<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>         omgevingskwaliteit
                                                             door
                      VERDER MET
                      DE VERKLARING
                      VAN DAVOS
                              / Raad voor Cultuur
                              / College van Rijksadviseurs
                               3 maart 2020
beleid
                          integraal
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Aan                                                                                              1
Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
c.c. Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
                                                                                       Omgevingskwaliteit door integraal beleid
Afzenders
Raad voor Cultuur
College van Rijksadviseurs
Geachte mevrouw Van Engelshoven,
Op 15 augustus 2019 heeft u de Raad voor Cultuur en het College van
Rijksadviseurs gevraagd een gezamenlijk briefadvies uit te brengen over de
implementatie van de Verklaring van Davos. Het is een veelomvattend onderwerp,
dat de omgang met alle ruimtelijke opgaven in Nederland raakt. De kern van
ons advies is: toon ambitie en neem het initiatief om interdepartementaal
de uitgangspunten van de Verklaring van Davos te implementeren in het
omgevingsbeleid, en voeg de daad bij het woord. Wij doen u daar een aantal
aanbevelingen voor. De urgentie is groot om vanuit het Rijk actief bij te dragen aan
het oplossen van actuele sociaal-maatschappelijke vraagstukken met ruimtelijke
consequenties. Wij, de raad en het college, hebben daarom de vrijheid genomen
ons advies ook te adresseren aan uw collega de Minister van BZK.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                                     Verder met de Verklaring van Davos
2 Aanleiding van uw adviesaanvraag is de zogenoemde Verklaring van Davos. Naar
  een kwalitatief hoogstaande Baukultur voor Europa. De Verklaring is een oproep
  om omgevingskwaliteit te bevorderen en is op 22 januari 2018 door alle Europese
  ministers van Cultuur is ondertekend. De bewust onvertaalde term Baukultur1
  wordt in de verklaring omschreven als ‘elke menselijke activiteit die de gebouwde
  omgeving verandert. Hiertoe behoren zowel bestaande gebouwen, waaronder
  monumenten en andere cultuurhistorische elementen, als het ontwerp en de bouw
  van hedendaagse gebouwen, infrastructuur, openbare ruimten en landschappen’.
  Het begrip staat voor kennis en kunde om de leefomgeving in te richten op een wijze
  die de omgevingskwaliteit verhoogt. Het gaat ook over regelgeving, procedures en
  betrokkenheid van de gebruikers, en het omvat alle schaalniveaus, van gebouwen tot
  cultuurlandschappen.
  U vraagt wat ervoor nodig is om in Nederland de uitgangspunten van de Verklaring
  van Davos als vanzelfsprekend een onderdeel van de besluitvorming rondom
  ruimtelijke opgaven te laten worden, en wat wij u kunnen meegeven om de Verklaring
  te implementeren gezien wat er al gebeurt bij voortzetting van de Actieagenda
  Ruimtelijk Ontwerp en het erfgoedbeleid.
  Wij zien in de gezamenlijke ondertekening van de Verklaring een startsein voor een
  dialoog op Europees niveau. Het is te prijzen dat u deze dialoog binnen eigen land
  op gang wil brengen met de adviesvraag. Bovenal is de Verklaring volgens ons een
  statement en een ‘call for action’. U vindt in dit briefadvies daarom voorstellen om een
  Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit verantwoordelijk te maken voor het verbinden
  van de verschillende maatschappelijke opgaven die hun weerslag zullen hebben op
  stad en landschap, en om een aantal instrumenten en regelingen te verzwaren en een
  nieuwe, inhoudelijke lading te geven.
  1    De Duitse Bundesstiftung für Baukultur hanteert de volgende uitleg: ‘Baukultur is essential for creating a built
       environment that is considered worth living in. In addition to social, ecological, and economic aspects, Baukul-
       tur also has an emotional and aesthetic dimension. Its creation, appropriation, and use are social processes
       that are based on a broad understanding about qualitative values and objectives’.
       www.bundesstiftung-baukultur.de/en/about-baukultur-1
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>                          De Verklaring van Davos schetst een zorgwekkende ontwikkeling van de
                          omgevingskwaliteit. Er is sprake van ‘karakterloze bouwwerken, het ontbreken van
                          ontwerpwaarden, de afwezige zorg voor duurzaamheid, de toename van gezichtsloze
de Verklaring van Davos
                          ongebreidelde stadsuitbreiding en onverantwoord gebruik van de grond, de
                          achteruitgang van de historische structuur en het verlies van regionale tradities en
                          identiteit.’
                          De remedie voor de gesignaleerde problematiek ligt volgens de Verklaring in
                          ‘een flexibele benadering die geworteld is in cultuur en die actief sociale cohesie
                          bevordert, die gericht is op duurzaamheid van de omgeving en bijdraagt aan de                        3
                          gezondheid en het welzijn van iedereen.’ Wij stellen dat aandacht voor erfgoed en de
                          ruimtelijke ontwerpdisciplines een belangrijke rol vervult bij al deze doelstellingen en
                          een voorwaarde is voor het ontstaan van een hoge omgevingskwaliteit.
                                                                                                                     Omgevingskwaliteit door integraal beleid
                                 Verplichtingen en een moreel appel
                                 De Verklaring van Davos doet een moreel appel en schept verplichtingen.
                                 Nederland heeft de Verklaring ondertekend en committeert zich daarmee aan
                                 implementatie van de uitgangspunten in het beleid en agendering ervan in de
                                 bouwpraktijk. Dat betekent dat het Rijk zich zal inzetten:
                                 18. Ervoor te zorgen dat de ideeën en beginselen van een kwalitatief
                                         hoogstaande Baukultur door alle belanghebbenden, waaronder andere
                                         bewindspersonen en het algemene publiek, vooral jonge mensen, als
                                         algemeen worden aanvaard en worden bevorderd, en de positieve invloed
                                         ervan op de samenleving op elke relevante en toepasselijke manier wordt
                                         onderschreven.
                                 19. Beter beleid in te voeren dat het cultuurgerichte begrip Baukultur omvat
                                         en de visie van een kwalitatief hoogstaande Baukultur als belangrijkste
                                         beleidsdoelstelling te integreren.
                                 20. Verdere acties en maatregelen die bijdragen aan het bevorderen en
                                         invoeren van de visie op een kwalitatief hoogstaande Baukultur te
                                         ondersteunen.
                                 21. Er bij alle relevante belanghebbenden, zowel publiek als privaat, op aan te
                                         dringen de positieve invloed van een kwalitatief hoogstaande Baukultur op
                                         het algemeen welzijn te onderkennen en hun verantwoordelijkheid om bij
                                         te dragen aan de invoering ervan, in het bijzonder ten aanzien van de aan
                                         Baukultur gerelateerde investering, te erkennen.2
                                 2       Verklaring van Davos.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                                                                                          Verder met de Verklaring van Davos
                            De Raad voor Cultuur en het College van Rijksadviseurs zien de Verklaring van Davos
                            als een Europees statement dat oproept om maatschappelijke uitdagingen aan te
                            grijpen om omgevingskwaliteit te vergroten of in elk geval te behouden. Daaronder
                            valt ook behoud en versterking van cultureel erfgoed, dat als drager van de identiteit
                            van gebieden fungeert. Dit geldt voor heel Europa. Immers, de maatschappelijke
                            uitdagingen van Nederland zijn veelal dezelfde als die in andere Europese landen. Of
                            het nu over verstedelijking, mobiliteit, klimaatadaptatie of energietransitie gaat; elke
                            opgave heeft een internationale dimensie waartoe Nederland zich dient te verhouden
                            en te positioneren.
4
                                      Nederland is niet zo vertrouwd met
                                      het begrip ‘Baukultur’. Uiteraard kent
    baukultur en omgevingskwaliteit
                                      Nederland een ‘cultuur van bouwen’, of
                                      een ‘bouwcultuur’, maar de meningen
                                      lopen uiteen over de inhoud en betekenis
                                      van dit begrip, zo blijkt uit de diverse
                                      gesprekken die de raad en het college
                                      hebben gevoerd ten behoeve van dit
                                      advies. Baukultur laat zich in onze ogen
                                      het beste omschrijven als de wijze waarop
                                      kwaliteit van de leefomgeving, of kortweg
                                      omgevingskwaliteit tot stand gebracht
                                      wordt. Wij hebben ervoor gekozen om in
                                      dit advies ons niet te focussen op de term
                                      Baukultur, maar ons gebruik te maken
                                      van omgevingskwaliteit, een term die
                                      ook in de Omgevingswet en de Nationale
                                      Omgevingsvisie (NOVI) wordt gehanteerd.
                                      De uit de Verklaring geciteerde artikelen
                                      18 tot en met 21 blijven ook met het begrip
                                      omgevingskwaliteit duidelijk en goed
                                      overeind.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                           De actualiteit van de Verklaring van Davos is groot. In de huidige tijd strijden veel
                           belangen om voorrang, zoals het economische, het sociale en het ecologische belang.
                           Relatief nieuwe ruimteclaims, zoals voor de opwekking van hernieuwbare energie en
betekenis voor Nederland
                           voor klimaatadaptatie, maar ook bekende ruimteclaims voor verstedelijking, mobiliteit
                           en natuur, vragen op verschillende bestuursniveaus om complexe afwegingen en
                           keuzes. In een land waar de ruimte beperkt is, waar elke ruimtelijke ingreep een
                           ingreep is in bestaande kwaliteit en erfgoedwaarden en vrijwel elke plek een mix
                           van culturele, emotionele, ecologische en economische waarden vertegenwoordigt,
                           levert deze kluwen bestuurlijke nachtmerries op. Zeker in de gedecentraliseerde
                           ruimtelijke beleidspraktijk van Nederland, waarin provincies en gemeenten eigen                      5
                           verantwoordelijkheden en een hoge mate van autonomie hebben. Dit advies dient
                           daarom ook het doel sectorale grenzen te overbruggen en samenwerking te
                           stimuleren.
                                                                                                                      Omgevingskwaliteit door integraal beleid
                           Uitvoering geven aan de Verklaring betekent bevorderen dat een hoge
                           omgevingskwaliteit als algemene ambitie wordt aanvaard, beleid invoeren waarin die
                           ambitie gestalte krijgt en zorgen dat de visie op omgevingskwaliteit in al het relevante
                           beleid als belangrijkste doelstelling geïntegreerd wordt. Wij constateren dat het Rijk
                           nog onvoldoende invulling geeft aan deze opgave. Deze observatie wordt bevestigd in
                           de vele interviews die we ten behoeve van dit advies hebben afgenomen3.
                                 Land van belofte
                                 De Verklaring van Davos neemt hoofdzakelijk cultuur en erfgoed als
                                 vertrekpunt, meer nog dan de Nationale Omgevingsvisie (NOVI), de
                                 Uitvoeringsagenda van de NOVI en de aanstaande Omgevingswet, en stelt
                                 vanuit die positie het streven naar een hoge omgevingskwaliteit centraal.
                                 Hoewel cultuur en erfgoed nog geen vanzelfsprekende plaats in het ruimtelijk
                                 beleid innemen, kan worden geconstateerd dat hiervoor wel degelijk een
                                 solide basis is. Nederland heeft een eeuwenlange en rijke traditie in het
                                 bouwen, ordenen en beheersen van land en water. De methodieken en
                                 de civieltechnische, architectonische, landschappelijke en planologische
                                 resultaten hebben tot ver buiten Nederland bewondering geoogst. De traditie
                                 van ruimtelijk ontwerp is een verdienstelijk exportproduct gebleken en een
                                 nationale trots.
                                 3   De lijst met geïnterviewde deskundigen is opgenomen in de bijlage.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                                                            Verder met de Verklaring van Davos
  Er ligt een belofte in deze traditie: het vermogen om de samenhang van de
  dingen te beschouwen en daar in gezamenlijkheid aan te ontwerpen. In de
  beste Nederlandse traditie leiden maatschappelijke opgaven tot een extra
  kwaliteitsimpuls; door grote opgaven en zijdelingse ambities met elkaar te
  verbinden en op die manier meer maatschappelijk rendement te verkrijgen.
  Wij zijn ervan overtuigd dat er ook nu volop aanknopingspunten te vinden zijn
  om de huidige en aankomende transities vorm te geven, zonder mens en milieu
  (verdere) schade toe te brengen. De mogelijkheden en kansen liggen voor het
  oprapen. Ook in deze opvatting worden we gesterkt door de observaties van de
6 gesprekspartners; kenners, belanghebbenden, uitvoerders en beleidsmakers.
  Teruglopende condities
  Nederland heeft in de afgelopen decennia geprofiteerd van gericht
  kwaliteitsbeleid van het Rijk. Er zijn veel voorbeelden waarin
  interdepartementaal samenwerken aan ruimtelijke kwaliteit succesvolle
  resultaten opleverde, denk aan de programma’s als het Belvedere-beleid
  voor cultuurhistorie en ruimtelijke ordening (2000-2009) en Ruimte voor de
  Rivier (2006-2018). Deze benadering werkte door op lagere schaalniveaus,
  bijvoorbeeld in de vorm van commissies ruimtelijke kwaliteit. Echter, het gevoel
  dat Nederland er goed voor staat neemt af. De condities waaronder gebouwd
  wordt aan de toekomst zijn niet meer te vergelijken met die waaronder deze
  langlopende projecten tot stand zijn gekomen; zowel bestuurlijk als financieel
  en in mens- en denkkracht. Veel overheden blijken onvoldoende invulling te
  kunnen geven aan hun rol als hoeder van omgevingskwaliteit en aan hun eigen
  opdrachtgeverschap. De voornaamste oorzaak is een gebrek aan kennis,
  kunde, middelen en ervaring met integraal ontwerpen en omgevingskwaliteit.4
  Wij constateren dat ook het Rijk de laatste jaren onvoldoende handelt in
  de geest van de Nederlandse traditie waarbij de culturele component in
  alle opgaven zit. Ook wordt ons inziens het credo dat publieke ruimtelijke
  investeringen ‘sober en doelmatig’ moeten zijn gebruikt als excuus om
  belangrijke aspecten van onze integrale ontwerptraditie, al in de planvorming,
  over te slaan.5 De NOVI laat zich lezen als een poging van het Rijk om zich
  opnieuw te positioneren. Wij onderstrepen graag dat de NOVI een Rijksbreed
  instrument is, dat expliciet uitdaagt om integraal te opereren.
  4    Zie ook de adviezen ‘Brede blik op erfgoed (2017, Raad voor Cultuur en Raad voor de leefomgeving
       en Infrastructuur) en ‘Met erfgoed meer ruimtelijke kwaliteit’ (2019, Raad voor Cultuur), alsmede de
       adviezen Ontwerp voor de toekomst (2018, Raad voor Cultuur) en Goed opdrachtgeverschap. Vragen
       naar de onbekende weg (2012, Raad voor Cultuur).
  5    Rijcken, T., Sober met Kwaliteit, Dijkverbetering in de 21e eeuw, 22-11-2019.
       www.flowsplatform.nl/#/sober-met-kwaliteit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                          Het Rijk heeft met de publicatie van de Ontwerp NOVI een nieuw kader
                          voor de ruimtelijke toekomst van Nederland voorgesteld. De NOVI benoemt
                          afwegingsprincipes, prioriteiten en een reeks van 21 nationale belangen, maar een
de NOVI als nieuw kader
                          visie op de culturele dimensie van de ruimtelijke opgaven ontbreekt. Een dergelijke
                          visie is hard nodig, ook om op vragen te kunnen anticiperen uit niet-ruimtelijke
                          domeinen, zoals de wijze waarop we met (ouderen)zorg, onderwijs en technologische
                          ontwikkelingen omgaan. Uiteindelijk raken ook de kwesties in deze domeinen aan de
                          ruimtelijke inrichting. Ze werpen in essentie ontwerpvragen op.
                          De grote maatschappelijke opgaven van nu zijn in Panorama Nederland6 al benoemd:                                             7
                          klimaatverandering, de noodzakelijke overstap naar hernieuwbare energie, het
                          nijpende tekort aan woningen, een gebrek aan duurzame vervoersopties en de
                          noodzaak van de verduurzaming van de landbouw. Onder al deze transities ligt een
                                                                                                                                             Omgevingskwaliteit door integraal beleid
                          groeiende maatschappelijke ongelijkheid tussen groei- en krimpgebieden en binnen
                          steden.
                                Eén nationale overheid
                                Deze transities kunnen zó ingericht worden dat ze de omgevingskwaliteit
                                vergroten en de groeiende ongelijkheid tegengaan. Daarvoor is een integrale
                                werkwijze nodig die zich richt op de lange termijn, met een rijksoverheid
                                die zich opstelt als rentmeester en zo de waan van de dag ontstijgt. Met die
                                houding kan het Rijk aan de zijde van regionale en lokale overheden werken
                                aan de uitvoering van de transities. Voorwaarde is dat het Rijk zich nadrukkelijk
                                profileert als een vanzelfsprekende en betrouwbare samenwerkingspartner.
                                Dat veronderstelt dat de verschillende departementen samenwerken als één
                                nationale overheid, die het gezamenlijke publieke belang vooropstelt. Op deze
                                manier bieden de transities een enorme kans om meer omgevingskwaliteit te
                                creëren en komt een optimistische toekomst binnen handbereik.7 Deze houding
                                zit in de Nederlandse cultuur van ruimtelijk handelen en is in feite de grondslag
                                voor onze succesvolle ruimtelijke ordening.
                                Het Rijk kan met de uitvoering van de NOVI weer een voorbeeldstellende,
                                geëngageerde en inspirerende rol aannemen. De Verklaring van Davos leent
                                6   Panorama Nederland (College van Rijksadviseurs, 2018) is een toekomstperspectief voor de ruim-
                                    telijke inrichting van Nederland. Het laat zien hoe de grote maatschappelijke vraagstukken van nu de
                                    sleutel kunnen zijn voor welkome, structurele verbeteringen in de toekomst.
                                7   Zie ook: advies Verbindend Landschap van de Rli (2016, p. 21) om het landschap centraal te stellen
                                    bij de ruimtelijke vormgeving van duurzaamheidstransities en die transities juist te benutten om
                                    waardevol landschap, en daarmee meer omgevingskwaliteit te creëren. Ook de ECN en WUR (2017)
                                    stellen in een gezamenlijke verkenning dat het voor een succesvolle energietransitie nu al nodig is na
                                    te denken over de vormgeving van nieuwe energielandschappen naast en in het bestaande landschap.
                                    (Transities, Ruimteclaims en Landschap. Achtergrondstudie Frank van Dam, Alexandra Tisma & Jos
                                    Diederiks 15 februari 2019). De Raad voor Cultuur (met de Rli) betoogt hetzelfde in het advies ‘Brede
                                    blik op erfgoed’.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                                                                                 Verder met de Verklaring van Davos
                        zich uitstekend om het belang van een hoge integrale omgevingskwaliteit
                        als doel te stellen en te promoten. Ze biedt een logisch verhaal dat erfgoed,
                        ontwerp, civiele techniek en maatschappelijke opgaven met elkaar verenigt.
                        Een interdepartementale aanpak door de ministeries van OCW, BZK, I&W, EZK
                        en LNV in nauwe samenwerking met rijksdiensten als het Rijksvastgoedbedrijf8,
                        Rijkswaterstaat, de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland en de Rijksdienst
                        voor het Cultureel Erfgoed, is daarbij een voorwaarde voor succes.
8                Wat komt erbij kijken om waarlijk integraal en interdepartementaal te kunnen
                 werken? Met de aanvraag voor dit advies heeft het ministerie van OCW het voortouw
    ons advies
                 genomen in de implementatie van de uitgangspunten van de Verklaring van Davos in
                 het omgevingsbeleid. Ons eerste advies luidt dan ook: toon ambitie en voeg de daad
                 bij het woord. Verzamel binnen het Rijk voldoende kennis en kunde om integraal te
                 opereren en werk instrumenten uit die dit beleid in de praktijk brengen. Uiteindelijk
                 vraagt de implementatie van de Verklaring om een gezamenlijke inspanning. Het
                 ministerie van BZK moet er zorg voor dragen dat de uitgangspunten in de NOVI
                 landen en het ministerie van OCW moet erop toezien dat de culturele dimensie van
                 het ruimtelijke beleid daarin stevig verankerd wordt.
                 Om als Rijk integraal te kunnen opereren en in te zetten op een hoge
                 omgevingskwaliteit adviseren wij meer denkkracht en inhoudelijke expertise
                 op rijksniveau te creëren. Dit kan door het instellen van een Rijksbureau voor
                 Omgevingskwaliteit die door alle disciplines en vraagstukken heen invulling
                 geeft aan de ambitie om te komen tot een Rijksbreed gedragen omgevingsbeleid.
                 De belangrijkste taak is daarbij de diverse maatschappelijke opgaven die bij de
                 verschillende ministeries belegd zijn te verbinden, bijvoorbeeld door scenario’s en
                 verkenningen. Binnen het bureau worden voldoende kennis en kunde gebundeld
                 om de uitgangspunten van de Verklaring van Davos te verbinden met nationale,
                 provinciale en gemeentelijke doelen tot één samenbindend omgevingsbeleid. De inzet
                 van ontwerpkracht is hierbij cruciaal.9
                 8   Het RVB beheert ook de grote vastgoedportefeuille die eigendom is van het Ministerie van Defensie. Defensie
                     treedt daarbij op als financier en stuurt vaak sterk op de inhoud. Bij de eerste voorlopers van de ARO was
                     Defensie een van de ondertekenaars. Een gesprek met de vastgoedverantwoordelijken bij Defensie is vanuit
                     perspectief van ‘Davos’ ook opportuun. De minister van OCW presenteerde in november 2019 onder meer een
                     verkenning naar militair erfgoed waarbij ook nadrukkelijk om aandacht voor ruimtelijke aspecten (ontwikkel-
                     ingsvisies) bij militair erfgoed gevraagd wordt, o.a. door het opstellen van ontwikkelvisies. Dat brengt ook RVB
                     en Defensie weer in beeld als partner in omgevingsbeleid.
                     www.cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/op-verkenning-2.0
                 9   In de sectoradviezen Ontwerp voor de toekomst. Pleidooi voor creatieve reflectie op maatschappelijke
                     vraagstukken (2018) en Met erfgoed meer ruimtelijke kwaliteit (2019) van de Raad voor Cultuur, en Panorama
                     Nederland (2018) van het College van Rijksadviseurs, bieden we handvatten aan om besluiten met ruimtelijke
                     doorwerking gefundeerd te kunnen nemen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Inzet en lading van bestaande instrumenten
Het doel van een hoge omgevingskwaliteit, met behoud en versterking van cultureel
erfgoed als belangrijke component, vereist dat culturele en landschappelijke
waarden integraal in transitieopgaven meegenomen worden. Veelal zijn dit zachte
en moeilijk meetbare waarden. Omdat cultuur en landschap beeldbepalend zijn voor
de leefomgeving, is het zaak om hiervoor aanvullend kwaliteitsbeleid en toegespitste
toetsingskaders te ontwikkelen. Met onderstaande aanwijzingen doen wij concrete
voorstellen hoe bestaande instrumenten anders kunnen functioneren om daar beter
aan te beantwoorden.                                                                                                          9
1.   De Uitvoeringsagenda NOVI is een uitwerking van de beleidskeuzes uit de
     NOVI, en is nu in de maak. De NOVI is Rijksbreed, dus uitgebracht namens
                                                                                                                    Omgevingskwaliteit door integraal beleid
     alle departementen die te maken hebben met maatschappelijke vraagstukken
     met een ruimtelijke impact. Het Rijk dient daarom breed, als belanghebbende
     en als partij die het overzicht kan maken en bewaren, deel te nemen aan
     alle ‘tafels’ die transities begeleiden, zoals de Regionale Energiestrategieën
     (RESsen) die momenteel ontwikkeld worden. In het bijzonder de aan de NOVI
     verbonden Omgevingsagenda’s bieden kansen om de aanpak werkelijk integraal
     te maken. Ze vormen een nieuw ruimtelijk, integraal sturingsinstrument dat
     de verschillende omgevingsvisies – nationaal, provinciaal en gemeentelijk –
     met elkaar in verbinding brengt. Verschillende ruimtelijke transformaties en
     programma’s komen erin samen. Dat geldt voor de RESsen, maar bijvoorbeeld
     ook voor het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport
     (MIRT). De gebiedsagenda’s van het MIRT gaan erin op. Geef cultuur en
     landschap een volwaardige plaats in Omgevingsagenda’s, zodat concrete
     investeringsprojecten mede daarop geselecteerd, gedefinieerd en getoetst
     worden. In een aantal gebieden waar veel opgaven samenkomen, worstelt men
     met het proces van het samenbrengen van alle transities en met de regievraag.
     Daarvoor is een bijzondere inspanning nodig. Kies samen met medeoverheden
     concrete gebieden om gezamenlijk integrale uitwerkingen te maken. Verbind
     daar concrete doelen aan en meet de impact ervan.
2.   In 2021 moet een nieuwe Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp (ARO) in werking
     treden. De Actieagenda, de opvolger van de Architectuurnota’s die tussen 1991
     en 2004 van kracht waren, is te veel tot een verdeelsleutel verworden voor
     middelen die de bouwende ministeries beschikbaar stellen om ontwerpkracht
     in te zetten en opdrachtgeverschap te ontwikkelen.10 Het Ministerie van OCW
     en het Ministerie van BZK (Directoraat Bestuur, Ruimte en Wonen) zijn nu de
10   Doel: Inzet van ruimtelijk ontwerp bevorderen (bij opdrachtgevers). Brug slaan tussen omgevingsbeleid en
     cultuurbeleid door aan concrete opgaven te werken. Financiering: Vier miljoen euro per jaar in tien program-
     maonderdelen. Huidige deelnemers ARO: Ministerie van IenM (tegenwoordig opgesplitst in IenW en BZK),
     Ministerie van OCW, het Stimuleringsfonds Creatieve Industrie, de Internationale Architectuur Biënnale Rot-
     terdam, Architectuur Lokaal, het College van Rijksadviseurs, Het Nieuwe Instituut, het Ontwerpteam (O-team),
     de Technische Universiteit Delft mede namens de Technische Universiteit Eindhoven en Wageningen University
     & Research en de Academies van Bouwkunst in Nederland.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                                                Verder met de Verklaring van Davos
      trekkers van de ARO, terwijl in het verleden alle bouwende ministeries hun
      handtekening onder het Architectuurbeleid zetten (tegenwoordig zouden in ieder
      geval IenW, EZK en LNV daaronder vallen). Om de samenwerkende overheden
      te voeden met inhoudelijke kennis en ontwerpkracht, zou de ARO op nationaal
      niveau weer tot een krachtig middel moeten uitgroeien. Het kan bovendien de
      NOVI vanuit een stevige culturele infrastructuur verrijken. Benut de ARO daarom
      om te experimenteren met opgaven en (opnieuw) vertrouwen te kweken in de
      samenwerking met medeoverheden door ontwerpkracht in te zetten als driver
      voor het aanpakken van maatschappelijke opgaven.
10
   3. Ontwerpkracht op lokaal schaalniveau: Er is na de decentralisatie van het
      ruimtelijk beleid een enorme vraag ontstaan naar kennis, capaciteit en ervaring
      bij provinciale en gemeentelijke overheden. Die is bij de ene gemeente of
      provincie goed, en bij de andere gemeente matig of niet ingevuld. Dit vormt een
      risico voor de ruimtelijke samenhang van Nederland - er ontstaan ongemerkt
      eerste- en tweederangsgebieden. Omdat de definitieve besluiten bij het
      bouwen aan en inrichten van dorpen, steden en landschappen normaliter door
      gemeenten genomen worden, behoeft omgevingskwaliteit op lokaal niveau, van
      opdrachtverlening tot en met uitvoering, continue aandacht.
      De Omgevingswet stelt gemeentelijke adviescommissies verplicht als vervanging
      van huidige monumentencommissies, met de optie om het aandachtsveld te
      verbreden tot de kwaliteit van de fysieke leefomgeving.11 Veel gemeenten werken
      al met een ‘commissie ruimtelijke kwaliteit’, waarin de monumenten- en de
      welstandscommissie zijn samengebracht. Een integraal werkende commissie
      zien wij als een goede manier om omgevingskwaliteit op lokaal schaalniveau
      veilig te stellen. Wij sluiten ons hiermee aan bij de opvattingen van de Tweede
      Kamer hierover. Hoewel er diverse instrumenten voor het stimuleren van
      goed publiek en privaat opdrachtgeverschap bestaan12, presteren gemeenten
      en provincies nog te wisselend. De kwaliteit is té afhankelijk van individuen.
      Het Ministerie van OCW kan de kwaliteit van lokaal opdrachtgeverschap een
      impuls geven door extra geld beschikbaar te stellen voor het stimuleren van
      ontwerpkracht. Voor integrale gebiedsontwikkelingen, publieke gebouwen,
      infrastructuur en groenvoorzieningen adviseren we daarnaast voor Nederland
      de mogelijkheden van de werkwijze van de Open Oproep Vlaanderen te
      onderzoeken.13 Met deze aanpak ondersteunt de Vlaamse overheid gemeenten
      van opdrachtverlening tot uitvoering.
   11 Amendement Dik-Faber, Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 33 962, nr. 80.
   12 Waaronder het Steunpunt Ontwerpwedstrijden van Architectuur Lokaal, de activiteiten van de Federatie Rui-
      mtelijke Kwaliteit, diverse programma’s van het Stimuleringsfonds voor de Creatieve Industrie zoals ‘Anders
      werken aan dorp, stad en land’ en de Rijksprijs Gouden Piramide.
   13 De Open Oproep is één van de instrumenten die de Vlaams Bouwmeester aanbiedt bij het zoeken naar architec-
      tonische kwaliteit voor projecten van de Vlaamse en lokale overheden. Naast een voorbeeldige opdrachtgever
      is immers de juiste keuze van een ontwerper voor elk project van doorslaggevend belang.
      www.vlaamsbouwmeester.be/nl/instrumenten/open-oproep
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>           De Verklaring van Davos staat voor een houding die zorg en aandacht voor onze
           leefomgeving bepleit. Met deze houding, waarbij integraal werken en koppeling aan
           sociaal-maatschappelijke doelen voorwaarden zijn, is het mogelijk de in de Verklaring
tot slot
           beoogde omgevingskwaliteit in Nederland te bereiken en te behouden. Door de huidige
           opgaven nadrukkelijk te verbinden aan een streven naar omgevingskwaliteit, krijgen
           ruimtelijke investeringen meer maatschappelijke betekenis en is de kans groot dat de
           resultaten bij zullen dragen aan een rijker, hechter en schoner Nederland.
           De Raad voor Cultuur en het College van Rijksadviseurs leveren met dit advies het
           startschot voor de verdere discussie over de implementatie van de Verklaring van                  11
           Davos. Wij adviseren de introductie van een Rijksbureau voor Omgevingskwaliteit
           die de drie aanbevelingen uit dit briefadvies verder kan uitwerken en kan omzetten
           naar een actieagenda. De Nationale Dialoog Bouwcultuur, die de Federatie Ruimtelijke
                                                                                                   Omgevingskwaliteit door integraal beleid
           Kwaliteit en Kunsten ‘92 organiseren op 5 maart 2020 en waaraan dit advies voedend
           is, biedt daarnaast een uitgelezen kans om de discussie hierover te voeren en de
           diverse betrokken partijen aan te sporen om tot actie over te gaan.
           Wij benadrukken, zoals ook in onze eerdere adviezen, het belang van maatschappelijk
           geïnspireerd ontwerp, erfgoed als bron voor toekomstige ontwikkeling, en verbeelding
           voor het ontwikkelen van omgevingsbeleid. Zij zijn niet de spreekwoordelijke kers
           op de taart van ruimtelijke planvorming, maar dienen als gist in het brood. In de
           uitgangspunten voor de Verklaring van Davos zien wij dit bevestigd.
           Floris Alkemade                Daan Zandbelt                 Berno Strootman
           Rijksbouwmeester               Rijksadviseur voor de         Rijksadviseur voor de
                                          Fysieke Leefomgeving          Fysieke Leefomgeving
           Marijke van Hees               Jakob van der Waarden
           voorzitter Raad voor Cultuur   directeur Raad voor Cultuur
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                                                                                           Verder met de Verklaring van Davos
                                 Bij de totstandkoming van dit advies is met kenners, belanghebbenden,
                                 uitvoerders en beleidsmakers in de ruimtelijke praktijk gesproken. De
                                 Raad voor Cultuur en het College van Rijksadviseurs is hen allen veel dank
     geïnterviewde deskundigen
                                 verschuldigd voor hun waardevolle inbreng in het advies.
                                 Astrid Aarsen
                                 senior beleidsadviseur & plv. directeur Federatie Ruimtelijke Kwaliteit
                                 Esther Agricola
                                 directeur Ruimte en Duurzaamheid Amsterdam
12                               Peter van Assche
                                 lector Academie van Bouwkunst Amsterdam
                                 Fons Asselbergs
                                 Rijksadviseur Cultureel Erfgoed (2004-2008)
                                 Dirk Baalman
                                 architectuurhistoricus en directeur Het Oversticht (1991-2015)
                                 Riek Bakker
                                 landschapsarchitect en stedenbouwkundige
                                 Flip ten Cate
                                 directeur Federatie Ruimtelijke Kwaliteit
                                 Kees Christiaanse
                                 architect-stedenbouwkundige en professor ETH Zürich
                                 Jo Coenen
                                 architect en Rijksbouwmeester (2000-2004)
                                 Mels Crouwel
                                 architect en Rijksbouwmeester (2004-2008)
                                 Onno Dwars
                                 directeur Ballast Nedam Development
                                 Isja Finaly
                                 hoofd instandhouding Vereniging Hendrick de Keyser
                                 Dick van Gameren
                                 decaan Faculteit Bouwkunde, Technische Universiteit Delft
                                 Syb Groeneveld
                                 directeur Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
                                 Niels Groeneveld
                                 architect en partner Werkstatt
                                 Dorine van Hoogstraten
                                 adjunct-directeur MOOI Noord-Holland
                                 Cilly Jansen
                                 directeur Architectuur Lokaal
                                 Hans de Jonge
                                 vrm directievoorzitter Brink Groep
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Patrick van der Klooster
leider Tenderteam Bouwfonds Property Development
Renée Koning
Directeur Gelders Genootschap
Chris van Langen
directeur Academie van Bouwkunst Rotterdam
Claudia Linders
hoofd Fontys Academy of Architecture & Urbanism
Eric Luiten
Spoorbouwmeester en Rijksadviseur Landschap en Water (2012-2016)               13
Jorrit Noordhuizen
landschapsarchitect en partner Nohnik
Jetske van Oosten
                                                                     Omgevingskwaliteit door integraal beleid
programmaleider ARO Stimuleringsfonds Creatieve Industrie
Laetitia Ouillet
directeur Strategic Area Energy, Technische Universiteit Eindhoven
Erik Pasveer
hoofd Stedenbouw gemeente Den Haag
David Rademacher
architect en partner Rademacher en de Vries
Bart Schoonderbeek
directeur Schipper Bosch
Fred Schoorl
directeur Branchevereniging Nederlandse Architectenbureaus
Vincent Taapken
oprichter/partner New Industry
Christopher de Vries
architect en partner Rademacher en de Vries
Caroline Warmerdam
teamleider Landschap & Cultuurhistorie Staatsbosbeheer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                                                              Verder met de Verklaring van Davos
                       --   AAARO, Vier jaar Ontwerpkracht in Nederland, Architectuur Lokaal e.a.,
                            2016: www.arch-lokaal.nl/boek-vier-jaar-ontwerpkracht-in-nederland-
                            aangeboden-aan-ministers-van-ienm-en-ocwconcept-vier-jaar-
     literatuurlijst
                            ontwerpkracht/
                       --   Brede blik op erfgoed. Advies van de Raad voor Leefomgeving en Transport
                            en de Raad voor Cultuur aan de Minister van Onderwijs, Cultuur en
                            Wetenschap, Den Haag 18 december 2017. www.rli.nl/sites/default/files/
                            advies_brede_blik_op_erfgoed_def.pdf
                       --   Dam, Frank van, Alexandra Tisma & Jos Diederiks, Transities, Ruimteclaims
14                          en Landschap. Achtergrondstudies. Planbureau voor de Leefomgeving,
                            Den Haag, 15 februari 2019. www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/
                            Rapport_Transities_ruimteclaims_en_landschap_-_pdf.pdf
                       --   Diverse artikelen en rapportageas over Baukultur in de Bondsrepubliek
                            Duitsland, Bundesstiftung für Baukultur: www.bundesstiftung-baukultur.
                            de/en/about-baukultur-1
                       --   Europese Landschapsconventie 2000. Conferentie Raad van Europa,
                            Florence, Italië 20-10-2000
                       --   Fred Feddes (red.), Nota Belvedere, Beleidsnota over de relatie
                            cultuurhistorie en ruimtelijke inrichting. Ministeries Onderwijs, Cultuur en
                            Wetenschappen, Landbouw, Natuurbeheer en Visserij, Volkshuisvesting,
                            Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer en Verkeer en Waterstaat. Den Haag
                            juli 1999.
                       --   Hoogstraten, Dorine van, ‘Baukultur - een Europees pleidooi voor kwaliteit
                            in het bouwproces’, in: Toon, aandacht voor omgevingskwaliteit, nr. 3, 2019
                       --   Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT)
                            2007-2020, Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat, Den Haag:
                            www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/ruimtelijke-ordening-en-
                            gebiedsontwikkeling/meerjarenprogramma-infrastructuur-ruimte-en-
                            transport-mirt
                       --   Met erfgoed meer ruimtelijke kwaliteit. Sectoradvies Monumenten en
                            archeologie. Raad voor Cultuur, Den Haag, maart 2019. www.cultuur.nl/
                            upload/documents/tinymce/Met-erfgoed-meer-ruimtelijke-kwaliteit-1.pdf
                       --   Omgevingswet: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/omgevingswet
                       --   Ontwerp voor de toekomst. Pleidooi voor creatieve reflectie op
                            maatschappelijke vraagstukken. Advies Ontwerpsector, Raad voor Cultuur,
                            Den Haag, 2018. www.cultuur.nl/upload/documents/adviezen/Ontwerp-
                            voor-de-toekomst.pdf
                       --   Ontwerp Nationale Omgevingsvisie. Duurzaam perspectief voor onze
                            leefomgeving. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
                            Den Haag. Versie juni 2019. www.denationaleomgevingsvisie.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>--   Open oproep, handleiding voor de publieke bouwheer. Team Vlaams
     Bouwmeester, Brussel, 2013. vlaamsbouwmeester.be/sites/default/files/
     uploads/OO_handleiding_web.pdf Zie ook: www.vlaamsbouwmeester.be/
     nl/instrumenten/open-oproep
--   Op Verkenning 2.0. Twee eeuwen militair erfgoed in het vizier.
     Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Amersfoort, oktober 2019 www.
     cultureelerfgoed.nl/publicaties/publicaties/2019/01/01/op-verkenning
     Bijlage bij: brief Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
     aan de Tweede Kamer, 5 november 2019, Visie Erfgoed uit de
     Tweede Wereldoorlog www.rijksoverheid.nl/documenten/                                  15
     kamerstukken/2019/11/05/kamerbrief-inzake-visie-erfgoed-uit-de-
     tweede-wereldoorlog
--   Panorama Nederland. Rijker. Hechter. Schoner. College van Rijksadviseurs,
                                                                                 Omgevingskwaliteit door integraal beleid
     Den Haag, 2018. www.collegevanrijksadviseurs.nl/projecten/panorama-
     nederland
--   Programma’s Ruimte voor de Rivier (2006-2018): zie per jaar zoek.
     officielebekendmakingen.nl; zie verder: www.ruimtevoorderivier.nl/
     projecten; zie voor de eindevaluatie: Martine Olde Wolbers [e.a.] /
     Berenschot, Eindevaluatie Ruimte voor de Rivier. Sturen en ruimte geven.
     In opdracht van Rijkswaterstaat, Utrecht 14 februari 2018.
--   Provoost, Michelle, ‘Rotterdam International Architectuurstad.
     www.crimsonweb.org/spip.php?article224
--   Samen werken aan ontwerpkracht. Actieagenda Ruimtelijk Ontwerp 2017-
     2020. Ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Infrastructuur
     en Milieu, Den Haag, 2016. www.rijksoverheid.nl/documenten/
     rapporten/2016/12/14/samen-werken-aan-ontwerpkracht
--   Verbindend Landschap. Advies van de Raad voor de Leefomgeving en
     Infrastructuur, Den Haag, november 2016. www.rli.nl/sites/default/files/
     advies_verbindend_landschap_webversie.pdf
--   Verklaring van Davos 2018. Naar een kwalitatief hoogstaande Baukultur
     voor Europa. Conferentie van ministers voor Cultuur [Raad van Europa].
     Davos, Zwitserland, 20-22 januari 2018.
--   Vermeulen Windsant, Xander ‘Ondertussen... in de EU’. www.archined.
     nl/2018/11/ondertussen-in-de-eu/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                                                   Verder met de Verklaring van Davos
16                      Raad voor Cultuur
     afzenders advies
                        Marijke van Hees (voorzitter)
                        Brigitte Bloksma
                        Lennart Booij
                        Özkan Gölpinar
                        Erwin van Lambaart
                        Cees Langeveld
                        Thomas Steffens
                        Liesbet van Zoonen
                        College van Rijksadviseurs
                        Floris Alkemade, Rijksbouwmeester
                        Berno Strootman, Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving
                        Daan Zandbelt, Rijksadviseur voor de Fysieke Leefomgeving
                        Projectteam
                        Klazien Brummel (Raad voor Cultuur)
                        Teun van den Ende (College van Rijksadviseurs)
                        Dorothée Koper-Mosterd (College van Rijksadviseurs)
                        Annet Pasveer (Raad voor Cultuur)
                        Corjan van der Peet (College van Rijksadviseurs)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>