wordt in boekenbijlagen en literaire
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             tijdschriften uit en te na geanalyseerd.
                                             Voorjaar 2019. In de nacht van zondag 14 op maandag 15 april
                                             zitten miljoenen mensen wereldwijd in gespannen afwachting
                                             achter hun tv-scherm, pc of tablet. Om 2 uur zal eindelijk
                                             het achtste en laatste seizoen van Game of Thrones van start gaan.
                                             Het fantasydrama van de Amerikaanse betaalzender HBO
                                             houdt kijkers sinds 2011 in een ijzeren greep. Op sociale media
                                             speculeren fans al maanden over de vraag of Jon Snow,
                                             Daenerys Targaryan of The Night King ten slotte op de Iron
                                             Throne zal zitten.
                                             Twee verhalen die een groot publiek langdurig aan zich wisten
                                             te binden – het eerste nationaal, het tweede internationaal.
                                             De populariteit van Game of Thrones toont aan dat de wens
                                             meegesleept te worden en voor even in een fictieve wereld te
                                             vertoeven, nog altijd springlevend is. Maar de verhalen worden
                                             wel op een andere manier verteld: steeds vaker via een
                                             beeldscherm, in plaats van via een boek.
                                             Natuurlijk, gelezen wordt er nog altijd, en volgens sommigen
                                             zelfs meer dan ooit. Communicatie verloopt vaker schriftelijk,
                                             via Whatsapp en e-mail, dan mondeling. Sociale media bedienen
                                             zich, behalve van plaatjes, ook van tekstjes. En ook de ondertitels
                                             van al die populaire dramaseries op Netflix moeten gelezen
                                             worden. Zo combineren jongeren op hun beeldschermen tekst
                                             en beeld, kijken en lezen.
                                             Het is het lezen zelf dat is geëvolueerd, van langdurig en onaf-
                                             gebroken, het zogeheten ‘diepe lezen’, naar een fragmentarische
                                             manier van lezen die ook wel met ‘skimmen’ wordt aangeduid.
9
                                             Bij skimmen scrolt de lezer door een tekst en scant vluchtig hele
                                             alinea’s om zo snel mogelijk de hoofdboodschap te destilleren.
                                             Het is een vorm van lezen die vooral geschikt lijkt voor korte
                                             stukken op nieuwssites, voor ondertitels en voor sociale media.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                             Diep lezen is daarentegen een vaardigheid die nodig is voor het
                                             consumeren van boeken en langere artikelen. Het is een activiteit
                                             die complexer is en meer concentratie vergt. [1]
Aanleiding
                                             1.2   De leesprestaties van jongeren gaan achteruit
                                             Uit de vijfjaarlijkse internationale PISA-studie (Programme
                                             for International Student Assessment) naar leesprestaties blijkt
                                             dat leerlingen minder leesvaardig zijn dan twintig jaar geleden.
                                             Het percentage 14-jarigen met een dusdanig lage leesvaardigheid
                                             dat er sprake is van een taalachterstand, is tussen 2003 en 2012
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             toegenomen van 12 naar 18 procent. [2] Dat betekent dat bijna
                                             één op de vijf jongeren ‘laaggeletterd’ dreigt te worden
                                             (zie kader ‘Laaggeletterdheid’, pagina 12). De Inspectie van het
                                             Onderwijs signaleert dat de Nederlandse taalvaardigheid onder
                                             basisschoolleerlingen afneemt, en heeft het over “een haarscheur
                                             in het Nederlandse onderwijs, die zich dreigt te verdiepen”. [3]
                                             Er is een lichte daling in het percentage leerlingen dat het
                                             basisniveau behaalt (98 procent in 2018 tegenover 98,6 procent
                                             in 2015). Ook het percentage leerlingen dat in groep 8 het
                                             streefniveau voor lezen behaalt, daalt. [4]
                                             Hoewel de beeldcultuur onmiskenbaar oprukt, is het                           1
                                             geconcentreerd kunnen lezen van boeken en langere teksten nog             Zie kader ‘Wat is diep lezen’,
                                                                                                                       pagina 19 voor een nadere
                                             steeds erg belangrijk voor het functioneren van mensen in de              onderbouwing van het begrip
                                             samenleving en voor de samenleving als geheel. [5] Daarnaast biedt        ‘diep lezen’.
                                             lezen waardevolle individuele genoegens: het kan de lezer nieuwe            2
                                             ideeën opleveren en de verbeelding prikkelen. [6]                         Feskens, Kuhlemeier,
                                                                                                                       Limpens, 2016
                                             Veel Nederlandse jongeren ervaren deze voordelen van lezen                  3
                                                                                                                       Inspectie van het Onderwijs,
                                             niet. [7] Een derde van hen vindt lezen niet leuk en slechts een          2019
                                             kwart beleeft er plezier aan, zo blijkt uit internationaal vergelijkend     4
                                             onderzoek naar leesmotivatie. Nederland staat daarmee op de               Inspectie van het Onderwijs,
                                                                                                                       2018
                                             voorlaatste plaats van de 50 deelnemende landen. [8]
                                             Ook Nederlands onderzoek laat zien dat ongeveer de helft van                5
                                                                                                                       Van der Weel, 2019
                                             alle vo-leerlingen in Nederland lezen (helemaal) niet leuk vindt. [9]
                                                                                                                        6
                                                                                                                       Hovinga, 2019
                                             Mede om die reden gaan kinderen in de loop van de basisschool
                                             en in het voortgezet onderwijs steeds minder vaak lezen in hun              7
                                                                                                                       PIRLS 2016; PISA 2009
                                             vrije tijd. Als ze het al doen, dan lezen scholieren bij voorkeur een
                                             tijdschrift. Het minst lezen zij romans of verhalenbundels:                 8
                                                                                                                       PIRLS 2016
                                             54 procent leest deze (bijna) nooit. [10]
10                                                                                                                       9
                                                                                                                       DUO Onderwijsonderzoek,
                                                                                                                       2017
                                                                                                                        10
                                                                                                                       Huysmans, 2013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                             Natuurlijk is er nog altijd een groep jongeren die wel degelijk graag
                                             en goed leest. Er is een bloeiend circuit van voorleeswedstrijden,
                                             leesclubfestivals, kinderjury’s en kinderboekenweken, er is een
Aanleiding
                                             groeiend aanbod van ‘young-adult-literatuur’ en er zijn wel
                                             degelijk leraren die hun lessen verrijken met leesopdrachten en
                                             daarmee hun leerlingen aan het lezen krijgen. [11] Maar de trends
                                             van afnemende leesvaardigheid, afnemende leesmotivatie en
                                             een toenemend aantal laaggeletterden zijn zorgwekkend. [12] Veel
                                             laaggeletterde jongeren zijn afkomstig uit gezinnen waar toch
                                             al weinig of niet wordt gelezen. Dat zijn doorgaans gezinnen met
                                             een lagere sociaaleconomische status. Zo is er een tweedeling
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             aan het ontstaan tussen lezende en niet-lezende jongeren.
                                             Laaggeletterdheid
                                             De overheid heeft een niveau van leesvaardigheid vastgesteld
                                             dat geldt als het minimum om volwaardig in de Nederlandse
                                             maatschappij te kunnen functioneren. Dat niveau wordt
                                             aangeduid met 2F. Volwassenen die dit niet halen, gelden als
                                             ‘laaggeletterd’. Bij jongeren tot 18 jaar spreken we niet van
                                             laaggeletterd, maar van een ‘taalachterstand’. Zij zijn namelijk
                                             nog bezig met het verwerven van lees- en schrijfvaardigheden. [13]
                                             Leerlingen met een taalachterstand hebben wel een grote kans
                                             om later laaggeletterd te worden. Uit cijfers van het CvTE
                                             (College voor Toetsing en Examens, 2015) blijkt dat op het vmbo
                                             zo’n 13 procent van de leerlingen (theoretische en gemengde
                                             leerweg) tot 18 procent (vmbo kaderberoepsgerichte leerweg)
                                             niveau 2F (nog) niet behaalt. Voor mbo 2-leerlingen is dit
                                             37 procent, en voor mbo 3 is het 11 procent. Internationaal is het
                                             gemiddelde percentage laaggeletterde volwassenen 15 procent
                                             (cijfers van de OESO, de Organisatie voor Economische
                                             Samenwerking en Ontwikkeling). [14] Hier zit Nederland nog
                                             onder met een percentage van 12 procent.
                                                                                                                        11
                                                                                                                     In NRC Handelsblad stond
                                                                                                                     op 29 maart 2019 bijvoor-
                                                                                                                     beeld een reportage vanuit
                                                                                                                     het Drentse Beilen, waar do-
                                                                                                                     cent Nederlands Matijs Lips
                                                                                                                     zijn leerlingen met succes aan
                                                                                                                     het lezen krijgt.
11                                                                                                                     12-13
                                                                                                                     Christoffels, Groot, Clement,
                                                                                                                     Fond Lam, 2017
                                                                                                                       14
                                                                                                                     Buisman, Houtkoop, 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                             1.3   Adviesvraag:
                                                   Hoe kunnen jongeren meer en beter gaan lezen?
Aanleiding
                                             De trends van afnemende leesvaardigheid, afnemende
                                             leesmotivatie en een toenemend aantal laaggeletterden vormen
                                             voor de bewindslieden van OCW (Onderwijs, Cultuur en
                                             Wetenschap) aanleiding om een advies te vragen over lees-
                                             bevordering. Omdat lezen raakt aan zowel onderwijs als cultuur,
                                             is aan de Onderwijsraad en de Raad voor Cultuur gevraagd
                                             een gezamenlijk advies uit te brengen.
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             De vraag waarop de Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad in
                                             dit advies een antwoord geven is de volgende:
                                                   Wat moet er gebeuren om jongeren meer en beter ‘diep’
                                                   te laten lezen?
                                             De vraag is veranderd ten opzichte van die in het
                                             ‘Werkprogramma 2019’ van de Onderwijsraad. Die vraag luidde:
                                             hoe kan het onderwijs bijdragen aan het bevorderen van de
                                             leesmotivatie en leesvaardigheid om daarmee de kans op laag-
                                             geletterdheid te verkleinen?
                                             De raden benadrukken dat de bevordering van leesmotivatie
                                             en leesvaardigheid een taak is van het onderwijs, maar zijn van
                                             mening dat dit niet uitsluitend bij de school belegd hoort te
                                             worden. Daarom adresseren de Onderwijsraad en de Raad voor
                                             Cultuur in dit advies ook andere actoren: bibliotheken, ouders,
                                             welzijnsorganisaties, gemeenten, provincies en het ministerie van
                                             OCW. Het advies sluit daarmee aan op het in 2018 door de
                                             Raad voor Cultuur uitgebrachte advies ‘De daad bij het woord’.
                                             De Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad beschouwen lezen
                                             niet alleen als instrument om laaggeletterdheid te voorkomen,
                                             maar ook als een vaardigheid die plezier, ontspanning, inspiratie
                                             en troost kan bieden. Om deze verschillende perspectieven op
                                             lezen een plek in het advies te kunnen geven, is de adviesvraag
                                             aangepast.
                                                   Totstandkoming van dit advies
                                             Dit is een advies van de Raad voor Cultuur en de Onderwijsraad.
12
                                             De commissie die het heeft voorbereid bestond uit zowel leden
                                             van de Onderwijsraad als uit leden van de Raad voor Cultuur:
                                             René Kneyber (voorzitter), Frank Huysmans, Eliane Segers,
                                             Herman van de Werfhorst en Liesbet van Zoonen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                             Ter voorbereiding heeft literatuuronderzoek plaatsgevonden en
                                             zijn diverse groepsgesprekken gevoerd. Zo zijn er twee panels
                                             georganiseerd met bibliothecarissen en mediathecarissen die in
Aanleiding
                                             of met scholen samenwerken aan leesbevordering. Ook hebben
                                             twee gesprekken plaatsgevonden met groepen taalcoördinatoren
                                             en leraren Nederlands uit het middelbaar beroepsonderwijs.
                                             Daarnaast hebben veel individuele gesprekken plaatsgevonden
                                             met experts en belanghebbenden. Hun namen vindt u achterin
                                             dit advies.
                                             Onderwijsadvies- en onderzoeksbureau Sardes heeft ter
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             voorbereiding op dit advies een onderzoek uitgevoerd naar lezen,
                                             leesvaardigheid en leesbevordering onder ouders, leerlingen en
                                             docenten in voor- en vroegschoolse educatie, primair en voortgezet
                                             onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs. Het onderzoeks-
                                             rapport wordt gelijktijdig met dit advies gepubliceerd. [15]
13
                                                                                                                    15
                                                                                                                  Broekhof, Vaessen, Maarse,
                                                                                                                  Aarssen, Van Velzen, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                         2.   Advies:
                              Open een leesoffensief
  Advies
                         Het lezen van langere verhalende teksten
                         is essentieel voor de ontwikkeling van lees-
                         vaardigheid en leesmotivatie. Deze ‘diepe’
                         vorm van lezen wordt echter te weinig
Open een leesoffensief
                         gestimuleerd. Terwijl de omgeving steeds
                         meer prikkels biedt voor vluchtige vormen
                         van (vooral digitale) informatieverwerking,
                         zijn de prikkels voor het diepe lezen
                         afgenomen. Het gevolg is dat jongeren
                         minder vaak en minder graag lezen en hun
                         leesvaardigheid achterblijft. Er worden
                         wel initiatieven ontplooid die het lezen
                         succesvol bevorderen. In de praktijk gebeurt
                         dat echter nog te weinig.
                         De raden pleiten daarom voor het openen
                         van een leesoffensief, waarbij leraren, ouders,
                         pedagogisch medewerkers in de
                         kinderopvang, schoolmediathecarissen,
                         bibliotheekmedewerkers en onderwijsassis-
15
                         tenten de handen ineenslaan om jongeren
                         te stimuleren tot meer diep lezen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                         2.1.   Willen en kunnen lezen is goed voor individu
                                en samenleving
  Advies
                         Lezen brengt veel voordelen met zich mee, zo heeft wetenschap-
                         pelijk onderzoek herhaaldelijk uitgewezen. Maar deze bewezen
                         effecten zijn niet algemeen bekend.
                                Lezen kan laaggeletterdheid voorkomen
                         Wie niet goed kan lezen heeft in een steeds complexer wordende
                         samenleving een groot probleem. Het beroep dat op deze
Open een leesoffensief
                         vaardigheid wordt gedaan is eerder groter dan kleiner geworden.
                         Waar het vroeger mogelijk was om bij een gemeentelijk loket je
                         uitkering of parkeervergunning aan te vragen, moet je dat nu via
                         de computer regelen. Zonder voldoende leesvaardigheid
                         (en digivaardigheid) kunnen mensen geen reizen boeken via
                         internet, hun belastingaangifte niet invullen, geen bijsluiters van
                         medicijnen lezen of financiële producten beoordelen.
                         Mensen die over een laag niveau van taalvaardigheden beschikken,
                         zijn vaker werkloos, hebben een lager inkomen en een slechtere
                         gezondheid en zijn minder politiek en maatschappelijk actief. [16]
                         Lezen bepaalt ook schoolsucces. Lezende jongeren halen hogere
                         cijfers dan hun minder vaak lezende leeftijdgenoten en dit effect
                         neemt met de schooljaren alleen maar toe. [17]
                         Deze positieve effecten treden met name op bij het diep lezen
                         van langere, verhalende teksten. Met deze vorm van lezen
                         oefenen jongeren een scala aan leesvaardigheden. Ze leren zich te
                         concentreren, trainen hun geheugen en prikkelen hun verbeelding.
                         Ook draagt het bij aan de woordenschat. [18]
                                Lezen draagt bij aan algemene vorming en welzijn
                         De effecten van diep lezen reiken verder dan leesvaardigheid.
                         Lezen is ook van belang voor socialisatie. Door middel van
                         verhalen, hetzij fictie hetzij non-fictie, kunnen jongeren worden
                                                                                                   16
                         ingewijd in de tradities, cultuur en ideeën van volkeren en             Buisman, Houtkoop, 2014
                         landen. Zo reflecteren lezers op zichzelf en de wereld. Ook heeft
                                                                                                  17
                         lezen invloed op de persoonsvorming. Het vergroot het vermogen          Mol, 2010
                         om je in te leven in anderen. Wie fictie leest kent minder
                                                                                                   18
                         vooroordelen. [19] Lezen kan leiden tot reflectie op je eigen positie   Van der Weel, 2019
16
                         in de samenleving. Lezen draagt daarmee bij aan de drie                    19
                         doeldomeinen van het onderwijs: kwalificatie, socialisatie en           Stichting Lezen, 2017
                         persoonsvorming. [20]                                                     20
                                                                                                 Biesta, 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                         En dan is er nog het minder bewijsbare, maar daarom niet
                         minder belangrijke aspect van het kunnen lezen van boeken die
                         bedoeld zijn als kunstwerk. Het lezen van romans, poëzie en
  Advies
                         literaire non-fictie kan de lezer ervaringen bieden die even diep
                         ingrijpen als ervaringen in het echte leven.
                            De samenleving heeft baat bij een lezende bevolking
                         De samenleving als geheel heeft er baat bij dat we een lezende
                         bevolking worden en blijven. Leesvaardigheid is van groot belang
                         voor onze kennis- en informatie-economie en voor de culturele
Open een leesoffensief
                         identiteit van Nederland. Er bestaat een positief verband tussen
                         de geletterdheidsscores van een land en de langetermijngroei van
                         het bruto nationaal product. [21] Anders gezegd: laaggeletterdheid
                         kost de samenleving bijna 1 miljard euro op jaarbasis, door
                         hogere uitkeringen en zorgkosten en verminderde inkomsten. [22]
                         Daarnaast is een geletterde bevolking cruciaal voor het
                         democratisch functioneren van de samenleving. Zo’n bevolking
                         kan de heersende macht controleren, echt nieuws van fake news
                         onderscheiden, deelnemen aan debatten en partijprogramma’s
                         lezen – allemaal zaken die direct afhankelijk zijn
                         van leesvaardigheid. [23]
                            Wat is diep lezen?                                                  21
                                                                                              Coulombe, Tremblay,
                                                                                              Marchand, 2004; Willms,
                         Onder diep lezen verstaan de raden het voor een langere tijd         Murray, 2007; Hakemulder,
                         geconcentreerd lezen, waarbij de samenhang en betekenis van          2008; Johnson, 2013;
                                                                                              Vezzali, Stathi, Giovanni,
                         een tekst worden ervaren. De raden onderscheiden diep lezen van      Capozza, Trifiletti, 2015
                         vluchtige, oppervlakkige vormen van lezen, die gericht zijn op
                                                                                                 22
                         het vaststellen van de kern van een tekst of voor het zoeken van     Berekening van Price
                                                                                              Waterhouse Coopers;
                         specifieke informatie. Het onderscheid tussen diepe en opper-        Stichting Lezen & Schrijven,
                         vlakkige informatieverwerking is gangbaar in de literatuur en        2019
                         wordt ook in verband met lezen gebruikt. [24] [25]                     23
                                                                                              Dijkstra, Verkoeijen,
                                                                                              Van Kuijk, Chow, Bakker,
                         Diepere vormen van informatieverwerking zijn in het algemeen         Zwaan, 2015; Kidd,
                         complexer en omvatten een groter aantal cognitieve processen.        Castano 2013, 2017;
                                                                                              Koopman, 2016; Panero,
                         In het geval van diep lezen zijn dit bijvoorbeeld:                   Weisberg, Black, Goldstein,
                         – het leggen van verbanden met wat je al weet;                       Barnes, Brownell, Winner,
                                                                                              2016
                         – je actief een voorstelling maken bij de tekst;
                         – het trekken van conclusies op basis van inductie en deductie;
                                                                                                24
                         – het maken van analogieën;                                          Alexander, 2018
17
                         – het kritisch beschouwen van de tekst;
                                                                                                25
                         – het esthetisch beschouwen van de tekst;                            Seaboyer, Barnett, 2019;
                                                                                              Wolf, Barzillai, 2009;
                         – je inleven in de ander; en                                         Singer, Alexander, 2017;
                         – het reflecteren op jezelf en de wereld.                            McRae, Rutherford, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                         Oppervlakkig lezen is meer beperkt tot basale processen van
                         lezen, zoals het decoderen, begrijpen en selecteren van tekst. [26]
                         Voor deze vorm van lezen worden ook wel andere termen
  Advies
                         gebruikt zoals skimmen of scannen. [27] Oppervlakkig lezen wordt
                         vaak geassocieerd met het lezen van websites of berichten op
                         sociale media. [28] Ook teksten op papier kunnen echter worden
                         ‘gescand’. Andersom is diep lezen mogelijk van schermen,
                         bijvoorbeeld op e-readers. Diep lezen wordt vaak geassocieerd
                         met het lezen van boeken en verhalen. Maar ook andere teksten,
                         zoals non-fictie, tijdschriftartikelen en poëzie, lenen zich voor
                         diep lezen. [29]
Open een leesoffensief
                         2.2.   Wie graag leest doet het meer en beter – en andersom
                                Lezen, leesvaardigheid en leesmotivatie hangen nauw samen
                         Iemand die gemotiveerd is om te lezen, besteedt er meer tijd
                         aan, wordt er beter in en raakt daardoor nog gemotiveerder.
                         Zo ontstaat een positieve spiraal. Kinderen die op jonge leeftijd
                         worden gemotiveerd om te lezen, zullen als volwassenen beter
                         kunnen lezen, het meer doen en dit weer overbrengen op
                         hun kinderen. [30]
                         Maar de spiraal kan ook de andere kant op gaan. Niet goed
                         kunnen lezen maakt dat mensen er weinig plezier aan beleven, dat
                         de motivatie om te lezen afneemt en dat ze zo de kans mislopen
                         om er goed in te worden. Wie steeds minder leest, leest steeds
                         minder goed. Motivatie en leesvaardigheid kunnen al afnemen
                         vanaf groep vijf als de basisschool het lezen te weinig stimuleert. [31]
                         Er kan zelfs weerzin of angst voor lezen ontstaan. [32] De afname
                         van de leesvaardigheid van jongeren in combinatie met een                    26
                                                                                                    Singer, Alexander, 2017
                         almaar dalende motivatie baart de raden zorgen.
                                                                                                      27
                                                                                                    McRae, Rutherford, 2019;
                         2.3    Op school, thuis en in de bibliotheek wordt diep lezen              Van der Weel, 2018
                                te weinig gestimuleerd
                                                                                                      28
                                                                                                    Delgado, Vargas, Ackerman,
                         Sommige jongeren lezen uit zichzelf boeken en langere teksten.             Salmerón, 2018
                         Maar de meesten hebben stimulans en ondersteuning nodig om                   29
                         dit te doen. Het diep lezen wordt in het onderwijs weinig actief           Paige, Rasinski,
                                                                                                    Magpuri-Lavell, 2012
                         gestimuleerd. De aandacht en tijd voor taal en literatuur is in het
                         onderwijs de laatste decennia aanzienlijk verminderd.                       30
                                                                                                    Mol, 2010.
                         Het aanwakkeren van leesmotivatie is niet uitsluitend een taak
18
                         van het onderwijs. Ook de bibliotheek speelt een belangrijke rol.            31
                                                                                                    Chall, 1983; Nielen, Bus,
                                                                                                    2015
                                                                                                     32
                                                                                                    Mol, 2010
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                         Daarnaast is er in Nederland een flink cluster van leesbevorde-
                         ringsinitiatieven. En ook ouders kunnen een stimulerende
                         rol spelen.
  Advies
                            In het onderwijs is de aandacht voor leesmotivatie beperkt
                         In de zeer vroege jeugd, dus in de leeftijd van 0 tot 4 jaar,
                         wordt weinig aandacht besteed aan leesmotivatie. Het is niet bij
                         iedereen bekend dat ook heel jonge kinderen baat hebben bij
                         voorlezen en praten over boekjes. Consultatiebureaus besteden
                         wel aandacht aan veiligheid en gezondheid, maar geven zelden
Open een leesoffensief
                         tips aan ouders over boekjes of voorlezen. Ook pedagogisch
                         medewerkers in de kinderopvang beseffen niet altijd het belang
                         van voorlezen aan kinderen die nog niet kunnen praten.
                         In vrijwel elke groep 1 en 2 zijn veel prentenboeken aanwezig,
                         lezen leraren volop voor, zoeken ze passend voorleesmateriaal bij
                         projecten en thema's, voeren ze daar met de kinderen gesprekken
                         over en koppelen er activiteiten aan. Ook betrekken de leraren
                         hier veelvuldig de ouders bij, bijvoorbeeld door ze ’s ochtends in
                         de klas nog even te laten lezen met hun kind of door ‘verteltassen’
                         mee te geven. In groepen 1 en 2 is (voor)lezen voor verreweg
                         de meeste kleuters nog een groot plezier.
                         In groep 3 komt de nadruk te liggen op het onder de knie krijgen
                         van het technisch lezen: het decoderen van woorden. Lezen
                         verandert vanaf dat moment van iets plezierigs in een vaardigheid
                         die met veel geploeter verworven moet worden. De nadruk op
                         verhalen, op gesprekjes over boeken, op het plezier van
                         het lezen, verdwijnt.
                         Veel leraren vanaf groep 3 in het primair onderwijs, maar vooral
                         in het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs
                         rekenen het niet tot hun taak om leesmotivatie te bevorderen.
                         De gebruikte methodes schenken weinig aandacht aan het
                         bevorderen van leesmotivatie. Scholen werken hier niet structureel
                         aan. Vooral in het vmbo lezen leerlingen niet graag en doen ze
                         het weinig – leraren hebben daarop geen effectief antwoord.
                         Dit geldt ook voor het mbo.
                            Weinig stimulans voor jongeren die dit juist nodig hebben
19
                         Als diep lezen al aandacht krijgt in het onderwijs, gebeurt dit
                         vaak op weinig motiverende wijze. Jongeren ervaren lezen als een
                         verplichte activiteit. De beruchte verplichte leeslijst zorgt vaker
                         voor afhakers dan voor een groei van het aantal lezers. Juist op
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                         schooltypen waar veel leerlingen zitten die thuis niet met boeken
                         in aanraking komen, wordt relatief weinig aandacht besteed aan
                         leesmotivatie. Op het mbo wordt minder aan leesbevordering
  Advies
                         gedaan dan op het havo en vwo. Ook is op het vmbo en mbo een
                         schoolbibliotheek minder vanzelfsprekend. [33]
                         Kinderen van lager opgeleide ouders beginnen vaak met een
                         beperkte mondelinge taalvaardigheid aan hun onderwijsloopbaan.
                         Leren lezen vinden ze vervolgens moeilijk, waardoor ze er weinig
                         gemotiveerd voor zijn. Daardoor gaan ze steeds minder lezen.
                         Er zijn ook andere leerlingen met een meer dan gemiddelde kans
Open een leesoffensief
                         om in zo’n negatieve leesspiraal terecht te komen: vmbo’ers,
                         zwakke lezers, leerlingen met dyslexie of een andere beperking,
                         leerlingen die meertalig zijn en jongens. [34] [35] De risicofactoren
                         hangen deels met elkaar samen. Zeker wanneer verschillende
                         factoren bij elkaar komen, wordt de kans klein dat de jongere
                         zich ontwikkelt tot een lezer.
                            Stimuleringsactiviteiten van buiten school bereiken de
                            doelgroep niet of onvoldoende
                         Er is weinig aandacht van de overheid voor het onderwijs in
                         taal en cultuur. Het kabinet heeft onlangs bij de Voorjaarsnota
                         structureel 100 miljoen euro uitgetrokken voor onderwijs.
                         Daarnaast is er voor de komende vijf jaar incidenteel een bedrag
                         tussen de 90 en 100 miljoen euro per jaar beschikbaar.
                         Maar een belangrijk deel van het bedrag is bedoeld voor
                         de stimulering van onderwijs in techniek, exacte vakken en ict.
                         Het onderwijs in taal en cultuur wordt niet genoemd. [36]
                         De afgelopen jaren is fors bezuinigd op de gemeentelijke
                         bibliotheekvoorzieningen. Kregen de bibliotheken in 2010 nog
                         458 miljoen euro van de gemeenten, in 2015 was dit gedaald                33
                                                                                                 Kieft, Van Eck,
                         naar 414 miljoen, een afname met 10 procent. De bezuinigingen           Van der Grinten, 2012
                         troffen vrijwel iedere bibliotheekorganisatie. Elf procent van de
                                                                                                   34
                         vestigingen verdween. Dat betrof vooral bibliobushaltes, waarvan        Genoemd worden ook
                         70 procent werd opgeheven. Daarvoor in de plaats kwamen                 ADHD, een verstandelijke
                                                                                                 beperking of autisme.
                         67 afhaalpunten, zoals op het Centraal Station van Rotterdam.
                         Dat zijn vestigingen die grotendeels op selfservice draaien.              35
                                                                                                 Scheltinga, Droop, Dood,
                                                                                                 Swart, Polak, Strating,
                         Waar de meeste gemeenten er in geslaagd zijn tijdens de crisis          Van den Bosch, Segers,
                                                                                                 2018
                         het aantal bibliotheken met kunst en vliegwerk overeind te
20
                         houden, daalde vooral het aantal bibliotheekwerknemers sterk,             36
                                                                                                 Ministerie van Financiën,
                         van 7.870 in 2012 naar 6.639 (4.076 fte) in 2016, een daling            2019
                         van ruim 15 procent. [37]                                                 37
                                                                                                 Raad voor Cultuur, 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                         En juist als het op leesbevordering aankomt, zijn volwassen
                         bibliotheekmedewerkers die hun kennis delen, die inspirerende
                         leestips geven en in een vervolggesprek het gekozen boek kunnen
  Advies
                         bespreken, van groot belang.
                         Sinds eind jaren tachtig van de vorige eeuw staat leesbevordering
                         in toenemende mate op het netvlies van beleidsmakers.
                         De afgelopen dertig jaar zijn dan ook diverse organisaties opgericht
                         die zich toeleggen op het stimuleren van lezen (zie bijlage
                         ‘Overzicht van leesbevorderingsorganisaties en -activiteiten’).
                         Er is, zo hebben de raden de indruk, zeker geen gebrek aan goede
Open een leesoffensief
                         initiatieven, en de bestaande partijen doen goed werk. Maar de
                         initiatieven zijn vaak van tijdelijke aard en zijn niet goed op
                         elkaar afgestemd. Een voorbeeld hiervan is het leesbevorderings-
                         programma Kunst van Lezen, dat wordt uitgevoerd door de
                         Stichting Lezen en de Koninklijke Bibliotheek. Het maakt zelf
                         weer onderdeel uit van het actieprogramma Tel mee met Taal,
                         gefinancierd door de ministeries van OCW, SZW (Sociale
                         Zaken en Werkgelegenheid) en VWS (Volksgezondheid,
                         Welzijn en Sport). Waar Tel mee met Taal zich vooral richt
                         op laaggeletterden, is Kunst van Lezen bedoeld om jongeren
                         aan het lezen te krijgen. Daartoe is een pakket ontwikkeld,
                         de Bibliotheek op School (dBoS), waarbij scholen en openbare
                         bibliotheken een samenwerkingsverband aangaan (zie kader
                         ‘DBoS: een programma voor samenwerking tussen bibliotheken
                         en scholen’, pagina 31).
                         Ondanks de mooie resultaten zien we dat lang niet alle scholen
                         meedoen aan dBoS. Soms wordt er gekozen voor een minimale
                         variant, waarbij wel een kleine bibliotheekcollectie op school komt
                         te staan, maar geen leesconsulent vanuit de bibliotheek wordt
                         betrokken. [38] Andersom leeft er bij de bibliotheken vaak enige
                         huiver om een personeelslid af te vaardigen naar vo-scholen.
                         Zo blijft de uitvoering van het programma Kunst van Lezen
                         te zeer afhankelijk van individuele schoolbestuurders en
                         bibliotheekdirecteuren. Meer regie vanuit landelijke en gemeen-
                         telijke overheden kan helpen goede initiatieven te verspreiden
                         en te borgen. Een voorbeeld van een succesvol gecentraliseerd
                         samenwerkingsverband vinden we in de regio Nijmegen.
21
                                                                                                  38
                                                                                                Nielen, Bus, 2015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                Regio Nijmegen bundelt krachten om lezen te bevorderen
                                             De Nijmeegse Beweging (Digitale) Geletterdheid, bestaande uit
Aanleiding
                                             Bibliotheek Gelderland Zuid, de gemeente Nijmegen, HAN
                                             Instituut voor Leraar en School, iXperium/Centre of Expertise
                                             Leren met ict, ROC Nijmegen en scholen voor voortgezet
                                             onderwijs, wil de (digitale) geletterdheid bij jongeren bevorderen.
                                             Naast het voortgezet onderwijs behoren ook de voorschoolse
                                             educatie en het primair onderwijs tot de doelgroep. Ambities zijn
                                             onder meer het opleiden van docenten en structurele aandacht
                                             voor leesbevordering (in plaats van losstaande initiatieven).
Jongeren lezen minder graag en minder goed
                                             De Nijmeegse Beweging beoogt niet alleen lezen vanaf
                                             papier te bevorderen. Ook digitale geletterdheid en digitaal lezen
                                             worden gestimuleerd. Hiervoor wordt een eigen didactiek
                                             ontwikkeld. Om docenten hiervoor bekwaam genoeg te maken,
                                             wil de Nijmeegse Beweging hen beter opleiden. De Beweging
                                             organiseert inspiratiesessies met aandacht voor leesmotivatie en
                                             professionalisering van docenten. De rol van de gemeente is
                                             hierbij het aanjagen en stimuleren van activiteiten.
                                                Ouders zijn zich onvoldoende bewust van hun
                                                leesbevorderende invloed
                                             Ook ouders spelen een belangrijke rol bij het bevorderen van
                                             lezen. Leesvaardigheid en leesmotivatie worden in aanzienlijke
                                             mate bepaald door hoe er thuis met lezen en boeken wordt
                                             omgegaan. [39] Ouders kunnen zorgen voor geschikte boeken in
                                             huis en kunnen het diep lezen stimuleren door interesse te tonen
                                             in de leeservaring en door voor te lezen aan hun kinderen. [40]
                                             Belangrijker is nog dat ouders zelf als lezend rolmodel fungeren.
                                             Als jongeren hun ouders geregeld met een boek zien zitten,
                                             zullen ze sneller geneigd zijn dit voorbeeld te volgen.
                                             Voor veel ouders is dat niet vanzelfsprekend. Zij zijn bijvoorbeeld
                                             zelf geen lezers of zijn zich onvoldoende bewust van de gunstige
                                             effecten van lezen, of van hun sturende rol als het op
                                             lezen aankomt.
22                                                                                                                   39
                                                                                                                   Christoffels, Groot, Clement,
                                                                                                                   Fond Lam, 2017
                                                                                                                     40
                                                                                                                   Nielen, 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                              3.   Aanbeveling 1
                                                                   Rijksoverheid: voer een krachtig
                                                                   en samenhangend leesbeleid
Aanbeveling 1
                                                              Alleen met krachtig en samenhangend
                                                              beleid is leesmotivatie te bevorderen en zijn
                                                              jongeren te stimuleren tot meer diep lezen.
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              De overheid heeft hier een belangrijke taak.
                                                              Zij draagt tenslotte stelselverantwoordelijk-
                                                              heid voor het onderwijs, voor jeugd- en
                                                              cultuurbeleid en voor het bibliotheekbeleid.
                                                              Bij het beleid horen financiële investeringen.
                                                              Om leesmotivatie op krachtige wijze te
                                                              stimuleren is het cruciaal dat de verschillende
                                                              actoren samenwerken, ieder vanuit de
                                                              eigen rol.
24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                              3.1   Leesmotivatie hoort een vast onderdeel van
                                                                    het curriculum te zijn
Aanbeveling 1
                                                              De raden pleiten ervoor dat leerlingen blijvend stimulans
                                                              en ondersteuning krijgen bij het lezen. Lezen kan gedurende
                                                              de hele schoolloopbaan met succes worden gestimuleerd.
                                                              Dit is aangetoond voor uiteenlopende groepen leerlingen,
                                                              waaronder leerlingen die aanvankelijk zwakke lezers zijn. [41]
                                                                    Scholen: laat lezen een vanzelfsprekend onderdeel uitmaken
                                                                    van het curriculum
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              Leerlingen lezen veel op school. Maar de teksten die zij te
                                                              lezen krijgen zijn doorgaans kort en uiteenzettend (in plaats van
                                                              narratief) van aard. Het lezen is instrumenteel en gericht op
                                                              vaststaande leerdoelen. Diepe vormen van lezen waarbij leerlingen
                                                              omvangrijkere teksten lezen, de eigen interesse volgen en zelf
                                                              doelen bepalen, komen op school minder voor. [42] [43]
                                                              De raden doen de aanbeveling om lezen en het vergroten van
                                                              leesmotivatie nadrukkelijk een plaats te geven binnen het
                                                              schoolbrede curriculum, zowel in primair en voortgezet onderwijs
                                                              als in middelbaar beroepsonderwijs. Er zijn voor alle vakken
                                                              interessante boeken te vinden die langer lezen mogelijk maken.
                                                              De raden verwelkomen de recent toegenomen aandacht voor
                                                              leesmotivatie, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de uitkomsten van het
                                                              platform curriculum.nu, die op 7 mei 2019 openbaar
                                                              werden gemaakt.
                                                                    Effectieve programma’s om jongeren te laten lezen (1)
                                                                    Een Amerikaanse school die van zwakke lezers sterke
                                                                    lezers maakte
                                                              Er zijn scholen die uitzonderlijke onderwijsprestaties leveren
                                                              en erin slagen van zwakke, ongemotiveerde lezers sterke en
                                                              gemotiveerde lezers te maken. Er is uitvoerig onderzoek gedaan
                                                              naar waarom de Benchmark School in Media in de Amerikaanse
                                                              staat Pennsylvania zo succesvol was. Verschillende factoren
                                                              bleken een rol te spelen. In de eerste plaats werd de hoogste
                                                              prioriteit aan lezen toegekend. Naast leesstrategieën kwam ook         41
                                                                                                                                   Benseman, 2012
                                                              leesmotivatie aan de orde bij alle vakken van het curriculum.
25
                                                              Er was veel tijd voor het lezen van verhalen. Ouders werden erbij      42
                                                                                                                                   Van Silfhout, 2014
                                                              betrokken om erop toe te zien dat hun kinderen 20 tot 30 minuten
                                                                                                                                     43
                                                              per dag een boek lazen. Docenten stelden hoge eisen aan het          Broekhof, Vaessen, Maarse,
                                                              lezen en toetsten met regelmaat de prestaties van hun leerlingen.    Aarssen, Van Velzen, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                                              Ook algemene factoren speelden een rol, zoals rust en orde in de
                                                              klas, een goede schoolorganisatie, hooggekwalificeerde docenten
                                                              en nauwe contacten met onderzoekers die met name deskundig
Aanbeveling 1
                                                              waren op het gebied van leesbevordering. De leerlingen lieten
                                                              overigens niet alleen op het gebied van lezen maar ook op andere
                                                              terreinen opvallende progressie zien. [44]
                                                              Het stimuleren van leesmotivatie op school is vaak afhankelijk
                                                              van individuele docenten. Op veel scholen is systematisch beleid
                                                              afwezig. De raden pleiten ervoor het vergroten van leesmotivatie
                                                              goed te verankeren in de kerndoelen, eindtermen en kwalificatie-
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              dossiers. Bij de huidige curriculumvernieuwingen in het primair
                                                              en voortgezet onderwijs moet het lezen van langere teksten en
                                                              verhalen een prominente plaats krijgen in de verschillende leer-
                                                              gebieden. Bij de vertaling van de kerndoelen in onderwijsvormen
                                                              hoort het vergroten van leesmotivatie voorop te staan.
                                                              Leesvaardigheid is in het middelbaar beroepsonderwijs hoger op
                                                              de agenda komen te staan door de invoering van referentiekaders
                                                              en een centraal examen Nederlands. Maar het onderwijs in
                                                              het mbo focust bijna alleen op instrumenteel lezen. Er is weinig
                                                              stimulans om boeken en langere teksten te lezen, wat de leerlingen
                                                              dan ook weinig doen. De raden zien dit als een gemiste kans.
                                                              Het middelbaar beroepsonderwijs is voor veel leerlingen de laatste
                                                              grote opleidingsstap en ook in deze fase is het nog mogelijk
                                                              leerlingen tot lezen te motiveren. [45]
                                                              3.2.   Spreek bibliotheken aan op hun leesbevorderende taak
                                                                       Overheid: verplicht bibliotheken samen te werken met
                                                                       scholen in hun regio
                                                              In de Bibliotheekwet (Wsob) staan de vijf functies van de
                                                              bibliotheek gedefinieerd. Een van die taken is het bevorderen
                                                              van lezen. [46] In het Feitenrelaas 2018 van Kunst van Lezen is
                                                              geïnventariseerd hoeveel vo-scholen in de praktijk worden
                                                              bereikt met een of andere vorm van educatieve dienstverlening
                                                                                                                                     44
                                                              vanuit de bibliotheken. Dit blijkt te gaan om 46 procent van         Pressley, Gaskins, Solic,
                                                              de onderzochte scholen. Dat wil zeggen dat bibliotheken met          Collins, 2006
                                                              54 procent van de vo-scholen geen enkele relatie onderhouden.          45
                                                                                                                                   Van Koeven, 2018
                                                              De verklaring is meestal een gebrek aan personeel en middelen.          46
26
                                                              Soms geven de bibliotheken ook aan dienstverlening in het            In artikel 5 (bibliotheek-
                                                                                                                                   functies), lid c van de Wsob
                                                              onderwijs geen prioriteit te vinden. Soms past het simpelweg         is deze taak omschreven als
                                                                                                                                   “het bevorderen van lezen en
                                                              niet in het beleidsplan.                                             het laten kennismaken met
                                                                                                                                   literatuur”.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                              De raden zijn van mening dat alle bibliotheken verplicht gesteld
                                                              moeten worden een substantieel aantal scholen in hun regio te
                                                              bedienen. Andersom moeten scholen een vast samenwerkings-
Aanbeveling 1
                                                              verband met een bibliotheek aangaan. Hetzelfde geldt voor
                                                              de kinderopvang, waar nu slechts 30 procent van de kinderdag-
                                                              verblijven participeert in het programma Boekstart.
                                                              Met de Wsob in de hand kunnen gemeenten en bibliotheek-
                                                              besturen worden aangesproken op hun verantwoordelijkheid.
                                                              Waar de Wsob hierin niet voorziet, is aanscherping van die
                                                              wet nodig.
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                                 Effectieve programma’s om jongeren te laten lezen (2)
                                                                 Samenwerking tussen bibliotheek en school
                                                              Een case study van Tonne & Pihl (2017) beschrijft hoe Noorse
                                                              leraren en bibliotheekmedewerkers met een ‘literatuurgebaseerde
                                                              benadering’ langere tijd het lezen van hun leerlingen hebben
                                                              gestimuleerd en zodoende een leescultuur tot stand brachten.
                                                              Dit programma omvatte vrijwillig lezen, toegang tot
                                                              uiteenlopende boeken en beloningen om te lezen. Daarnaast was
                                                              het lezen ingebed in gezamenlijke activiteiten, zoals het acteren
                                                              van personages, theater- en filmbezoek, gesprekken over de
                                                              gelezen boeken, creatief schrijven, en ontmoetingen met auteurs.
                                                              Door te luisteren naar voorlezende leraren en bibliothecarissen
                                                              werden die gezien als leesmodel.
                                                              Leerlingen bezochten de bibliotheek op locatie zeven keer per
                                                              jaar. Hier introduceerden bibliothecarissen nieuwe literatuur aan
                                                              leerlingen en leraren.
                                                              Leerlingen die vanaf groep vier het vierjarige programma gevolgd
                                                              hadden, lazen in het laatste jaar circa 15 boeken van 100 pagina’s.
                                                              90 procent van de leerlingen bezocht uit zichzelf ten minste een
                                                              keer per week de bibliotheek, waar 95 procent boeken leende en
                                                              64 procent ook boeken las, vaak gezamenlijk met vrienden.
                                                              De resultaten van de Noorse studie komen overeen met
                                                              die van een grootschalige Amerikaanse studie naar het effect van
                                                              leesconsulenten van de bibliotheek op het lezen van leerlingen
                                                              op de basisschool (groep 1 tot en met 8). Uit deze studie bleek
27
                                                              dat leerlingen die op een school zaten waar gekwalificeerde
                                                              ‘leesexperts’ (‘teacher librarians’) werden ingeschakeld hogere
                                                              scores behaalden op leesvaardigheidstoetsen en vaker de
                                                              bibliotheek bezochten dan leerlingen op scholen zonder leesexpert.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                                              Deze positieve effecten waren groter voor scholen waar
                                                              leesconsulenten niet alleen betrokken waren bij de planning van
                                                              het onderwijs maar ook actief participeerden bij de uitvoering
Aanbeveling 1
                                                              ervan. [47] Hogere budgetten voor bibliotheken en grotere boeken-
                                                              collecties zorgden ook voor grotere effecten. [48]
                                                                 Overheid: integreer het beleid van onderwijs en cultuur
                                                              Een succesvol leesbevorderend instrument als dBoS staat scholen
                                                              en bibliotheken ter beschikking. Zoals eerder vastgesteld,
                                                              wordt het zowel in het primair als in het voortgezet
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              onderwijs slechts beperkt uitgevoerd. Om kosten te besparen
                                                              kiezen scholen vaak voor een variant met minder uren voor
                                                              de leesconsulent.
                                                              Behalve een gebrek aan middelen speelt in het voortgezet
                                                              onderwijs ook een andere factor een rol. dBoS is exclusief voor
                                                              het vmbo opgezet, als antwoord op de taakstelling van de
                                                              overheid aan het actieprogramma Tel mee met Taal om laag-
                                                              geletterdheid te voorkomen. In het havo/vwo komt weinig
                                                              laaggeletterdheid voor, zodat er op die niveaus nauwelijks wordt
                                                              geacteerd, noch met Tel mee met Taal, noch met Kunst van
                                                              Lezen, waar dBoS deel van uitmaakt.
                                                              Hier zien we hoe de onderwijs- en de cultuurpoot van het
                                                              ministerie elkaar in de weg kunnen zitten. Een goede verbinding
                                                              tussen het cultuurbeleid en het onderwijsbeleid ontbreekt als het
                                                              gaat om leesbevordering en het voorkomen van laaggeletterdheid.
                                                              Als de beleidsmakers aan de onderwijskant en die aan de cultuur-
                                                              kant onvoldoende met elkaar in gesprek zijn over gezamenlijke
                                                              doelen, blijft het beleid versnipperd. De Onderwijsraad en de
                                                              Raad voor Cultuur zijn van mening dat het beleid vanuit zowel
                                                              het perspectief van onderwijsdoelstellingen als vanuit cultuur
                                                              meer samenhang, consistentie en structurele financiering
                                                              nodig heeft.
                                                                 DBoS: een programma voor samenwerking tussen
                                                                 bibliotheken en scholen
                                                              DBoS is een samenwerkingsverband tussen scholen en
                                                              bibliotheken. Het programma omvat het beschikbaar stellen
                                                              van een boekencollectie vanuit de bibliotheek, het bezoek van
28
                                                              leesconsulenten aan de school voor het introduceren van het
                                                                                                                                    47
                                                              leesaanbod, het organiseren van leesactiviteiten, het adviseren     Lindsay, 2005
                                                              van de school over het boekenaanbod, het adviseren van leraren       48
                                                              over leesbevordering en het organiseren van bezoeken van            Hughes, 2013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                              leerlingen aan de bibliotheek. Tevens draagt dBoS zorg voor de
                                                              opleiding van bibliotheekmedewerkers tot ‘leesconsulenten’
                                                              en van leraren tot ‘(educatief) leescoördinator’. De effectiviteit
Aanbeveling 1
                                                              van het dBoS-programma is onderzocht in het primair onderwijs.
                                                              Het bleek dat dBoS daar positieve effecten heeft op de
                                                              leesvaardigheid en de leesmotivatie van leerlingen. [49]
                                                              In 2018 werd 60 procent van de leerlingen in het primair
                                                              onderwijs bereikt door dBoS. In het voortgezet onderwijs waren
                                                              deze cijfers veel magerder: in het vmbo had 25 procent van
                                                              de leerlingen een dBoS-lidmaatschap, in het havo/vwo slechts
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              10 procent. [50]
                                                              3.3   Investeer meer en structureler in leesbevordering
                                                              Veel van de hier geformuleerde aanbevelingen vragen een
                                                              extra investering vanuit de overheid. Het in stand houden van
                                                              een hecht bibliotheeknetwerk, het mogelijk maken van
                                                              kwalitatief hoogwaardige mediatheken, het volwaardig laten
                                                              draaien van programma's als Kunst van Lezen – het zijn allemaal
                                                              kostenposten. Het berekenen van een totaalbedrag vergt meer
                                                              informatie dan de raden tot hun beschikking hebben. Wel is het
                                                              mogelijk een paar losse prijskaartjes te plakken (zie kader
                                                              ‘Wat kost een bibliotheek?’, pagina 34).
                                                                    Gemeenten: draag zorg voor een goede bibliotheek-
                                                                    voorziening; overheid: spreek gemeenten hierop aan
                                                              De openbare bibliotheek functioneert in een decentraal
                                                              stelsel. In het hele land zijn 781 vestigingen, aangestuurd door
                                                              154 bibliotheekorganisaties. Deze organisaties worden
                                                              gefinancierd uit de gemeentekas. Sinds 2009 is er drastisch op
                                                              de bibliotheekbudgetten bezuinigd. Kregen de bibliotheken in
                                                              2010 nog 458 miljoen euro subsidie van de gemeenten, in 2015
                                                              was dit gedaald naar 414 miljoen, een afname met 10 procent.
                                                              De bezuinigingen troffen vrijwel iedere bibliotheekorganisatie:
                                                              slechts 4 procent werd in de periode 2012 – 2016 in het geheel
                                                                                                                                     49
                                                              niet geraakt door gemeentelijke kortingen. Bibliotheken zijn voor    Nielen, Bus, 2015
                                                              ruim 80 procent afhankelijk van subsidiestromen. [51]
                                                                                                                                     50
                                                                                                                                   Kunst van lezen, 2019
                                                              In het stelseladvies van de Raad voor Cultuur wordt de biblio-
                                                                                                                                     51
                                                              theek gedefinieerd als een ketenvoorziening. [52] Dit houdt in dat   Harteveld, De Klaver,
29
                                                              iedere gemeente een goed functionerende bibliotheekvoorziening       Stroeker, 2015, 13-17.
                                                              dient te herbergen. Vanuit het oogpunt van leesbevordering is          52
                                                                                                                                   Cultuur dichtbij, dicht bij
                                                              het van belang dat zo'n bibliotheek niet alleen zijn boekencol-      cultuur Raad voor Cultuur,
                                                              lectie op peil houdt, maar ook dat er voldoende personeelsleden      2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                              rondlopen om jongeren te helpen bij het maken van een keuze
                                                              en dat er activiteiten worden georganiseerd rondom het boek die
                                                              inspireren en uitnodigen tot lezen.
Aanbeveling 1
                                                              Dit alles staat haaks op nieuwe bezuinigingsplannen die bij veel
                                                              gemeenten leven. Deze plannen zijn ingegeven door de tekorten
                                                              die sommige gemeenten hebben op het terrein van jeugdzorg. [53]
                                                              De raden vinden deze ontwikkeling zorgelijk. De financiering van
                                                              bibliotheken is wettelijk niet verankerd, waardoor bibliotheek-
                                                              voorzieningen al snel op de tocht staan. Het is aan de centrale
                                                              overheid om hier strenger toezicht te houden en gemeenten
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              hierop aan te spreken. [54]
                                                                 Schoolbesturen: investeer in mediatheken en leesbevorderaars
                                                              Terwijl het aantal bibliotheken en bibliobussen afnam,
                                                              zoals geschetst in hoofdstuk 2, steeg het aantal vestigingen van
                                                              bibliotheken in scholen voor primair onderwijs. [55] Dit bood
                                                              echter beperkt compensatie. Veel scholen laten het na om deze
                                                              voorzieningen te actualiseren, waardoor de collectie veroudert
                                                              en verpietert. Het aantal mediathecarissen in het voortgezet
                                                              onderwijs nam tussen 2012 en 2019 met 20 procent af
                                                              (van 709 naar 526 personen). [56] Niet zelden is de mediatheek
                                                              een studieplek binnen de school met een aantal computers en
                                                              een rij woordenboeken en atlassen. Sommige bestuurders hebben
                                                              schoolbibliotheken en schoolmediatheken inmiddels opgeheven
                                                              of vervangen door een e-bibliotheek. Die vormt voor leerlingen
                                                              vaak een weinig aantrekkelijk alternatief, onder meer omdat
                                                              het analoge aanbod nog bij lange na niet digitaal is ontsloten, en
                                                              omdat digitaal naar de juiste boeken zoeken niet eenvoudig is.
                                                              De vo-scholen die een mooie schoolbibliotheek of mediatheek           53
                                                              hebben, zijn veelal havo/vwo-scholen. Op vmbo-scholen komen          Huisman, 2019
                                                              ze minder voor, op mbo-scholen nog minder. Het onderwijs als            54
                                                              geheel geeft daar onterecht het signaal mee af dat het lezen van     De Wsob wordt momenteel
                                                                                                                                   geëvalueerd en zal in
                                                              boeken iets voor hogere onderwijsniveaus en hoger opgeleiden zou     oktober 2019 in de Tweede
                                                              zijn. De raden doen in het algemeen de aanbeveling dat scholen       Kamer worden besproken.
                                                                                                                                   Eén van de voorliggende
                                                              een groter deel van hun budget voor leesbevordering reserveren.      vragen is of de Wsob
                                                              Daarbij gaat het om zowel materiële als personele uitgaven, zoals    voldoende handvatten biedt
                                                                                                                                   om de geografische spreiding
                                                              het scholen en vrijspelen van leraren voor hun rol                   van bibliotheekvoorzieningen
                                                              als leesbevorderaar.                                                 te garanderen.
                                                                                                                                     55
30
                                                              De overheid kan de samenwerking tussen bibliotheken en onder-        Vereniging voor Openbare
                                                                                                                                   Bibliotheken,
                                                              wijs een impuls geven door scholen en kinderopvangverblijven         www.debibliotheken.nl
                                                              hiervoor extra te financieren. Op termijn kunnen deze doel-            56
                                                              subsidies, in het geval van scholen, vervangen worden door een       Gegevens DUO.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                              toereikende lumpsum te koppelen aan algemene deugdelijk-
                                                              heidseisen en inspectietoezicht. [57]
Aanbeveling 1
                                                                 Overheid: investeer in organisaties die het lezen bevorderen
                                                              Er is een grote diversiteit aan kleine en grotere organisaties,
                                                              programma’s en projecten gericht op leesbevordering.
                                                              Het afstemmen van deze initiatieven gaat versnippering tegen
                                                              en stelt partijen in staat om krachtiger beleid te voeren.
                                                              Organisatorische scheidslijnen, zoals die tussen sectoren en
                                                              tussen onderwijs- en cultuurbeleid, mogen hierbij geen
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
                                                              belemmering vormen.
                                                              Langer lopende financieringsstromen zijn voor deze organisaties
                                                              van groot belang. Behalve aan bibliotheken kan daarbij gedacht
                                                              worden aan organisaties als Stichting Lezen, de Schrijverscentrale,
                                                              Passionate/Bulkboek en de Schoolschrijver. Deze organisaties
                                                              komen momenteel tegemoet aan de beperkte capaciteit van
                                                              scholen op het gebied van leesbevordering. Hoewel geleidelijk
                                                              naar capaciteitsvergroting binnen de school zelf kan worden toe-
                                                              gewerkt, zullen de ondersteunende organisaties naar verwachting
                                                              van de raden nog lange tijd nodig zijn. Investeringen zijn nodig
                                                              om de instanties in staat te stellen om systematischer en krachtiger
                                                              het onderwijsveld te bedienen.
                                                              De raden zijn van mening dat de overheid de voordelen van
                                                              lezen op meer manieren onder de aandacht van het grote publiek
                                                              moet brengen. Daartoe kunnen (bekende) leesambassadeurs
                                                              ingeschakeld worden, analoog aan het succesvolle programma
                                                              Méér muziek in de klas, waarvan Koningin Maxima erevoorzitter
                                                              is. Voor het opzetten van zo’n actieve campagne voor het lezen
                                                              lijkt de Leescoalitie het geschikte vertrekpunt.
                                                                 Wat kost een bibliotheek?
                                                              In 2005 liet de VOB (Vereniging Openbare Bibliotheken)
                                                              uitrekenen wat het draaien van een kwalitatief hoogwaardige
                                                              bibliotheek zou moeten kosten. Voor ieder van de vijf functies van
                                                              de bibliotheek, per 2015 opgenomen in de Wsob, werd berekend
                                                              wat de materiële en de personeelskosten zouden bedragen,
                                                              als je de functies optimaal zou willen vervullen. Dit zijn intussen
                                                              enigszins verouderde cijfers, maar ze geven toch een aardig beeld.
31
                                                              Het bleek te gaan om een bedrag van 1.385 miljoen euro op               57
                                                                                                                                     Onderwijsraad, 2018a
                                                              jaarbasis, exclusief huisvestingskosten. [58] Voor een plaats met
                                                                                                                                       58
                                                              45.000 bewoners zou dat neerkomen op 30,77 euro per inwoner,           Procesbureau Bibliotheek-
                                                              uitgaande van één bibliotheekvestiging. Een middelgrote stad met       vernieuwing, VOB, 2005
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                                              100.000 inwoners heeft idealiter drie vestigingen. Dan zouden
                                                              de kosten iets omlaaggaan, naar 29,15 euro per inwoner. In het
                                                              geval van 5 vestigingen in een stad met 150.000 inwoners kwamen
Aanbeveling 1
                                                              de onderzoekers uit op 28,33 euro per inwoner.
                                                              Wat het onderhouden van een mediatheek een school precies
                                                              kost, is minder makkelijk te berekenen, gezien de grote variatie
                                                              in schaalgroottes. Wel weten we wat een lidmaatschap bij de
                                                              Bibliotheek op School in het primair onderwijs gemiddeld tussen
                                                              de 45 en 50 euro per jaar per leerling kost. Scholen dragen
                                                              hieraan gemiddeld 10 euro per leerling bij. [59]
Rijksoverheid: voer een krachtig en samenhangend leesbeleid
32
                                                                                                                                   59
                                                                                                                                 De Bibliotheek op school,
                                                                                                                                 2012.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                                                              4.   Aanbeveling 2
                                                                                   Uitgeverijen, bibliotheken
                                                                                   en schoolbesturen: zorg voor een
Aanbeveling 2
                                                                                   rijk leesaanbod
                                                                              De raden pleiten ervoor om alle jongeren
                                                                              in hun gehele schoolloopbaan te voorzien
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              van een rijk aanbod van langere verhalende
                                                                              teksten en boeken. Het is ook belangrijk dat
                                                                              zij worden gestimuleerd daar daadwerkelijk
                                                                              gebruik van te maken.
34
34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                                                                              4.1   Verruim het leesaanbod
                                                                              Een voorwaarde voor het vergroten van de leesmotivatie is de
Aanbeveling 2
                                                                              beschikbaarheid van een rijk aanbod van boeken en teksten.
                                                                              Deze kunnen digitaal of op papier worden aangeboden, waarbij
                                                                              geldt dat beide media specifieke voor- en nadelen hebben. [60]
                                                                                    Scholen en uitgeverijen: zorg voor een breed en veelkleurig
                                                                                    leesaanbod dat aansluit op de belevingswereld van jongeren.
                                                                              In het onderwijs sluit het leesaanbod lang niet altijd aan bij
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              de belevingswereld van jongeren. Te vaak circuleren er binnen
                                                                              de secties Nederlands leeslijsten waarop al decennialang dezelfde
                                                                              titels figureren. Waarom zou je nog altijd ‘De moeder van
                                                                              David S.’ laten lezen terwijl de heroïneverslaving onder jongeren
                                                                              nihil is? Een boek over ecstasy of lachgas is in de huidige
                                                                              tijd aansprekender. Waarom jongeren steeds doorverwijzen naar
                                                                              ‘Terug naar Oegstgeest’ als huidige generaties minder worstelen
                                                                              met het loskomen van een streng-christelijke, maar eerder van
                                                                              een streng-islamitische achtergrond?
                                                                              Veel leesaanbod is nog altijd wit gekleurd. Om het voor
                                                                              een cultureel divers lezerspubliek makkelijker te maken zich met
                                                                              hoofdpersonen te identificeren, zou het wenselijk zijn als er
                                                                              meer op hen toegeschreven aanbod beschikbaar kwam. Er zijn
                                                                              nog altijd veel te weinig boeken waarin de hoofdpersonages
                                                                              Mohammed of Jamila heten. [61]
                                                                              Uitgevers van jeugd- en ‘young-adult’-boeken hebben hier een
                                                                              taak. Daar waar de markt niet in dit aanbod voorziet, is het aan
                                                                                                                                                     60
                                                                              het Letterenfonds om hier speciale regelingen voor te treffen.       Van Steensel, Van der Sande,
                                                                                                                                                   Bramer, Arends, 2016
                                                                              Te denken valt aan schrijfbeurzen voor auteurs van jeugdboeken
                                                                              voor een cultureel divers publiek.                                     61
                                                                                                                                                   Dera, 2019
                                                                                    Scholen: versoepel de normen voor wat in de klas gelezen         62
                                                                                                                                                   Witte, Rijlaarsdam, Schram,
                                                                                    mag worden                                                     2008
                                                                                                                                                      63
                                                                              Het is belangrijk dat het leesaanbod aansluit op de leeftijdsfase.   In maart 2019 woedde er een
                                                                              Jonge leerlingen die onvoorbereid met ‘Eline Vere’ in aanraking      klein columnistenstormpje
                                                                                                                                                   over de hertaling van Louis
                                                                              komen terwijl ze net Geronimo Stilton ontgroeid zijn, raken          Couperus’ roman Eline Vere
                                                                              al snel ontmoedigd. [62] Het aanpassen van teksten is niet per se    door Michelle van Dijk. In de
                                                                                                                                                   Volkskrant vergeleek Sylvia
                                                                              een goede oplossing. [63] Uit onderzoek blijkt dat hertaling         Witteman deze poging tot
35
                                                                              zelfs averechts kan werken. Lange zinnen worden zo rigoureus         popularisering met “het over-
                                                                                                                                                   schilderen van de Sixtijnse
                                                                              opgeknipt en ingekort, dat leerlingen ze niet meer begrijpen. [64]   kapel door Dick Bruna”.
                                                                                                                                                     64
                                                                                                                                                   Van Silfhout, 2014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                                                              Wat wel helpt is soepeler om te gaan met de boekenkeuze.
                                                                              Laat leerlingen eerst vertrouwd raken met het diep lezen zelf,
                                                                              bijvoorbeeld door ze true crime te laten lezen, sportboeken
Aanbeveling 2
                                                                              of verhalen over moderne beroemdheden. Vaak zijn hierbij
                                                                              verbindingen te leggen met verschillende schoolvakken.
                                                                              Veel jongeren lezen graag strips. Houd ze niet tegen, maar grijp
                                                                              ieder leesinitiatief aan. ‘Graphic novels’ hebben een bewezen
                                                                              gunstig effect op de leesattitude en het verwerven van literaire
                                                                              competenties. [65] Door op een laagdrempelige manier kennis te
                                                                              maken met literaire technieken worden leerlingen klaargestoomd
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              voor het lezen van complexere boeken. Voor zwakke lezers geldt
                                                                              in het bijzonder dat de graphic novel een brug kan slaan tussen
                                                                              lezen voor het plezier en lezen voor school, wat het risico op een
                                                                              breuk in de doorgaande leeslijn aanzienlijk verkleint. [66]
                                                                              Ook andere (taal)vormen kunnen gebruikt worden om het
                                                                              plezier in lezen aan te wakkeren. Songteksten en raps zijn daar
                                                                              voorbeelden van. Popmuziek is alomtegenwoordig en de
                                                                              artiesten zijn voor veel leerlingen een rolmodel. ‘Spoken word’
                                                                              daagt scholieren uit om met taal te spelen en leent zich goed om
                                                                              beeldspraak en andere stijlfiguren te analyseren. [67] Wanneer deze
                                                                              teksten als geheel en op betekenisvolle wijze worden bestudeerd,
                                                                              is er ook sprake van een diepe vorm van lezen.
                                                                                 Weeg voor- en nadelen van digitaal lezen en van papier
                                                                                 lezen tegen elkaar af
                                                                              Een heikel punt blijft de inzet van digitale lesmiddelen om het
                                                                              lezen te bevorderen. Het zijn immers juist de alomtegenwoordige
                                                                              schermpjes die veel jongeren van het diepe lezen afhouden.
                                                                              Maar scholen hoeven digitale mogelijkheden om te lezen niet af
                                                                              te wijzen; mits doordacht ingezet, hebben ze belangrijke voordelen
                                                                              die leerlingen kunnen helpen te gaan lezen.
                                                                              Het is belangrijk om een onderscheid te maken tussen smart-
                                                                              phones en tablets aan de ene kant en e-readers aan de andere.           65
                                                                                                                                                    Draisma, 2016
                                                                              De eerste categorie is minder geschikt voor diep lezen, aangezien
                                                                              de concentratie vaak verstoord wordt door binnenkomende                66
                                                                                                                                                    Hardeman, 2015
                                                                              appjes en mails. Wanneer leerlingen van een e-reader gebruik
                                                                              maken, is dat niet aan de orde. Het voordeel van e-readers is het       67
                                                                                                                                                    Morrell, Duncan-Andrade,
                                                                              grote aanbod, dat direct oproepbaar is. De onlinebibliotheek.nl,      2002
36
                                                                              die onder het beheer valt van de Koninklijke Bibliotheek, omvat
                                                                                                                                                      68
                                                                              intussen meer dan 15.000 titels in ieder denkbaar genre. [68]         Cijfers aangeleverd door de
                                                                                                                                                    KB betreffende
                                                                                                                                                    de Landelijke Digitale
                                                                                                                                                    Openbare Bibliotheek.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                              Bovendien is het voor sommige doelgroepen, zoals dyslectische
                                                                              jongeren, fijn om de tekstgrootte en het contrast aan te kunnen
                                                                              passen. Ten slotte kunnen hyperlinks de motivatie vergroten.
Aanbeveling 2
                                                                              Voor jonge kinderen is aangetoond dat interactieve digitale
                                                                              prentenboeken bijdragen aan het plezier in aanvankelijk lezen. [69]
                                                                              Dit wil niet zeggen dat e-readers superieur zijn aan boeken.
                                                                              In vergelijking met een papieren boek nodigt lezen vanaf
                                                                              een scherm minder uit tot diep lezen. Het is voor de lezer lastiger
                                                                              zich te concentreren en de tekst te volgen. Ook zijn lezers op
                                                                              e-readers eerder geneigd de tekst te scannen en hun eigen begrip
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              te overschatten. Deze effecten zijn klein en kunnen door lees-
                                                                              instructies worden gecompenseerd. Verder geldt dat de kennis over
                                                                              digitaal lezen versus lezen van papier nog beperkt is. Er is meer
                                                                              onderzoek nodig. Vooralsnog is het raadzaam als scholen papieren
                                                                              boeken behouden en doordacht digitale middelen bij het
                                                                              lezen inzetten. [70]
                                                                              4.2   Zorg voor voldoende stimulans om het aanbod
                                                                                    te benutten
                                                                              Het is belangrijk dat scholen bij het stimuleren van lezen
                                                                              methoden inzetten waarvan de effecten bewezen zijn.
                                                                              Zulke methoden zijn onder andere het organiseren van activiteiten
                                                                              rondom het lezen, het voeren van een leesgesprek, het voorlezen
                                                                              en het inspelen op specifieke behoeften en interesses.
                                                                                    Leraren: organiseer motiverende leesgerelateerde activiteiten
                                                                              De motivatie om diep te lezen kan worden aangewakkerd door
                                                                              in te spelen op de behoefte aan autonomie, competentie en
                                                                              sociale verbondenheid van jongeren. [71] Zo kunnen leraren lees-
                                                                              taken geven die leerlingen deels zelf vormgeven (autonomie),           69
                                                                                                                                                    Mol, Bus, 2011.
                                                                              die uitdagend zijn maar niet te moeilijk (competentie) of
                                                                              die gezamenlijk worden uitgevoerd (sociale verbondenheid). [72]         70
                                                                                                                                                    The Stavanger Declaration
                                                                                                                                                    on the Future of Reading,
                                                                              Te denken valt aan gesprekken over boeken, het acteren van            2019; vergelijk
                                                                                                                                                    Onderwijsraad, 2017.
                                                                              personages, het bijwonen van een theatervoorstelling over
                                                                              het gelezen of te lezen boek, schrijven en lezen over een boek,         71
                                                                                                                                                    Ryan, Deci, 2000
                                                                              en ontmoetingen met auteurs. Activiteiten rondom boeken
                                                                              wakkeren niet alleen de motivatie aan, maar kunnen ook                  72
                                                                                                                                                    Van Steensel, Van der Sande,
                                                                              de effecten van het lezen – zoals beter begrijpen van verhalen,       Bramer, Arends, 2016
37
                                                                              verschillende perspectieven leren innemen en het uitbreiden
                                                                                                                                                      73
                                                                              van de woordenschat – vergroten. [73]                                 Broekkamp, Janssen,
                                                                                                                                                    Van den Bergh, 2009; Bos,
                                                                                                                                                    Damstra, Kieft, Notte,
                                                                                                                                                    Wijs, 2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                                              In de onderwijspraktijk zijn leesverslagen en boekverslagen
                                                                              gebruikelijk. Die blijken echter zelden motiverend voor jongeren.
                                                                              Met name vmbo-leerlingen lijden onder het verplichte karakter
Aanbeveling 2
                                                                              ervan. [74] Leerlingen geven de voorkeur aan vrij lezen. ‘Vrij lezen’
                                                                              op school en thuis werkt motiverend en bevordert de leesvaardig-
                                                                              heid. [75] Het is van belang hiervoor onderwijstijd vrij te maken
                                                                              en leerlingen te laten kiezen uit een breed aanbod van boeken en
                                                                              teksten. [76] Daarnaast is het belangrijk dat leerlingen kunnen
                                                                              lezen op een rustige en fijne plek.
                                                                                 Leraren: voer een leesgesprek met leerlingen
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              Om gemotiveerd te blijven moet diep lezen succeservaringen
                                                                              bieden. [77] Leraren kunnen leerlingen in verschillende fasen van
                                                                              het leesproces ondersteunen door een individueel leesgesprek
                                                                              met leerlingen te voeren. Leraren kunnen in deze gesprekken de
                                                                              leerling wegwijs maken in het leesaanbod. Daarnaast kunnen
                                                                              ze gerichte instructie geven in leesstrategieën. Ten slotte kunnen
                                                                              ze ontwikkelingen in de leesvaardigheid en leesmotivatie van de
                                                                              leerling monitoren en motiverende feedback geven. [78]
                                                                              Uit onderzoek blijkt dat leesgesprekken een positief effect
                                                                              hebben op leesvaardigheid en leesmotivatie. [79]
                                                                                 Scholen en mediatheken: laat leerlingen een boek mee
                                                                                 naar huis nemen
                                                                              Voor veel leerlingen is boekenbezit geen vanzelfsprekendheid.            74
                                                                              Juist daarom kan het een eye-opener zijn als boeken vanuit de           Huysmans, 2013
                                                                              schoolbibliotheek (tijdelijk) mee naar huis genomen mogen                 75
                                                                              worden. Nu is het nog te vaak zo, dat boeken uit de bibliotheek         Krashen, 2011;
                                                                                                                                                      Mol, Bus, 2011.
                                                                              of mediatheek op school moeten blijven. [80] Wat het betekent
                                                                                                                                                        76
                                                                              om voor het eerst je ‘eigen’ boek te kunnen lezen, vertelde             DUO Onderwijsonderzoek,
                                                                              Librisprijswinnaar Murat Isik in een interview, waar hij beschrijft     2017
                                                                              wat er gebeurde toen hij voor het eerst van zijn leven een                77
                                                                              bibliotheek binnenliep: “Binnen zag ik overal boeken en ik mocht        Van Tuijl, Gijsel, 2015
                                                                              er zelfs vier uitzoeken en mee naar huis nemen. Dat was voor              78
                                                                              mij als zesjarige zo bijzonder. Ik had er natuurlijk nog niet de        Houtveen, Brokamp,
                                                                                                                                                      Smits, 2012; Houtveen,
                                                                              woorden voor als kleine jongen, maar ik voelde me op de een of          Brokamp, 2017
                                                                              andere manier bevoorrecht, het voelde als een geschenk.” [81]
                                                                                                                                                        79
                                                                                                                                                      Scheltinga, Droop, Dood,
                                                                                 Ouders en leraren: blijf voorlezen, ook aan oudere kinderen          Swart, Polak, Strating,
                                                                                                                                                      Van den Bosch, Segers,
                                                                                                                                                      2018
38
                                                                              Voorlezen stelt leerlingen in staat om teksten te ervaren die
                                                                                                                                                        80
                                                                              ze wel interessant vinden, maar uit zichzelf nog niet goed kunnen       Kleynen, 2016
                                                                              lezen omdat het niveau te hoog is. Voorlezen is dus niet alleen           81
                                                                              iets voor voorschool en primair onderwijs. Ook in vmbo en mbo           Het Parool, 11 mei 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                              kan voorlezen een heel goede manier zijn om leerlingen in contact
                                                                              te brengen met teksten die ze zelf nog niet goed kunnen lezen,
                                                                              en ze zo te enthousiasmeren voor boeken.
Aanbeveling 2
                                                                              Omdat leerlingen zich op dat moment geen zorgen hoeven te
                                                                              maken over het technisch lezen, kunnen ze zich overgeven aan de
                                                                              inhoud en aan het verhaal. Verhaalbegrip en woordenschat varen
                                                                              daar wel bij, maar ook de motivatie om zelf te gaan lezen. [82]
                                                                              Deze zelfde aanbeveling betreft uiteraard ook ouders van oudere
                                                                              kinderen. In veel gezinnen stokt de voorleespraktijk als kinderen
Uitgeverijen, bibliotheken en schoolbesturen: zorg voor een rijk leesaanbod
                                                                              een jaar of tien zijn en redelijk goed op eigen kracht kunnen lezen.
                                                                                 Leraren: speel in op specifieke behoeften en interesses
                                                                              In het leesonderwijs kunnen leraren inspelen op persoonlijke
                                                                              interesses en specifieke behoeften die gerelateerd zijn aan
                                                                              leeftijd, leesniveau, gedrags- of leerproblematiek, sekse en
                                                                              sociaal-economische en culturele achtergrond (waaronder de
                                                                              talige achtergrond). [83] Zo is het met name voor zwakkere lezers
                                                                              belangrijk om concurrentie met leeftijdsgenoten in leesvaardig-
                                                                              heid te vermijden en te focussen op de eigen vorderingen.
                                                                              Voor lezers met ADHD en verstandelijke handicaps is het van
                                                                              belang om visuele ondersteuning te bieden. Bij jongens is het
                                                                              belangrijk om een duidelijk leesdoel te hebben terwijl bij meisjes
                                                                              vooral positieve feedback bijdraagt aan hun leesmotivatie.
                                                                              Bij leerlingen met een meertalige achtergrond is het van belang
                                                                              verschillende boeken rondom hetzelfde thema te lezen.
                                                                              Dit vergroot hun competentiegevoel omdat termen bekend
                                                                              raken.
                                                                                                                                                        82
                                                                                                                                                     Ivey, 2003; Marchessault,
                                                                                                                                                     Larwin, 2013
39
                                                                                                                                                       83
                                                                                                                                                     Scheltinga, Droop, Dood,
                                                                                                                                                     Swart, Polak, Strating,
                                                                                                                                                     Van den Bosch, Segers,
                                                                                                                                                     2018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                           5.   Aanbeveling 3
                                                                Scholen en bibliotheken:
                                                                breng een leescultuur tot stand
Aanbeveling 3
                                                           Een leescultuur stimuleert jongeren om te
                                                           gaan lezen. De raad doet aan professionals
                                                           van scholen, bibliotheken en kinderdag-
Scholen en bibliotheken: Breng een leescultuur tot stand
                                                           verblijven de aanbeveling om, waar mogelijk
                                                           samen met ouders, een cultuur tot stand
                                                           te brengen waarin lezen centraal staat.
                                                           De raad adviseert deze instellingen
                                                           leesspecialisten aan te stellen of in te
                                                           huren. Leesspecialisten zijn deskundig
                                                           over het motiveren van jongeren tot lezen.
                                                           Ook vervullen zij coördinerende taken
                                                           op het gebied van leesbevordering. Om de
                                                           kwaliteit van leesspecialisten te borgen is
                                                           het van belang dat ze gepast worden
                                                           geschoold en voldoende tijd krijgen voor
                                                           het uitoefenen van hun taken.
41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                           5.1   Maak van alle scholen en bibliotheken centra
                                                                 van leescultuur
Aanbeveling 3
                                                           Jongeren zijn eerder geneigd tot lezen wanneer zij worden
                                                           omgeven door een ‘leescultuur’ waarin lezen vanzelfsprekend en
                                                           belangrijk wordt gevonden. [84] In een leescultuur zijn jongeren
                                                           omgeven door medelezers, waaronder volwassenen die
                                                           als leesmodel fungeren, het lezen stimuleren en ondersteunen.
                                                           Bij een deel van de jongeren is er thuis sprake van een leescultuur.
                                                           Voor de meesten is dat niet het geval. School is dan de plek
                                                           waar jongeren in aanraking kunnen komen met een leescultuur.
Scholen en bibliotheken: Breng een leescultuur tot stand
                                                           Maar om het diep lezen krachtig te stimuleren dient het ook
                                                           uitlopers te hebben buiten school, bijvoorbeeld in de bibliotheek.
                                                                 Scholen met een leescultuur
                                                           Een leescultuur op school is bijvoorbeeld merkbaar aan een goede
                                                           mediatheek, het gebruik van boeken en tijdschriften in de lessen,
                                                           activiteiten met andere tekstvormen (spoken word, hip hop),
                                                           ruimte voor vrij lezen en aandacht voor voorlezen. Op een school
                                                           met een leescultuur zijn leesexperts te vinden en voelt elke leraar
                                                           – dus niet alleen die van het vak Nederlands – zich medeverant-
                                                           woordelijk voor het bevorderen van het lezen en de leesmotivatie.
                                                           Het plezier in taal is er zichtbaar: er zijn activiteiten rondom
                                                           taal en lezen en leerlingen worden niet automatisch gestimuleerd
                                                           om ‘exact’ te kiezen. Op een school met een leescultuur zijn
                                                           leraren lezende voorbeelden. Er is een taalbeleidsplan waarin
                                                           leesmotivatie een belangrijke plek inneemt.
                                                           Als scholen en bibliotheken erin slagen interesse en waardering
                                                           te kweken bij ouders voor de leesactiviteiten van hun kinderen,
                                                           komt ook de leescultuur in de thuisomgeving een stap dichterbij.
                                                           Het betrekken van ouders is niet altijd eenvoudig. Een deel van
                                                           de ouders leest zelf nauwelijks en sommige ouders zijn
                                                           laaggeletterd of hebben moeite met de Nederlandse taal.
                                                           In Nederland zijn er verschillende programma’s waarbij ouders
                                                           worden betrokken bij de leesbevordering van hun kinderen.
                                                           In het kader van Boekstart voor baby’s worden jaarlijks circa
                                                           70.000 koffertjes met boekjes en folders naar bibliotheken
                                                           gestuurd die kersverse ouders daar kunnen afhalen. Ze kunnen
                                                                                                                                    84
                                                           zich dan meteen inschrijven voor de bibliotheek. [85]                  Lave, Wenger, 1991
42
                                                           In het verlengde van dit programma zijn er steeds vaker op ouders
                                                                                                                                    85
                                                           gerichte activiteiten gekoppeld aan de Bibliotheek op School. [86]     Kunst van lezen, 2019
                                                                                                                                    86
                                                                                                                                  Kunst van lezen, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                           Dergelijke initiatieven zouden grootschaliger en systematischer
                                                           kunnen plaatsvinden, zodat ook alle ouders met oudere kinderen
                                                           worden betrokken.
Aanbeveling 3
                                                           5.2   Laat leesspecialisten het voortouw nemen
                                                           In een leescultuur zijn behalve boeken ook leesbevorderaars en
                                                           leesspecialisten aanwezig. Zij stimuleren leerlingen om verhalen
                                                           en boeken te lezen en bieden ondersteuning bij het diep lezen.
                                                           Ouders, pedagogisch medewerkers, klassenassistenten, leraren
Scholen en bibliotheken: Breng een leescultuur tot stand
                                                           en bibliotheekmedewerkers kunnen allemaal de rol van lees-
                                                           bevorderaar vervullen. Hoe zij hun rol invullen hangt mede af
                                                           van hun deskundigheid. Niet alle leesbevorderaars zullen
                                                           ook leesspecialist worden. Het is aan bibliotheken en scholen om
                                                           leesspecialisten strategisch in te zetten. Leesspecialisten kunnen
                                                           leesactiviteiten organiseren en leesbevorderaars ondersteunen.
                                                           Leesspecialisten beschikken over verschillende kwaliteiten.
                                                           Waar leesspecialisten van de bibliotheek met name deskundig
                                                           zijn in het boekenaanbod, zullen leesspecialisten van scholen
                                                           vooral deskundig zijn in de pedagogiek en de inbedding van
                                                           leesactiviteiten in het curriculum en de specifieke pedagogische
                                                           context. Idealiter werken de specialist van de school en
                                                           de specialist van de bibliotheek samen en hebben zij te maken
                                                           met teams van leesbevorderaars – docenten, bibliothecarissen,
                                                           ouders – die alleen basale kennis over het bevorderen van
                                                           leesmotivatie hebben.
                                                           5.3   Organiseer scholing voor leesspecialisten en
                                                                 overige professionals
                                                           De voor dit advies geraadpleegde deskundigen benadrukken dat
                                                           kwaliteit cruciaal is bij leesbevordering en dat scholing bijdraagt
                                                           aan de borging van die kwaliteit. In de huidige lesprogramma’s
                                                           van pabo’s en lerarenopleidingen is nog onvoldoende ruimte voor
                                                           leesplezier en leesmotivatie. Zelfs in de trainingen van
                                                           leesspecialisten is leesmotivatie een onderbelicht thema.
                                                           Scholing komt tegemoet aan de behoeften van leraren. In alle
                                                           onderwijssectoren geven zij aan dat zij het soms lastig vinden om
                                                           leerlingen te motiveren voor diep lezen en zijn zij nieuwsgierig
43
                                                           naar strategieën om leerlingen tot lezen aan te zetten.
                                                           In het voortgezet onderwijs en het middelbaar beroepsonderwijs
                                                           komt de roep om meer aandacht voor leesmotivatie in het
                                                           bijzonder vanuit de docenten Nederlands. Zij geven aan dat er
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                           in het onderwijs met name meer aandacht nodig is voor jeugd-
                                                           literatuur. [87] De raden adviseren onderzoekskennis over
                                                           leesbevordering te delen in de lerarenopleiding – en dan niet
Aanbeveling 3
                                                           alleen in de docentenopleiding Nederlands. Ook vakken als
                                                           geschiedenis, economie en aardrijkskunde doen immers een groot
                                                           beroep op de leesvaardigheid van leerlingen en studenten. Naast
                                                           initiële scholing is ook nascholing nodig voor zittende leraren.
                                                           Schoolbesturen en leraren kunnen hieraan een impuls geven door
                                                           hun ambities duidelijk te formuleren.
                                                              Vrijwillige leesbevorderaars met kennis van zaken
Scholen en bibliotheken: Breng een leescultuur tot stand
                                                           Naast het onderwijsgevende en -ondersteunende personeel kan
                                                           een breder publiek gemobiliseerd worden om lezen te bevorderen.
                                                           Zo traint de Voorleesexpress vrijwilligers om de taalontwikkeling
                                                           van kinderen te stimuleren. Nieuwe vrijwilligers krijgen
                                                           begeleiding bij het opdoen van kennis over interactief voorlezen,
                                                           meertaligheid en ouderbetrokkenheid bij het voorlezen. Na de
                                                           training gaan de vrijwilligers gedurende twintig weken één keer
                                                           per week langs bij gezinnen met kinderen die een taalachterstand
                                                           hebben. Ze lezen voor en reiken ouders handvatten aan
                                                           om het voorlezen na afloop van het programma voort te zetten.
                                                           Gezamenlijk bereiken ze zo jaarlijks ruim 5.000 gezinnen waarin
                                                           ze lezen bevorderen. Uit onderzoek blijkt dat deze interventie
                                                           geen grotere woordenschat tot gevolg heeft, maar wel leidt tot
                                                           beter verhaalbegrip. Ook gaan ouders vaker voorlezen.
                                                           Het positieve effect op verhaalbegrip blijkt af te vlakken nadat
                                                           de interventie is gestaakt. De onderzoekers concluderen dan ook
                                                           dat na afloop van het traject aanvullende ondersteuning van
                                                           ouders nodig is. [88]
44                                                                                                                                87
                                                                                                                               Stichting Lezen, ITTA, 2014;
                                                                                                                               Sardes, 2019
                                                                                                                                 88
                                                                                                                               Broens, Van Steensel, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlagen
           Bijlagen   45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>           Overzicht gesprekspartners [89]
           Mevrouw E. Aendekerk              Mevrouw C. Perreira            Mevrouw M. Castenmiller
           Directeur CPNB                    Taalraad van de Taalunie       Mediathecaris Mundus
Bijlagen
                                                                            College Amsterdam
           De heer H. Bennis                 Mevrouw T.B.M.
           Taalraad van de Taalunie          de Ruijter                     Mevrouw A. van Dam
                                             ROC De Leijgraaf               Bibliotheek Hengelo,
           Mevrouw B. Boonstra                                              adviseur Bibliotheek
           (Gepensioneerd)                   Mevrouw. P.N. Schaper          op school
           jeugdliteratuurrecensent          Albeda College
                                                                            Mevrouw L. Dessauvagie
           Mevrouw R. Bots                   Mevrouw E. Scholten            Leesbevorderaar
           CED-groep en leraar               Adjunct-directeur CPNB         Dessgevraagd
           Nederlands
                                             Mevrouw G. van Silfhout        Mevrouw G. Gellings
           De heer K.S.J. Bouman             SLO/Curriculum.nu              Bibliotheek Kerkrade
           Aventus
                                             Mevrouw A. Sollie              Mevrouw P. Heimeriks
           De heer P. van den Broek          Taalkundige                    Bibliotheek Rivierenland
           Hoogleraar Universiteit
           Leiden                            De heer R. van Steensel        Mevrouw D. Heijtze
                                             Bijzonder hoogleraar Vrije     Bibliotheek Utrecht
           De heer K. Broekhof               Universiteit Amsterdam
           Sardes                                                           Mevrouw C. Krikhaar
                                             Mevrouw M. Verspiek            Bibliotheek Utrecht
           Mevrouw E.C. Brummer              VO-raad
           VO-Raad                                                          Mevrouw A. van Laar
                                             Mevrouw R. Visser              Bibliotheek Kampen
           Mevrouw D. de Coole               Leesconsulent Bibliotheek
           Inspectie van het onderwijs       Den Haag                       Mevrouw M. Sanders		
                                                                            Mediathecaris Koning
           Mevrouw F. Eerden                                                Willem I College
           Landstede                         De heer A. van der Weel
                                             Bijzonder hoogleraar           Mevrouw D. Scheper 		
           De heer R. Gelaudie               Universiteit Leiden            Bibliotheek Eemland
           Aventus
                                             Mevrouw T. Wind                Mevrouw M. School -
           De heer H. Franssen               Inspectie van het onderwijs    van As
           Inspectie van het onderwijs                                      (Gepensioneerd)
                                             Mevrouw R. Wolters             bibliothecaris
           Mevrouw J. Hofstede               Stichting Lezen                en mediathecaris
           de Schrijverscentrale
                                             De heer I. Words
           De heer S. Ishe                   Spoken word artiest
           Zadkine
                                             Mevrouw J. Woudstra
           De heer A. Langendonk             MBO Raad
           Stichting lezen- Kunst
           van het Lezen                     Mevrouw A. Zeegers
                                             Directeur Schrijverscentrale
           Mevrouw M.
           van der Lubbe                     Panel bibliothecarissen
           Inspectie van het onderwijs       en mediathecarissen
           De heer J. van Merwijk            Mevrouw H. Abrahamse
           de Schrijverscentrale             Bibliotheek Hilversum,
                                             Voorleesexpress
46         Mevrouw A. Neefjes                                                                            89
           de Schoolschrijver                Mevrouw M. Bruijnen                                       De lijst is niet uitputtend,
                                             Bibliotheek Alphen aan                                    omdat sommige gespreks-
           De heer M. Nicolaas               de Rijn, leesconsulent                                    partners er conform de AVG
                                                                                                       voor hebben gekozen om
           Taalraad van de Taalunie          Bibliotheek op School
                                                                                                       anoniem te blijven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>           Overzicht leesbevorderingsorganisaties en -activiteiten
           Bibliotheek op School (Kunst van Lezen)                     Stichting Lezen en Schrijven
           Samenwerkingsverband bibliotheek en onderwijs.              Bestrijdt laaggeletterdheid met diverse programma’s.
Bijlagen
           Boekenweek voor jongeren (CPNB)                             Voorleesexpress
           Actieperiode waarin schrijvers langs scholen touren         Vrijwilligersorganisatie die taalontwikkeling stimuleert
           (‘de Literatour’).                                          door voor te lezen.
           Boekstart (Kunst van Lezen)                                 Voorleestas
           Leesbevorderingsprogramma voor ouders en                    Thematische tassen voor kleuters, gevuld met materialen
           kleine kinderen.                                            om het voorlezen te stimuleren.
           Dag van de Literatuur (Passionate/Bulkboek)                 Write now! (Passionate/Bulkboek)
           Tweejaarlijks literatuurfestival voor havo/vwo-leerlingen   Schrijfwedstrijden voor jongeren.
           uit de bovenbouw.
           Dag van het Literatuuronderwijs (Passionate/Bulkboek)
           Evenement met workshops, lezingen, masterclasses
           voor docenten Nederlands, bibliothecarissen en andere
           vertegenwoordigers uit het educatieve veld.
           Er was eens (Passionate/Bulkboek)
           Lesprogramma waarin leerlingen van het vmbo, mbo en hbo
           creatief leren schrijven.
           Inktaap (Passionate/Bulkboek en Stichting Lezen)
           Literatuurprijs, toegekend door jonge lezers.
           Kinderboekenweek (CPNB)
           Actieperiode van tien dagen ter promotie van
           het kinderboek.
           Kinderjury (CPNB)
           Prijs voor beste kinderboek, toegekend door jury
           van jonge lezers.
           Leescoalitie (samenwerkingsverband Stichting Lezen,
           CPNB, Stichting Lezen en Schrijven, Koninklijke
           Bibliotheek, VOB)
           Samenwerkingsverband van landelijke organisaties die
           zich bezighouden met leesbevordering.
           Lezen voor de lijst
           Website met leestips voor docenten en andere
           leesprofessionals.
           Pabo Leest (Passionate/Bulkboek)
           Symposium voor pabo-studenten en aankomende
           onderwijsassistenten.
           Schoolschrijver
           Organisatie die schrijvers in de klas brengt.
           Schrijverscentrale
           Het centrale aanspreekpunt voor advies en bemiddeling
           bij schrijversbezoeken in Nederland.
47         Stichting Lezen
           Organisator van diverse leesbevorderingsactiviteiten
           en kenniscentrum met betrekking tot lezen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>           Literatuur
           Alexander, P.A. (2018). Looking down the road:                  Clay, M.M. (1991). Introducing a new storybook to
           Future directions for research on depth and regulation          young readers. The reading teacher, 45(4), 264.
Bijlagen
           of strategic processing. British Journal of Educational
           Psychology, 88(1), 152-166.                                     Coulombe, S., Tremblay, J.-F., Marchand, S. (2004).
                                                                           Literacy scores, human capital and growth across fourteen
           Bastos, G., Martins, R. (2009). Portuguese school libraries:    OECD countries. Statistics Canada.
           the design and implementation of a self-evaluation model.
           In Preparing Pupils and Students for the Future: School         De Bibliotheek op school (2012). Factsheets over de
           Libraries in the Picture – Selected Papers from the             rekenmodellen. Geraadpleegd op 12 juni 2019,
           38th annual conference of the International Association         debibliotheekopschool.nl
           of SchoolLibrarianship, and the Thirteenth International
           Forum on Research in School Librarianship (1-11).               De Groot, J. (2006). Social responsibility and school
           International Association of School Librarianship.              libraries: A case for children's literature as a powerful
                                                                           teaching tool. School Libraries in Canada, 26(2), 52-62.
           Benseman, J. (2012). Literacy and workplace change:
           evaluation findings from 18 workplace literacy programs.        Delgado, P., Vargas, C., Ackerman, R., Salmerón, L.
           Journal of Research and Practice in Adult Literacy,             (2018). Don’t throw away your printed books:
           Secondary, and Basic Education, 1(2), 91-92.                    A meta-analysis on the effects of reading media on reading
                                                                           comprehension. Educational Research Review, 25, 23-38.
           Biesta, G. (2015). Het prachtige risico van onderwijs.
           Culemborg: Uitgeverij Phronese.                                 Dera, J. (2019). De praktijk van de leeslijst. Een onderzoek
                                                                           naar de inhoud en waardering van literatuurlijsten voor
           Bos, L., Damstra, G., Kieft, M., Notten, N.J.W.R.,              het schoolvak Nederlands op havo en vwo.
           Wijs, F.D. (2018). Dichterbij de schrijver, dichterbij          Amsterdam: Stichting Lezen.
           lezen. De opbrengsten van schrijversbezoeken in primair
           en voortgezet onderwijs. Amsterdam: Stichting Lezen.            Dijkstra, K., Verkoeijen, P., Van Kuijk, I., Chow, S.Y.,
                                                                           Bakker, A., Zwaan, R.A. (2015). Does reading literature
           Branch, J.L., Oberg, D. (2001). The teacher-librarian in the    result in higher empathy? A replication study.
           21st century: The teacher-librarian as instructional leader.    De Psycholoog, 50(10), 10–21.
           School Libraries in Canada, 21(2), 9.
                                                                           Draisma, M. (2016). Beter in beeld. Cognitieve en
           Braxton, B. (2008). The teacher-librarian as literacy leader.   affectieve effecten van de graphic novel als overgangs-
           Teacher Librarian, 35(3), 22.                                   literatuur. Geraadpleegd op 3 juni 2019 via lkca.nl.
           Broekhof, K., Vaessen, J., Maarse, J. Aarssen, J.,              Driessen, M. (2013). Het nieuwe lezen: Van oppervlakkig
           Van Velzen, T. (2019). Cijfers en meningen over lezen in        klikken en scrollen naar aandachtig digitaal lezen.
           Nederland. Kinderen, jongeren, leraren en ouders. Studie in     Levende Talen Magazine, 100(8), 4-8.
           opdracht van de Onderwijsraad. Utrecht: Sardes.
                                                                           DUO Onderwijsonderzoek (2017). De leesmotivatie
           Broekkamp, H., Janssen, T., Van den Bergh, H. (2009).           van Nederlandse kinderen en jongeren. Amsterdam:
           Is there a relationship between literature reading and          Stichting Lezen.
           creative writing? The journal of creative behavior, 43(4),
           281-297.                                                        The Stavanger Declaration on the Future of Reading
                                                                           (2019). Geraadpleegd op 4 juni 2019 via ereadcost.eu.
           Broens, A., Van Steensel, R. (2019). Werkt de
           voorleesexpress? Effecten op woordenschat, verhaalbegrip        Openbare bibliotheken en Stichting Lezen (2019).
           en de geletterde thuisomgeving. Utrecht: Academische            Factsheets over exploitatiemodellen leesbevorderings-
           Uitgeverij Eburon.                                              programma’s. Geraadpleegd op 4 juni 2019 via
                                                                           kunstvanlezen.nl.
           Buisman, M., Houtkoop, W. (2014). Laaggeletterdheid
           in kaart. ’s-Hertogenbosch: Expertisecentrum                    Feskens, R.C.W., Kuhlemeier, H., Limpens, G. (2016).
           Beroepsonderwijs.                                               Resultaten PISA-2015. Praktische kennis en vaardigheden
                                                                           van 15-jarigen. Arnhem: Cito.
           Chall, J. S. (1983). Literacy: Trends and explanations.
           Educational Researcher, 12(9), 3-8.                             Gubbels, J., Netten, A., Verhoeven, L. (2017).
                                                                           Vijftien jaar leesprestaties in Nederland: PIRLS-2016.
48         Christoffels, I., Groot, A., Clement, C., Fond Lam, J.          Nijmegen: Expertisecentrum Nederlands.
           (2017). Preventie door interventie: Literatuurstudie naar
           lees- en schrijfachterstanden bij kinderen en jongeren.         Hakemulder, F. (2008). Literary potential:
           ’s-Hertogenbosch: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.            The unexplored powers of reading. Information Design
                                                                           Journal, 16(2), 126-132.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>           Hardeman, L. (2015). Onbekend maakt onbemind.                  Jarema, M., Holst, J. (2019, 16 april). Listening to
           De graphic novel in het Nederlandse literatuuronderwijs.       stories: not just for elementary kids. Teachers find value
Bijlagen
           In H. Rijckaer, D. Schram (red.), Hoe maakbaar is              in reading aloud to middle schoolers.
           de lezer (229-248). Delft: Euron.                              Geraadpleegd schoolnewsnetwork.org.
                                                                          Kidd, D.C., Castano, E. (2013). Reading literary fiction
           Harteveld, I., De Klaver, P., Stroeker, N (2015).              improves theory of mind. Science, 342(6156), 377-380.
           Ondernemerschap in een veranderend subsidiebeleid.
           Rapport onderzoek bezuinigingen & cultureel ondernemer-        Kidd, D.C., Castano, E. (2017). Panero et al.(2016):
           schap bibliotheeksector. Zoetermeer: Panteia.Hartkamp, J.      Failure to replicate methods caused the failure to replicate
           (2017). De bibliotheek op school. Enquête boeken mee           results. Journal of Personality and Social Psychology 112(3),
           naar huis. DESAN.                                              e1-e4.
           Hidi, S. (2001). Interest, reading, and learning:              Kieft, M., Van Eck, P., Van der Grinten, M. (2012).
           Theoretical and practical considerations. Educational          Mediatheken in het vo; een werkveld in beweging.
           psychology review, 13(3), 191-209.                             Utrecht: Oberon.
           Houtveen, A.A.M., Brokamp, S.K. (2017). Doelgericht            Van Koeven, E. (2018). Lezen in het MBO.
           werken aan opbrengsten. Systematisch werken aan                Van Twaalf tot achttien, 28(3), 26-35.
           verbetering van het onderwijs bij aanvankelijk en voortgezet
           lezen. Utrecht: Hogeschool Utrecht, Kenniscentrum              Koopman, E.M.E. (2016). Effects of “literariness” on
           Leren en Innoveren.                                            emotions and on empathy and reflection after reading.
                                                                          Psychology of Aesthetics, Creativity, and the Arts, 10(1),
           Houtveen, A.A.M., Brokamp, S.K., Smits, A.E.H.                 82. Krashen, S.D. (2011). Free voluntary reading.
           (2012). Lezen, lezen, lezen! achtergrond en evaluatie van      Santa Barbara: ABC-CLIO.
           het LeesInterventie-project voor scholen met een
           totaalaanpak (LIST). Utrecht: Hogeschool Utrecht,              Kunst van lezen (2019). Feitenrelaas Kunst van Lezen.
           Kenniscentrum Educatie.                                        Geraadpleegd op 5 juni 2019 via kunstvanlezen.nl
           Hovinga, E. (2019). De impact van het boek. Een analyse        Lave, J., Wenger, E. (1991). Situated learning:
           van de impact van lezen op de mens en de maatschappij.         Legitimate peripheral participation. Cambridge:
           Amsterdam: Blueyard Coöperatief U.A.                           Cambridge University Press.
           Hughes, H.E. (2013). School libraries, teacher-librarians      Lindsay, K. (2005). Teacher/teacher-librarian collaboration:
           and their contribution to student literacy development in      A review of the literature. School Libraries in Canada,
           Gold Coast schools. Brisbane: School Library Association       25(2), 8-21.
           of Queensland.
                                                                          Mangen, A., Van der Weel, A. (2016). The evolution of
           Huisman, C. (2019). Ingrijpende bezuinigingen bij              reading in the age of digitasion: an integrative framework for
           gemeenten doordat zorgtaken meer kosten dan begroot.           reading research. Literacy, 50(3), 116-124.
           De Volkskrant, 3 mei 2019.
                                                                          Marchessault, J.K., Larwin, K.H. (2013). Structured
           Huysmans, F. (2013). Van Woordjes naar Wereldliteratuur:       Read-Aloud in Middle School: The Potential Impact on
           De Leeswereld van Kinderen van 7-15 jaar. Amsterdam:           Reading Achievement. Contemporary Issues in
           Stichting Lezen.                                               Education Research, 6(2), 241-246.
           Inspectie van het Onderwijs (2018). De Staat van het           McRae, M., Rutherford, L. (2019). Using modernist
           Onderwijs 2018. Hoofdlijnen. Utrecht: Inspectie van het        techniques to promote deep reading in YA fiction.
           Onderwijs.                                                     New Writing, 16(2), 128-138.
           Inspectie van het Onderwijs (2019). De Staat van het           Ministerie van Financiën (2019). Voorjaarsnota 2019.
           Onderwijs 2019. Hoofdlijnen. Utrecht: Inspectie van het        Geraadpleegd op 5 juni 2019 viarijksoverheid.nl.
           Onderwijs.
                                                                          Mol, S.E. (2010). To Read Or Not To Read.
           Ivey, G. (2003). The intermediate grades: “The teacher         Proefschrift. Leiden: Leiden University.
           makes it more explainable” and other reasons to read aloud
49         in the intermediate grades. The Reading Teacher, 56(8),        Mol, S.E., Bus, A.G. (2011). Lezen loont een leven lang:
           812-814.                                                       de rol van vrijetijdslezen in de taal- en leesontwikkeling van
                                                                          kinderen en jongeren. Levende Talen, 12(3), 3-15.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>           Morrell, E., Duncan-Andrade, J.M. (2002). Promoting             Scheltinga, F., Droop, M., Dood, C., Swart, N., Polak, W.,
           Academic Literacy with Urban Youth through Engaging             Strating, H., Van den Bosch, L., Segers, E. (2018).
Bijlagen
           Hip-hop Culture. English journal, 91(6), 88-92.                 Welke jongere is (g)een lezer? De weerstand voorbij…
                                                                           Rapportage van een onderzoek uit naar het stimuleren van
           Ng, C., Graham, S. (2017). Engaging readers in the              lezen in het (v)mbo. ITTA, Expertisecentrum Nederlands
           twenty-first century: what we know and need to know more.       en Radboud Universiteit.
           In Ng, C., Bartlett, B., Improving reading and reading
           engagement in the 21st century (17-46).                         Schiefele, U., Schaffner, E., Möller, J., Wigfield, A. (2012).
           Singapore: Springer.                                            Dimensions of reading motivation and their relation
                                                                           to reading behavior and competence. Reading Research
                                                                           Quarterly, 47(4), 427-463.
           Nielen, T.M.J. (2016). Aliteracy: causes and solutions.
           Proefschrift. Leiden: Education and Child Studies, Faculty
           of Social and Behavourial Sciences, Leiden University.          Seaboyer, J., Barnett, T. (2019). New perspectives on
                                                                           reading and writing across the disciplines. Higher Education
           Nielen, T.M.J., Bus, A.G. (2015). Leesmotivatie stimuleren.     Research & Development, 38(1), 1-10.
           Bibliotheek op School onder de loep. Jeugd in School
           en Wereld, 99(8), 6-9.                                          Singer, L.M., Alexander, P.A. (2017). Reading on paper
                                                                           and digitally: What the past decades of empirical research
           Oberon (2009). Leesbevordering in het basisonderwijs.           reveal. Review of Educational Research, 87(6), 1007-1041.
           Een onderzoek naar actualiteit en toekomstperspectief.
           Amsterdam: Stichting Lezen.                                     Van Steensel, R., Van der Sande, L., Bramer, W.,
                                                                           Arends, L. (2016), Effecten van leesmotivatie-
           Onderwijsraad (2016). De volle breedte van                      interventies: uitkomsten van een meta-analyse.
           onderwijskwaliteit. Den Haag: Onderwijsraad.                    Rotterdam: Erasmus Universiteit.
           Onderwijsraad (2017). Doordacht digitaal. Den Haag.             Stichting Lezen (2017). Wat doet het boek?
                                                                           Een onderzoek naar de opbrengsten van lezen.
           Onderwijsraad (2018a). Inzicht in en verantwoording             Amsterdam: Stichting Lezen.
           van onderwijsgelden. Den Haag: Onderwijsraad.
                                                                           Stichting Lezen, ITTA (2014). Leesbevordering
           Onderwijsraad (2018b). Toets wijzer.                            en leesvaardigheid in het vmbo: noodzaak en kansen.
           Den Haag: Onderwijsraad.                                        Amsterdam: Stichting Lezen.
           Paige, D.D., Rasinski, T.V., Magpuri-Lavell, T. (2012).         Stichting Lezen & Schrijven (2019). Jaarlijkse kosten
           Is fluent, expressive reading important for high school         laaggetterdheid. Geraadpleegd op 5 juni 2019 via
           readers? Journal of Adolescent & Adult Literacy, 56(1),         lezenenschrijven.nl
           67-76.
                                                                           Tonne, I., Pihl, J. (2017). Literacy education, reading
                                                                           engagement and library use in multilingual classes.
           Panero, M.E., Weisberg, D.S., Black, J., Goldstein, T.R.,       In J. Pihl, K. Skinstad van der Kooij, T.C. Carlsten (eds.),
           Barnes, J.L., Brownell, H., Winner, E. (2016). Does reading     Teacher and Librarian Partnerships in Literacy Education
           a single passage of literary fiction really improve theory of   in the 21st Century (63-74). Rotterdam: SensePublishers.
           mind? An attempt at replication. Journal of Personality and
           Social Psychology, 111(5), e46.                                 Van Tuijl, C., Gijsel, M. (2015). Stabiliteit van leesplezier
                                                                           en leesvermijding. Orthopedagogiek: Onderzoek en Praktijk,
           Pressley, M., Gaskins, I.W., Solic, K., Collins, S. (2006). A   54(2), 60-73.
           portrait of benchmark school: How a school produces high
           achievement in students who previously failed.                  Van Silfhout, G. (2014). Fun to read or easy to understand?
           Journal of educational psychology, 98(2), 282.                  Establishing effective text features for educational texts
                                                                           on the basis of processing and comprehension research.
           Procesbureau Bibliotheekvernieuwing (VOB 2005).                 Proefschrift. Utrecht: Utrecht University.
           Raad voor Cultuur (2018). De daad bij het woord.                Vezzali, L., Stathi, S., Giovannini, D., Capozza, D.,
           Den Haag: Raad voor Cultuur.                                    Trifiletti, E. (2015). The greatest magic of Harry Potter:
                                                                           Reducing prejudice. Journal of Applied Social
50         Raad voor Cultuur (2019). Cultuur dichtbij,                     Psychology, 45(2), 105-121.
           dicht bij cultuur. Den Haag: Raad voor Cultuur.
                                                                           Wennekers, A., Huysmans, F., De Haan, J. (2018).
           Ryan, R.M., Deci, E.L. (2000). Intrinsic and extrinsic          Lees: tijd. Lezen in Nederland. Den Haag: Sociaal en
           motivations: Classic definitions and new directions.            Cultureel Planbureau.
           Contemporary educational psychology, 25(1), 54-67.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                         Lijst met afkortingen
           Willms, J.D., Murray, T.S. (2007). Gaining and losing         CvTE
           literacy skills over the lifecourse. Geraadpleegd op          College voor Toetsing
Bijlagen
           5 juni 2019 via 150.statcan.gc.ca                             en Examens
           Witte, T., Rijlaarsdam, G., Schram, D. (2008).                dBoS
           Literatuuronderwijs en de ontwikkeling van leesmotivatie in   de Bibliotheek op School
           de Tweede Fase. Levende Talen Tijdschrift, 9(2), 19-30.
                                                                         ict
           Wolf, M., Barzillai, M. (2009). The importance of deep        informatie- en
           reading. Educational Leadership, 66(6), 32-37.                communicatietechnologie
           Yamazumi, K. (2017). Engaging Children in Reading             mbo
           Activity through Collaboration in a Japanese Elementary       middelbaar
           School: An Activity-Theoretical Case Study. In Ng, C.,        beroepsonderwijs
           Bartlett, B., Improving reading and reading engagement
           in the 21st century (205-229). Singapore: Springer.           OCW
                                                                         Onderwijs, Cultuur
                                                                         en Wetenschap
                                                                         OESO
                                                                         Organisatie voor
                                                                         Economische
                                                                         Samenwerking en
                                                                         Ontwikkeling
                                                                         PISA
                                                                         Programme for
                                                                         International Student
                                                                         Assessment
                                                                         SZW
                                                                         Sociale Zaken en
                                                                         Werkgelegenheid
                                                                         vmbo
                                                                         voorbereidend middelbaar
                                                                         beroepsonderwijs
                                                                         vo
                                                                         voortgezet onderwijs
                                                                         VOB
                                                                         Vereniging Openbare
                                                                         Bibliotheken
                                                                         VWS
                                                                         Volksgezondheid,
                                                                         Welzijn en Sport
                                                                         Wsob
                                                                         Wet stelsel openbare
                                                                         bibliotheekvoorzieningen
51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>           ‘Lees! Een oproep tot een leesoffensief’   Samenstelling commissie
           is een uitgave van de Raad voor Cultuur
           en de Onderwijsraad                        Raad voor Cultuur
Bijlagen
                                                      Liesbet van Zoonen
                                                      Eliane Segers
                                                      Frank Huysmans
                                                      Onderwijsraad
                                                      René Kneyber,
                                                      voorzitter
                                                      Herman van de Werfhorst
                                                      Raadsadviseurs
                                                      Karin Westerbeek
                                                      Thomas van den Bergh
                                                      Hein Broekkamp
                                                      Jaap Visser
                                                      Maaike Radix
                                                      Stijn Verbeek
                                                      Leden
                                                      Raad voor Cultuur
                                                      Marijke van Hees,
                                                      voorzitter
                                                      Brigitte Bloksma
           Raad voor Cultuur
           Prins Willem                               Lennart Booij
           Alexanderhof 20                            Özkan Gölpinar
           2595 BE Den Haag
           070 – 3106686
                                                      Erwin van Lambaart
           info@cultuur.nl                            Cees Langeveld
           cultuur.nl                                 Thomas Steffens
           Onderwijsraad                              Liesbet van Zoonen
           Prins Willem                               Jakob van der Waarden,
           Alexanderhof 20
           2595 BE Den Haag
                                                      directeur
           070 – 3100003                              Onderwijsraad
           secretariaat@                              Edith Hooge,
           onderwijsraad.nl
           onderwijsraad.nl                           voorzitter
                                                      Illiass El Hadioui
                                                      Jasmijn Hamakers-Kester
           Het is toegestaan (delen                   Pieter Huisman
           van) de inhoud van deze                    René Kneyber
           publicatie te citeren of
           te verspreiden, mits daarbij               Cor van Montfort
           de bron wordt vermeld.                     Susan te Pas
                                                      Rob Schuur
           © Raad voor Cultuur,
52
           Onderwijsraad, juni 2019                   Monique Volman
                                                      Herman van de Werfhorst
           Ontwerp: High Rise
                                                      Cees van ’t Veen,
           Illustraties: Odilo Girod                  interim-directeur
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>De Onderwijsraad is het
wettelijk adviesorgaan van de
regering en het parlement
op het terrein van het onderwijs.
De Raad voor Cultuur is het
wettelijke adviesorgaan van de
regering en het parlement op
het terrein van kunst, cultuur
en media.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>