<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Commissie evaluatie restitutiebeleid Raad voor Cultuur
cultuurgoederen Tweede Wereldoorlog
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                    motto
rechtvaardigheid
rechtvaardigheid zul je nastreven
(Deuteronomium 16:20)
                                    2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>1.   Woord vooraf                                         5
                                                              Inhoud
2.   Managementsamenvatting                               8
3.   Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid
     en opzet van het advies                             10
4.   Herkomstonderzoek en identificatie van erfgenamen   21
5.   De beleidskaders van de Restitutiecommissie         24
6.   Uitvoering van het restitutiebeleid:
     informatievoorziening en bejegening                 36
7.   Informatievoorziening over het restitutiebeleid     38
8.   Conclusies en aanbevelingen                         41
9.   Coda                                                44
     Eindnoten                                           45
     Bronnen en literatuur                               50
                                                               3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Bijlagen                                                53
                                                             Inhoud
Overzicht gesprekspartners                              54
Samenstelling commissie                                 55
Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands
Restitutiebeleid                                        56
Adviesaanvraag                                          63
Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie   65
Terezín Declaration                                     70
Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock   73
Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek    84
Colofon                                                 90
                                                              4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>1.        Woord vooraf
Mijn overgrootmoeder bezat een heel pand op de Nieuwe Herengracht,
mijn grootvader een heel pand op de Herengracht. Beide huizen waren vol met
                                                                                 Woord vooraf
schilderijen en kunst. Beide huizen zijn volledig leeggeplunderd. […] Verreweg
het grootste deel van mijn familie is vermoord, inclusief mijn twee zusjes,
mijn grootvader, ooms, tantes, neven en nichten.
– Avraham Roet (1928)
In oktober 1945 werden op initiatief van generaal Eisenhower zesentwintig
schilderijen per vliegtuig teruggebracht naar Nederland. Er zaten kostbare
werken bij van Rembrandt, Rubens en Steen, die tijdens de Tweede
Wereldoorlog door de bezetter uit ons land waren meegenomen.
De Amerikanen troffen ze na de bevrijding aan in de kunstdepots van
Göring en Hitler. Het was Hitlers droom om zijn buit ooit te zien hangen
in zijn Führermuseum in Linz, dat in 1951 open had moeten gaan.
Het Amerikaanse transport van oktober 1945 was van grote betekenis:
het werd het startsein voor de recuperatie van talloze kunstwerken uit
Duitsland, die tijdens de bezetting door de nazi’s waren geroofd van veelal
Joodse eigenaren.
De werken stonden, en staan, voor iets veel groters dan hun materiële waarde.
Roofkunst is een belangrijk symbool geworden voor wat Joodse burgers tijdens
de oorlog is afgenomen: niet alleen hun bezit, maar ook hun rechten als
burger, hun waardigheid als mens en, in verreweg de meeste gevallen,
hun leven. Nu, meer dan vijfenzeventig jaar na het einde van de Tweede
Wereldoorlog, betekent deze kunst een van de laatste tastbare kansen op
rechtsherstel voor de oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen.
In de decennia direct na het eerste, onvolmaakte naoorlogse rechtsherstel
bestond er van overheidswege nauwelijks aandacht voor de herkomst van
de duizenden goederen die zich ongerestitueerd in musea en staatscollecties
bevonden. De belofte van dat eerste, hoopvolle transport in 1945 werd
niet ingelost.
Pas in de jaren negentig van de vorige eeuw daagde internationaal het besef
dat de afhandeling van deze gerecupereerde kunst op z’n best onbevredigend
was verlopen. Vierenveertig landen, waaronder Nederland, onderschreven
daarom in 1998 de ‘Washington Conference Principles on Nazi-Confiscated
                                                                                   5
Art’ (de ‘Washington Principles’). Deze hadden tot doel het onderzoek naar
en de restitutie van naziroofkunst te bevorderen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                       Woord vooraf
    Claimtentoonstelling van schilderijen, tekeningen en tapijten in het Rijksmuseum
    te Amsterdam, 20 april-9 juni 1950.
De Restitutiecommissie, die in Nederland enkele jaren daarna is ingesteld om
claims van oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen te beoordelen, staat
voor een even gewichtige als ingewikkelde taak. Misschien wel het
belangrijkste aspect van die taak is immers, paradoxaal genoeg, het herstellen
van een onrecht zo adembenemend groot dat het onmogelijk hersteld
kan worden.
Hoe aanzienlijk de symbolische en emotionele waarde van de geroofde                      6
cultuurgoederen ook is, die staat nauwelijks in verhouding tot de omvang
van de historische misdaad. En desondanks zijn de cultuurgoederen voor
veel nabestaanden het enige wat resteert. Dat maakt het restitutiebeleid een
beladen onderwerp. Tegelijkertijd compliceert het de zaak dat het gaat om
cultuurgoederen, die in de loop der jaren niet alleen in emotionele en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>historische betekenis blijken toe te nemen, maar vaak ook in waarde. Daarmee
groeien de belangen voor zowel de rechthebbenden als de huidige bezitters,
meestal musea, die de werken soms hebben gekocht toen er minder aandacht
was voor herkomstonderzoek en ze decennialang hebben verzorgd.
Met het groeien van de belangen neemt onvermijdelijk ook de juridisering van
het restitutieproces toe. Dat stelt de uitvoerders van het restitutiebeleid voor
                                                                                     Woord vooraf
een tweede, knellende paradox. Want waar het belangrijkste doel rechtsherstel
is, is een goede, zorgvuldige toepassing van het recht op zijn plaats. Dat vereist
zorgvuldige vaststelling van feiten. Dikwijls is dat al moeilijk als de feiten
kortgeleden hebben plaatsgevonden, maar het is extreem gecompliceerd bij
een toedracht die vaak meer dan tachtig jaar oud is. Bovendien: ‘goed’ recht
leidt, met de beste bedoelingen, tot meer juridische discussie, meer tussen­‐
komst van advocaten en rechtsgeleerden, en daarmee tot meer papier en meer
bureaucratie.
Dat een aantal betrokkenen die juridisering en bureaucratisering de afgelopen
jaren naar eigen zeggen met regelmaat hebben ervaren als ontoegankelijk,
ondoorzichtig en traag, is een van de bevindingen die ten grondslag liggen aan
het advies dat voor u ligt. Uit de vele gesprekken die de evaluatiecommissie
met betrokkenen heeft gevoerd, komt naar voren dat de nadruk van het
restitutiebeleid meer zou moeten liggen op menselijkheid, transparantie en
welwillendheid. Een van de belangrijkste doelen van dit beleid zou immers
nog steeds moeten zijn – indachtig de Washington Principles – om
oorspronkelijke eigenaren of hun nabestaanden terug te geven wat hen of hun
voorouders is afgenomen. Evenzeer als een juridisch kader, ligt in dit beleid
een morele opgave besloten. Wat voor rechthebbenden nog steeds op het
spel staat, is dat de Nederlandse overheid erkent welk onvoorstelbaar onrecht
hen of hun voorouders is aangedaan. Zo’n erkenning van het verleden is
niet alleen van het grootste belang voor de slachtoffers en nabestaanden,
maar voor de hele samenleving.
                                                                                       7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>2.       Managementsamenvatting
Minister Ingrid van Engelshoven heeft de Raad voor Cultuur verzocht om het
Nederlandse beleid omtrent de restitutie van cultuurgoederen uit de Tweede
                                                                                  Managementsamenvatting
Wereldoorlog te evalueren en aanbevelingen te doen tot verbeteringen.
Dit verzoek vloeit voort uit een toezegging die haar voorganger in 2016 aan de
Tweede Kamer heeft gedaan. De raad heeft een commissie ingesteld om dit
advies voor te bereiden. De evaluatiecommissie heeft hiertoe kennisgenomen
van beleidsdocumenten, een enquête uitgezet en (wetenschappelijke)
publicaties over dit onderwerp bestudeerd. Ook heeft zij met relevante binnen-
en buitenlandse organisaties en (direct) betrokkenen gesproken.
De commissie heeft gekeken naar het beleid ten aanzien van de inventarisatie
van roofkunst en opsporing van erfgenamen, naar communicatie rond het
restitutiebeleid, naar het beoordelingskader en de procedure bij verzoeken.
Zij is daarbij steeds uitgegaan van de Washington Principles – het
internationaal aanvaarde, moreel-ethische fundament voor het restitutiebeleid.
De evaluatiecommissie concludeert op basis van haar evaluatie:
– het oorspronkelijke ‘verruimde restitutiebeleid’ zoals de commissie-Ekkart
  dat aan het begin van deze eeuw heeft aanbevolen dient ook nu nog de
  basis te zijn voor het beleid.
– het Nederlandse restitutiebeleid was mede op grond daarvan internationaal
  toonaangevend, maar deze reputatie heeft de afgelopen jaren door een
  beperkt aantal afgewezen restitutieverzoeken schade opgelopen.
– structureel onderzoek naar de herkomst van Naziroofkunst en naar de
  (erfgenamen van) de oorspronkelijke eigenaren daarvan ligt, in strijd met
  de Washington Principles, sinds 2007 stil.
– de belangenafweging, zoals neergelegd in het Instellingsbesluit en de
  uitwerking ervan in het reglement van de Restitutiecommissie, doet op
  onderdelen afbreuk aan het na te streven rechtsherstel.
– het restitutiebeleid is neergelegd in verschillende adviesnota’s en een
  veelheid aan brieven van opeenvolgende verantwoordelijke bewindslieden
  en is daarom niet transparant.
– voor het werk van de Restitutiecommissie bestaat in brede kring
  waardering, maar er is ook serieuze kritiek.
                                                                                     8
– de procedure die leidt tot een advies of een beslissing met betrekking tot al
  dan niet restitueren, is veelal te formalistisch.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>– gegeven de vaak grote emotionele betrokkenheid van verzoekers bij de
  behandeling van restitutieverzoeken wordt de bejegening door verzoekers
  soms als onvoldoende invoelend ervaren.
– de informatievoorziening over het Nederlandse restitutiebeleid schiet tekort
  omdat geen van de daarbij betrokken organisaties het tot zijn taak rekent
  om verzoekers bij de te volgen procedure de weg te wijzen.
                                                                                  Managementsamenvatting
Op grond hiervan doet de evaluatiecommissie de volgende aanbevelingen:
– Hervat het structureel onderzoek naar de herkomst van de NK-collectie,
  naar de oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen. Actualiseer de
  databases en spoor de rechthebbenden zo veel mogelijk op. Zorg ervoor dat
  de toegankelijkheid van archieven ten behoeve van het herkomstonderzoek
  zo min mogelijk wordt belemmerd.
– Neem in het instellingsbesluit van de Restitutiecommissie een eenduidig
  beoordelingskader op dat, conform de Washington Principles, zo veel
  mogelijk gericht is op restitutie of het realiseren van alternatieve
  oplossingen.
– Verbeter de bejegening van verzoekers en de communicatie over de
  restitutieprocedures en wijzig de te volgen procedure zodanig dat deze
  minder formalistisch is en waar nodig ook ruimte schept voor een meer
  bemiddelende rol van de Restitutiecommissie.
– Richt een helpdesk in die onder de ministeriële verantwoordelijkheid valt
  en die de passieve en actieve informatievoorziening over het restitutiebeleid
  in binnen- en buitenland voor haar rekening neemt.
De evaluatiecommissie is van oordeel dat er op dit moment geen eindtermijn
aan het Nederlandse restitutiebeleid moet worden gesteld.
                                                                                     9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>3.       Geschiedenis van het
         Nederlandse restitutiebeleid
         en opzet van het advies
                                                                                  Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
     Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid
Tijdens de bezetting hebben de nazi’s op grote schaal kunstwerken van
vervolgde bevolkingsgroepen naar Duitsland verscheept. [1] De voorwerpen
werden in beslag genomen, geroofd, onder dwang verkocht of waren door de
eigenaren verkocht om met de opbrengsten te kunnen vluchten. Ook waren er
voorwerpen bij die op reguliere wijze door de Duitsers tijdens de bezetting in
Nederland waren gekocht. [2] Na de oorlog hebben de geallieerden een grote
hoeveelheid cultuurgoederen uit Duitsland naar Nederland teruggebracht.
Deze collectie, waaronder schilderijen, beeldhouwwerken, prenten, keramiek,
meubels, tapijten en andere waardevolle voorwerpen, heeft de Nederlandse
staat in beheer genomen met de opdracht, daar waar dat van toepassing is,
ze terug te geven aan de rechtmatige (vooroorlogse) eigenaar. Deze taak was
belegd bij de Stichting Nederlands Kunstbezit (SNK), die eind jaren veertig
en begin jaren vijftig een aantal voorwerpen aan de oorspronkelijke eigenaren
of hun erfgenamen heeft gerestitueerd.
Hiervoor werd gebruik gemaakt van aangifteformulieren: iedereen die
kunstvoorwerpen was kwijtgeraakt of informatie had over kunstvoorwerpen
die in handen waren gekomen van de vijand, was indertijd verplicht om
daarvan aangifte te doen bij de SNK. Ook vulde de SNK op basis van andere
bronnen, zoals de administratie van de LIRO-bank, zelf zogenaamde interne
aangifteformulieren in, die een aanvulling vormen op hetgeen door
rechthebbenden werd ingediend. Daarnaast heeft de SNK drie
tentoonstellingen georganiseerd waar gerecupereerde kunstvoorwerpen
konden worden bezichtigd door mogelijke eigenaren. [3] In de eerste jaren
na de oorlog zijn circa 450 schilderijen gerestitueerd, enige tientallen andere
kunstwerken en enkele duizenden serieproducten. [4] In de jaren vijftig zijn
circa 4000 voorwerpen geveild, waarvan ongeveer 1700 schilderijen, en
daarnaast keramiek, edelsmeedkunst, tekeningen, boeken en dergelijke. [5]
De werken die sindsdien zijn overgebleven, werden onder de naam
NK-collectie ondergebracht bij de rijkscollectie. [6] Veel NK-stukken bevinden
zich momenteel in het depot van de Rijksdienst voor het Cultureel
Erfgoed (RCE), maar er zijn ook stukken geplaatst in musea, op ambassades
of in andere rijksgebouwen. Met name de eerste decennia na de oorlog is er
slordig met deze collectie omgegaan en vele toenmalige nalatigheden kunnen
niet meer worden hersteld. Een en ander heeft ervoor gezorgd dat volgens                       10
de huidige inventarisatie ongeveer honderd voorwerpen worden vermist en dat
er van meer dan vierhonderd werken nog standplaatsonderzoek verricht
moet worden. [7]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies 11</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Eind jaren negentig van de vorige eeuw kwamen naziroofkunst en naoorlogs
rechtsherstel in binnen- en buitenland opnieuw onder de aandacht.
Tijdens een internationale conferentie ondertekenden 44 landen, waaronder
Nederland, de Washington Conference Principles on Nazi-Confiscated Art.
Deze elf principes bieden een leidraad voor staten om geroofde kunst te
onderzoeken en te restitueren. De Washington Principles zijn in 2009
nader aangescherpt in de Terezín Declaration (zie bijlage).
                                                                                 Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
In Nederland werd in 1998 de commissie Herkomst Gezocht opgericht.
Deze commissie, onder voorzitterschap van prof. dr. Rudi Ekkart, kreeg ten
eerste de opdracht om onderzoek naar de herkomst van de NK-collectie te
begeleiden, en ten tweede om aanbevelingen te doen over toekomstig
restitutiebeleid. Op grond van de eerste bevindingen van deze commissie
concludeerde de regering dat het rechtsherstel naar de geldende maatstaven
niet goed had plaatsgevonden: zij typeerde sommige restitutieprocedures
als ‘formalistisch, bureaucratisch en kil en op een enkel punt zelfs in strijd
met de toen geldende regelgeving.’ [8]
                                                                                              12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Washington Conference Principles on Nazi-Confiscated Art (1998)
In developing a consensus on non-binding principles to assist in resolving
issues relating to Nazi-confiscated art, the Conference recognizes that among
participating nations there are differing legal systems and that countries act
within the context of their own laws.
                                                                                    Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
1.   Art that had been confiscated by the Nazis and not subsequently restituted
     should be identified.
2.   Relevant records and archives should be open and accessible to
     researchers, in accordance with the guidelines of the International Council
     on Archives.
3.   Resources and personnel should be made available to facilitate the
     identification of all art that had been confiscated by the Nazis and not
     subsequently restituted.
4.   In establishing that a work of art had been confiscated by the Nazis and not
     subsequently restituted, consideration should be given to unavoidable gaps
     or ambiguities in the provenance in light of the passage of time and the
     circumstances of the Holocaust era.
5.   Every effort should be made to publicize art that is found to have been
     confiscated by the Nazis and not subsequently restituted in order to locate
     its pre-War owners or their heirs.
6.   Efforts should be made to establish a central registry of such information.
7.   Pre-War owners and their heirs should be encouraged to come forward and
     make known their claims to art that was confiscated by the Nazis and not
     subsequently restituted.
8.   If the pre-War owners of art that is found to have been confiscated by the
     Nazis and not subsequently restituted, or their heirs, can be identified,
     steps should be taken expeditiously to achieve a just and fair solution,
     recognizing this may vary according to the facts and circumstances
     surrounding a specific case.
9.   If the pre-War owners of art that is found to have been confiscated by the
     Nazis, or their heirs, can not be identified, steps should be taken
     expeditiously to achieve a just and fair solution.
10. Commissions    or other bodies established to identify art that was
     confiscated by the Nazis and to assist in addressing ownership issues
     should have a balanced membership.                                                          13
11. Nations   are encouraged to develop national processes to implement these
     principles, particularly as they relate to alternative dispute resolution
     mechanisms for resolving ownership issues.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Na de eerste reeks aanbevelingen van de commissie-Ekkart in 2001 besloot de
toenmalige bewindspersoon, Rick van der Ploeg, om de Restitutiecommissie
(RC) op te richten, die adviseert over de restitutieverzoeken van mogelijke
eigenaren en hun erfgenamen.
De RC adviseert, ten eerste, de bewindspersoon over teruggave van stukken
die op dit moment in het bezit zijn van het Rijk. Dit kunnen geclaimde
                                                                                   Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
stukken zijn uit zowel de NK-collectie, als cultuurgoederen uit het overig bezit
van het Rijk. Bij de oprichting van de RC werd het beoordelingskader voor
deze adviezen bepaald aan de hand van de aanbevelingen van Ekkart en de
beleidsbrieven van de minister. Tezamen vormden deze documenten het
zogenaamde ‘rijksbeleid’ of het ‘verruimde restitutiebeleid.’
Ten tweede neemt de RC beslissingen over voorwerpen buiten de
rijkscollectie. [9] Wanneer een voorwerp zich niet in de rijkscollectie bevindt,
kunnen de verzoeker en de huidige bezitter (vaak een gemeente, provincie of
stichting die het voorwerp in beheer van een museum heeft gegeven) samen
een verzoek indienen voor een bindend advies over teruggave. Beide partijen
stemmen er vooraf mee in dat ze dit advies van de RC zullen accepteren.
Voor zulke bindende adviezen hanteert de RC de maatstaven van ‘redelijkheid
en billijkheid’, zoals artikel 2 lid 5 van het Instellingsbesluit voorschrijft.
In 2007 heeft de RC een reglement opgesteld waarin de overwegingen zijn
geformuleerd waar zij bij een beslissing op basis van ‘redelijkheid en
billijkheid’ rekening mee kan houden.
Het project van Bureau Herkomst Gezocht, dat voortkwam uit het onderzoek
van de commissie Herkomst Gezocht en waarin de NK-collectie werd
onderzocht, is in 2004 afgerond en in 2007 gestopt. De database met de
resultaten is op internet gepubliceerd. Er is daarnaast ook ander
herkomstonderzoek gedaan naar onvrijwillig bezitsverlies door toedoen van
de nazi’s. Tussen 2009 en 2018 hebben de musea die aangesloten zijn bij de
Museumvereniging met steun van het ministerie van OCW hun collecties
onderzocht op (kunst)voorwerpen waarvan de herkomstgeschiedenis wijst op
roof, confiscatie, gedwongen verkoop of andere verdachte omstandigheden
tussen 1933 en het einde van de Tweede Wereldoorlog. Na afronding van dit
onderzoek bleken de musea 173 voorwerpen met een dergelijke dubieuze
herkomst te bezitten of te beheren. [10] Bij het Rijksmuseum is de te
onderzoeken collectie van aanwinsten van na 1933 dusdanig groot, dat het
onderzoek daar nog voortgaat.
                                                                                                14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies 15</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>In de loop van de bijna twintig jaar dat de Restitutiecommissie verzoeken van
mogelijke oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen in behandeling heeft,
zijn er twee belangrijke zaken veranderd in de procedure en de organisatie.
1.   In 2012 heeft een commissie van de Raad voor Cultuur onder
     voorzitterschap van Rudi Ekkart een advies gegeven over de beleidskaders
     op grond waarvan stukken uit de NK-collectie en uit het overige deel van
                                                                                   Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
     de rijkscollectie worden gerestitueerd. Na dit advies heeft de toenmalige
     bewindspersoon, Halbe Zijlstra, besloten dat:
     – vanaf 17 juli 2012 de verzoeken tot restitutie van voorwerpen uit de
        rijkscollectie (niet zijnde NK) volgens de maatstaven van redelijkheid
        en billijkheid worden beoordeeld;
     – vanaf 30 juni 2015 ook de verzoeken tot restitutie van voorwerpen uit
        de NK-collectie volgens de maatstaven van redelijkheid en billijkheid
        worden beoordeeld. De bewindspersoon tekent hierbij wel aan dat
        ‘zwaar gewicht zal toekomen aan het feit dat een bepaald voorwerp
        afkomstig is uit de NK-collectie.’ [11] Kortom, met ingang van
        30 juni 2015 gelden de maatstaven van redelijkheid en billijkheid als
        beoordelingskader voor alle restitutieverzoeken.
2.   In 2018 is het Expertisecentrum Restitutie (ECR) bij het NIOD opgericht,
     dat onderzoeks- en publiekstaken ten behoeve van het restitutiebeleid
     uitvoert. Deze taken waren voorheen belegd bij Bureau Herkomst Gezocht,
     de Restitutiecommissie en de Museumvereniging. Minister Bussemaker
     besloot hiertoe na een rapport van Bureau Berenschot over de
     organisatiestructuur van het Nederlandse restitutiebeleid. [12] Sinds de
     oprichting van het ECR kan de RC bij een restitutieverzoek een opdracht
     tot herkomstonderzoek uitzetten bij dit centrum. Het ECR rapporteert zijn
     bevindingen aan de RC, die ze gebruikt in haar adviezen over de teruggave
     van geclaimde voorwerpen. In haar brief heeft de minister ook
     aangekondigd dat het restitutiebeleid in 2020 geëvalueerd zou worden.
Nationale en internationale gesprekspartners vertelden de evaluatiecommissie
dat het Nederlandse restitutiebeleid jarenlang een uitstekende reputatie
genoot. Zowel het grondige herkomstonderzoek als de mogelijkheid om aan
de RC verzoeken tot teruggave voor te leggen was internationaal gezien
voorbeeldstellend. [13] Deze personen benadrukten echter ook dat de reputatie
de afgelopen jaren schade heeft opgelopen. De beleidswijzigingen uit 2012
en 2015 droegen daaraan bij, net als enkele zaken waarbij niet tot restitutie is
overgegaan en de motivering daarvoor naar het oordeel van die
gesprekspartners onvoldoende overtuigend was. [14]
                                                                                                16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies 17</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies 18</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies 19</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>    Opzet van het advies
In de komende hoofdstukken analyseert de evaluatiecommissie het
restitutiebeleid per onderdeel en doet zij aanbevelingen om het beleid
te verbeteren. Hoofdstuk 4 is gewijd aan het herkomstonderzoek en de
identificatie van erfgenamen. In hoofdstuk 5 evalueert de commissie
de beleidskaders die ten grondslag liggen aan de adviezen van de RC.
                                                                          Geschiedenis van het Nederlandse restitutiebeleid en opzet van het advies
De evaluatiecommissie besteedt in hoofdstuk 6 aandacht aan de
communicatie en bejegening binnen het restitutiebeleid.
In hoofdstuk 7 wordt dieper ingegaan op de informatievoorziening over
het restitutiebeleid. In hoofdstuk 8 worden de belangrijkste conclusies
op een rij gezet, gevolgd door een coda.
                                                                                       20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>4.       Herkomstonderzoek en
         identificatie van erfgenamen
                                                                                   Herkomstonderzoek en identificatie van erfgenamen
     Inleiding
De minister noemt in haar adviesaanvraag als eerste twee pijlers van het
restitutiebeleid de inventarisatie van roofkunst en de identificatie van
mogelijke erfgenamen van de NK-collectie. Deze twee pijlers sluiten aan bij de
eerste zeven principes van de Washington Principles. Die pleiten voor de
inventarisatie van naziroofkunst, de beschikbaarheid van archieven ten dienste
van het herkomstonderzoek, het openbaar maken van de onderzoeksresultaten
en het aanmoedigen van (de erfgenamen van) oorspronkelijke eigenaren om
een verzoek tot restitutie in te dienen. Ook de Terezín Declaration wijst op het
grote belang van ‘intensified systematic provenance research’.
Uit gesprekken met de Museumvereniging, het Expertisecentrum Restitutie,
Rudi Ekkart en het ministerie van OCW blijkt dat op dit moment niet of
nauwelijks meer uitvoering wordt gegeven aan deze twee pijlers van het
restitutiebeleid. We gaan hier dieper in op de afzonderlijke onderdelen.
     Herkomstonderzoek
Sinds de afronding van het onderzoek van Bureau Herkomst Gezocht in 2004
vindt er geen systematisch onderzoek meer plaats naar de herkomst van
stukken uit de NK-collectie. Dat is in de ogen van de evaluatiecommissie een
onwenselijke situatie. De commissie constateert dat de database van de
NK-collectie op een aantal vlakken geactualiseerd moet worden: [15]
– Van een deel van de collectie is alleen de herkomstgeschiedenis vanaf 1940
  onderzocht. Maar voor een compleet overzicht van de door toedoen van de
  nazi’s onvrijwillig verloren kunstvoorwerpen is het essentieel om de
  herkomstgeschiedenis vanaf 1933 tot 1945 te onderzoeken.
– Met name de voorwerpen met individuele herkenningswaarde
  (voornamelijk schilderijen) verdienen aanvullend onderzoek, waarbij ook
  achterkantenonderzoek moet worden verricht. Voor stukken zonder
  individuele herkenningswaarde (zoals de meeste prenten, tegels, tapijten,
  serviezen en meubilair) leidt herkomstonderzoek meestal niet tot bepaling
  van het eigenaarschap.
– In de huidige database van de NK-collectie zijn (nog) niet de
  onderzoeksrapporten en adviezen van de RC verwerkt. Ook is de database                   21
  nog niet aangepast aan internationale onderzoeken en databases, archieven
  en andere bronnen die nu toegankelijk zijn, noch aan recente studies over
  grote kunstcollecties, zoals die van Adolf Hitler en Hermann Göring.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>– De database met aangifteformulieren dient voltooid en geactualiseerd te
  worden, omdat de digitalisering en ontsluiting van deze formulieren wegens
  tijdgebrek niet is afgerond.
– Tot op heden is er nog geen database van tussen 1945 en 1952
  gerestitueerde werken en van tussen 1949 en 1953 geveilde werken.
                                                                                   Herkomstonderzoek en identificatie van erfgenamen
– Ten slotte is de zogenaamde ‘Afdeling Binnenland’ van de Stichting
  Nederlands Kunstbezit nog niet onderzocht. Het betreft hier een collectie
  van voorwerpen die in Nederland bij (vermoede) collaborateurs in beslag
  genomen zijn. Maar vooralsnog lijkt het erop dat zich in deze collectie
  weinig cultuurgoederen bevinden die van vervolgde groepen
  afkomstig zijn. [16]
Het herkomstonderzoek binnen het project Museale Verwervingen is eind
2018 beëindigd. [17] Musea hebben de verantwoordelijkheid om dit
herkomstonderzoek voort te zetten. Maar uit gesprekken met betrokkenen
blijkt dat niet alle musea dit onderzoek structureel uitvoeren.
De evaluatiecommissie is van oordeel dat ook dit onderzoek waar nodig een
nieuwe impuls verdient. Musea dienen gefaciliteerd te worden om dergelijk
onderzoek uit te voeren, zeker nu het door de coronacrisis voor musea vaak
niet de hoogste prioriteit zal hebben. Daarnaast pleit de commissie voor een
centraal aanspreekpunt om medewerkers van musea te begeleiden.
    Identificatie van erfgenamen
Sinds het opheffen van Bureau Herkomst Gezocht worden vermoedelijke
oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen niet meer actief aangesproken.
De evaluatiecommissie betreurt dit en pleit ervoor dat dit opnieuw een
kerntaak wordt binnen het Nederlandse restitutiebeleid. Deze taak sluit aan
bij het zevende principe van de Washington Principles: ‘Pre-war owners and
their heirs should be encouraged to come forward and make known their
claims to art that was confiscated by the Nazis and not subsequently
restituted.’
Dergelijk onderzoek naar erfgenamen kan nieuwe resultaten opleveren,
omdat er de afgelopen vijftien jaar meer archieven openbaar zijn geworden en
de informatie dankzij digitalisering beter beschikbaar is. Op grond van de
Washington Principles is het vanzelfsprekend dat de Nederlandse overheid
deze taken op zich neemt. Dergelijke inspanningen zullen een impuls geven
aan het aantal verzoeken tot restitutie, en leiden tot teruggave van stukken die
na de Tweede Wereldoorlog in een collectie terechtgekomen zijn, maar in het
bezit horen te zijn van de rechthebbenden.
De evaluatiecommissie adviseert daarnaast de musea die onvrijwillig verloren
voorwerpen beheren, te ondersteunen bij de zoektocht naar de oorspronkelijke               22
eigenaren of hun erfgenamen. Het herkomstonderzoek uit Museale
Verwervingen biedt hiervoor het uitgangspunt. Het is uiterst urgent om deze
personen te identificeren en op te sporen: naarmate de jaren vorderen, sterft
de generatie uit die een directe band met de verloren objecten of de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>oorspronkelijke eigenaren heeft gehad. Het belang hiervan wordt ook in de
door Nederland onderschreven Terezín Declaration benadrukt.
    Toegankelijkheid van archieven
In de Washington Principles en de Terezín Declaration wordt er veel belang
aan gehecht dat archieven toegankelijk zijn om optimaal herkomstonderzoek
                                                                                 Herkomstonderzoek en identificatie van erfgenamen
te kunnen doen. Uit gesprekken met het ECR [18] is gebleken dat de
onderzoekers van ECR sinds enige jaren minder gemakkelijk en snel toegang
krijgen tot archieven. Volgens het ECR heeft de invoering van de Algemene
Verordening Gegevensbescherming (AVG) geleid tot veel onduidelijkheid en
daardoor onzekerheid. Dit heeft tot gevolg dat archieven en andere instituten
zich terughoudender opstellen om gegevens ter beschikking te stellen.
De Archiefwet, waarvan een herziening aanstaande is, zou een
uitzonderingsbepaling kunnen bevatten, waardoor het herkomstonderzoek
in het kader van restitutie niet door de AVG wordt belemmerd.
    Conclusies
De evaluatiecommissie constateert dat het structurele onderzoek naar
stukken uit de NK-collectie en naar de (erfgenamen van) oorspronkelijke
eigenaren sinds 2007 niet meer plaatsvindt. Het onderzoek van Bureau
Herkomst Gezocht was destijds nog niet op alle onderdelen afgerond en
nieuwe inzichten en praktijken rechtvaardigen dat dit onderzoek weer
wordt voortgezet. Ook is het belangrijk dat de vergaarde kennis structureel
wordt bijgehouden en geactualiseerd aan de hand van de nieuwste bronnen.
Dat alles ligt ook in lijn met de Washington Principles en de Terezín
Declaration. Daarom adviseert de evaluatiecommissie dat deze
onderzoekstaak weer structureel wordt uitgevoerd, waarbij prioriteit wordt
gegeven aan de genoemde onderdelen en zo mogelijk aan restitutieverzoeken
van (hoog)bejaarde personen, voor wie immers rechtsherstel van het
allergrootste belang is.
Hiervoor is uitbreiding van menskracht vereist, maar de commissie vindt het
noodzakelijk dat deze investeringen in het kader van rechtsherstel worden
gedaan. Ook musea die oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen willen
opsporen, zouden hiervoor financieel ondersteund moeten worden.
Het ECR heeft op verzoek van de evaluatiecommissie een globale raming
gemaakt van de kosten van hernieuwd onderzoek naar de NK-collectie.
De verwachting is dat die kosten gedurende een periode van vier jaar in totaal
ongeveer 3 miljoen euro zullen bedragen. [19]
De evaluatiecommissie pleit ervoor dat – conform de Washington Principles
en de Terezín Declaration – de toegankelijkheid van archieven ten behoeve van
het herkomstonderzoek zo min mogelijk wordt belemmerd. Zij spoort de
regering aan om wettelijke beperkingen en beleidsmatige obstakels weg                    23
te nemen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>5.       De beleidskaders van
         de Restitutiecommissie
                                                                                     De beleidskaders van de Restitutiecommissie
     Inleiding
In dit hoofdstuk gaan we dieper in op ‘het teruggavemechanisme via
advisering door de Restitutiecommissie inclusief zaakgebonden
herkomstonderzoek’, zoals de minister het in haar adviesaanvraag omschrijft.
We zullen hierbij met name de beleidskaders onder de loep nemen die ten
grondslag liggen aan de adviezen van de Restitutiecommissie.
Daarvoor besteden we eerst aandacht aan de Washington Principles.
Vervolgens analyseren we de beleidskaders die nu de basis vormen voor de
adviezen van de RC. We zullen daarbij zowel het zogenaamde ‘rijksbeleid’ als
de ‘maatstaven van redelijkheid en billijkheid’ bespreken. Ook besteden we
aandacht aan alternatieve vormen van rechtsherstel. We sluiten af met een
voorstel voor een nieuw beoordelingskader.
     Washington Principles en internationale vergelijking
Met name de principes 8, 10 en 11 van de Washington Principles betreffen het
beleid dat betrekking heeft op de behandeling en beoordeling van verzoeken
tot teruggave. Nederland, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en
Oostenrijk zijn de enige landen die, conform principe 11, een restitutie­‐
commissie hebben ingesteld. Conform principe 10 over ‘balanced
membership’ is de Restitutiecommissie samengesteld met juristen, historici
met kennis van de Tweede Wereldoorlog en personen met kunsthistorische
of museale kennis. [20]
De Washington Principles schrijven voor dat het restitutiebeleid moet streven
naar ‘a just and fair solution, recognizing this may vary according to the facts
and circumstances surrounding a specific case’ (principe 8). Met name de
toevoeging ‘recognizing this may vary according to the facts and
circumstances surrounding a specific case’ biedt landen de mogelijkheid om
op allerlei manieren invulling te geven aan ‘a fair and just solution.’
Deze bepaling is kortom voor velerlei interpretaties vatbaar en sluit ook niet
uit dat de belangen van de verzoeker en de huidige bezitter tegen elkaar
worden afgewogen. De commissie is dan ook van oordeel dat het huidige
beoordelingskader van de Restitutiecommissie – anders dan critici beweren –
niet per se in strijd is met de Washington Principles. [21]
In haar adviesaanvraag verzoekt de minister om bij de evaluatie een
vergelijking van het Nederlandse beleid met het restitutiebeleid in het                     24
buitenland te betrekken. De evaluatiecommissie heeft op grond van literatuur
en gesprekken met deskundigen het Nederlandse beleid vergeleken met het
beleid in Duitsland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en Oostenrijk, de enige
vier landen die een actief restitutiebeleid voeren. [22] Zij is echter van oordeel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>dat het beleid in deze landen door wettelijke, historische en culturele
achtergronden zodanig verschilt van het Nederlandse beleid dat het in dit
kader weinig meerwaarde heeft om uitgebreid in te gaan op de verschillen en
overeenkomsten. [23] De evaluatiecommissie heeft de internationaal
geaccepteerde Washington Principles gebruikt als het referentiekader voor
de evaluatie en heeft derhalve het Nederlandse restitutiebeleid vooral langs
die meetlat gelegd.
                                                                                    De beleidskaders van de Restitutiecommissie
    Rijksbeleid
Het ‘rijksbeleid’, ook wel het ‘verruimde restitutiebeleid’ genoemd, vormt
volgens het Instellingsbesluit artikel 2, lid 4 de basis voor adviezen over
objecten uit de rijkscollectie niet zijnde NK (tot 19 juli 2012) en uit de
NK-collectie (tot 30 juni 2015). In de toelichting op het Instellingsbesluit uit
2001 schrijft de toenmalige bewindspersoon dat de kaders waarbinnen de
commissie adviseert worden bepaald door de beleidslijnen ter zake, alsmede
de aanbevelingen van Ekkart en de regeringsreacties die nog zullen volgen. [24]
Inmiddels zijn er vijftien documenten die voor de RC de grondslag vormen
voor het beleidskader. [25] Deze documenten bestaan zowel uit aanbevelingen
van de commissie-Ekkart als uit regeringsreacties van verschillende
bewindspersonen, die dikwijls min of meer instemmend zijn, maar soms ook
nuanceringen of verdergaande aanpassingen bevatten. De aanbevelingen
van de commissie-Ekkart bieden in de ogen van de evaluatiecommissie een
goede basis voor de oordelen over eigenaarschap en onvrijwillig bezitsverlies,
maar zij hebben nooit geleid tot één document waarin het beoordelingskader
van de Restitutiecommissie is neergelegd. De evaluatiecommissie is van
oordeel dat zo’n beoordelingskader de toegankelijkheid en transparantie ten
goede zou komen.
    Maatstaven van redelijkheid en billijkheid
In het Instellingsbesluit uit 2001, artikel 2 lid 5 noemt de staatssecretaris
de maatstaven van redelijkheid en billijkheid als het beoordelingskader voor de
adviezen die geen betrekking hebben op stukken uit de rijkscollectie. Dit zijn
geen adviezen aan de Minister van OCW (die de Staat als juridisch eigenaar
van de rijkscollectie vertegenwoordigt), maar bindende adviezen die de RC
geeft over geschillen tussen de personen die cultuurgoederen verloren hebben
of hun erfgenamen enerzijds en de huidige bezitter (zoals een gemeente,
provincie, stichting of particulier) anderzijds.
Het begrippenpaar ‘redelijkheid en billijkheid’ heeft een lange geschiedenis:
het is al geïntroduceerd in het Besluit Herstel Rechtsverkeer van
17 september 1944. In het Instellingsbesluit wordt het begrippenpaar niet
verder toegelicht, maar het is aannemelijk dat het verwijst naar de ‘just and
fair solution’ uit principe 8 van de Washington Principles. [26] De RC beschrijft
het door haar gehanteerde beoordelingskader van dergelijke adviezen als volgt:             25
‘De commissie adviseert naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid.
Dit houdt allereerst in dat wordt beoordeeld of voldaan is aan de vereisten dat
het in hoge mate aannemelijk is dat de gestelde oorspronkelijke eigenaar
inderdaad de eigenaar was en dat in voldoende mate aannemelijk is dat hij of
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>zij het bezit van het kunstwerk onvrijwillig heeft verloren als gevolg van
omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime. Daarnaast
biedt advisering naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid ruimte om
rekening te houden met de wijze van verwerving door de huidige eigenaar en
andere omstandigheden en om de diverse betrokken belangen tegen elkaar
af te wegen.’ [27]
                                                                                    De beleidskaders van de Restitutiecommissie
De RC noemt in haar reglement de volgende omstandigheden en belangen die
ze bij de afweging kan betrekken:
a.   de internationaal en nationaal aanvaarde beginselen zoals de Washington
     Principles en de beleidslijnen van de regering inzake de restitutie van
     roofkunst voor zover zij van overeenkomstige toepassing zijn;
b.   de omstandigheden waaronder het bezit van het werk verloren is gegaan;
c.   de mate waarin de verzoeker zich heeft ingespannen om het werk
     te achterhalen;
d.   de omstandigheden van de verwerving door de bezitter en het door hem
     verrichte onderzoek vóór de verwerving van het werk;
e.   het belang van het werk voor verzoeker;
f.   het belang van het werk voor bezitter;
g.   het belang van het openbaar kunstbezit. [28]
Dit reglement is door de RC zelf opgesteld, en is in 2008 door de minister
van OCW als uitgangspunt aanvaard. [29]
In dit reglement heeft de RC verder vastgelegd dat zij uitsluitend bindend
advies uitbrengt, hoewel het Instellingsbesluit dat niet bepaalt. Partijen dienen
hier op voorhand mee in te stemmen. Indien een partij het bindend advies
niet opvolgt, dan kan de andere partij bij de civiele rechter nakoming
afdwingen. Zoals in hoofdstuk 3 gememoreerd, gelden de maatstaven
redelijkheid en billijkheid vanaf 17 juli 2012 ook voor voorwerpen uit de
rijkscollectie zijnde niet-NK-collectie en vanaf 1 juli 2015 ook voor stukken
uit de NK-collectie. Vanaf 1 juli 2015 worden derhalve alle verzoeken op
grond van dit afwegingskader beoordeeld.
De maatstaven van redelijkheid en billijkheid bij NK-zaken
De NK-stukken zijn na de oorlog door de geallieerden vanuit Duitsland
gerecupereerd. Onomstotelijk staat dan ook vast dat ze een oorlogsverleden
hebben. Ze zijn door de geallieerden aan de Nederlandse Staat in bewaring
gegeven met de nadrukkelijke opdracht om ze – zo mogelijk – terug te geven
aan de rechthebbenden of hun erfgenamen. [30] De Staat is weliswaar door
verjaring juridisch eigenaar van de NK-collectie geworden, maar gezien deze
opdracht, het naoorlogse rechtsherstel, de Washington Principles en het sinds
2001 bestaande restitutiebeleid, heeft zij de morele verplichting om
(erfgenamen van) oorspronkelijke eigenaren op te sporen en hun                             26
oorspronkelijk eigendom terug te geven.
Bij voorwerpen met een dergelijke herkomst is het in de ogen van de
evaluatiecommissie onjuist om de belangen van de oorspronkelijke eigenaren
en hun erfgenamen af te wegen tegen andere belangen. Zij is van oordeel dat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>voor stukken uit de NK-collectie, conform de aanbevelingen-Ekkart
2001-2004, oorspronkelijk eigenaarschap en onvrijwillig bezitsverlies de enige
twee criteria behoren te zijn. De RC zelf stelt dat zij, ondanks de herziene
beleidslijn die vanaf 2015 geldt, bij NK-zaken ook geen belangenafweging
maakt:
‘De door de commissie toegepaste belangenafweging vloeit voort uit de
                                                                                     De beleidskaders van de Restitutiecommissie
Washington Principles en is vastgelegd in het instellingsbesluit van de
commissie. Dit uitgangspunt heeft sinds de oprichting van de commissie
steeds gegolden, maar niet voor verzoeken met betrekking tot Nederlands
Kunstbezit-zaken. Bij de wijziging van het instellingsbesluit in 2012 is
vastgelegd dat die belangenafweging vanaf 2015 ook in Nederlands
Kunstbezit-zaken aan de orde kan zijn, maar in de adviezen van de commissie
heeft sedert deze wijziging het belang van de Nederlandse Staat als “eigenaar”
nooit een rol gespeeld.’ [31] [32]
De evaluatiecommissie onderschrijft dit standpunt van de Restitutie­‐
commissie. Vanuit het oogpunt van helderheid is het echter ongewenst dat de
documenten over (de uitvoering van) regeringsbeleid op papier anders luiden.
De evaluatiecommissie adviseert daarom het verruimde restitutiebeleid voor
NK-zaken (van vóór 1 juli 2015) expliciet in ere te herstellen om aldus
regeringsbeleid en uitvoering door de Restitutiecommissie weer op één lijn
te brengen.
De maatstaven van redelijkheid en billijkheid bij niet-NK-zaken
en bindend advies-zaken
De evaluatiecommissie heeft de opsomming van omstandigheden en belangen
in artikel 3 van het reglement van de Restitutiecommissie kritisch tegen het
licht gehouden. De commissie constateert dat deze van verschillend gewicht
zijn en dat zij de partijen weinig inzicht bieden in de wijze waarop de RC haar
afwegingen maakt. Ten behoeve van het voorgestelde beoordelingskader vindt
de commissie de omstandigheden en belangen niet alle even passend.
Dit wordt hierna uitgewerkt.
Het eerste aspect, ‘de internationaal en nationaal aanvaarde beginselen zoals
de Washington Principles en de beleidslijnen van de regering inzake de
restitutie van roofkunst voor zover zij van overeenkomstige toepassing zijn’,
is in de ogen van de evaluatiecommissie terecht opgenomen. De Washington
Principles zijn immers leidend in het restitutiebeleid en samen met andere
beginselen en beleidslijnen bieden zij een vanzelfsprekend kader voor de RC.
De behandeling van het tweede aspect, ‘de omstandigheden waaronder het
bezit van het werk verloren is gegaan’, acht de evaluatiecommissie een
onderdeel van de toets ‘dat in voldoende mate aannemelijk is dat hij of zij
[de oorspronkelijke eigenaar] het bezit van het kunstwerk onvrijwillig heeft                27
verloren als gevolg van omstandigheden die direct verband hielden met het
naziregime.’ Als bij deze toets het onvrijwillig bezitsverlies aannemelijk is, dan
behoort nadere beoordeling van deze omstandigheden niet meer aan de orde
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>te zijn. Als, omgekeerd, bij deze toets onvrijwillig bezitsverlies niet aannemelijk
is geworden, dan behoort afwijzing van het teruggaveverzoek te volgen.
De evaluatiecommissie acht het onjuist het derde aspect, ‘de mate waarin
de verzoeker zich heeft ingespannen om het werk te achterhalen’, nog in de
afweging te betrekken. Verhalen van overlevenden en andere betrokkenen
wijzen erop dat in de eerste decennia na de Tweede Wereldoorlog Joodse
                                                                                      De beleidskaders van de Restitutiecommissie
overlevenden weinig gelegenheid hadden of geen prioriteit hebben kunnen
geven aan het achterhalen van kunstwerken van henzelf of hun familie. [33]
De persoonlijke geschiedenissen waren zo traumatisch en de mentaliteit in
de Nederlandse samenleving was zo weinig empathisch, dat dergelijke
inspanningen, of het ontbreken ervan, geen gewicht in de schaal behoren
te leggen.
Het vierde aspect, ‘de omstandigheden van de verwerving door de bezitter
en het door hem verrichte onderzoek vóór de verwerving van het werk’,
beschouwt de evaluatiecommissie wel als een relevant aspect. Zij meent dat
goede trouw van de huidige bezitter bij de verwerving een rol mag spelen bij
de beoordeling. [34] Ontbreekt die goede trouw, dan kan het teruggaveverzoek
zonder voorwaarden worden toegewezen (indien aan de eisen van
oorspronkelijk eigenaarschap en onvrijwillig bezitsverlies is voldaan). Is er wel
sprake van goede trouw, dan mag die een rol spelen bij de inhoud van het
advies, hoewel zij in de ogen van de commissie nooit behoort te leiden tot
algehele afwijzing. In een dergelijke situatie kan hetzij volledige toewijzing
plaatsvinden, hetzij een meer bemiddelende oplossing worden gezocht.
De evaluatiecommissie komt hier later in dit hoofdstuk op terug.
De evaluatiecommissie acht het onjuist dat het vijfde aspect, ‘het belang van
het werk voor de verzoeker’, nog in de afweging wordt betrokken.
Een dergelijk criterium staat niet in dienst van het herstellen van onrecht dat
de slachtoffers is aangedaan.
De evaluatiecommissie acht het principieel onjuist om het zesde aspect,
‘het belang van het werk voor de bezitter’, nog bij de belangenafweging te
betrekken. Vaak is die bezitter het Rijk, de gemeente, provincie of stichting die
het in beheer heeft gegeven bij een museum. Hoewel de evaluatiecommissie
hecht aan het museum als openbare plek waar cultureel erfgoed wordt
getoond, prevaleert hier a priori het herstel van onrecht.
De evaluatiecommissie acht het tot slot onjuist het zevende aspect,
‘het belang van het openbaar kunstbezit’, nog deel te laten uitmaken van het
afwegingskader. In het Nederlandse cultuurbeleid is de beoordeling van het
belang van cultuurgoederen voor het openbaar kunstbezit in de Erfgoedwet
vastgelegd. [35] Indien een publieke eigenaar een object wil vervreemden en het
vermoeden bestaat dat het beschermwaardig is, dan dient een onafhankelijke
commissie op grond van vastgestelde criteria te oordelen of dat object al dan                28
niet beschermwaardig is. [36] Dit aspect behoort daarom niet meer bij het
restitutiebeleid te worden betrokken. [37]
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Bindend adviesprocedure
De RC heeft er bij het opstellen van het reglement zelf voor gekozen dat zij
over zaken die geen rijkscollectie-voorwerpen betreffen geen advies maar een
bindend advies uitbrengt. Anders dan de term ‘bindend advies’ suggereert,
gaat het hier niet om een advies, maar om een beslissing waaraan partijen
gebonden zijn, vergelijkbaar met een rechterlijk vonnis. Om die reden dient de
                                                                                  De beleidskaders van de Restitutiecommissie
procedure aan strengere eisen te voldoen dan een procedure die slechts tot
een advies leidt. ‘De procedure moet voldoen aan hoge eisen van
zorgvuldigheid die tot uitdrukking komen in beginselen van het burgerlijk
procesrecht. In het bijzonder het beginsel van hoor en wederhoor, dat door de
burgerlijke rechter bij toetsing van een bindend advies streng wordt toegepast,
leidt ertoe dat de procedure langer duurt en complexer wordt dan wanneer de
RC niet voor de vorm van een bindend advies gekozen zou hebben,’ zo schrijft
de RC in een notitie, waarin zij de evaluatiecommissie in overweging geeft om
de aanbeveling te doen niet langer bindende adviezen te geven. [38]
De evaluatiecommissie heeft bij deze kwestie uitvoerig stilgestaan en over
aspecten daarvan advies ingewonnen bij prof. mr. dr. R.H. de Bock,
hoogleraar civiele rechtspleging aan de Universiteit van Amsterdam en
advocaat-generaal bij de Hoge Raad. [39] Hoewel de commissie oog heeft voor
de argumenten van de RC om het bindend advies te laten varen, acht zij het
van groot belang dat de verzoeker de zekerheid heeft dat de huidige bezitter
aan het advies is gebonden wanneer de RC een restitutieverzoek toewijst.
Daarom is zij van oordeel dat de bindend adviesprocedure moet
blijven bestaan.
De evaluatiecommissie acht het mogelijk de procedure op onderdelen minder
stringent te laten verlopen dan momenteel gebeurt. Zo is er ruimte om
partijen afzonderlijk te horen, mits dit in volledige transparantie gebeurt en
ook overigens aan een aantal procedurele waarborgen is voldaan. [40]
Het separaat horen van beide partijen kan onder omstandigheden behulpzaam
zijn bij het onderzoeken van een schikking. Ook als een schikking niet
haalbaar is, kan het inzicht bieden in de mogelijkheden om een bemiddelende
beslissing te nemen als een keuze tussen toewijzing of afwijzing niet de meest
geëigende oplossing is. Dit laatste kan zich naar het oordeel van de commissie
voordoen als de huidige bezitter het object te goeder trouw heeft verworven
(zie ook paragraaf ‘Bemiddelde oplossingen’).
De evaluatiecommissie heeft van de RC begrepen dat mondelinge
behandelingen (in aanwezigheid van beide partijen) zelden plaatsvinden.
De evaluatiecommissie acht het wenselijk dat in beginsel in iedere zaak een
mondelinge behandeling plaatsvindt, mede om partijen ruim baan te geven te
worden gehoord. Ook prof. De Bock wijst erop dat partijen in beginsel recht
hebben op een mondelinge behandeling, al is dat recht niet absoluut. [41]
    Bemiddelende oplossingen                                                             29
Binnen het afwegingskader volgens de maatstaven van redelijkheid en
billijkheid heeft de RC niet alleen de mogelijkheid om te adviseren om het
voorwerp al dan niet te terug te geven, maar ook om te kiezen voor een
alternatieve vorm van rechtsherstel. De RC noemt in haar reglement een
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>aantal van deze alternatieven (zie Reglement in bijlage artikel 11), zoals de
afgifte van een werk tegen een vast te stellen tegenprestatie, of afwijzing van
het verzoek onder de verplichting van de bezitter om het werk tentoon te
stellen met vermelding van de herkomst en de oorspronkelijke eigenaar.
De evaluatiecommissie zal hierna spreken van: ‘bemiddelende oplossingen’
of ‘bemiddelende beslissingen’. In de praktijk heeft de RC zelden een
bemiddelende oplossing geadviseerd of een bemiddelende
                                                                                  De beleidskaders van de Restitutiecommissie
beslissing genomen. [42]
In gesprekken met de evaluatiecommissie vertelde de RC dat dergelijke
bemiddelende oplossingen in de praktijk niet vaak aan de orde zijn,
omdat de verzoekende partij vrijwel altijd uitsluitend gericht is op teruggave.
Daarom onderzoekt de RC in de praktijk zelden of een bemiddelende
oplossing tot de mogelijkheden behoort.
Bij de evaluatiecommissie leeft de vraag of de RC op dit punt niet actiever
zou kunnen zijn. Hoewel de evaluatiecommissie onderkent dat verzoekers vaak
gericht zullen zijn op teruggave, valt in veel gevallen toch ook te verwachten
dat zij geïnteresseerd zullen zijn in bemiddelende oplossingen als hen wordt
voorgehouden dat onvoorwaardelijke teruggave waarschijnlijk niet tot de
mogelijkheden behoort. Bovendien kan een bemiddelende beslissing soms de
aangewezen oplossing zijn, gelet op alle omstandigheden, ook als de verzoeker
daarmee niet volledig tevreden is.
De evaluatiecommissie is van oordeel dat de ruimte voor bemiddelende
oplossingen verschilt per collectie (NK-collectie, Rijkscollectie zijnde geen
NK, en andere (museale) collecties). Restitutie van NK-stukken behoort nooit
onder voorwaarden plaats te vinden. Wanneer het oorspronkelijke
eigenaarschap en het onvrijwillig bezitsverlies bij een dergelijk voorwerp zijn
vastgesteld, kan de RC in de ogen van de evaluatiecommissie slechts adviseren
tot teruggave (zoals momenteel ook praktijk is). Als het evenwel een object
betreft dat zich niet in de NK-collectie bevindt en dat de huidige bezitter te
goeder trouw heeft verworven, dan kunnen bemiddelende oplossingen wel
passend zijn. De evaluatiecommissie heeft in het nieuwe beoordelingskader
voorbeelden van dergelijke bemiddelende oplossingen geformuleerd.
    Verwerving te goeder trouw
De maatstaven waarnaar de goede trouw wordt beoordeeld, zijn in de loop
van de tijd strenger geworden. Kon een museum in de jaren zestig van de
vorige eeuw een object aankopen zonder een gedegen onderzoek in te stellen
naar eigendom en bezit van dat object in de periode 1933-1945, tegenwoordig
wordt zo’n passieve handelwijze maatschappelijk en juridisch niet meer
aanvaard. De evaluatiecommissie is van oordeel dat het Rijk of een decentrale
overheid onder omstandigheden behoort af te zien van een beroep op
verwerving te goeder trouw. Dit geldt wanneer de omstandigheden van de                   30
verwerving en het door de bezitter verrichte onderzoek ten tijde van de
verwerving niet aan de huidige maatstaven van goede trouw voldoen.
Uit de gesprekken die de evaluatiecommissie voerde met museumdirecteuren
blijkt dat zij hier hetzelfde over denken: kunst waarvan aannemelijk is dat
deze gestolen is, hoort niet in de collectie te blijven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>    Een nieuw beoordelingskader
Gezien bovenstaande overwegingen stelt de evaluatiecommissie een nieuw
beoordelingskader voor. Dit beoordelingskader voldoet aan de volgende
voorwaarden:
– het is een transparant kader dat is opgebouwd aan de hand van factoren
                                                                                  De beleidskaders van de Restitutiecommissie
  waarbij eenduidig wordt vastgesteld of er aan bepaalde voorwaarden wel
  of niet is voldaan (als in een zogenaamde ‘beslisboom’);
– de basis voor het beoordelingskader zijn de aanbevelingen van de
  commissie-Ekkart 2001-2004;
– er wordt, in lijn met de aanbevelingen-Ekkart uit 2004, onderscheid
  gemaakt tussen oorspronkelijke eigenaren die particulieren waren en die
  kunsthandelaren waren;
– het is derhalve toepasbaar op alle typen zaken en collecties, dat wil zeggen
  zowel zaken van particulieren als van kunsthandelaren, en zowel
  NK-stukken, niet-NK-rijkscollectiestukken en voorwerpen van andere
  huidige bezitters (zoals gemeenten, provincies en stichtingen);
– het wordt door de minister vastgesteld, wordt opgenomen in het
  instellingsbesluit van de RC en vervangt alle huidige documenten die het
  beleidskader voor de RC vormen;
– er gelden twee noodzakelijke voorwaarden om tot restitutie over te gaan:
  de verzoeker is oorspronkelijk eigenaar of erfgenaam van de oorspronkelijk
  eigenaar én er is sprake van onvrijwillig bezitsverlies.
– wanneer aannemelijk is dat de huidige bezitter een voorwerp, dat niet
  afkomstig is uit de NK-collectie, te goeder trouw heeft verworven, dan kan
  dat aanleiding zijn om een bemiddelende oplossing te adviseren of een
  bemiddelende beslissing te nemen.
In het licht van deze voorwaarden adviseert de evaluatiecommissie dat de
minister in het instellingsbesluit vastlegt dat de Restitutiecommissie oordeelt
op basis van onderstaand beoordelingskader. Mocht de minister wijzigingen in
het beoordelingskader willen aanbrengen, dan adviseert de evaluatiecommissie
die inderdaad in het beoordelingskader aan te brengen en die niet slechts vast
te leggen in brieven aan de Tweede Kamer. Op die wijze kan worden
voorkomen dat het beleid wederom over veel verschillende documenten
verspreid raakt.
De evaluatiecommissie geeft de minister mee dat zij moet besluiten of en
hoeverre dit beoordelingskader van toepassing zal zijn op reeds afgehandelde             31
en lopende zaken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      Het beoordelingskader
Doel van dit beoordelingskader is om bij restitutieverzoeken een rechtvaardige
en eerlijke oplossing (‘a just and fair solution’) te bereiken, als bedoeld in
principe 8 van de Washington Conference Principles on Nazi-Confiscated Art
van 3 december 1998 (de ‘Washington Principles’)
                                                                                  De beleidskaders van de Restitutiecommissie
1.   De Restitutiecommissie beoordeelt of het verzoek een afgehandelde zaak
     betreft. Mocht dat het geval zijn, dan beoordeelt de commissie of er nova
     zijn. Mochten er geen nova zijn, dan neemt de commissie het verzoek niet
     in verdere behandeling. [1]
2.   Als het verzoek geen afgehandelde zaak betreft, dan wel een afgehandelde
     zaak waarin zich nova voordoen, dan beoordeelt de commissie of in hoge
     mate aannemelijk is dat de partij die teruggave heeft verzocht
     oorspronkelijk eigenaar of erfgenaam van de oorspronkelijk eigenaar van
     het object is. Mocht dat niet het geval zijn, dan adviseert of beslist de
     commissie tot afwijzing van het verzoek tot teruggave.
3.   Als in hoge mate aannemelijk is dat de partij die teruggave heeft verzocht
     oorspronkelijk eigenaar of erfgenaam van de oorspronkelijk eigenaar van
     het object is, dan beoordeelt de commissie of tevens in voldoende mate
     aannemelijk is dat de oorspronkelijk eigenaar het bezit van dat object
     onvrijwillig heeft verloren door omstandigheden die direct verband hielden
     met het naziregime. Daarbij past de commissie, afhankelijk van de
     hoedanigheid van de oorspronkelijk eigenaar, de volgende criteria toe.
4.   Als de oorspronkelijk eigenaar een particulier is die tot de vervolgde
     bevolkingsgroepen behoorde, dan wordt onvrijwillig bezitsverlies
     aangenomen, indien het bezitsverlies in Nederland na 10 mei 1940,
     in Duitsland na 30 januari 1933 of in Oostenrijk na 13 maart 1938
     heeft plaatsgevonden, tenzij nadrukkelijk anders blijkt.
5.   Als de oorspronkelijk eigenaar een kunsthandelaar is die tot de vervolgde
     bevolkingsgroepen behoorde, dan wordt onvrijwillig bezitsverlies
     aangenomen, indien er aanwijzingen zijn die de onvrijwilligheid voldoende
     aannemelijk maken. Zulke aanwijzingen zijn in ieder geval:
     – een aangifte na de oorlog van diefstal, confiscatie of onvrijwillige
        verkoop. Bij het ontbreken van een aangifte of alleen een interne
        aangifte, dienen aanwijzingen die het aannemelijk maken dat sprake
        is van diefstal of confiscatie, als grond voor teruggave te worden
        beschouwd, waarbij ten aanzien van handelaren die tot de vervolgde
        bevolkingsgroepen behoorden de bedreigende algemene
        omstandigheden dienen te worden verdisconteerd;
     – rechtstreekse verkoop onder bedreiging van represailles aan
        vertegenwoordigers van de nazi’s of aan na de oorlog als zodanig                 32
        veroordeelde collaborateurs;
     – verkoop waarbij een toezegging tot levering van paspoorten of
        vrijgeleides onderdeel uitmaakten van de transactie;
     – verkoop tegen een prijs die aanzienlijk lager was dan de
        toenmalige marktwaarde;
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>     – verkoop door Verwalter tenzij kan worden aangetoond dat de
        oorspronkelijke eigenaar het volledige profijt van de verkoop heeft
        genoten of na de oorlog uitdrukkelijk afstand heeft gedaan van
        zijn rechten.
     Wanneer er voldoende aanwijzingen zijn dat een object niet behoorde
     tot de handelsvoorraad van een kunsthandelaar, maar tot zijn of haar
     privécollectie, worden verzoeken om restitutie behandeld conform
                                                                                       De beleidskaders van de Restitutiecommissie
     de normen voor particulier kunstbezit.
6.   Als de oorspronkelijk eigenaar niet tot een vervolgde bevolkingsgroep
     behoorde, dan zal de verzoeker de onvrijwilligheid van het bezitsverlies
     voldoende aannemelijk moeten maken.
7.   Onvrijwillig bezitsverlies kan ook worden aangenomen, ongeacht de
     plaats waar en het tijdstip waarop het heeft plaatsgevonden, mits na
     30 januari 1933, indien voldoende aannemelijk is dat de oorspronkelijk
     eigenaar ten tijde van het bezitsverlies niet meer in vrijheid over het object
     kon beschikken door omstandigheden die direct verband hielden met het
     naziregime, bijvoorbeeld omdat de eigenaar de opbrengst nodig had voor
     de financiering van een vlucht voor de nazi’s.
8.   Als de onvrijwilligheid van het bezitsverlies na toepassing van de in nr. 4 tot
     en met nr. 7 omschreven criteria niet voldoende aannemelijk is, dan
     adviseert of beslist de commissie tot afwijzing van het verzoek
     tot teruggave.
9.   Als de onvrijwilligheid van het bezitsverlies na toepassing van de in nr. 4 tot
     en met nr. 7 omschreven criteria wel voldoende aannemelijk is, terwijl het
     een object uit de NK-collectie betreft, dan adviseert de commissie
     tot teruggave.
10. Als  de onvrijwilligheid van het bezitsverlies na toepassing van de in nr. 4 tot
     en met nr. 7 omschreven criteria wel voldoende aannemelijk is, terwijl het
     een object niet uit de NK-collectie betreft, dan beoordeelt de commissie of
     de huidige bezitter, gelet op de omstandigheden van zijn of haar verwerving
     van het object en het door hem of haar verrichte onderzoek vóór de
     verwerving, niet wist en, naar de maatstaven ten tijde van de verwerving,
     niet behoorde te weten dat het object indertijd onvrijwillig is verloren door
     omstandigheden die direct verband hielden met het naziregime (hierna: te
     goeder trouw was ten aanzien van de herkomst). [2]
11. Indien  de bezitter bij de verwerving van het object niet te goeder trouw
     was ten aanzien van de herkomst of afziet van een beroep op goede trouw,
     dan adviseert of beslist de commissie tot teruggave.
12. Indien   de bezitter bij de verwerving van het object te goeder trouw was                 33
     ten aanzien van de herkomst, dan beoordeelt de commissie in welke mate
     niettemin aan het verzoek tot teruggave tegemoet zal worden gekomen,
     waarbij een advies of beslissing tot teruggave zonder voorwaarden niet is
     uitgesloten, maar waarbij ook meer bemiddelende adviezen of beslissingen
     mogelijk zijn, mits die beschouwd kunnen worden als een rechtvaardige en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>     eerlijke oplossing als bedoeld in principe 8 van de Washington Principles.
     Zodanig bemiddelende adviezen of beslissingen zouden bijvoorbeeld
     kunnen zijn: (i) teruggave onder passende voorwaarden, daaronder
     begrepen financiële voorwaarden, (ii) teruggave onder voorwaarde dat het
     object op een of andere wijze gedurende een of meer periodes voor het
     publiek zichtbaar blijft, (iii) geen teruggave, maar een verplichting van de
     bezitter om de verzoeker een passende financiële vergoeding aan te bieden,
                                                                                    De beleidskaders van de Restitutiecommissie
     (iv) geen teruggave, maar een verplichting van de bezitter om het object
     tentoon te stellen met vermelding van de herkomst en de naam van de
     oorspronkelijk eigenaar.
13. Indien  de bijzonderheden van een zaak daartoe een zwaarwegende
     aanleiding geven, kan de Restitutiecommissie bij wijze van uitzondering van
     een of meer elementen van dit beoordelingskader afwijken, opdat het
     advies of de beslissing rechtvaardig en eerlijk is als bedoeld in principe 8
     van de Washington Principles.
 1
De evaluatiecommissie beveelt geen veranderingen aan ten aanzien
van de begrippen ‘afgehandelde zaak’ en ‘nova’, zoals aanbevolen
door de commissie-Ekkart en overgenomen door de regering.
Dit beoordelingskader doet geen afbreuk aan door de
Restitutiecommissie gegeven interpretaties van de aanbevelingen
van de commissie-Ekkart 2001-2004, mits die interpretaties niet
in strijd zijn met dit beoordelingskader.
 2
Het gaat hier om wat de bezitter wist of behoorde te weten op
het moment van de verwerving, in beginsel te beoordelen naar de                            34
maatstaven die op dat moment golden. De evaluatiecommissie is
van oordeel dat het Rijk of een decentrale overheid geen beroep op
verwerving te goeder trouw zou moeten doen indien verwerving
heeft plaatsgevonden onder omstandigheden die naar huidige
maatstaven niet aanvaardbaar zouden zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>De beleidskaders van de Restitutiecommissie 35</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>6.       Uitvoering van het
         restitutiebeleid:
         informatievoorziening
         en bejegening
                                                                                     Uitvoering van het restitutiebeleid: informatievoorziening en bejegening
Een van de belangrijkste conclusies over het naoorlogse rechtsherstel is dat
het, in de woorden van de minister, te ‘formalistisch, bureaucratisch en kil’
is geweest. Met de oprichting van de Restitutiecommissie heeft de regering
een nieuwe invulling gegeven aan het restitutiebeleid. Het nieuwe beleid staat
conform de Washington Principles in dienst van het rechtsherstel.
De evaluatiecommissie wilde inzicht krijgen in de uitvoering van het beleid en
in de mate waarin degenen die een restitutieverzoek indienen, daar tevreden
over zijn. Daartoe heeft de commissie over dit onderwerp met betrokkenen
gesproken, onder wie verzoekers, juristen die hen hebben bijgestaan en
nationale en internationale organisaties die belangen van verzoekers
behartigen. Ook heeft zij een enquête gestuurd aan verzoekers die de
afgelopen jaren een verzoek hebben ingediend.
In deze enquête vroeg de evaluatiecommissie naar hun ervaringen met de
uitvoering en afhandeling van het restitutiebeleid door de betrokken
organisaties (Restitutiecommissie, Expertisecentrum Restitutie en het
ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, waar ook de Rijksdienst
Cultureel Erfgoed onder valt). [43] De commissie heeft vragen gesteld over de
toegankelijkheid van de informatie, over het contact met de betrokken
organisaties, over de duur van de procedures en over de afhandeling van de
procedure.
Uit deze gesprekken en de enquête blijkt dat er heel verschillend over de
uitvoering van het beleid wordt gedacht. Sommige verzoekers zijn op alle
vlakken erg tevreden over hun ervaringen met het restitutiebeleid, maar er zijn
ook geënquêteerden die zeer ontevreden zijn. Op grond van de gesprekken en
de enquête zijn dan ook geen eenduidige conclusies te trekken.
De evaluatiecommissie is van oordeel dat met het oog op het rechtsherstel
desalniettemin groot belang moet worden toegekend aan de ervaringen van
verzoekers. Tot haar spijt constateert zij dat er naast positieve reacties ook een
aantal ernstige klachten zijn over de bejegening van verzoekers. Het huidige
beleid wordt door een aantal personen als bureaucratisch en te gejuridiseerd
ervaren. Dit laatste is des te opmerkelijker, omdat de regering destijds juist
                                                                                                 36
niet gekozen heeft voor een juridische vorm, maar een moreel-beleidsmatige
vorm van rechtsherstel.
De evaluatiecommissie is van oordeel dat de uitvoering van het restitutiebeleid
op een aantal vlakken kan worden verbeterd. Overkoepelend hierbij is dat er
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>rekening wordt gehouden met de verzoeker en de pijnlijke familiegeschiedenis
die ten grondslag ligt aan het restitutieverzoek. Dit heeft gevolgen voor de
bejegening van de verzoekers en de communicatie, die wellicht empathischer
kan zijn. Hoe zorgvuldig de afwegingen van de RC ook zijn, een minder
gelukkige communicatie en bejegening ondermijnt het vertrouwen in de
uitvoering van het restitutiebeleid door de RC. Ook de inrichting van de
procedures kan worden verbeterd.
                                                                                   Uitvoering van het restitutiebeleid: informatievoorziening en bejegening
De evaluatiecommissie doet de volgende aanbevelingen die betrekking hebben
op de uitvoering van het beleid:
– Verbeter de communicatie van de RC met de verzoekers tijdens de
  procedure, zodat zij beter op de hoogte zijn van de vorderingen van het
  onderzoek. Versterk het secretariaat van de RC, zodat er meer menskracht
  is voor communicatie.
– Verbeter de externe communicatie van de RC. Adviesteksten kunnen
  toegankelijker worden geformuleerd. Toon en leesbaarheid van de teksten
  zijn een aandachtspunt. De evaluatiecommissie pleit ervoor om een
  samenvatting op te nemen die ook voor niet-juristen begrijpelijk is.
– Verleen zo mogelijk voorrang aan verzoekers die oorspronkelijk eigenaar
  zijn of aan hun kinderen en die derhalve een hoge leeftijd hebben. Voor hen
  heeft restitutie als vorm van rechtsherstel de hoogste morele prioriteit.
– Verbeter de procedures rondom herkomstonderzoek. Er moet worden
  gezorgd voor een betere afstemming tussen Restitutiecommissie en
  Expertisecentrum, waardoor doelgerichter onderzoek kan worden gedaan
  en het onderzoek sneller kan worden afgerond, zonder afbreuk te doen
  aan de scheiding van taken en verantwoordelijkheden en zonder de
  onafhankelijkheid en de integriteit van het onderzoek aan te tasten.
  De RC kan door periodiek overleg met de ECR aangeven waar de focus
  van het onderzoek nader aangescherpt kan worden. [44]
– Laat een concept van het advies aan de partijen lezen met de mogelijkheid
  een zienswijze in te dienen. Op die manier wordt tijdens de procedure een
  extra mogelijkheid van hoor en wederhoor gecreëerd, die de RC kan
  gebruiken bij het definitief maken van het advies. Zo’n extra gelegenheid
  tot hoor en wederhoor vindt de evaluatiecommissie geschikter dan de
  mogelijkheid om in beroep te gaan tegen een advies van de RC.
  Veel betrokkenen die de commissie heeft gesproken, pleiten voor zo’n
  beroepsmogelijkheid. De evaluatiecommissie is evenwel van oordeel dat een
  beroepsprocedure een onafhankelijke commissie zou vereisen,
  en dat procedures te veel tijd zouden kosten. [45]
– Laat musea zo transparant mogelijk communiceren over restitutiezaken                         37
  door op zaal en op hun website informatie te verschaffen over de
  herkomstgeschiedenis van de relevante objecten die ten tijde van het
  naziregime onvrijwillig zijn verloren en zich in de rijkscollectie of de eigen
  collectie bevinden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>7.       Informatievoorziening
         over het restitutiebeleid
                                                                                 Informatievoorziening over het restitutiebeleid
Sinds 2018 is zaakgebonden herkomstonderzoek belegd bij het
Expertisecentrum Restitutie, dat is ondergebracht bij het NIOD,
dat weer onderdeel is van de KNAW. Volgens het instellingsbesluit van
20 september 2018 heeft het Expertisecentrum daarnaast ook een
voorlichtingsfunctie, ‘die op herkenbare wijze als separaat informatiepunt zal
worden vormgegeven en waarin met name de activiteiten van het huidig BHG
[Bureau Herkomst Gezocht] en de voorlichtingsactiviteiten van de
Museumvereniging een plaats krijgen.’ [46]
De evaluatiecommissie constateert dat het NIOD op dit moment wel een deel
van de informatievoorziening voor zijn rekening neemt door de beantwoording
van de gestage stroom informatieverzoeken van belanghebbenden, waaronder
verzoekers en musea. Ook helpt het NIOD hen op weg bij het verrichten van
onderzoek. Het benadert belanghebbenden niet proactief, en ook het
uitvoeren van een aantal activiteiten die voorheen door de Museumvereniging
werden ondernomen zijn niet belegd. Het NIOD heeft in gesprekken met de
evaluatiecommissie verteld dat een actieve rol in de benadering van
belanghebbenden en het uitvoeren van taken namens het museale veld op
gespannen voet staan met de taak om op onafhankelijke en neutrale wijze het
feitenonderzoek ten behoeve van individuele restitutiezaken in opdracht van
de RC te verrichten.
De evaluatiecommissie onderkent dat het NIOD twee rollen heeft die moeilijk
met elkaar te verenigen zijn: enerzijds contacten leggen en onderhouden met
personen die mogelijk restitutieverzoeken indienen, en anderzijds
onafhankelijk onderzoek doen naar de herkomst en het eigenaarschap van
voorwerpen. Door die vermenging van functies bestaat het risico dat de
onafhankelijkheid en daarmee de geloofwaardigheid van het NIOD als
onderzoeksinstituut wordt aangetast.
De evaluatiecommissie constateert dat op dit moment de
informatievoorziening op verschillende manieren tekortschiet:
– Er zijn websites van verschillende beleidsvormende en uitvoerende organen
  en databases (ministerie van OCW, RCE, RC, NIOD, Museale
  Verwervingen, Herkomst Gezocht) maar er is niet één plek waar alle
  informatie over het restitutiebeleid in zijn volledigheid wordt aangeboden.
– De website herkomstgezocht.nl is verouderd en onvolledig                               38
  (zie ook hoofdstuk ‘Herkomstonderzoek en identificatie van erfgenamen’).
– Op dit moment wordt er niet of nauwelijks contact gezocht met mogelijke
  oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>– Er vindt weinig of geen actieve informatievoorziening in binnen- en
  buitenland plaats om de bekendheid van het Nederlandse restitutiebeleid
  te vergroten.
– Er wordt op dit moment te weinig ondersteuning geboden aan personen
  die overwegen om een verzoek tot restitutie in te dienen.
                                                                                  Informatievoorziening over het restitutiebeleid
Om deze knelpunten op te lossen, pleit de evaluatiecommissie ervoor dat
er een helpdesk wordt ingericht naar het voorbeeld van Bureau Herkomst
Gezocht, die passief en actief informatie biedt over het restitutiebeleid.
De actieradius ervan moet – met behulp van Nederlandse ambassades –
tot in het buitenland reiken.
Enerzijds verschaft deze helpdesk (mede met behulp van een meertalige
website) alle informatie op het gebied van het restitutiebeleid en kan hij ook
vragen van geïnteresseerden beantwoorden, anderzijds moet de helpdesk actief
in binnen- en buitenland informatie bieden over het Nederlandse
restitutiebeleid en contact zoeken met oorspronkelijke eigenaren of hun
erfgenamen. De helpdesk kan ook het loket zijn waar claimanten zich melden
met een restitutieverzoek. Een nieuwe, geactualiseerde database die zowel de
NK-collectie als de ‘museale verwervingen’ ontsluit, kan ook door deze
helpdesk worden aangeboden. De organisaties die betrokken zijn bij de
uitvoering van het restitutiebeleid dienen de verantwoordelijkheid te nemen
om deze database optimaal in te richten en bij te houden.
Deze helpdesk kan in de ogen van de evaluatiecommissie het beste worden
ondergebracht bij de RCE. Doordat de RCE een onderdeel van het ministerie
van OCW is, neemt de minister op deze manier rechtstreeks
verantwoordelijkheid voor een actieve en slagvaardige uitvoering van de
informatievoorziening op het gebied van het restitutiebeleid.
De andere landen waar een restitutiecommissie werkzaam is, bieden goede
praktijkvoorbeelden van dergelijke helpdesks. Zo heeft het Deutsches Zentrum
Kulturgutverluste sinds 2020 een helpdesk ingericht die advies en assistentie
biedt rondom de restitutie van naziroofkunst. [47]
Met een dergelijk informatieloket bestaat het uitvoeringsinstrumentarium uit
een gelijkzijdige driehoek van instanties met welomschreven taken:
Het Expertisecentrum Restitutie
Het wetenschappelijke onderzoekscentrum dat is ondergebracht bij het NIOD
en onderzoek doet naar herkomst en nabestaanden, zowel gevraagd (op
verzoek van de Restitutiecommissie of van claimanten en huidige bezitters die
gezamenlijk meer willen weten over de herkomst van een voorwerp) als
ongevraagd (nieuw structureel herkomstonderzoek naar NK-stukken).
De Restitutiecommissie                                                                    39
Een onafhankelijke commissie die (i) de minister adviseert over verzoeken om
restitutie van stukken uit de rijkscollectie (wel of niet afkomstig uit de
NK-collectie); (ii) bindende adviezen geeft aan verzoekers en huidige bezitters
omtrent de restitutieverzoeken van voorwerpen die zich niet in de
rijkscollectie bevinden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Een helpdesk over restitutie
Een voorziening die ondergebracht wordt bij de Rijksdienst Cultureel Erfgoed
en actief en passief informatie geeft over het restitutiebeleid. Dit loket moet de
toegankelijkheid en bekendheid van het restitutiebeleid in binnen- en
buitenland vergroten.
                                                                                     Informatievoorziening over het restitutiebeleid
                                                                                             40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>8.         Conclusies en aanbevelingen
De restitutie van cultuurgoederen die tijdens het nazibewind zijn geroofd,
is een beladen aangelegenheid. Het Nederlandse restitutiebeleid heeft als doel
                                                                                 Conclusies en aanbevelingen
om onrecht te herstellen, dat vooral de vervolgde bevolkingsgroepen
(voornamelijk Joden, maar ook Roma en Sinti) is aangedaan. Roof, of breder
gezien, onvrijwillig bezitsverlies, is slechts een onderdeel van dat onrecht:
het past binnen de nazipraktijken van discriminatie, uitsluiting, vervolging,
ontmenselijking en uiteindelijk genocide. Oorspronkelijke eigenaren zijn
slachtoffers van veel meer dan roof alleen.
De inrichting en uitvoering van dit beleid ligt zodoende zeer gevoelig voor de
oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen die een verzoek tot teruggave
hebben ingediend. Uit de gesprekken die de evaluatiecommissie met
verzoekers heeft gevoerd, blijkt dat het herstel van onrecht een fundamenteel
onderdeel is van de motivatie om een verzoek tot teruggave in te dienen.
Wanneer een claim wordt afgewezen, is dat een emotionele klap voor de
nabestaanden waarbij het oorlogsleed opnieuw wordt ervaren.
Het restitutiebeleid moet dus uiterst zorgvuldig worden ingericht en
uitgevoerd.
De evaluatiecommissie concludeert dat de uitgangspunten van het
Nederlandse restitutiebeleid, zoals die tussen 2001 en 2004 door de
commissie-Ekkart zijn geformuleerd, nog steeds voldoen als fundament.
Zij pleit echter voor een herijking en intensivering van het huidige
Nederlandse restitutiebeleid, zodat de Washington Principles zo veel mogelijk
recht worden gedaan en rechtsherstel optimaal kan plaatsvinden. Op basis van
de analyse van het beleid, publicaties en gesprekken met betrokkenen en
wetenschappers, doet de commissie de volgende aanbevelingen:
1.   Voer opnieuw structureel onderzoek uit naar de herkomst van de
     NK-collectie en naar de oorspronkelijke eigenaren en hun erfgenamen.
     Actualiseer de databases en spoor de rechthebbenden op.
     Het onderzoek door Bureau Herkomst Gezocht dat in 2004 is afgerond en
     in 2007 gestopt, dient te worden geactualiseerd en aangevuld aan de hand
     van huidige onderzoeksmethoden en met behulp van nieuwe onderzoeken,
     publicaties en beschikbare archieven. Ook moeten musea in staat worden
     gesteld om het herkomstonderzoek Museale Verwervingen af te ronden en
     te actualiseren. Het is van het grootste belang om steeds wanneer nieuwe
     verdachte herkomstinformatie tevoorschijn komt, oorspronkelijke eigenaren
     en hun erfgenamen op te sporen. Hoe langer de regering hiermee wacht,
     des te meer direct betrokkenen overleden zullen zijn.                           41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>2.   Neem in het instellingsbesluit van de Restitutiecommissie een
     beoordelingskader op dat, wanneer oorspronkelijk eigenaarschap en
     onvrijwillig bezitsverlies aannemelijk zijn, zo veel mogelijk gericht is
     op restitutie.
     Aan de basis van de adviezen en besluiten van de Restitutiecommissie
     hoort een eenduidig beoordelingskader te liggen, dat optimale
                                                                                       Conclusies en aanbevelingen
     transparantie biedt over de oordelen van de commissie.
     In dit beoordelings­kader is voor een belangenafweging geen plaats.
     Dit beoordelingskader volgt de aanbevelingen van de commissie-Ekkart
     2001-2004 (het verruimde restitutiebeleid) en wordt door de regering
     vastgelegd. Voor een stuk uit de NK-collectie geldt dat het voorwerp
     onvoorwaardelijk moet worden teruggegeven aan de oorspronkelijke
     eigenaar of zijn erfgenamen, als het onvrijwillig bezitsverlies aannemelijk is.
     Voor een voorwerp dat niet afkomstig is uit de NK-collectie, kan de RC,
     indien oorspronkelijk eigenaarschap en onvrijwillig bezitsverlies
     aannemelijk zijn én de huidige eigenaar het te goeder trouw heeft
     verworven, ook een meer bemiddelende oplossing aandragen,
     mits daarmee in betekenisvolle mate het onrecht wordt hersteld dat door
     het bezitsverlies is veroorzaakt. De evaluatiecommissie is van oordeel
     dat wanneer de bezitter het Rijk of een decentrale overheid is, hij onder
     deze omstandigheden geen beroep zou moeten doen op verwerving te
     goeder trouw.
3.   Verbeter de bejegening van verzoekers en communicatie over de
     restitutieprocedures en maak de procedures minder formalistisch.
     Ondanks de zorgvuldigheid van de RC, kan een minder gelukkige
     communicatie en bejegening het vertrouwen in de uitvoering van het
     restitutiebeleid schaden. Daarom pleit de evaluatiecommissie voor een
     empathischer houding bij de uitvoering. Ook de transparantie in de
     procedures kan het vertrouwen vergroten. Die transparantie heeft
     betrekking op de procedures die worden gevolgd en op de totstandkoming
     van de adviezen. De mogelijkheid om een concept van het besluit of advies
     van commentaar te voorzien, kan bijdragen aan die transparantie –
     verzoeker en huidige bezitter kunnen daar een zienswijze aan toevoegen.
     Ook musea dienen opgeroepen te worden om onder alle omstandigheden
     zo helder mogelijk te communiceren over restitutiezaken en roofkunst
     die zij beheren en tonen.
4.   Richt bij de RCE een zelfstandig opererende helpdesk in die de passieve
     en actieve informatievoorziening over het restitutiebeleid in binnen- en
     buitenland voor haar rekening neemt.
     Een helpdesk is enerzijds de plek waar potentiële verzoekers, onderzoekers,
     journalisten en andere geïnteresseerden terecht kunnen met vragen over                42
     het restitutiebeleid. Anderzijds kan deze helpdesk ook actief in binnen- en
     buitenland voorlichting geven over het Nederlandse restitutiebeleid en
     contact zoeken met oorspronkelijke eigenaren of hun erfgenamen.
     De helpdesk moet een website beheren waar op één plek, in verschillende
     talen, alle beschikbare informatie over het restitutiebeleid en de betrokken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>organisaties wordt gegeven. Deze website moet verwijzen naar een
geactualiseerde database van de NK-collectie en de ‘museale
verwervingen.’
                                                                   Conclusies en aanbevelingen
                                                                       43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>9.       Coda
Op dit moment is het restitutiebeleid niet in de tijd begrensd. In 2004 heeft de
commissie-Ekkart aanbevolen om het restitutiebeleid op 4 april 2007
te beëindigen. Er kwam echter veel (internationale) kritiek op de invoering van
                                                                                   Coda
een eindtermijn, waarna die is vervallen. Die datum bleek ook te vroeg want
daarna werd nog een groot aantal verzoeken ingediend. [48]
In 2012 schreef de toenmalige staatssecretaris dat ‘beëindiging van de
mogelijkheid om claims in te dienen pas kan worden overwogen als daarover
internationale consensus bestaat.’ [49] In 2016 stelde minister Bussemaker dat
‘het eindpunt van het beleid nog niet in zicht is.’ [50] De evaluatiecommissie
onderschrijft deze opvatting en is van oordeel dat er op dit moment geen
eindtermijn moet worden gesteld. De evaluatiecommissie hoopt en verwacht
dat wanneer haar adviezen worden opgevolgd en daardoor het onderzoek naar
herkomst en (erfgenamen van) eigenaren wordt geïntensiveerd, na een
mogelijke toename over enige jaren het aantal restitutieverzoeken flink
zal afnemen.
Onherroepelijk zal vroeg of laat de vraag opdoemen wat er moet gebeuren
met de relevante stukken uit de NK-collectie die na verloop van tijd nog altijd
niet gerestitueerd zijn, de zogenaamde ‘heirless art’. Zo zullen er voorwerpen
overblijven waarvoor nooit een restitutieverzoek ingediend wordt (van
voorwerpen die geen unica zijn, zoals prenten, meubels of serviezen, is het
eigenaarschap moeilijk te bepalen). De evaluatiecommissie vindt het
belangrijk dat het Rijk nu al nadenkt over een toekomstige bestemming voor
deze stukken uit de NK-collectie. Daarbij moet er vanzelfsprekend altijd
rekening mee worden gehouden dat ooit een restitutieverzoek
wordt ingediend.
De evaluatiecommisie geeft in overweging dat (delen van) de NK-collectie
in de toekomst via een beheerconstructie onder nader vast te stellen
voorwaarden worden ondergebracht bij een Nederlandse erfgoedorganisatie
die zich specifiek richt op Joodse cultuur en geschiedenis. Zoals ook door
organisaties uit de Joodse gemeenschap is gesuggereerd, is er op deze wijze in
de toekomst een plek waar deze voorwerpen te zien zijn. Door de verloren
persoonlijke eigendommen te tonen van personen die tijdens het naziregime
zijn vermoord of vervolgd, kunnen toekomstige generaties doordrongen
blijven van de vreselijke gevolgen van de Tweede Wereldoorlog en de genocide.
                                                                                   44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>      Eindnoten
 1
Tot de vervolgde bevolkingsgroepen behoren naast de Joden ook
Roma en Sinti (Rijksoverheid, brief Staatssecretaris van OCW aan
Tweede Kamer, 2001, 16 november, p. 1). Er zijn overigens ook
enige verzoeken ingediend van personen die niet tot een vervolgde
bevolkingsgroep behoorden.
                                                                        Eindnoten
 2
Ondanks het feit dat niet alle gerecupereerde voorwerpen
(en dus ook voorwerpen uit de huidige NK-collectie) zijn geroofd,
verwijst de evaluatiecommissie in het vervolg met de term
NK-collectie specifiek op de voorwerpen die onvrijwillig verloren
zijn door toedoen van het naziregime, en dus in aanmerking komen
voor een verzoek tot restitutie.
 3
Eelke Muller en Helen Schretlen, Betwist bezit, 2002, p. 78.
 4
Idem, p. 129.
 5
Idem, p. 243, 244, 255, 304 n113.
 6
Strikt genomen betreft het hier de museale cultuurgoederen van
de Staat, waarvan de volgende definitie wordt gegeven in de
Erfgoedwet artikel 1.1: ‘Cultuurgoed van bijzonder belang dat
eigendom is van de Staat of waarvan de zorg aan de Staat is
toevertrouwd’. In deze context betreft het echter cultuurgoederen
die formeel eigendom zijn van de Staat, ongeacht het belang.
De evaluatiecommissie hanteert in het vervolg de term
‘rijkscollectie’ als het voorwerpen betreft die formeel eigendom
zijn van de Staat.
 7
Overzicht NK-lijst, ontvangen van RCE.
 8
Rijksoverheid, brief Staatsecretaris van OCW aan Tweede Kamer,
14 juni 2000, p. 4.
 9
Bij de niet-Rijkscollectie-zaken gaat het om bindend advies in de
zin van artikel 7:900 lid 2 BW. De RC geeft dan geen advies, maar
neemt een beslissing, zo blijkt ook uit de wettekst. Met dit verschil
in taakstelling wordt hier in de terminologie rekening gehouden.
 10
Drie van deze voorwerpen zijn afkomstig uit de NK-collectie.
 11
Rijksoverheid, brief van de Staatsecretaris van OCW aan
Tweede Kamer, 22 juni 2012, p. 5.
 12
Bureau Berenschot, Een toekomstgericht restitutiebeleid. Over een        45
duurzame, transparante en onomstreden organisatie rondom restituties,
2016. Zie ook: Rijksoverheid, brief van de Minister van OCW aan
de Tweede Kamer, 4 oktober 2016.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre> 13
Wesley A. Fisher en Ruth Weinberger, Holocaust-Era Looted Art:
A Current World-Wide Overview, 2014.
 14
Die kritische houding ten opzichte van het Nederlandse
restitutiebeleid bleek bijvoorbeeld uit de toespraak ‘Where Are
We Today?’ van Stuart Eizenstat tijdens een conferentie die van
26 tot 28 november 2018 in Berlijn werd gehouden onder de
titel ‘20 Years Washington Principles: Roadmap for the Future’.
                                                                        Eindnoten
Zie ook: Wesley Fisher en Anne Webber, ‘Schande dat deze
roofkunst in het museum mag blijven hangen’, NRC Handelsblad,
7 december 2018.
 15
De evaluatiecommissie heeft hiervoor het Expertisecentrum
Restitutie en Rudi Ekkart geraadpleegd.
 16
Dit bleek uit gesprekken met Charlotte van Rappard-Boon
en Rudi Ekkart.
 17
www.musealeverwervingen.nl
 18
Het ECR heeft over dit onderwerp een aparte notitie aan de
evaluatiecommissie gestuurd.
 19
Zie bijlage voor een globale kostenraming.
 20
Rijksoverheid, Minister van OCW, ‘Instellingsbesluit’, 20 september
2018.
 21
Zie bijvoorbeeld Wesley Fisher en Anne Webber, ‘Schande dat deze
roofkunst in het museum mag blijven hangen’, NRC Handelsblad,
7 december 2018.
 22
Een recente, uitgebreide vergelijking biedt bijvoorbeeld Charlotte
Woodhead, Implementing Recommendation 3 of the 2017 London
Conference Action Plan, 2019. Voor andere literatuur zie de
bibliografie.
 23
Enige in het oog springende verschillen tussen het Nederlandse
beleid en het beleid in genoemde landen zijn bijvoorbeeld de
moreel-beleidsmatige (en niet wettelijke) opzet van het Nederlandse
restitutiebeleid, de speciale status van de NK-collectie en de aparte
behandeling van kunsthandelzaken, die alleen in Nederland in het
beleid is opgenomen.
 24
Rijksoverheid, Minister van OCW, ‘Instellingsbesluit’, 20 september
2018.
                                                                         46
 25
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2019, p. 77.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre> 26
Ook de Raad voor Cultuur legt het verband tussen de maatstaven
van redelijkheid en billijkheid en de Washington Principles in
zijn advies uit 2012: Raad voor Cultuur, Advies restitutiebeleid,
2012, p. 2.
 27
Algemene tekst in paragraaf 5.2 van bindend advieszaken, onder
‘5. De taak van de commissie’, bijvoorbeeld in advies RC 3.180.
                                                                        Eindnoten
 28
Restitutiecommissie,‘Reglement inzake adviesprocedure’, artikel 3.
Zie bijlage.
 29
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2008, p. 5.
 30
De Stichting Nederlands Kunstbezit, die de gerecupereerde
voorwerpen beheerde, had als een van de kerntaken ‘de opsporing
en terugvoering van “alle kunstschatten, bibliotheken en archieven,
welke sedert 10 mei 1940 ons land hebben verlaten,” ongeacht
of dit was gebeurd door verkoop, roof of inbeslagneming.’
Eelke Muller en Helen Schretlen, Betwist bezit, 2002, p. 14.
 31
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2018, p. 6.
 32
Dat blijkt ook uit het enige advies dat de RC heeft uitgebracht
over een NK-stuk dat na 30 juni 2015 is ingediend bij de minister
(de zaak-Lierens, RC 1.169, 21).
 33
Zie bijvoorbeeld Eelke Muller en Helen Schretlen, Betwist bezit,
2002 en Gerard Aalders, Berooid, 2001.
 34
‘Goede trouw van een persoon, vereist voor enig rechtsgevolg,
ontbreekt niet alleen, indien hij de feiten of het recht, waarop zijn
goede trouw betrekking moet hebben, kende, maar ook indien
hij ze in de gegeven omstandigheden behoorde te kennen.
Onmogelijkheid van onderzoek belet niet dat degene die goede
reden tot twijfel had, aangemerkt wordt als iemand die de feiten
of het recht behoorde te kennen.’ (BW 3:11)
 35
Rijksoverheid, Erfgoedwet, 2016.
 36
Een mogelijke commissie die hiervoor wordt ingeschakeld is de
Toetsingscommissie Beschermwaardigheid, die door het
Museumregister Nederland is ingesteld op grond van hoofdstuk 4
van de LAMO (Leidraad Afstoten Museale objecten, versie 2016).
                                                                         47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre> 37
Nederland is het enige land dat het belang voor de bezitter of voor
het openbaar kunstbezit expliciet noemt als element in een
belangenafweging van zijn Restitutiecommissie. In het Verenigd
Koninkrijk zijn er enige zaken geweest waarin dit belang in
overweging is genomen, maar uiteindelijk heeft het geen rol
gespeeld in de uitspraak. In Duitsland heeft de Beratende
Kommission dit jaar wel een advies uitgebracht, waarin het belang
van een object voor het museum in het advies wordt betrokken.
De Franse en Oostenrijkse restitutiecommissies hebben deze
                                                                         Eindnoten
belangen op geen enkele wijze in hun beleid of uitspraken
betrokken. Zie: Charlotte Woodhead, Implementing Recommendation
3 of the 2017 London Conference Action Plan, 2019, p. 26-27;
www.beratende-kommission.de, advies 1 juli 2020.
 38
Restitutiecommissie, Notitie van Restitutiecommissie voor
Commissie evaluatie restitutiebeleid, 19 augustus 2020.
 39
Voor advies van Prof. De Bock, zie bijlage.
 40
Zie advies Prof. De Bock, in het bijzonder nr. 14.
 41
Zie advies Prof. De Bock, nrs. 5 en 6.
 42
Uitzondering is een bindend advies in 2008, waarin het Zeeuws
Museum het schilderij ‘Gebed voor de maaltijd’ van Jan Toorop, dat
naar het oordeel van de RC door het museum in 1981 te goeder
trouw was gekocht, moest teruggeven aan de erfgenamen van de
oorspronkelijke eigenaar. Daarbij stelde de RC onder meer de
voorwaarden dat de erfgenamen de geïndexeerde koopprijs aan het
museum zouden vergoeden en dat zij bij een voorgenomen verkoop
het schilderij eerst te koop zouden aanbieden aan het museum
(Advies Restitutiecommissie RC 3.45). Daarnaast heeft de RC in
twee adviezen over schilderijen die eigendom waren van
Richard Semmel beslist dat de huidige bezitters de schilderijen niet
behoefden terug te geven, maar dat de respectieve musea (Centraal
Museum en De Fundatie) ‘door middel van een bijschrift bij het
schilderij, een publicatie, een tentoonstelling of anderszins aandacht
besteden aan de geschiedenis van de voormalige eigenaar Richard
Semmel en het lot van zijn collectie.’ (Adviezen Restitutiecommissie
RC 3.128 en RC 3.131.) Andere dan genoemde zaken waarin de
RC een aanvullende voorwaarde heeft gesteld zijn adviezen
Restitutiecommissie RC 3.48, RC 3.93 en RC 3.95.
 43
De enquête is verstuurd naar 37 personen, die betrokken waren bij
20 zaken die sinds 2014 in behandeling zijn genomen en waarover
advies is uitgebracht. Betrokkenen bij lopende zaken zijn niet
geënquêteerd. Van de twintig zaken is er één in onderzoek geweest
bij het ECR. De commissie heeft 13 reacties ontvangen, die zeer
waarschijnlijk betrekking hadden op 13 verschillende zaken.
Voor de gestelde vragen en de resultaten, zie bijlage.
 44
De minister zou het ECR kunnen vrijwaren tegen de kosten van
verweer in geval derden het ECR aansprakelijk zouden stellen
                                                                          48
wegens procedurele onzorgvuldigheden. De evaluatiecommissie
acht, na ingewonnen juridisch advies, de kans op succesvolle
aansprakelijkstelling van het ECR overigens gering, zolang geen
sprake is van opzet of grove schuld aan de zijde van het ECR.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre> 45
De evaluatiecommissie wijst erop dat klachten over de uitvoering
van het Restitutiebeleid door de Nationale Ombudsman in
behandeling worden genomen. Zie: https://
www.nationaleombudsman.nl/nieuws/2010/ombudsman-pleit-voor-
ruimere-rol-restitutiecommissie-bij-strijd-om-koenigscollectie
 46
Rijksoverheid, Minister van OCW, ‘Instellingsbesluit’, 20 september
2018, p. 5.
 47                                                                   Eindnoten
https://www.kulturgutverluste.de/Webs/DE/HelpDesk/Index.html
 48
Rijksoverheid, brief Staatssecretaris van OCW aan Tweede Kamer,
22 juni 2012, p. 4.
 49
Rijksoverheid, brief Staatssecretaris van OCW aan Tweede Kamer,
22 juni 2012, p. 5.
 50
Rijksoverheid, brief Minister van OCW aan Tweede Kamer,
4 oktober 2016, p. 3.
                                                                       49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>      Bronnen en literatuur
Aalders, Gerard, Berooid. De beroofde joden en het Nederlandse
restitutiebeleid sinds 1945, 2001
Bureau Berenschot, Een toekomstgericht restitutiebeleid. Over een
duurzame, transparante en onomstreden organisatie rondom restituties,
2016
                                                                           Bronnen en literatuur
Begeleidingscommissie Herkomst Gezocht, Herkomst gezocht.
Rapport van het proefonderzoek naar de herkomst van de onder beheer
van het Rijk gebleven uit Duitsland gerecupereerde kunstwerken. 1998
Begeleidingscommissie Herkomst Gezocht, Herkomst Gezocht.
Aanbevelingen Commissie Ekkart, 2001
Begeleidingscommissie Herkomst Gezocht, Aanbevelingen restitutie
kunstwerken van kunsthandelaren, 2003
Begeleidingscommissie Herkomst Gezocht, Slotaanbevelingen, 2004
Campfens, Evelien (Ed.), Fair and just solutions? Alternatives to
litigation in Nazi-looted art disputes: status quo and new developments,
2015
Campfens, Evelien, ‘Nazi-looted Art: A Note in Favour of Clear
Standards and Neutral Procedures’. In: Art, Antiquity and Law,
2017 (4), p. 315-347
Campfens, Evelien, ‘Restitution of Looted Art: What About Access
to Justice?’. In: Santander Art and Culture Law Review, 2/2018 (4),
p. 185-220
Commissie-Ekkart, Herkomst gezocht Origins unknown.
Eindrapportage commissie Ekkart Final report Ekkart committee, 2006
Eizenstat, Stuart, ‘Washington Principles 1998 to 2018.
Where Are We Today?’, toespraak tijdens conferentie
‘20 Years Washington Principles: Roadmap for the Future’
in Berlijn, 2018
Ekkart, Rudi en H. Schretlen, Museale Verwervingen vanaf 1933.
Herkomstonderzoek naar museale collecties in verband met roof,
confiscatie of gedwongen verkoop in de periode 1933-1945, 2014
Ekkart, Rudi en Eelke Muller, Roof en restitutie. De uittocht en
gedeeltelijke terugkeer van Nederlands kunstbezit tijdens en na de
Tweede Wereldoorlog, 2017
European Parliamentary Research Service, Cross-border restitution
claims of looted works of art and cultural goods. European Added Value
Assessment, 2017
Fisher, Wesley A. en Ruth Weinberger, Holocaust-Era Looted Art:
A Current World-Wide Overview, 2014
Fisher, Wesley en Anne Webber, ‘Schande dat deze roofkunst in het
                                                                              50
museum mag blijven hangen’, NRC Handelsblad, 8 december 2018
Klomp, René, ‘Restitutie van oorlogskunst: houdt het dan nooit
op?’. In: Ars Aequi, juni 2017, p. 556-560
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Muller, Eelke en Helen Schretlen, Betwist Bezit. De Stichting
Nederlands Kunstbezit en de teruggave van roofkunst na 1945, 2002
Museumvereniging, LAMO 2016, 2020
Oost, Tabitha, ‘Restitution Policies on Nazi-Looted Art in the
Netherlands and the United Kingdom: A Change from a Legal to
a Moral Paradigm?’. In: International Journal of Cultural Property.
Cambridge University Press, 25 (2), 2018, p. 139-178
                                                                      Bronnen en literatuur
Oost, Tabitha, ‘From “leader to pariah”? On the Dutch restitution
committee and the inclusion of the public interest in assessing
Nazi-spoliated art claims’. In: International Journal of Cultural
Property (nog te verschijnen)
Raad voor Cultuur, Advies restitutiebeleid, 2012
Renold, M.-A., ‘Cultural Co-Ownership: Preventing and Solving
Cultural Property Claims’. In: International Journal of Cultural
Property, 22 (2-3), 2015, p. 163-176
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2008
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2018
Restitutiecommissie, Jaarverslag, 2019
Restitutiecommissie, Reglement inzake adviesprocedure, 2019
Restitutiecommissie, Notitie van Restitutiecommissie voor
Commissie evaluatie restitutiebeleid, 19 augustus 2020
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 14 juni 2000
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 29 juni 2001
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 16 november 2001
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 5 december 2003
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 8 maart 2005
Rijksoverheid, brief van de Staatssecretaris van OCW
aan Tweede Kamer, 22 juni 2012
Rijksoverheid, brief van de Minister van OCW aan Tweede Kamer,
4 oktober 2016
Rijksoverheid, Minister van OCW, ‘Instellingsbesluit’, 20 september
2018
Rijksoverheid, adviesaanvraag Minister van OCW aan                       51
Raad voor Cultuur, 17 december 2019
Veraart, Wouter, Beyond Property. A Reflection on the Value
of Restitution of Looted Cultural Objects, 2019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Woodhead, Charlotte, ‘Putting into Place Solutions for Nazi
Era Dispossessions of Cultural Objects: The UK Experience’.
In: International Journal of Cultural Property, 23(4), 2016,
p. 385-406
Woodhead, Charlotte, Implementing Recommendation 3 of the 2017
London Conference Action Plan, 2019
                                                                 Bronnen en literatuur
                                                                    52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlagen        Bijlagen   53
     Bijlagen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>Bijlagen Overzicht gesprekspartners 54</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Bijlagen Overzicht gesprekspartners en Samenstelling commissie 55</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 56</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 57</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 58</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 59</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 60</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 61</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Bijlagen Resultaten tevredenheidsenquête Nederlands Restitutiebeleid 62</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Bijlagen Adviesaanvraag 63</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Bijlagen Adviesaanvraag 64</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlagen Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie 65</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Bijlagen Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie 66</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Bijlagen Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie 67</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>Bijlagen Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie 68</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlagen Reglement bindend adviesprocedure Restitutiecommissie 69</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>Bijlagen Terezín Declaration 70</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Bijlagen Terezín Declaration 71</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Bijlagen Terezín Declaration 72</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 73</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 74</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 75</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 76</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 77</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 78</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 79</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 80</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>Bijlagen Advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 81</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>Bijlagen Aanvullend advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 82</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Bijlagen Aanvullend advies aan evaluatiecommissie door prof. Ruth de Bock 83</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 84</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 85</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 86</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 87</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 88</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Bijlagen Voorlopige raming kosten hernieuwd herkomstonderzoek 89</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>De Raad voor Cultuur is het wettelijke adviesorgaan van
de regering en het parlement op het terrein van kunst,
cultuur en media. De raad is onafhankelijk en adviseert,
gevraagd en ongevraagd, over actuele beleidskwesties
en subsidieaanvragen.
‘Streven naar rechtvaardigheid’                                   Colofon
is een uitgave van de Raad voor Cultuur.
Commissie evaluatie
restitutiebeleid cultuurgoederen
Tweede Wereldoorlog
Jacob Kohnstamm (voorzitter)
Lennart Booij
Hagar Heijmans
Nina Polak
Rob Polak
Emile Schrijver
Henny Troostwijk
Pieter Bots (secretaris)
Nádine Youhat (beleidsadviseur)
Raad voor Cultuur
Kristel Baele (voorzitter)
Brigitte Bloksma
Lennart Booij
Erwin van Lambaart
Cees Langeveld
John Olivieira-Siere
Thomas Steffens
Liesbet van Zoonen
Jakob van der Waarden (directeur)
Raad voor Cultuur
Prins Willem Alexanderhof 20, 2595 BE Den Haag
070 – 3106686, info@cultuur.nl, www.raadvoorcultuur.nl
                                                                   90
Het is toegestaan (delen van) de inhoud van deze publicatie
te citeren of te verspreiden, mits daarbij de Raad voor Cultuur
en deze publicatie als bronnen worden vermeld.
Aan deze publicatie kunnen geen rechten worden ontleend.
Den Haag, december 2020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>