<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Niet langer
met de ruggen
naar elkaar
Een advies over verbinden
Advies 37
Den Haag, oktober 2005
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>                                         De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) is de adviesraad van het kabinet
                                         en de Staten-Generaal op het gebied van maatschappelijke participatie en stabiliteit.
                                         De RMO adviseert zowel gevraagd als ongevraagd over de hoofdlijnen van beleid.
                                         De RMO bestaat uit negen onafhankelijke kroonleden: de heer prof. dr. H.P.M.
                                         Adriaansens (voorzitter), de heer prof. mr. J.M. Barendrecht, mevrouw prof. dr. T.V.
                                         Blokland-Potters, mevrouw prof. dr. J. van Doorne-Huiskes, de heer prof. dr. P.H.A.
                                         Frissen, de heer mr. S. Harchaoui, mevrouw Y. Koster-Dreese, mevrouw drs. J.G.
                                         Manshanden MPA en de heer prof. dr. M. de Winter.
                                         De heer dr. K.W.H. van Beek is algemeen secretaris van de Raad.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
2
                                         Parnassusplein 5
RMO advies 37
                                         Postbus 16139
                                         2500 BC Den Haag
                                         Tel. 070 340 52 94
                                         Fax 070 340 54 46
                                         rmo@adviesorgaan-rmo.nl
                                         www.adviesorgaan-rmo.nl
                                         Auteursrecht voorbehouden
                                         © Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Den Haag 2005
                                         © Sdu Uitgevers, Den Haag 2005
                                         © Fotograaf Joop Reyngoud, Rotterdam 2005
                                         Niets in deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen
                                         in een dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige vorm door middel van druk,
                                         fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder toestemming van de RMO.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Voorwoord
In maart 2005 adviseerde de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling het kabinet over
hoe hij sociale samenhang kan bevorderen in een samenleving met concentratietrends
langs etnische lijnen. De RMO presenteerde met Eenheid, verscheidenheid en binding
een nieuw model voor het integratiebeleid. Het kabinet stelt in zijn reactie onder
andere dat het de uitwerking van het element 'binding' nog te algemeen van aard
vindt om het te kunnen omzetten in concreet beleid. Om deze reden heeft de minister
van Vreemdelingenzaken en Integratie de RMO gevraagd om een vervolgadvies te
schrijven dat een nadere uitwerking biedt van dit derde element.
In dit vervolgadvies werkt de RMO binding, nu gedefinieerd als verbinden, verder uit.
Door verbinden conceptueel en praktisch te definiëren schetsen we een basis voor
effectieve strategieën. Vervolgens werken we die uit zowel in concrete als in meer
algemene ideeën en handvatten voor beleid. De gemeenschappelijke noemer is dat
het zaak is om in te zetten op infrastructurele maatregelen die de kans op en gelegen-
                                                                                                Voorwoord
heid tot verbinden tussen autochtonen en allochtonen vergroten.
Bij de uitwerking van het adviesthema heeft de RMO dankbaar gebruik gemaakt van
de deskundigheid van verschillende mensen. Een overzicht van de deskundigen die
we in dit adviestraject hebben gesproken is te vinden in bijlage 4. We zijn hen allen
zeer erkentelijk voor het feit dat zij hun tijd en inzichten aan ons ter beschikking stelden.
Verder hebben Erik Snel (Universiteit Twente) en Nanne Boonstra (Verwey Jonker
                                                                                                    3
Instituut) een zeer nuttige inventarisatie en analyse gemaakt van bestaande initiatieven
in vier grote steden om binding tussen etnische groepen te bevorderen. Hun eindrapport
                                                                                                RMO advies 37
is te vinden in bijlage 3.
De commissie die het advies heeft voorbereid, bestond uit:
Mw. prof. dr. T. V. Blokland-Potters (raad)
Dhr. drs. T. Schillemans (secretariaat)
Dhr. dr. S.M. Verhagen (secretariaat)
De verantwoordelijkheid voor het advies berust bij de raad.
prof. dr. H.P.M. Adriaansens                             dr. K.W.H. van Beek
voorzitter                                               secretaris
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   4   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoud
Samenvatting                                                           7
Inleiding                                                             13
1 Van binding naar verbinden                                          15
   1.1 Enkele ongemakkelijke feiten                                   15
   1.2 Verbinden gedefinieerd                                         15
   1.3 Vier typen verbindingen                                        17
   1.4 Conclusie                                                      19
2 Beleid                                                              20
   2.1 Beleidslijnen op macro-, meso- en microniveau                  20
   2.2 Vooronderstellingen nader beschouwd                            25
   2.3 Conclusie                                                      35
3 Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus                        37
   3.1 Het blijvend belang van arbeidsmarkt en onderwijs              37   Inhoud
   3.2 Ontmoetingsruimten                                             45
   3.3 Verbinden langs andere lijnen                                  48
   3.4 Conclusie                                                      58
                                                                               5
4 Een infrastructurele benadering van verbinden                       60
   4.1 Indirect verbinden door het bestrijden van achterstanden       61
                                                                           RMO advies 37
   4.2 Vanzelfsprekend verbinden in ontmoetingsruimten                62
   4.3 Direct verbinden langs andere lijnen                           63
5 Epiloog: verbinden tussen eenheid en verscheidenheid                65
Literatuur                                                            67
Bijlage 1: Adviesvraag                                                75
Bijlage 2: Reflecties over eenheid (en verscheidenheid)               79
Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact. Een onderzoek          87
             over intitatieven en beleidsprojecten om interetnisch
             contact te bevorderen.
             Erik Snel en Nanne Boonstra
Bijlage 4: Lijst van deskundigen                                     171
Overzicht van uitgebrachte publicaties                               174
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   6   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Het schrikbeeld voor multi-etnische samenlevingen is dat groepen volstrekt langs elkaar
heen leven. Dit is in Nederland niet het geval. De integratie van de meeste allochtonen
is gedeeltelijk of geheel geslaagd. Wel zijn er enkele ongunstige ontwikkelingen. Zo
neemt het aantal interetnische contacten af, zijn achterstanden hardnekkig en ver-
slechtert de beeldvorming tussen allochtonen en autochtonen. Dit roept de vraag op
hoe de overheid kan bevorderen dat er meer verbindingen ontstaan tussen allochtonen
en autochtonen.
Verbinden is het duurzaam of herhaald bij elkaar brengen van mensen met andere
mensen, groepen of instituties, zodat er gemengde sociale netwerken ontstaan. De
overheid probeert dat op dit moment vooral te bevorderen door tijdelijke ontmoetings-
projecten en (indirect) spreidingsbeleid. Verbinden wordt bovendien primair als een
hoogstpersoonlijke keuze voorgesteld en zo onafhankelijk van de economische struc-
tuur aan de orde gesteld. We werken dit in de volgende paragraaf kort uit.
                                                                                            Samenvatting
De RMO bepleit in dit rapport een infrastructurele benadering van verbinden. Dit
betekent dat verbinden zich niet naast maar in de dagelijkse routines en netwerken
van burgers dient af te spelen. Mensen zullen zich zelf moeten verbinden, de overheid
kan de kans hierop vergroten. De overheid is als de operator in de vroege jaren van de
telefonie. Zij voert het gesprek niet zelf, maar verbindt zender en ontvanger, verhindert
ruis en bewaakt de kwaliteit van de kabels. Zij kan investeren in de bagage van personen
                                                                                                   7
zodat zij gemakkelijker kiezen voor verbinden. Zij kan investeren in de inrichting, het
onderhoud en de benutting van publieke domeinen zodat verbindingen eerder tot stand
                                                                                             RMO advies 37
komen. En zij kan de projecten (helpen) organiseren die de grootste kansen bieden
op verbinden. Dit zijn duurzame en etniciteitoverstijgende projecten. We werken dit
in het tweede deel van de samenvatting verder uit.
Drie vooronderstellingen van beleid
Er zijn tal van overheidsmaatregelen die verbinden impliciet of expliciet willen bevor-
deren. Het Breed initiatief maatschappelijke binding, dat het kabinet begin 2005 pre-
senteerde, toont het brede palet aan ideeën en initiatieven. Het beleid stoelt op drie
niet (geheel) juiste assumpties. De eerste assumptie is dat verbinden een vrije keuze
van individuen is. Daarmee wordt gesuggereerd dat mensen die zich niet met anderen
verbinden dat domweg niet willen. Op de wil van mensen kun je echter nauwelijks
beleid voeren. De vraag of mensen zich met elkaar verbinden hangt sterk samen met
zaken als opleidingsniveau, taalvaardigheid en beroepsniveau. Juist in de centrale
infrastructuur van de samenleving - werk, taal en onderwijs - valt daarom winst te
boeken voor verbinden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                                         De tweede onterechte assumptie is dat spreiding vanzelf tot gemengde netwerken
                                         leidt. Deze aanname wordt vertaald in maatregelen voor spreiding van allochtonen
                                         over wijken en scholen. Onderzoek laat echter zien dat ruimtelijke menging niet vanzelf
                                         leidt tot gemengde sociale netwerken. Een cruciale bouwsteen is publieke familiariteit
                                         (herkenbaarheid). Herhaalde ontmoeting met anderen, op de plaatsen waar we veel
                                         komen, leidt tot de familiariteit waarop verbinden gedijt. Het is zaak te investeren in
                                         vanzelfsprekende manieren van verbinden in ontmoetingsruimten, zoals scholen,
                                         buurten, instellingen en parken.
                                         De derde onterechte assumptie is dat incidentele ontmoetingen tussen allochtonen
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         en autochtonen vanzelf tot wederzijds begrip en sympathie leiden. Om die reden zijn
                                         er tal van lokale initiatieven waarin bevolkingsgroepen elkaar moeten ontmoeten. De
                                         initiatieven zijn vaak van tijdelijke aard en ze worden georganiseerd rondom etnische
                                         verschillen. Onderzoek laat echter zien dat incidentele ontmoetingen vooral vooroor-
                                         delen bevestigen. Het is daarom effectiever projecten op duurzame wijze en rond
                                         etniciteitoverstijgende thema's te organiseren.
                                         Een infrastructurele benadering van verbinden
                                         De RMO adviseert de overheid verbinden te bevorderen met infrastructurele maatre-
                                         gelen. Maatregelen zijn het meest effectief wanneer zij direct en continu zijn verweven
                                         met het dagelijks leven. Infrastructurele maatregelen zijn bovendien minder stigmati-
                                         serend, omdat ze etniciteit niet benaderen als een onlosmakelijk met de cultuur van
                                         de Ander verbonden gegeven. Er zijn drie aangrijpingspunten: sociaal-economische
                                         achterstanden, de inrichting en werking van (openbare) ruimten en duurzame- en
8
                                         etniciteitoverstijgende projecten.
RMO advies 37
                                         1 Indirect verbinden door het bestrijden van achterstanden
                                         Sociaal-economische positieverbetering van minderheden - hogere opleiding, meer werk,
                                         betere banen - gaat samen met meer interetnische verbindingen. Werk, onderwijs en
                                         taal zijn dus van groot belang voor verbinden.
                                         • Arbeidsmarkt. Specifiek beleid kan de positie van allochtonen op de arbeidsmarkt
                                           verbeteren. Aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt kan de positie van allochtonen
                                           met convenanten en andere samenwerkingsvormen worden bevorderd. Aan de
                                           aanbodzijde gaat het erom de overgang van niet-werken naar werken te versoepelen.
                                           Bovendien kunnen alternatieve intermediairs, via netwerken of alumnibeleid van
                                           onderwijsinstellingen, vooral hoger opgeleide allochtonen helpen aan een baan.
                                           Dit is belangrijk omdat er niets zo dramatisch is als gehalveerde emancipatie: wel
                                           een goed diploma, geen goede baan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>• Onderwijs. Het onderwijs kan leerlingen de vaardigheden bijbrengen waardoor zij
  zich sneller met elkaar verbinden. Daarnaast zijn onderwijsinstellingen bij uitstek
  ontmoetingsruimten voor kinderen én ouders met verschillende achtergronden.
  Onderwijssegregatie is daarom, hoewel deels onvermijdelijk, niet wenselijk. Waar
  mogelijk moet segregatie samen met ouders worden voorkomen. Als segregatie
  een feit is, is het zaak duurzame en intensieve uitwisselingsverbanden tussen
  verschillende scholen te bevorderen.
• Taal. Het spreken van dezelfde taal is een cruciale voorwaarde om elkaar te kunnen
  verstaan. Het is daarom goed dat het verwerven van de Nederlandse taal voor
  allochtonen een verplichtend karakter heeft gekregen. Deze verplichting vraagt om
  een tegenprestatie van de overheid. Zij moet garanderen dat allochtonen voldoende
  en hoogwaardige lessen kunnen krijgen.
                                                                                        Samenvatting
                                                                                             9
                                                                                        RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                                         2 Vanzelfsprekend verbinden in ontmoetingsruimten
                                         Publieke familiariteit is een cruciale bouwsteen voor sociale relaties. Mensen kunnen
                                         publieke familiariteit opbouwen door de ander herhaald te ontmoeten. De ruimtelijke
                                         inrichting en het functioneren van publieke instituties vormen hier de aangrijpings-
                                         punten.
                                         • Vanzelfsprekende ontmoetingsruimten. Creëer of benut plaatsen waar mensen komen
                                           om andere redenen dan integratie. Richt je - in scholen, verenigingen, openbare
                                           ruimten - op zaken die voor burgers belangrijk, handig, leuk of verplicht zijn in hun
                                           alledaagse routines. Benut bijvoorbeeld een park dusdanig, dat het niet alleen
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                           groenvoorziening is, maar ook de kortste weg van A naar B. Dit vergroot de kans
                                           op herhaalde ontmoetingen, waardoor publieke familiariteit ontstaat.
                                         • Multifunctionele ontmoetingsruimten. Creëer of benut ruimten waar mensen met
                                           elkaar in contact komen om andere redenen dan om die contacten zelf. Verbindt
                                           gescheiden circuits door verschillende activiteiten zo veel mogelijk op dezelfde plaats
                                           en tijd te organiseren. De veertiendaagse bingo, bijvoorbeeld, kan het best tegelijk
                                           met de werkgroep sociale veiligheid en de taalles plaatsvinden.
                                         • Levensloopbestendige ontmoetingsruimten. Creëer of benut ruimten voor vanzelf-
                                           sprekende ontmoetingen tussen mensen die in dezelfde levensfase zitten en daardoor
                                           dezelfde interesses, belangen of onzekerheden hebben. Er zijn verbindingskansen
                                           rond vraagstukken die met 'ouderschap' te maken hebben. Dit kan leiden tot verbinden
                                           op de school, het consultatiebureau, de kinderopvang of oudervereniging.
10
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>3 Direct verbinden langs andere lijnen
Lokale ontmoetingsprojecten zijn vaak kortstondig, richten zich op affectieve relaties
en zijn georganiseerd rond etnische verschillen. Het voorbeeld bij uitstek is de multi-
culturele straatbarbecue die de deelnemers, hoe gezellig dat ook kan zijn, vooral leert
wat er anders is aan de ander. De RMO stelt daarom voor de aandacht te verplaatsen
naar duurzame projecten die zijn georganiseerd rond etniciteitoverstijgende factoren.
• Etniciteitoverstijgende verbindingen. Organiseer projecten niet rondom etnische
  verschillen maar rond zaken die mensen belangrijk, nuttig of gewoon leuk vinden.
  Zaalvoetbalcompetities (niet toernooien, want die zijn eenmalig) tussen witte,
  gemengde en zwarte wijken zijn hiervan een mooi voorbeeld, omdat ze over voet-
  ballen gaan (en niet over etniciteit).
                                                                                          Samenvatting
                                                                                          11
                                                                                          RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                         • Transactionele verbindingen. De belangen van allochtonen en autochtonen voor
                                           verbinden zijn niet altijd gelijk. Publieke instanties kunnen als derde partij bevorderen
                                           dat er verbindingen ontstaan die voor beiden profijtelijk zijn. Bijvoorbeeld: de student
                                           geeft Nederlandse les aan de nieuwkomer, de overheid of universiteit geeft als
                                           derde partij reductie op het collegegeld.
                                         • Interdependenties en duurzame projecten. De meeste projecten hebben een korte
                                           looptijd tot de financiering stopt. De kracht van bijvoorbeeld Thuis op straat is dat
                                           het openbare ruimten langjarig benut, vrijwaart van vandalisme en zo ouders en
                                           kinderen gelegenheid tot verbinden biedt.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
12
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Inleiding
De Nederlandse bevolkingssamenstelling is veranderd door de relatief omvangrijke
immigratie van de afgelopen decennia. De integratie van nieuwkomers en hun kinderen
gaat gepaard met allerlei brandende vraagstukken. Een van die vraagstukken is het
vraagstuk van sociale samenhang. In het rapport Eenheid, verscheidenheid en binding
adviseerde de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling over dit vraagstuk van sociale
samenhang tegen de achtergrond van de toenemende concentratie van minderheden
in wijken, scholen en verenigingen. De raad heeft het enthousiasme van veel beleids-
makers voor spreidingsbeleid willen temperen door te wijzen op de juridische, politieke,
sociologische en demografische begrenzingen ervan. We hebben deze belemmeringen
aangewezen en hebben bovendien laten zien dat waar spreiding wel mogelijk is, dat
nog niet automatisch leidt tot de gewenste gemengde sociale netwerken. In aanvulling
bepleitte de RMO daarom een alternatief model voor het integratiebeleid. De basis
daarvan is eenheid, hetgeen ruimte schept voor verscheidenheid, onder de voorwaarde
dat er ook binding bestaat (zie verder RMO 2005).
In haar reactie op het rapport spreekt de regering haar waardering uit voor de analyse     Inleiding
van de RMO. Zo beschouwt het kabinet het element 'binding', dat de RMO van drie
beleidsaanbevelingen voorzag, als “een waardevolle aanvulling op zijn integratie-
beleid” (TK: kabinetsreactie op RMO 2005). De RMO gaf aan dat de overheid binding
kan bevorderen door:
                                                                                           13
1) het stimuleren van contacten tussen burgers op andere manieren dan via spreiding;
2) het bevorderen van overbruggend leiderschap bij organisaties;
                                                                                           RMO advies 37
3) het versterken van de sociaal-economische positie van minderheden.
Volgens het kabinet is (de invulling van) deze set beleidsaanbevelingen “nog te alge-
meen van aard om direct te worden omgezet in concreet beleid”. Om deze reden vraagt
de minister van Vreemdelingenzaken en Integratie om een nadere uitwerking en om
het identificeren van manieren waarop de overheid binding tussen allochtonen1 en
autochtonen kan bevorderen (Zie bijlage 1).
Om deze adviesvraag te kunnen beantwoorden zijn we als raad in drie stappen te
werk gegaan. In de eerste plaats hebben we 'binding' preciezer uitgewerkt. Met een
koerswijziging naar 'verbinden' in plaats van 'binding' hebben we ons afgevraagd
binnen welke domeinen de overheid verbinden kan faciliteren en tot hoever zij dat
kan doen. We laten zien hoe onze uitwerking van verbinden aansluit bij bestaande
sociale problemen. Door een preciezer kader voor verbinden te schetsen kan het op
binding gerichte beleid effectiever worden.
1 In dit rapport doelen we met 'allochtonen' steeds op niet-westerse allochtonen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                         In de tweede plaats zijn we nagegaan in hoeverre de uiteenlopende initiatieven ter
                                         bevordering van binding ook daadwerkelijk tot verbindingen leiden, en daarmee bij-
                                         dragen aan integratie. We hebben hiervoor de bestaande projecten in de Tarwewijk in
                                         Rotterdam, Overtoomse Veld in Amsterdam, Dordrecht-West en Zaanstad-Zuidoost
                                         laten inventariseren (zie bijlage 3). Gezien de termijn voor dit advies hebben we ons
                                         tot een krappe selectie van locaties moeten beperken. We willen aanwijzen welke typen
                                         projecten in de betreffende buurten verbinden en vanuit dit perspectief de moeite (of de
                                         subsidie) waard zijn. Of de projecten om andere redenen bestaansrecht hebben, valt
                                         buiten dit advies. Ons doel is het wijzen van richtingen die binnen onze benadering
                                         van verbinden veel, weinig of geen potentie voor integratie hebben.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         In de derde plaats hebben we gesproken met onderzoekers en beleidsmakers over
                                         lokale en nationale initiatieven, omdat zij veel kennis hebben van wat succes heeft
                                         en wat niet (zie bijlage 4 voor een lijst van geraadpleegde deskundigen).
                                         De opbouw van dit rapport is als volgt. In het eerste hoofdstuk werken we de centrale
                                         begrippen in dit advies uit. In het tweede hoofdstuk beschrijven we het bestaande
                                         beleid dat zich richt op het bevorderen van binding (of liever: verbinden). In het derde
                                         hoofdstuk doen we aanvullende voorstellen om verbinden te bevorderen, op macro- en
                                         meso- en microniveau. We schetsen in het vierde hoofdstuk puntsgewijs onze concrete
                                         aanbevelingen. In de epiloog staan we stil bij de vraag hoe deze uitwerking van
                                         verbinden past binnen het bredere model van integratie uit ons vorige advies.
14
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>1 Van binding naar verbinden
1.1      Enkele ongemakkelijke feiten
Het thema binding gaat over de contacten en interactie tussen autochtonen en alloch-
tonen. De roep om 'binding' valt te begrijpen tegen het licht van een aantal trends in
de multi-etnische samenleving. De commissie-Blok (TK 2004) concludeerde terecht
dat de integratie van de meeste leden van minderheidsgroepen gedeeltelijk of geheel
is geslaagd. Dit laat onverlet dat een aantal 'ongemakkelijke' onderzoeksgegevens de
maatschappelijke roep om binding (of synoniemen van dit woord) begrijpelijk
maken.
Ten eerste hebben allochtonen een hardnekkige sociaal-economische achterstand2, al
                                                                                                                            Van binding naar verbinden
bestaan er verschillen tussen groepen minderheden. Ten tweede neemt het aantal
interetnische contacten van vooral Turken, Marokkanen en autochtonen in de loop van
de jaren niet toe, maar af (zie SCP 2005a; Van der Laan Bouma Doff 2005). Ten derde
verslechteren de opvattingen van autochtonen en allochtonen over elkaar. De tweede
generatie allochtonen blijkt zich in Nederland minder thuis te voelen dan de eerste
generatie en oordeelt ook verhoudingsgewijs negatiever over autochtonen. Dit geldt
het sterkst voor hoger opgeleide allochtonen, hetgeen het SCP (2005a: 82-84) toeschrijft
aan de falende doorstroming op de arbeidsmarkt van juist deze groep. Allochtonen
met hogere inkomens oordelen naar verhouding wél positief over autochtonen.
Autochtonen oordelen op hun beurt relatief negatief over allochtonen, vooral over
Marokkanen, maar storen zich bovenal aan aantallen allochtonen. Een snelle verkleuring
                                                                                                                             15
van wijken gaat samen met een verslechterende beeldvorming.
Ten slotte zijn er allochtonen die zich in stilte of met geweld afkeren van de
                                                                                                                            RMO advies 37
Nederlandse samenleving. Hoeveel dat er zijn, is onduidelijk. Wel stellen verschillen-
de onderzoeken dat met name islamitische minderheden zich de afgelopen jaren
gemiddeld minder thuis zijn gaan voelen in Nederland.3 De onderzoekers relateren
dit aan de verharde toon van het integratiedebat. Omgekeerd verfoeien sommige
autochtonen de demografische veranderingen van de afgelopen jaren. Zij zien de
toegenomen etnische diversiteit uitsluitend als een probleem (SCP 2005a). Integratie
houdt voor hen niets anders in dan dat minderheden Hollands moeten worden.
1.2      Verbinden gedefinieerd
Vanuit de 'ongemakkelijke onderzoeksgegevens' uit de vorige paragraaf adviseerden
we het kabinet in Eenheid, verscheidenheid en binding om meer te investeren in
'binding'. Bij nader inzien prefereren we, als het gaat om beleid en om overheidsin-
terventies, het gebruik van het begrip 'verbinden'.
2 Het kabinet geeft hier een bondige beschrijving van in zijn reactie op de commissie-Blok (Tweede Kamer 28 689, nr. 17).
3 Zie bijvoorbeeld: SCP 2004; 2005a; TK 2003-2004, 27 925, nr. 10; AIVD 2005; Van Donselaar en Rodrigues 2004.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                                         Het begrip 'verbinden' past om drie redenen beter bij beleid dan 'binding'. Allereerst
                                         verwijst 'binding' net als andere begrippen van dezelfde familie (cohesie, solidariteit,
                                         loyaliteit, integratie) naar een ideaal van gemeenschap, dat afhankelijk van politiek
                                         normatieve uitgangspunten uiteenlopend kan worden ingevuld. Het begrip binding kan
                                         dus vooral lading krijgen in politiek-ideologische beschouwingen, maar hier willen we
                                         het hebben over praktische beleidsmogelijkheden.
                                         Daarnaast is 'binding' statisch, alsof je er meer of minder van kan hebben (maar nie-
                                         mand weet hoeveel genoeg is) en alsof dit als een soort kenmerk bij individuen te
                                         meten zou zijn. Dit statische karakter onthoudt ons het zicht op precies datgene waar
                                         de overheid wél mee aan de slag kan: de voorwaarden die de processen mogelijk
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         maken, waardoor mensen zich zelf aan elkaar kunnen verbinden. Daar liggen de
                                         belangrijkste aangrijpingspunten voor beleid. Verbinden is een werkwoord. Het ver-
                                         onderstelt een actieve rol van degenen die zich met elkaar verbinden (burgers, zowel
                                         allochtonen als autochtonen) en van degene die hun daartoe in staat stelt (de overheid,
                                         publieke instanties en andere maatschappelijke organisaties).
                                         'Verbinden' omzeilt bovendien het probleem dat 'binding' te veel binding 'aan iets'
                                         suggereert, analoog aan integratie in iets ('de Nederlandse Samenleving'). 'Binding'
                                         veronderstelt dat er zo'n samenleving bestaat buiten individuele burgers, hun orga-
                                         nisaties en hun instituties om. De Nederlandse Samenleving wordt zo ten onrechte
                                         een vaststaand, onveranderlijk geheel waar je al dan niet bij kunt horen, toegang toe
                                         kunt hebben of aan mee kunt doen, terwijl het de aandacht afleidt van de relaties
                                         waarmee mensen zich met elkaar verbinden.
                                         'Verbinden' is iets aan iets anders knopen, in dit geval mensen aan mensen. We zullen
16
                                         nog laten zien dat dit wel duurzaam moet gebeuren. 'Verbinden' definiëren we daarom
                                         als het duurzaam of herhaald bij elkaar brengen van mensen met andere mensen,
RMO advies 37
                                         groepen of instituties, zodat er sociale netwerken kunnen ontstaan - vooral daar waar
                                         mensen nu met de ruggen naar elkaar staan.
                                         Mensen zullen zich uiteindelijk zelf met elkaar moeten verbinden, en doen dat
                                         natuurlijk vaak ook. Zowel van allochtonen als van autochtonen vraagt verbinden een
                                         actieve, maar niet perse dezelfde, inzet. Allochtonen die uit eigen beweging naar
                                         Nederland zijn gekomen deden dat niet toevallig. Zij kunnen daarom 'harder' worden
                                         aangesproken op hun verantwoordelijkheid om er hier het beste van te maken. Maar
                                         de nuancering is op zijn plaats - en we zullen daarvan in het navolgende voorbeel-
                                         den zien - dat allochtonen minder mogelijkheden hebben tot verbinden met autoch-
                                         tonen dan autochtonen met elkaar. Omgekeerd is niet altijd duidelijk waarom autoch-
                                         tonen zich met allochtonen zouden moeten verbinden en zullen we moeten naden-
                                         ken over hoe we hen kunnen verleiden niet met hun ruggen naar allochtonen toe te
                                         staan.
                                         Nemen we aan dat er geen reden is waarom allochtonen of autochtonen zich niet
                                         met elkaar zouden willen verbinden en integratie dus geen kwestie is van 'schuld',
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>dan zijn de kanalen waarmee allochtone en autochtone burgers zich met elkaar in
verbinding stellen nu klaarblijkelijk (zie paragraaf 2.1) onvoldoende. Het uiteindelijk
tot stand brengen van verbindingen kan de overheid niet, maar zij kan wel de kanalen
helpen openstellen zodat burgers dat zelf, meer dan nu het geval is, kunnen doen. In
die zin kan de overheid de kansen op verbinden vergroten en zo verbinden.
'Verbinden' verwijst niet toevallig naar de vroegere telecommunicatie: de operator
bracht de verbinding tot stand, maar ging niet over de inhoud van de conversaties.
Evenzo kan de overheid niet dwingen tot bepaalde inhouden van verbindingen tussen
mensen. Politici kunnen wel visies ontwikkelen over wat deze inhouden zouden moeten
zijn en daarover maatschappelijk debat entameren. Maar de overheid beschikt nauwe-
lijks over middelen om de invulling van verbindingen af te dwingen. Eigenlijk kan de
overheid niet meer doen dan paal en perk stellen aan onwenselijke verbindingen, bij-
                                                                                          Van binding naar verbinden
voorbeeld door rechtshandhaving wanneer mensen elkaar een kopje kleiner proberen
te maken.
Uiteindelijk zijn het de burgers die beslissen of zij met elkaar communiceren: als aan
een van de zijden van de verbinding niet wordt opgenomen of bij het minste of
geringste de hoorn op de haak wordt gesmeten, kan de operator casu quo de over-
heid daar niet op worden aangesproken. Anders dan in de telecommunicatie kan de
overheid er echter wel voor zorgen dat mensen wat moeilijker niet thuis kunnen
geven of elkaar beter kunnen bereiken omdat zij beter voor elkaar bereikbaar zijn in
een veelheid van situaties (en meer dan een traditionele telefoonlijn dus pogen
iedereen meer continu 'on line' te krijgen).
                                                                                           17
1.3    Vier typen verbindingen
Hoewel we over de inhoud van verbinden niet veel kunnen zeggen, kunnen we ver-
                                                                                          RMO advies 37
bindingen wel classificeren in vier typen (zie T. Blokland 2005). Het zijn theoretische
typen, die we in ons alledaags spraakgebruik nogal eens door elkaar gooien. Uit het
ene type verbinding kan een ander type voortkomen. Geen enkele feitelijke verbinding
tussen twee mensen hoeft uitsluitend tot het ene of het andere type te behoren. Elk
type verschaft echter zijn eigen aanknopingspunt voor het (al dan niet) voeren van
een op verbinden gericht beleid.
Allereerst kunnen verbindingen tussen mensen interdependenties zijn. Dit zijn relaties
waarin betrokkenen elkaar zelden direct ontmoeten, maar waarin wel een indirecte
afhankelijkheid bestaat. Men weet wel dat er een andere partij bestaat, maar denkt
daar al doende nauwelijks aan. Een arbeider ergens in de Derde Wereld naaide ver-
moedelijk uw pak. U kent die arbeider niet en zult hem of haar ook nooit kennen, en er
zitten een heleboel schakels van indirecte afhankelijkheid tussen. Zonder die arbeider
hebt u geen pak, en zonder mensen die pakken dragen heeft die arbeider geen werk.
Ook buurtbewoners hoeven elkaar niet te kennen om een interdependente relatie te
hebben. Het woongenot van mensen in dichtbevolkte wijken is sterk afhankelijk van
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                                         de 'medewerking' van talloze anderen, die ze niet kennen en misschien zelfs nooit
                                         zien, maar waarmee ze wel te maken hebben. Als je in een portiekwoning woont,
                                         hoef je niet te weten wie er voortdurend luidruchtige feestjes viert om er toch last
                                         van te hebben.
                                         Voorts gaan mensen transacties met elkaar aan, waarin rationele ruil het hoofdmotief
                                         is. Een caissière in een supermarkt scant bijvoorbeeld de boodschappen, de klant
                                         betaalt, zij geeft het wisselgeld, einde verhaal. Maar transacties kunnen ook intensiever
                                         zijn: tussen moeder en crècheleidster of juf, tussen bewoner en werkster, tussen
                                         autobezitter en automonteur, enzovoort.
                                         Sociabele banden zijn gericht op anderen, maar niet vanuit emotionele betrokken-
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         heid voor die ander als persoon zelf. Zij komen voort uit een principe of verwijst naar
                                         een gezamenlijk lidmaatschap van een vereniging of genootschap. Als de leden van
                                         een kerk zich verzamelen voor hun zondagsmis, hoeven ze elkaar niet allemaal per-
                                         soonlijk te kennen om toch te ervaren dat zij bepaalde principes met elkaar delen.4
                                         Bij sociabele banden kan het gaan om gevoelens van 'erbij horen'. Het kan ook gaan
                                         om relaties die je aangaat uit principes over wat je 'hoort' te doen. Je helpt de Turkse
                                         buurvrouw omdat je vindt dat je dat doen moet als goede buur, niet omdat je per-
                                         soonlijk zo op haar bent gesteld.
                                         Ten slotte zijn er affectieve banden. Deze relaties zijn primair gebaseerd op de emoti-
                                         onele betrokkenheid tussen twee personen, zoals bij twee geliefden.
                                         Figuur 1: Een model van vier kwadranten van verbindingen
                                                                                            rationaliteit
18
                                           TRANSACTIE                                                               SOCIABELE BANDEN
RMO advies 37
                                          (caissière en klant in supermarkt)                                              (leden kerkgenootschap)
                                            Instrumentaliteit                                                                           Sociabiliteit
                                          (lange ketens van afhankelijkheid)                                                          (twee geliefden)
                                           INTERDENPENTIE                                                          AFFECTIEVE BANDEN
                                                                                            non-rationaliteit
                                         4 In het oorspronkelijke model heetten deze relaties 'verbindingen' (T. Blokland 2005). Maar dit begrip is hier gebruikt
                                           als verzamelterm en daarom voor deze specifieke categorie veranderd in 'sociabele banden'.
                                           Sociabele banden worden in de sociologie omschreven als niet-instrumentele relaties (Allen 1979). We onderscheiden
                                           ze hier van affectieve banden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>1.4    Conclusie
Het thema 'binding' staat op de beleidsagenda vanwege de nog altijd grote sociaal-
economische achterstand van minderheden, afnemende interetnische contacten en
de verslechterende beeldvorming tussen groepen. Het begrip 'binding' roept echter,
zo hebben we laten zien, niet de juiste associaties op. Liever gebruiken we daarom
verbinden: het duurzaam of herhaald bij elkaar brengen van mensen met andere
mensen, groepen of instituties, zodat er sociale netwerken kunnen ontstaan - vooral
daar waar mensen nu met de ruggen naar elkaar staan.
Bij verbinden gaat het om relaties. We hebben in een ideaaltypisch model vier typen
verbindingen onderscheiden. Interdependenties kenmerken zich door afhankelijk-
heid. Transacties kenmerken zich door ruil. Sociabele banden betreffen mensen die
betrokken zijn bij hetzelfde (de kerk, de school of wat dan ook) of zich laten drijven
                                                                                         Van binding naar verbinden
door een principe (“je helpt je buren”). Affectieve banden ten slotte berusten op per-
soonlijke emotionele betrokkenheid bij concrete anderen.
Met verbinden kiezen we bewust voor een metafoor uit de vroege tijd van de tele-
communicatie. De metafoor laat goed zien wat de rol van de overheid kan zijn, maar
ook waar die eindigt. De overheid kan de inhoud van verbindingen niet bepalen,
want daarover gaan zender en ontvanger. Maar de overheid kan wel de kwaliteit van
de infrastructuur verbeteren om verbindingen te realiseren. Bovendien kan zij
investeren in de bagage van zender en ontvanger, opdat de kans groter wordt dat zij
ervoor kiezen om zich met elkaar in verbinding te stellen. Mensen die dezelfde taal
spreken, bijvoorbeeld, kunnen zich gemakkelijker en succesvoller met elkaar in ver-
                                                                                          19
binding stellen. Ook hebben mensen elkaar vermoedelijk meer te vertellen wanneer
ze elkaar bereiken via gezamenlijke interesses of belangen - maar die moeten ze dan
                                                                                         RMO advies 37
wel van elkaar kunnen ontdekken. Hier komen we in hoofdstuk drie op terug.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                         2 Beleid
                                         2.1 Beleid op macro-, meso- en microniveau
                                         In het huidige overheidsbeleid wordt 'binding'5 op drie niveaus nagestreefd. Ten eerste
                                         het landelijk niveau van het algemene integratiebeleid, waarin het accent sterk op het
                                         sociaal-culturele aspect is komen te liggen. Ten tweede het stedelijke of mesoniveau,
                                         dat is gericht op het spreiden van burgers over wijken en scholen. Ten derde het
                                         microniveau van de georganiseerde ontmoeting, waar lokale projecten en programma's
                                         de boventoon voeren. We bespreken ze hierna alledrie kort.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         2.1.1 Macroniveau: Hoofdlijnen integratiebeleid
                                         Over de verhouding tussen sociaal-economische en sociaal-culturele integratie is in de
                                         loop der tijd verschillend gedacht (zie figuur 2). Steeds gaat het om de waardering
                                         van 'culturele eigenheid' van etnische minderheden.
                                         In de jaren tachtig zagen de meeste beleidsmakers een positief verband tussen culturele
                                         eigenheid en integratie. Het zelfvertrouwen dat minderheden binnen de eigen groep
                                         konden opdoen zou hen vooruit helpen op de arbeidsmarkt. De overheid subsidieerde
                                         daarom zelforganisaties.
                                         Het integratiebeleid van de jaren negentig concentreerde zich op de sociaal-economische
                                         kant van integratie. Achtereenvolgende kabinetten probeerden de onderwijsachter-
                                         standen van minderheden te verkleinen en hun arbeidsmarktparticipatie te vergroten.
                                         De ontwikkelingen waren in de jaren negentig op deze punten gunstig. Vooral de
                                         werkloosheid vertoonde een dalende lijn. Dit hing samen met een lange periode van
20
                                         gunstige economische conjunctuur. Verder was het beleid minder groepsgericht dan
                                         het tot in de jaren tachtig was geweest. Het ging nu vooral over individuen in achter-
RMO advies 37
                                         standsposities (TK commissie-Blok 2004: 39-40).
                                         5 Omdat we in dit hoofdstuk het beleid van het huidige kabinet beschrijven, zullen we soms toch het woord 'binding'
                                           gebruiken. Vanaf het volgende hoofdstuk spreken we consequent van 'verbinden'.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Figuur 2: Beleidsvisies op de verbanden tussen de sociaal-culturele positie en sociaal-
economische positie in de loop van de tijd
                                     Positief verband                                 Weinig verband
                                Sociaal-culturele eigenheid versterkt         Accent op sociaal-economische kwesties,
                                  sociaal-economische integratie.                 cultuurverschil geen kwestie van
                                                                               overheidsbeleid; sociaal-economische
                                                                                 integratie zou de sociaal-culturele
                                                                                        wellicht bevorderen.
                +                                                                                     2000
                -     1970                      1980                        1990
                          Geen verband                 Negatief verband                    Geen verband
                         ‘Behoud identiteit’ staat       Sociaal-cultureel verschil      Cultureel verschil ook een
                        naast sociaal-economische       houdt sociaal-economische     zelfstandig probleem in verband
                          integratie, althans voor          achterstand in stand       met gebrekkige sociale cohesie
                            groep gastarbeiders.        (of veroorzaakt deze zelfs)           in samenleving.
Overgenomen uit Duyvendak en Rijkschroeff 2004
                                                                                                                          Beleid
Met het aantreden van het kabinet-Balkenende I en daarna Balkenende II veranderde
de toon en de inhoud van het integratiebeleid, gesymboliseerd door de verhuizing van
dat beleid van het ministerie van Binnenlandse Zaken naar het ministerie van Justitie.
Het kabinet scherpte het toelatingsbeleid voor minderheden aan en legde meer nadruk
                                                                                                                          21
op het verplichtende karakter van de inburgeringscursus. Bovendien moest de inbur-
gering een onderdeel van de toelatingsprocedure worden (zie TK kabinetsreactie op
                                                                                                                          RMO advies 37
Commissie-Blok 2005; zie ook RMO 2003). Voorgesteld is dat minderheden al vóór
toelating de taal leren en aan het inburgeringstraject beginnen.
Verder beëindigde het ministerie van SZW veel specifiek op minderheden gericht
arbeidsmarktbeleid. De laatste jaren zijn veel op de vraagzijde van de arbeidsmarkt
gerichte maatregelen beëindigd (Dagevos 2003: 359-363). Dit beleid spoorde werkge-
vers aan meer allochtonen aan te nemen. Zo zijn het Raamconvenant grote onderne-
mingen, het KOM-project, de Wet Samen en het MKB-convenant beëndigd, hoewel
dit laatste project onlangs in een nieuwe vorm werd heringevoerd.
Deze beëindiging is opmerkelijk omdat het kabinet de positie van minderheden op de
arbeidsmarkt wil verbeteren en deze projecten niet onsuccesvol waren. Zo vonden via
het MKB-convenant zo'n 62.000 allochtonen werk. Via de zogenoemde SPAG-projecten
hebben ruim 2.200 allochtonen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt, via inten-
sieve één-op-éénbemiddeling, de weg naar werk, scholing of een ander programma
gevonden (Mateman et al. 2004).6
6 Overigens, door de tegenvallende economische ontwikkeling zijn veel van deze mensen later hun baan weer kwijtgeraakt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                         Verder zijn tal van sociaal-culturele subsidies beëindigd. Alleen als de zogenoemde
                                         zelforganisaties kunnen aantonen bij te dragen aan de integratie krijgen ze nog subsidie.
                                         Kortom, in de eerste periode gebruikte dit kabinet betrekkelijk 'harde' woorden en
                                         bepleitte 'stevige' maatregelen. In de woorden van het kabinet: “Het kabinet neemt
                                         (…) afstand van het multiculturalisme als normatief ideaal, van de vrijblijvendheid
                                         van het verleden en van een overheid die etnische minderheden bij de hand neemt
                                         als waren zij een zorgcategorie. Gedeeld burgerschap, eigen verantwoordelijkheid,
                                         concrete en controleerbare doelen, vergroting van keuzemogelijkheden en, waar
                                         nodig, verplichtingen, zijn sleutelbegrippen van het Integratiebeleid Nieuwe Stijl.”
                                         (TK: kabinetsreactie op commissie-Blok).
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         In de tweede helft van zijn regeerperiode neemt het kabinet-Balkenende II tevens een
                                         aantal 'zachtere' aspecten van integratie in het integratiebeleid op. Op 26 januari
                                         2005 lanceerde het kabinet het Breed initiatief maatschappelijke binding. Het kabinet
                                         stelt dat binding 'meedoen' betekent, alsmede het hebben van 'kennis van de maat-
                                         schappij, de rechtsstaat en van elkaar'. En bovenal van 'respect voor de eigenheid
                                         van anderen, zowel cultureel als religieus.' Vervolgens stelt het kabinet dat mensen
                                         zich 'daadwerkelijk betrokken' zouden moeten 'voelen' bij het geheel en 'loyaal' aan
                                         'de samenleving' zouden moeten zijn. De overheid kan zo nadrukkelijker aandacht
                                         besteden aan sociale samenhang. Zij introduceert daarbij maatregelen die in de eerste
                                         kabinetsperiode niet voor de hand lagen, zoals: het wekelijks op televisie uitzenden
                                         van de preken uit moskeeën (Nota weerbaarheid 2005); het realiseren en versnellen
                                         van (universitaire) imamopleidingen in Nederland (Imamopleiding 2004); het faciliteren
                                         van taallessen aan huis voor allochtone vrouwen met een taalachterstand (zie o.a. TK
22
                                         Rapport Integratiebeleid, 2005); en het versterken van de positie van ondernemers
                                         uit etnische minderheden (Actieplan 2005).
RMO advies 37
                                         Het Breed initiatief maatschappelijke binding is, de naam geeft het al aan, breed van
                                         opzet. Dit roept de vraag op wat de verschillende plannen precies moeten bereiken.
                                         Wanneer is een Breed initiatief maatschappelijke binding geslaagd? Langs wat voor
                                         meetlat moeten we het leggen om dat vast te stellen? Het kabinet stelt in het Breed
                                         initiatief maatschappelijke binding zoals gezegd dat mensen zich 'daadwerkelijk
                                         betrokken' zouden moeten voelen bij het geheel en 'loyaal' moeten zijn aan 'de
                                         samenleving'. Maar hoeveel betrokkenheid dan genoeg is en hoe we meten wie loyaal
                                         is en wie niet, en aan wat precies, is moeilijk duidelijk te maken. Waar ligt voorts het
                                         onderscheid tussen 'betrokken' zijn en 'daadwerkelijk betrokken' zijn? We bepleiten in
                                         dit advies een preciezere opvatting van verbinden en geven aan aan welke voorwaarden
                                         beleid moet voldoen wil het kansen bieden op verbinden.
                                         2.1.2 Mesoniveau: Concentraties bestrijden
                                         Mensen kunnen zich pas met elkaar verbinden als ze elkaar ook daadwerkelijk tegen-
                                         komen. Kansrijke ontmoetingsplekken zijn de wijk en de school. Reden waarom er
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>zowel in het ruimtelijk beleid als in het onderwijsbeleid pogingen worden gedaan om
verschillende bevolkingsgroepen te mengen.
In het ruimtelijke beleid voor de (middel)grote steden wordt sinds het midden van de
jaren negentig geprobeerd verschillende bevolkingsgroepen te mengen. Ten eerste
door herstructurering. Om de eenzijdige bevolkingssamenstelling van wijken te
doorbreken, worden oudere, goedkopere (huur)woningen vervangen door nieuwe,
duurdere (koop)woningen. Hiervoor heeft het Rijk 1,4 miljard euro gereserveerd voor
de periode 2005-2009.7
Het tweede aangrijpingspunt voor menging van bevolkingsgroepen is het straat- of
complexniveau in de sociale huursector. Hoewel dit niet expliciet wordt gemaakt,
wijzen verschillende bronnen erop dat woningcorporaties bij het toewijzen van huizen
een spreidingsbeleid voeren: “Formeel is het er niet, maar feitelijk worden allerlei
vuistregels gehanteerd die maar één doel hebben: het aandeel minderheden op een
bepaald niveau houden” (Bolt 2004: 63, zie ook Veldboer en Duyvendak 2004: 40-1).
De wethouders van de vier grote steden bevestigen dat dit het geval is (Mijnheer
2004: 14-15). Ook de commissie-Blok constateert dat er, ondanks juridische belemme-
ringen, de facto spreidingsbeleid wordt gevoerd (TK: commissie-Blok 2004: 353, 362
en 370).
                                                                                                                            Beleid
De laatste jaren is de intensiteit waarmee menging van allochtonen en autochtonen
in de wijk wordt nagestreefd toegenomen. Hetzelfde geldt voor de inventiviteit waar-
mee wordt gezocht naar methoden om menging te realiseren. Het is steden inmiddels,
onder bepaalde voorwaarden, toegestaan om arme bewoners de toegang tot pro-
                                                                                                                            23
bleemwijken (althans, in de sociale huursector) te weigeren. Daarnaast is nagedacht
over de vraag of het mogelijk is minderheden het recht op vrije vestiging te ontzeggen
                                                                                                                            RMO advies 37
zolang ze niet voor hun inburgerexamen zijn geslaagd (Zie TK Rotterdamwet).
Ook in het onderwijs probeert men via indirect spreidingsbeleid te mengen, binnen
de grenzen van de wet. Leerlingen hebben de vrijheid van schoolkeuze en scholen de
vrijheid van onderwijs. Dit laat onverlet dat lokale overheden of scholen toch probe-
ren te spreiden. Zo hanteert basisschool De Pijler in Rotterdam een dubbele wacht-
lijst, om te voorkomen dat zij een witte enclave wordt in de (multiculturele) wijk (zie
verder Onderwijsraad 2005). Hetzelfde geldt voor basisschool De Fakkel in Utrecht, die
sinds zij een Dalton-programma voert steeds 'witter' is geworden. Rutten en Peters
(2005) laten zien dat inmiddels achttien procent van de gemeenten maatregelen neemt
of overweegt om de etnische samenstelling van scholen te beïnvloeden.
Het kabinet gaat hier verder dan in het verleden mogelijk was. In de eerste plaats
dringt het aan op afspraken tussen naast elkaar gelegen gemeenten over het opnemen
van allochtone leerlingen. Zo hoopt het te voorkomen dat witte leerlingen uit grote
steden uitwijken naar witte scholen in randgemeenten. In de tweede plaats wijzigt
7 Overigens zijn er ook fysieke redenen voor de herstructurering. Voor een deel van de te slopen of te renoveren woningen
  geldt dat ze verouderd zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                         het kabinet de financiering van scholen. Tot dusver kregen scholen extra middelen
                                         (gewichtenregeling) voor leerlingen uit etnische minderheden. In de toekomst komt er
                                         een plafond voor aanvullende financiering die tot gevolg heeft dat zwarte scholen minder
                                         geld krijgen8. In de derde plaats staat het kabinet de dubbele wachtlijst toe, maar op
                                         basis van achterstand en niet op basis van etniciteit. In de meeste gevallen betekent
                                         dit het legaliseren van beleid dat in sommige gemeenten al impliciet werd gevoerd
                                         (zie Rutten en Peters 2005; Smissaert et al. 2005).
                                         2.1.3    Microniveau: Verbinden door gearrangeerde ontmoetingen
                                         Lokale partijen trachten verbinden te realiseren door het organiseren van projecten
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         voor interetnische contacten. Deze praktijken kennen een lange geschiedenis. Ze ver-
                                         schillen in de mate van overheidsbetrokkenheid. Ze zijn de afgelopen jaren vanwege
                                         politieke zorgen om normen en waarden, sociale cohesie of andere, soortgelijke
                                         problemen nadrukkelijk in beeld gebracht op het landelijke niveau9.
                                         Snel en Boonstra rangschikken zulke projecten in bijlage 3 op een bindingsladder die
                                         vier sporten telt. Op iedere sport neemt de intensiteit en duurzaamheid van het in
                                         projecten nagestreefde interetnische contact toe. Ontmoeting is het eerste niveau
                                         van de bindingsladder. Projecten van dit niveau beogen de leden van verschillende
                                         etnische groepen met elkaar in contact te brengen, zoals op straatfeesten en intercul-
                                         turele festivals. Elkaar leren kennen is het tweede niveau. Projecten op dit niveau
                                         hebben het doel begrip en respect tussen diverse bevolkingsgroepen te stimuleren.
                                         Voorbeelden zijn de interculturele dialogen die overal in den lande worden gehouden.
                                         Een geliefd voorbeeld zijn tevens de bijeenkomsten waar diverse etnische groepen
                                         eten of kleding uit hun herkomstland presenteren. Zo hoopt men op beter begrip
24
                                         voor de verschillende culturele achtergronden waaruit de desbetreffende mensen
                                         afkomstig zijn.
RMO advies 37
                                         Op het derde niveau van de ladder hebben projecten het specifieke doel om collectief
                                         handelen te realiseren. Veelal draaien zij om het maken van afspraken over de gang
                                         van zaken en de (gewenste) omgangsvormen in de buurt, in de openbare ruimte of
                                         op school. Voorbeelden hiervan zijn projecten waarin mensen samen een stadsetiquette
                                         of leefregels in een park of straat opstellen.
                                         Op de vierde en hoogste sport van de ladder is het doel het realiseren van wederzijdse
                                         hulprelaties, in het bijzonder tussen kansrijken en kansarmen. Te denken valt aan
                                         mentorprojecten waarin leden van middengroepen een kansarme allochtone jongere
                                         begeleiden op school of bij het zoeken naar werk.
                                         8 In september 2005 maakte minister Van der Hoeven overigens bekend dat de concentratiescholen in de grote steden
                                           tot 2009 voor deze achteruitgang zouden worden gecompenseerd. Over de verandering van de financiering van scholen
                                           stelden we in RMO 2005:65 het volgende: “Wel dient één uitgangspunt in ieder geval te worden gerealiseerd: juist in
                                           achterstandsscholen dient te worden geïnvesteerd. Een uitkomst die tot gevolg heeft dat achterstandsscholen worden
                                           gekort is een achteruitgang.”
                                         9 Bijvoorbeeld de verkenning van lokale projecten rond het thema 'normen en waarden' (Zunderdorp en Van Bruggen,
                                           2003); de website over normen en waarden met een database met ruim 700 initiatieven van buurtbewoners, vrijwilligers
                                           en maatschappelijke organisaties (www.16miljoenmensen.nl); de bijlage bij het WRR-rapport Vertrouwen in de buurt
                                           (WRR 2005), waarin 28 initiatieven uitvoerig werden geanalyseerd (Hazeu et al. 2005).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Uit de inventarisatie in bijlage 3 blijkt dat de meeste projecten op de laagste twee sporten
van de ladder worden georganiseerd. De onderzoekers vonden in hun inventarisatie
buitengewoon veel projecten op het eerste en tweede niveau, en konden in hun
beschrijving kiezen voor de meest aantrekkelijke. Op de twee volgende niveaus troffen
zij vervolgens veel minder projecten aan. Klaarblijkelijk concentreren beleidsmakers
en andere organisatoren van dergelijke activiteiten zich dus op projecten waarin burgers
met verschillende etnische achtergronden elkaar kunnen ontmoeten. De betrokkenen
hopen daarbij wel vaak, zoals blijkt uit verschillende citaten in bijlage 3, dat deze eerste
georganiseerde ontmoeting leidt tot meer duurzame contacten.
Bekijken we de geïnventariseerde projecten vervolgens vanuit ons model van vier typen
verbindingen, dan valt op dat ze zich vooral richten op affectieve banden, dus relaties
van emotionele betrokkenheid en wederzijdse sympathie. Veel minder nadruk is er in
deze projecten voor relaties die voortvloeien uit een principe of een gemeenschappe-
lijk toebehoren (sociabele banden) of rationele ruil (transacties). Kort gezegd wordt er
in de bestaande projecten van uitgegaan dat gelijkwaardige deelnemers elkaar via
(incidentele) ontmoetingen aardig gaan vinden.
2.2 Vooronderstellingen nader beschouwd
In het voorgaande hebben we het overheidsbeleid in relatie tot binding geschetst op
drie niveaus: het algemene integratiebeleid (macroniveau), het beleid dat probeert om          Beleid
de samenstelling van wijken en scholen te beïnvloeden (mesoniveau) en het specifiek
op het realiseren van interetnische ontmoetingen gerichte beleid (microniveau). Voor
een deel steunt dit bindingsbeleid op - voornamelijk impliciet gebleven - vooronder-
stellingen die niet juist zijn. We zullen in de volgende drie subparagrafen laten zien
                                                                                               25
wat er schort aan deze vooronderstellingen. In hoofdstuk 4 zullen we aangeven op
welke manier het bestaande beleid door meer structurele maatregelen effectiever
                                                                                               RMO advies 37
kan worden.
2.2.1   Misvatting I: Culturele integratie is een kwestie van 'willen' en staat los van
        sociaal-economische achterstanden
In het integratiebeleid zijn de sociaal-economische en de sociaal-culturele dimensie de
laatste jaren sterker gescheiden. Het gevolg van deze scheiding is dat voorondersteld
wordt dat 'verbinden' meer een mentale dan een materiële kwestie is. Dit is echter
een ongeoorloofde reductie van een veel complexer fenomeen.
Het thema verbinden refereert aan een algemeen gevoel van onbehagen over de
samenleving, dat samenhangt met grote maatschappelijke, technologische en econo-
mische veranderingen. Tenminste sinds het begin van de industrialisering en de daar-
mee gepaard gaande verstedelijking heeft de vraag hoe de samenleving in tijden van
rationalisering, schaalvergroting, bureaucratisering, globalisering en individualisering
bij elkaar te houden, en wat daarin de rol van democratie en politiek kan zijn, de
gemoederen beziggehouden. Het vraagstuk van sociale samenhang in tijden van
modernisering wordt in steeds nieuwe bewoordingen aan de orde gesteld in het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                                         politieke debat en in de sociale wetenschappen (H. Blokland 1995). Het onbehagen
                                         over de samenleving is de afgelopen drie decennia meer uitgesproken geworden.
                                         Maar tot ongeveer het jaar 2000 werd dit onbehagen nog vooral gezien als een
                                         algemeen probleem van sociale cohesie, met de introductie van de noemer 'binding'
                                         is het gereduceerd tot een hoofdzakelijk interetnisch probleem of 'multicultureel
                                         drama'. Het gevoel dat er 'iets' aan de hand is met sociale samenhang zijn we in heel
                                         korte tijd gaan definiëren in termen van 'wij' en 'zij'.
                                         De benadering van de huidige integratieproblemen is tenminste ook een uitdrukking
                                         van het algemene met de modernisering verbonden vraagstuk van gemeenschap. Dit
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         betekent niet dat men het huidige integratievraagstuk mag wegwimpelen als 'eigenlijk
                                         niets nieuws'. Integendeel: immigratie is een van de deelprocessen van voortgaande
                                         modernisering. De structurele barrières in het onderwijs en op de arbeidsmarkt en
                                         de 'etnisering' van kleine criminaliteit en terrorisme tonen dat immigratie specifieke
                                         problemen van integratie met zich meebrengt, hoe moeilijk die misschien ook te
                                         benoemen zijn. Nederland kent een lange traditie als immigratieland, maar in het
                                         collectieve geheugen is de problematische positie van minderheden relatief nieuw,
                                         of althans lang niet voldoende onderkend. De schaal van de migratie van de tweede
                                         helft van de twintigste eeuw kent in Nederland bovendien geen historisch precedent.
                                         Er is dus sprake van een specifieke historische constellatie die we niet te veel mogen
                                         relativeren. Dit laat onverlet dat het integratievraagstuk een specifieke vertaling blijft
                                         van de algemenere en minder 'nieuwe' onzekerheid over sociale samenhang in de
                                         moderniserende samenleving. Terwijl enerzijds het vraagstuk van samenhang wordt
                                         gereduceerd tot een kwestie van allochtonen die te weinig meedoen, dreigt integratie
26
                                         anderzijds alleen nog een probleem van sociaal-culturele 'binding' te worden en niet
                                         van sociaal-economische achterstand.
RMO advies 37
                                         Deze probleemreductie maakt het integratievraagstuk al gauw tot een sociaal-culturele
                                         kwestie van allochtonen die kiezen voor het 'vasthouden aan de eigen cultuur'. De
                                         'Nederlandse samenleving' zou de integratie van allochtonen moeten 'eisen'.
                                         Allochtonen moeten niet alleen Nederlands leren, maar zich ook inleven in de
                                         Nederlandse identiteit en cultuur (Troonrede 17 September 2002). Via zulke 'retoriek
                                         van de onwil' veranderen gevolgen van grove maatschappelijke processen terloops in
                                         een kwestie van wil en onwil van bepaalde individuen en groepen (zie ook: T. Blokland
                                         2003).
                                         Toen in de jaren zeventig en tachtig de aantallen migranten begonnen te stijgen,
                                         overheerste de opvatting dat 'de achterblijvers in de oude wijken' geen allochtonen
                                         in hun midden wilden opnemen (zie Bovenkerk et al. 1985). Deze retoriek van de
                                         onwil van de autochtoon is inmiddels vervangen door de retoriek van de onwil van
                                         de allochtoon; en beide retorieken zijn contraproductief.
                                         Eerst waren de autochtone arbeiders in achterstandswijken intolerante mensen met
                                         een pathetische afwijking ('racisme'). Antiracismebeleid moest hun vooroordelen
                                         bestrijden en zo integratie bevorderen. Samen dingen doen in de buurt moest de
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>autochtoon afhelpen van zijn racisme en overtuigen van de schoonheid van de cultuur
van de Ander. Waar een wil was, moest een weg zijn, en wie niet wilde kon met het
wetboek in de hand worden beschuldigd van 'racisme!'.
Thans lijkt alles gezegd te mogen worden: 'de problemen moeten worden benoemd'
en 'naar de bewoners van de oude wijken is niet geluisterd.'10 Buiten kijf staat nu de
bereidheid van autochtonen om allochtonen in hun midden op te nemen.
Allochtonen moeten nu worden aangezet, zo niet gedwongen, zich in de Nederlandse
samenleving te laten opnemen. Onwil om zich aan te passen, of die zich nu uit in de
bereidheid handen te schudden of het dragen van hoofddoeken door meiden die
voorheen ongesluierd gingen, begrijpen we binnen zo'n kader niet als gedragingen die
tot stand komen in interactie met de autochtone meerderheid, en dus als relationele
problemen van communicatie en verbinding, maar als onwil van starre individuen die
vasthouden aan 'hun cultuur'. Het ontstaan van een geëtniseerde onderklasse is in dit
redeneerschema dus een gevolg van keuzen en van een mentaliteit van individuen
om zich niet te willen binden.
In het redeneerschema van de onwil verdwijnt ook het zicht op mogelijk discriminerende
processen. Immers, in een samenleving waarin integratie een probleem is van onwil (of,
want dat komt in consequenties op hetzelfde neer, onvermogen) tot sociaal-culturele
aanpassing van allochtonen, kan geen discriminatie of racisme bestaan. Het is voor                                       Beleid
een goed begrip van de zaak echter van belang te erkennen dat discriminatie en
racisme in Nederland wel degelijk voorkomen.
Met klem willen we er hier op wijzen dat het 'bindingsvraagstuk' niet alleen een sociaal-
                                                                                                                         27
culturele, maar ook een sociaal-economische kwestie is. De mogelijkheden van (groepen)
mensen om zich aan de samenleving te 'binden', hangen in belangrijke mate samen
                                                                                                                         RMO advies 37
met factoren van achterstand, uitsluiting en ongelijkheid. Hoogopgeleide minderheden
blijken vaak meer en betere contacten met autochtonen te hebben dan lager opgeleide
minderheden. Hetzelfde geldt voor minderheden met een hoog functieniveau. Eerder
wezen we erop dat de opvattingen van autochtonen en allochtonen over elkaar aan
het verslechteren zijn en dat dit het sterkst geldt voor hoger opgeleide allochtonen.
Hoger opgeleide allochtonen met hogere inkomens (lees: met werk dat past bij hun
opleidingsniveau) blijken echter wél positief over autochtonen te oordelen, hetgeen
nogmaals onderstreept hoezeer het van belang is dat minderheden naar gemiddeld
genomen hogere opleidingen en daarmee corresponderende functies doorstromen.
Vandaar dat we ons vanuit het perspectief van verbinden ook dienen te verdiepen in
de institutionele praktijken die deze doorstroming verhinderen of bemoeilijken.
Wanneer minderheden stijgen op de maatschappelijke ladder, neemt vaak hun kennis
van en oriëntatie op de Nederlandse samenleving toe. Vandaar ook dat de overheid,
wanneer zij verbinden wil bevorderen, dient te (blijven) investeren in het bestrijden
10 Deze retoriek is ook in andere Europese landen te zien. Zo werd het in Noorwegen weinig subtiel geformuleerd als de
   trol moet uit het duister.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                         van ongelijkheid, achterstand en uitsluiting langs etnische lijnen. In het volgende
                                         hoofdstuk gaan we nader in op de mogelijkheden die de overheid heeft om dit te
                                         doen.
                                         2.2.2   Misvatting II: Gemengde wijken leiden automatisch tot gemengde netwerken
                                         Op het mesoniveau van onze analyse trachten beleidsmakers etnisch diverse netwerken
                                         te realiseren in wijken en scholen. De vooronderstelling of in ieder geval hoop die hier
                                         achter schuilt, is dat gemengde wijken als vanzelf tot (affectieve) interetnische banden
                                         leiden. Hoewel dat inderdaad het geval kan zijn, hoeven er geen wonderen van te
                                         worden verwacht. Onderzoek laat zien dat stedelijke herstructurering onder andere
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         kan leiden tot rijke eilandjes in voor de rest homogeen kansarme buurten (zie
                                         Loopmans 2000 en Kleinhans et al. 2000).
                                         De belangrijkste zwakte in de redering ligt erin dat de buurt door de geografische
                                         nabijheid van anderen, vooral in wijken waarin men dicht op elkaar woont, een spe-
                                         cifieke context is voor sociale relaties, maar dat die nabijheid niet de inhoud van de
                                         relaties bepaalt (vgl. Bulmer 1986). Anders gezegd: het veel gehoorde rijtje 'buren,
                                         familie, vrienden' snijdt nauwelijks hout. Want waar familierelaties en vriendschappen
                                         wel in een 'type' relatie passen, namelijk het type dat gekenmerkt wordt door emotionele
                                         betrokkenheid tussen personen (affectieve banden, in het model uit paragraaf 2.3),
                                         geldt dat voor burenrelaties niet. Welke inhoud burenrelaties krijgen, hangt geheel af
                                         van de inhoud die mensen eraan geven.
                                         Burenrelaties kunnen in de praktijk behoren tot elk van de vier typen verbindingen.
                                         Hoe interdependent buren zijn, blijkt in situaties van overlast van buurtbewoners die
28
                                         verder langs elkaar heen leven. Maar terwijl er altijd interdependenties zijn, vullen
                                         mensen verbindingen in de buurt verder heel verschillend in. De een onderhoudt een
RMO advies 37
                                         transactie: elkaars plantjes water geven in de vakantie, elkaars kinderen naar zwemles
                                         brengen. De ander onderhoudt goede relaties uit principe: daar hoef je elkaar niet aardig
                                         voor te vinden (geen koffie drinken, maar wel klaarstaan voor elkaar in tijden van
                                         nood). Weer een ander heeft vrienden onder de buren of trouwt met het overbuurmeisje.
                                         Wie beseft dat er meerdere invullingen zijn van de betekenis van buren zijn, begrijpt
                                         ook waarom het nastreven van verbindingen op buurtniveau maar beperkt zinvol is.
                                         Althans, als dat gebeurt met de bedoeling en in de veronderstelling dat dit resulteert
                                         in begrip, elkaar 'aardig vinden', emotionele betrokkenheid en leuke contacten van
                                         langere duur.
                                         Er is nog maar betrekkelijk weinig onderzoek gedaan naar de vraag welke factoren
                                         dan wél bijdragen aan de totstandkoming van beklijvende contacten in de buurt. Het
                                         is verleidelijk - en deels ook terecht - om aan te nemen dat 'de mate van segregatie
                                         in een buurt' zo'n factor zal zijn. Recent onderzoek van Van der Laan-Bouma Doff
                                         (2005) en het SCP (2005a) laat zien dat het al dan niet wonen in een concentratiewijk
                                         van invloed is op het aantal contacten dat allochtonen en autochtonen met elkaar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>aangaan.11 Met name Turken en Marokkanen blijken de laatste jaren minder informele
contacten met autochtonen te onderhouden, en vice versa. Toch is de segregatie in
een buurt slechts één van de factoren die de kans op interetnisch contact bepaalt. Er
is dus wel een buurteffect op contacten, maar het is niet erg sterk. Zoals Van der
Laan-Bouma Doff (2005) zelf stelt: “Deze nuancering lijkt te worden onderschreven
door het feit dat Molukkers een hogere mate van integratie laten zien dan de klassieke
groepen, ondanks hun huisvesting in etnisch homogene wijken, waar zij bovendien
langdurig in de nabijheid van de eigen groep wonen” (p. 85).
Er is dus zeker een buurteffect op interetnische contacten, maar het is niet heel sterk.
Het beheersen van de Nederlandse taal, de culturele oriëntatie van allochtonen, sociaal-
economische kenmerken en demografische factoren leggen (iets) meer gewicht in de
schaal. Daar komt bij dat de verschillen tussen concentratiewijken en gemengde wijken
zich eerst en vooral manifesteren met betrekking tot de korte, incidentele contacten
en nauwelijks met betrekking tot duurzamere contacten.
Meten we die duurzame netwerken, in plaats van dat we erop afgaan dat mensen in
het algemeen zeggen veel of weinig interetnische contacten te hebben, dan blijken
deze netwerken volgens de (sporadisch) beschikbare studies sterk homogeen te zijn.
In een gemengde Rotterdamse wijk, ter illustratie, rekent ruim 84 procent van de
autochtonen alleen autochtonen tot dit duurzame netwerk, terwijl ruim 71 procent van                                           Beleid
de allochtonen alleen andere allochtonen (maar niet noodzakelijk van de 'eigen' groep!)
in hun netwerk heeft (zie Blokland 2004). Uit gesprekken met allochtonen blijkt onder
meer dat het opbouwen van duurzame relaties met autochtonen, en dus het ontwik-
kelen van een identificatie met Nederlanders en de Nederlandse samenleving, afhan-
                                                                                                                               29
kelijk is van meer dan enkel het wonen in een gemengde wijk (zie kader 1).
                                                                                                                               RMO advies 37
   Kader 1: “Je komt de Nederlanders nergens tegen”
   Habiba
   Habiba is een Marokkaanse van begin dertig, moeder van drie kinderen. Ze kwam
   uit Casablanca naar Nederland om te trouwen met een Marokkaans-Nederlandse
   man, die in Rotterdam was opgegroeid, op wie ze tijdens zijn vakantie verliefd was
   geworden. Habiba woont in een benedenwoning uit de sector sociale woningbouw in
   een wijk zonder concentratieproblemen. Habiba zou graag met Nederlanders
   omgaan, Nederlandse vriendinnen hebben, bij Nederlanders over de vloer komen,
   maar ze komt ze nooit tegen op de plekken waar ze meer dan een incidentele con-
   versatie heeft. De Nederlandse buren uit het portiek zijn voortdurend in het buiten-
   land, of verkeren, zoals de aardige buurjongen van boven die rechten studeert,
11 Met betrekking tot de andere aspecten van integratie is het zelfstandig buurteffect overigens niet of nauwelijks aanwezig
   (Van der Laan-Bouma Doff 2005: 84). Het betreft dan de aspecten 'taalvaardigheid', 'culturele oriëntatie' en het 'hebben
   van werk'.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                         simpelweg in een andere levensfase. En de Nederlanders van de overkant zijn geen
                                         geschikte mensen: altijd ruzie, altijd drinken, altijd de muziek keihard. Dat is niet haar
                                         stijl. Habiba voelt zich in Nederland niet echt thuis; ze wil niet terug ('ik hou van
                                         Nederland, echt waar') maar zeker na 11 september heeft ze steeds meer het gevoel
                                         gekregen dat “de Nederlandse mensen (...) mij niet [willen]”. Ze doet haar best om
                                         ergens bij te horen. Ze helpt altijd mee op de school van haar kinderen, ze kookt Harira
                                         voor het multiculturele kerstfeest en gaat naar elk oudergesprek van tien minuten.
                                         Naar de incidentele koffieochtenden van de school gaat ze echter niet, want daar
                                         komen enkel 'buitenlanders': 'Nederlandse vrouwen die werken allemaal.' Zij straks
                                         ook, zo hoopt ze. Ze zit op taalles en gaat doorleren, want ze wil graag in de kin-
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         deropvang werken. Ze hoopt daar dan wel met Nederlanders om te kunnen gaan.
                                         Ze gaat, zo heeft ze zich op de voorlichting laten vertellen, stage lopen op een peu-
                                         terspeelzaal. (Ons bange voorgevoel zegt dat het daar ongetwijfeld niet veel
                                         anders zal zijn dan op de peuterspeelzaal waar haar dochtertje heenging: percentage
                                         allochtone kinderen: 95 procent ; percentage allochtone leidsters: 100 procent ).
                                         Gülten en Achmet
                                         Gülten en Achmet kwamen met hun baby uit Iraaks Kurdistan via een mensen-
                                         smokkelaar naar Nederland, waar ze begin jaren negentig als asielzoeker verblijfs-
                                         status kregen. Gülten deed sterk haar best om 'mee te doen' aan de Nederlandse
                                         samenleving. Bij de kerstsamenzang in een gemengde Rotterdamse wijk bijvoorbeeld
                                         stond ze weliswaar wat afzijdig, maar probeerde ze wel de Christelijke kerstliedjes
                                         mee te zingen. In het voorjaar van 2005 keerde het gezin terug naar Kurdistan,
                                         inmiddels twee jonge kinderen rijker. Een huis moesten ze er nog bouwen. Ze
30
                                         hoopten dat de oudste, inmiddels een knul van twaalf met een plat Rotterdams
                                         accent, naar een Engelstalige school kon. Ze hoopten dat de medische voorzieningen
RMO advies 37
                                         voldoende waren om hun jongste, die gezondheidsproblemen had, te kunnen helpen.
                                         En dat de astma en rugklachten van Achmet zouden verdwijnen. Maar ze misten
                                         hun vaderland en zagen in Nederland geen toekomst. De belangrijkste reden was
                                         niet hun financiële positie (ze hadden beiden een gesubsidieerde baan waar ze net
                                         van konden rondkomen) of gebrek aan sociale mobiliteit. Evenmin deed het feit dat
                                         ze geen huis konden kopen dat binnen hun budget viel in een minder stedelijke
                                         wijk de deur dicht, al hadden ze zich wel voorgesteld ooit in Ridderkerk of zo te wonen.
                                         Naarmate ze hier langer waren en beter Nederlands spraken, voelden ze zich hier
                                         vooral minder in plaats van meer welkom. Nederlanders moesten de buitenlanders
                                         niet, dat zag je toch op TV, en dat merkten ze zelf. De bejaarden die Achmet met
                                         zijn servicebus vervoerde waren vriendelijk, maar je moest eens zien hoe je op de
                                         markt werd behandeld. Maar belangrijker nog, hoe je ook elke gelegenheid probeerde
                                         aan te grijpen, van de kerstsamenzang tot het schoolreisje, contacten leggen lukte
                                         nooit. Waar kon je Nederlandse vrienden maken? Waarom kwamen Nederlanders als je
                                         ze dan ergens ontmoette vervolgens nooit eens bij je thuis, al had je ze gevraagd? Die
                                         Nederlanders waren altijd met elkaar bezig, die zaten helemaal niet op 'ons' te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>  wachten. En, zoals Achmet zei: “Zij zien ons niet, zij alleen zien buitenlander, bui-
  tenlander.” Zonder sociaal leven van betekenis en met de veranderde omstandig-
  heden in Irak gingen ze dus opnieuw een gok wagen: terug naar het land waar
  mensen wel voor elkaar openstonden - politieke en economische puinhoop of niet.
  Bron: Ongepubliceerd etnogafisch onderzoek, T. Blokland
2.2.3   Misvatting III: Meeting leidt tot mating
Ook op het niveau van ontmoetingen, ten slotte, koesteren beleidsmakers hoge ver-
wachtingen. De redenering achter veel 'ontmoetingsprojecten' luidt dat het met elkaar
in contact brengen van mensen ertoe zal leiden dat deze mensen hun contacten vanzelf
wel zullen uitbouwen of, nog verdergaand, dat er wederzijdse hulprelaties ontstaan
(zie bijlage 3). In de literatuur wordt deze (vaak impliciete) verwachting aangeduid als
de contacthypothese (zie Homans 1951; Cook 1978; Allport 1979; Pettigrew 1980;
Forbes 1997).
Wanneer mensen van diverse pluimage elkaar in het dagelijks leven ontmoeten,
heeft dit potenties voor het uitwisselen van kennis over elkaar. Of dat vervolgens ook
leidt tot een prettig en beklijvend contact, gebaseerd op een realistisch beeld van de
'ander', valt op voorhand niet te voorzien. Ook het tegenovergestelde is mogelijk. Zo         Beleid
blijkt uit onderzoek van bijvoorbeeld Niekerk et al. (1989: 11) dat mensen die met
elkaar in contact treden daarin evengoed een bevestiging kunnen vinden van
bestaande wij-zij opvattingen (zie ook kader 2). Veldboer, Boonstra en Duyvendak
(1998) komen tot een soortgelijke conclusie met betrekking tot het gemengde sporten.
                                                                                              31
In dergelijke gevallen vormt contact juist een bron van informatie om een wij-zij
onderscheid scherper te maken en opvattingen over wat er mis is met de ander
                                                                                              RMO advies 37
(allochtoon of autochtoon) te bevestigen of zelfs aan te scherpen. Immers, mensen
nemen informatie niet neutraal tot zich, maar doen dat via interpretatiekaders die
zijn gebaseerd op eerdere ervaringen en indrukken.
 Kader 2: Contact kan vooroordelen en wij-zij onderscheid bevestigen
 Sommige autochtonen in Hillesluis zagen in contacten met allochtonen hun vooroordelen
 steeds bevestigd. Alles wat zij over allochtonen naar voren brachten, plaatste allochtonen
 in een negatief daglicht, vooral waar het ging om mensen van de tweede en derde generatie.
 'Virtue' werd zo steeds weer 'vice'. Zo vertelde een voormalige havenarbeider een buur-
 man dat de eerste gastarbeiders hardwerkende mensen waren, want een Nederlander
 tilde geen baal van zestig kilo in de haven, maar zijn buitenlandse collega's deden dat
 wel. Zijn gesprekspartner merkte op: “Ja, die gastarbeiders pleegden roofbouw op hun
 eigen lichaam.” Het gesprek vervolgt zich: zo zijn al die allochtonen in de WAO terecht
 gekomen en die is nu onbetaalbaar. Daarom moet nu overal op worden bezuinigd. Een
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                          oude vrouw in de buurt is pas overleden, haar dochter had haar twintig jaar verzorgd.
                                          Want met de professionele zorg is het slecht gesteld, want “het accent is naar de allochtonen
                                          verschoven”; oude mensen verpauperen, maar “de Nederlandse overheid heeft allerlei hulp-
                                          verleningsinstellingen voor allochtonen.”
                                          (T. Blokland 2005, H:8)
                                         Met het voorgaande willen we aangeven, dat incidentele contacten niet automatisch
                                         tot duurzame verbindingen of betere beeldvorming leiden. Maar zonder contacten
                                         zijn beklijvende verbindingen per definitie helemaal onmogelijk. We moeten dus wat
                                         dieper gaan spitten in de verhouding tussen contact en verbinding.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Of we met anderen (beklijvende) sociale verbindingen aangaan, hangt onder meer af
                                         van de vraag of wij anderen vertrouwen. Vertrouwen hangt weer samen met sociale
                                         identificatie, ofwel onze positiebepaling in het sociale leven ten opzichte van andere
                                         mensen (Lemert 1995; Mannheim 1996; De Swaan 1995: 28). Ons sociaal identificeren
                                         doen we door voortdurende definiëring van 'wij' en 'zij'. Een 'wij' impliceert altijd ook
                                         een 'zij' waarmee we vergelijken (Merton 1968: 232). De hedendaagse keuzevrijheid
                                         in waar we bij willen horen, doet niet af aan dit principe. Zelfs niet waar deze keuze-
                                         vrijheid niet gelijkelijk over etnische groepen en klassen is verdeeld (zie kader 3).
                                          Kader 3: Wie is Laetitia Griffith?
                                          De ongelijke verdeling in vrijheid om onze eigen sociale positie ten opzichte van andere te
                                          bepalen is het gevolg van de spanning tussen categorisering (hoe delen andere mensen
32
                                          jou in?, waar hoor je volgens anderen bij?) en identificatie (waar voel je jezelf thuis?, waar
                                          hoor je bij?). Terwijl autochtonen hierin relatief gemakkelijk kunnen veranderen, bijvoorbeeld
RMO advies 37
                                          door zich anders te kleden of te praten, kunnen allochtonen alle codes leren en toch hun
                                          etnische identiteit niet 'afleggen'. De Amsterdamse wethouder Griffith zei in NRC Handelsblad
                                          van 17 mei jl. dat ze allereerst Laetitia Griffith, dan vrouw, en dan pas zwart was. Maar
                                          hoewel zij zichzelf zo kan zien, zal ook zij in menig situatie bemerken dat anderen haar zwarte
                                          identiteit op de voorgrond blijven stellen. Een jurist met een Marokkaanse achtergrond
                                          wist ook te vertellen dat wanneer men hem als expert uitnodigde om over een juridisch
                                          onderwerp te praten, men altijd ook weer begon over Marokkanen en men hem nooit
                                          alleen als jurist aansprak. Paulle (2003) laat zien hoe dit mechanisme ook, wranger en
                                          diepgaander, werkt onder Surinaamse en Antilliaanse jongens op een vmbo in
                                          Amsterdam. Zij leggen Paulle uit dat ze stelen, ”want wij zijn negers, weet je!”
                                         Om te vergelijken en te bepalen wie we vertrouwen, moeten we anderen als het ware
                                         'lezen'. Zo kunnen we bepalen wie 'zij' zijn en - dus - wie 'wij' zelf zijn. Hoe we dat doen,
                                         hangt onder meer af van een continuüm van toegang (publiek versus privaat als de twee
                                         ideaaltypische uitersten) en een continuüm van privacy (in hoeverre we kunnen
                                         bepalen wanneer, hoe en welke informatie we over onszelf geven, met intiem en
                                         anoniem als uitersten), schematisch weergegeven in figuur 3.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Figuur 3: De twee dimensies van publieke familiariteit
                                      anoniem
           publiek           publieke familiariteit              privaat
                                        intiem                                              Beleid
                                                                                            33
                                                                                            RMO advies 37
We zijn anderen vrijwel in elke situatie aan het 'lezen'. Maar zoals men in het Engels
zo mooi zegt: you can't tell the book by its cover. En zoals wij daaraan toevoegen: er
moet dan wel gelegenheid zijn van meer dan de buitenkant kennis te nemen. Alleen
herhaalde observatie van dezelfde personen levert ons kennis die ons verder brengt
dan publieke anonimiteit waarin we over niet meer dan simpele stereotyperingen
beschikken om wat we ervaren te ordenen: indelingen op uiterlijkheden, incidentele
gebeurtenissen of uit de media opgepikte algemeenheden (vgl. Coyle 1930: 16-8).
De beste kennisbasis om te bepalen of we anderen al dan niet kunnen vertrouwen,
hebben we in bijvoorbeeld de private intimiteit van de eigen vriendenkring. We komen
echter ook geregeld dezelfde mensen op dezelfde plekken tegen zonder dat we met
hen persoonlijk contact hebben.
Mensen die elkaar herhaald tegenkomen zonder persoonlijk contact met elkaar te hebben,
zijn niet anoniem voor elkaar. Maar zij zijn ook niet intiem met elkaar in de zin dat zij
bijzonder veel van elkaars persoonlijk leven weten. Zij ontwikkelen familiariteit met
elkaar in de openbare ruimte waar ze elkaar herhaaldelijk treffen. Wat mensen daar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                         over anderen leren, biedt het kader voor sociale identificaties. Maar zulke contacten
                                         staan niet gelijk aan private intimiteit:
                                             “Publieke familiariteit wordt vaak aangezien (…) voor private intimiteit, en publieke
                                             onpersoonlijkheid voor private vervreemding (…). Maar zulke publieke familiariteit
                                             heeft niets van doen met de privé-levens van mensen. De vriendelijke voorbijganger
                                             die je groet op straat kan weinig vrienden hebben, terwijl de gereserveerde passagier
                                             in de metro een bloeiend sociaal leven kan hebben” (Fischer 1982: 61-2, onze vertaling).
                                         Nu is juist de publieke familiariteit in buurten, dorpen en steden afgenomen (zie voor
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         voorbeelden: T. Blokland 2005). De herhaalde ontmoeting die publieke familiariteit
                                         teweegbrengt, hebben we steeds minder, als gevolg van de schaalvergroting en
                                         technologische veranderingen van de modernisering.12 Was de buurt een eeuw gele-
                                         den evenmin een integratiekader, zij was wél een identificatiekader (vgl. Van Doorn,
                                         1955). Omdat mensen veel van elkaar zagen, deden zij kennis op over anderen die
                                         niet tot hun kring van vrienden en familie behoorden. Publieke familiariteit betekent
                                         niet dat mensen elkaar meer vertrouwen. Wel zorgt publieke familiariteit ervoor dat
                                         mensen kunnen bepalen wie zij menen te vertrouwen - of niet.
                                         In de sociaal-wetenschappelijke literatuur over vertrouwen omschrijft men vertrou-
                                         wen (trust) wel als een 'inschatting van het toekomstig handelen van anderen'
                                         (Sztompka 1999: 25) in positieve zin. Als we anderen vertrouwen, anticiperen we
                                         erop dat hun handelen onze behoeften en belangen ten goede zullen komen. Voelen
                                         we daarentegen wantrouwen (distrust), dan maken we de 'negatieve inschatting'
34
                                         (idem: 26) dat anderen erop uit zijn ons schade te berokkenen. Sztompka noemt deze
                                         twee concepten elkaars spiegelbeeld. En terecht: voor beide is publieke familiariteit
RMO advies 37
                                         nodig, omdat we met kennis over anderen zulke inschattingen maken.
                                         Veel van de problemen van interetnische contacten gaan echter niet over vertrouwen
                                         of wantrouwen, maar juist over wat in het Engels zo mooi mistrust genoemd kan
                                         worden. Het is een onzekere situatie waarin men niet weet of men positieve of nega-
                                         tieve inschattingen van het handelen van anderen moet maken, omdat men niet over
                                         voldoende kennis van die anderen beschikt om zich met hen te identificeren of zich
                                         van hen te distantiëren. Familiariteit faciliteert dus identificatie. En herhaalde samen-
                                         komst faciliteert familiariteit, ook als het slechts vluchtige contacten betreft.
                                         Uit het voorgaande volgt dat meeting en mating niet perse bij elkaar horen. Meeting
                                         (elkaar ontmoeten) leidt alleen tot iets als sprake is van herhaalde ontmoeting.
                                         Vervolgens is mating (het ontstaan van een affectieve band) als resultaat van die
                                         12 In de ouderwetse toonbankwinkel op de hoek, bijvoorbeeld, hoorde iedereen wat een vaste klant de kruidenier vertelde,
                                           zonder dat het voor andere wachtenden was bedoeld. Toen iedereen boodschappen deed bij de winkel op de hoek ver-
                                           wierven mensen geleidelijk meer kennis van elkaar waardoor zij 'familiair' met elkaar werden. Terecht stellen sommige
                                           stadsbewoners dat vroeger 'iedereen iedereen kende', maar 'kennen' betekende dan wel vooral 'kennis hebben over'
                                           of 'bekend zijn' met elkaar. Het gaat hier niet om persoonlijke netwerken van duurzame relaties van mensen die elkaar
                                           graag mogen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>ontmoeting erg hoog gegrepen. Publieke familiariteit is wel een uitkomst van herhaald
ontmoeten. Wie zich ten doel stelt affectieve banden tussen (groepen) burgers te
creëren, schiet daarom betrekkelijk weinig op met het organiseren van een jaarlijkse
kerstsamenzang op het pleintje of een eenmalig voetbaltoernooi in de wijk. Uit on-
derzoek blijkt keer op keer dat er maar weinig projecten zijn die erin slagen duurzaam
affectieve banden tussen burgers te realiseren op basis van eenmalige ontmoetingen
(zie ook bijlage 3). Over de manier waarop herhaalde ontmoeting concreet gestalte
kan krijgen, gaat het volgende hoofdstuk.
2.3 Conclusie
In dit hoofdstuk hebben we het overheidsbeleid rondom binding beschreven op drie
schaalniveaus (macro-, meso- en microniveau). We hebben vervolgens drie vooronder-
stellingen besproken waarop dit beleid tenminste ten dele is gebaseerd. Het geheel
laat zich samenvatten in onderstaande drie stellingen.
1. Zolang achterstanden van minderheden niet kleiner worden, valt er van een specifiek
  op verbinden gericht beleid niet veel te verwachten. Verbinden moet samengaan
  met afnemende achterstanden bij etnische minderheden. Het belang van maatschap-
  pelijke kerninstituties als werk en school voor verbinden kan moeilijk worden
  overschat. Interetnische verbindingen worden sterk positief beïnvloed door zaken          Beleid
  als het hebben van werk, doorstromen naar betere banen en succesvol deelnemen
  aan een opleiding.
2. Gemengd wonen leidt niet vanzelf tot gemengde sociale netwerken. Wel kan er in
                                                                                            35
  stabiele, veilige en gemengde wijken, waar herhaalde ontmoetingen plaatsvinden,
  de publieke familiariteit ontstaan die aan veel verbindingen vooraf gaat. Dit geldt
                                                                                            RMO advies 37
  overigens ook de andere onderdelen van de publieke ruimte waar burgers komen,
  zoals scholen, parken, verenigingen, winkelcentra en vrije tijdsgelegenheden.
3. Korte interetnische contacten hebben de potentie om te leiden tot wederzijds begrip,
  respect en sympathie, maar zij kunnen evengoed resulteren in het bevestigen of
  verscherpen van vooroordelen. Opnieuw geldt dat herhaalde contacten de meeste
  potenties bieden voor verbinden. Al te gemakkelijk veronderstellen beleidsmakers
  dat (incidentele) meeting leidt tot (duurzame) mating. Al te zeer lijken zij de vriend-
  schapsband te hanteren als model voor verbindingen, vooral op buurtniveau.
  Beleidsmakers, zo leiden we daaruit af, benutten daarmee onvoldoende de moge-
  lijkheden die er zijn door andere typen verbindingen: transacties, interdependenties
  en sociabele banden.
In het volgende hoofdstuk zullen we deze drie stellingen vertalen naar enkele algemene
richtingen en concrete aangrijpingspunten waarmee de overheid en andere publieke
instanties verbinden kunnen bevorderen. De kern hiervan is, dat we een gemeenschap-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                                         pelijke noemer voor verbinden willen uitwerken, die de effectiviteit (in termen van
                                         verbinden) van beleid kan vergroten door in te zetten op structurele in plaats van
                                         suprastructurele maatregelen.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
36
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>3 Mogelijkheden voor verbinden op
  drie niveaus
In het vorige hoofdstuk hebben we het beleid en de onderliggende vooronderstellingen
geanalyseerd op drie niveaus. In dit hoofdstuk hanteren we dezelfde indeling voor onze
aanbevelingen. De invulling van de RMO is eerder 'infrastructureel' dan 'projectmatig'
                                                                                         Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
van aard. Allereerst behandelen we het algemene niveau van het integratiebeleid.
We zetten uiteen hoe de voorwaarden voor verbinden kunnen worden gecreëerd door
het bestrijden van sociaal-economische achterstanden. Ten tweede gaan we in op het
niveau van ontmoetingsruimten. We laten zien hoe het mogelijk is om ruimtelijke en
institutionele gelegenheden tot verbinden te vergroten. Ten slotte komt het niveau
van georganiseerde ontmoetingen in buurt en straat aan de orde. We geven aan dat
initiatieven langs andere dan etnische lijnen de grootste kans van slagen hebben.
Waar het huidige beleid in hoge mate wordt bepaald door tijdelijke projecten, vullen
we deze op zichzelf vaak waardevolle interventies aan met infrastructureel beleid;
beleid dat continu en 'vanzelfsprekend' aanwezig is, in de wijk, op scholen en op de
overige domeinen van het alledaagse leven. Aan de ene kant kan dit beleid een deel
van de bestaande interventies versterken en van een structurele basis voorzien. Aan
de andere kant is het minder stigmatiserend en meer includerend dan beleid dat
etniciteit al dan niet bewust benadert als een onlosmakelijk met de cultuur van de
Ander verbonden gegeven.
3.1 Het blijvend belang van arbeidsmarkt en onderwijs                                      37
In het vorige hoofdstuk zijn we uitgebreid ingegaan op het overheidsbeleid dat ver-
binden wil bevorderen. Daarmee bevonden we ons op de sociale dimensie van het
                                                                                         RMO advies 37
integratiedebat: interetnische ontmoetingen, netwerken en contacten. Interactie vindt
echter niet plaats in een maatschappelijk vacuüm. Wanneer de ontwikkelingen in de
wijdere samenleving de verkeerde kant op gaan, dan valt van verbinden niet veel te
verwachten. Deze inzet op 'verbinden' heeft alleen maar zin wanneer dit gebeurt binnen
een kader dat de meest optimale voorwaarden schept voor die andere dimensie van
integratie, namelijk de sociaal-economische. We hechten grote waarde aan dit punt,
omdat sociaal-economische maatregelen ter bevordering van scholing en arbeids-
marktparticipatie, en ter bestrijding van armoede en inkomensongelijkheid, het dichtst
komen bij de aanpak van de problemen die zich zo uitgesproken voordoen in met name
de grote steden (zie bijvoorbeeld Engbersen et al. 2005, hoofdstuk 2).
In het volgende gaan we, vanuit het perspectief van verbinden, in op het belang van
het bevorderen van de onderwijskansen en arbeidsmarktparticipatie van (autochtonen
en) allochtonen, inclusief het bestrijden van discriminatie en institutioneel racisme.
Ook gaan we in op het belang van het bevorderen van de beheersing van de
Nederlandse taal.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                         Het verbeteren van de positie van etnische minderheden op de terreinen onderwijs,
                                         arbeid en inkomen is een doel op zichzelf. Tegelijkertijd is het aannemelijk dat het
                                         verkleinen van achterstanden resulteert in een toename van het aantal contacten dat
                                         allochtonen en autochtonen met elkaar onderhouden (zie SCP 2005b en bijlage 3).
                                         Juist onder het huidige, ongunstige economische gesternte is het nodig dat de over-
                                         heid een arbeidsmarktbeleid voert waar allochtonen (en autochtonen) van kunnen
                                         profiteren. De arbeidsmarktpositie van etnische minderheden is de afgelopen jaren snel
                                         verslechterd (SCP 2005c; SCP 2003). De grote werkloosheid onder minderheden van
                                         de vroege jaren negentig is weliswaar verdwenen, maar de werkloosheid neemt, met
                                         name onder Turken en Marokkanen, verhoudingsgewijs weer snel toe. Onder meer is
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         het zorgelijk dat hoger opgeleide minderheden er betrekkelijk slecht in slagen om na
                                         hun opleiding goede banen te verwerven. Door directe en indirecte discriminatie bij
                                         werving en selectie blokkeert de instroom van etnische minderheden tot de arbeids-
                                         markt (SCP 2003). Bijna 40 procent van de kleine en middelgrote bedrijven heeft bij-
                                         voorbeeld geen niet-westerse minderheden in dienst (Stichting Trendmeter 2004).
                                         Bovendien verlaten etnische minderheden relatief vaker dan autochtone werknemers
                                         voortijdig de arbeidsorganisatie en stromen zij relatief veel minder snel dan autoch-
                                         tonen door naar hogere functies (RegioPlan 2005).
                                         3.1.1   Arbeidsmarktbeleid
                                         Het arbeidsmarktbeleid kan zich op werkgelegenheid in het algemeen of op de werk-
                                         gelegenheid van specifieke groepen zoals minderheden in het bijzonder richten.
                                         Waar tijdens de twee paarse kabinetten sterke aandacht was voor het laatste, ligt het
                                         accent sinds het kabinet-Balkenende II op het algemene arbeidsmarktbeleid. Het doel
38
                                         is het algemene arbeidsmarktbeleid zodanig in te richten dat etnische minderheden
                                         daarvan evenredig profiteren. Deze koerswijziging heeft, zoals we in het vorige
RMO advies 37
                                         hoofdstuk hebben laten zien, ertoe geleid dat allerlei niet onsuccesvolle maatregelen
                                         voor de arbeidsmarktpositie van minderheden zijn afgeschaft. Het regeringsbeleid
                                         van de afgelopen tien jaar kent zodoende een eigenaardige paradox. Toen de
                                         arbeidsmarkt ruim was en minderheden relatief de minste behoefte hadden aan
                                         specifieke ondersteuning, bestonden er veel specifiek op hen gerichte maatregelen.
                                         Maar ten tijde van de recessie die in 2001 inzette, heeft de overheid veel van deze
                                         maatregelen geschrapt.
                                         Het kabinet is daar in 2005 overigens gedeeltelijk van teruggekomen. Dit is volgens
                                         de raad een verstandige zaak, omdat uit beleidsevaluaties en wetenschappelijke
                                         studies blijkt dat het specifieke beleid gedeeltelijk effectief is geweest en dat het
                                         bovendien nog had kunnen worden verbeterd (zie Regioplan 2005 voor een overzicht
                                         van de mogelijkheden). Specifiek op minderheden gericht arbeidsmarktbeleid is dus
                                         zinvol. In het algemeen gaat het daarbij om het bij elkaar brengen van (allochtoon)
                                         aanbod en vraag, eventueel via intermediairs. Dit kan langs een aantal wegen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>In de eerste plaats door te investeren in de aanbodzijde: de hulpbronnen die werk-
zoekenden en werkenden gebruiken om vooruit te komen. We weten allemaal dat
diploma's essentieel zijn op de arbeidsmarkt. Vandaar dat het cruciaal is om a. te blijven
investeren in onderwijs (zie volgende paragraaf), b. aandacht te blijven besteden aan
taalbeheersing (zie daaropvolgende paragraaf) en c. meer werk te maken van duale
trajecten (leerwerktrajecten), die sinds 2001 in het leven zijn geroepen voor onder
meer vmbo-leerlingen. Duale trajecten worden vrij algemeen gezien als de meest
                                                                                             Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
succesrijke wijze van integratie, en de RMO juicht het dan ook toe dat het kabinet per
januari aanstaande 36 miljoen euro in leerwerktrajecten gaat steken.
Daarnaast biedt ketenstimulering kansen. Ketenstimulering betreft projecten waar
werken, leren én wonen worden gecombineerd, zoals nu in het woon-leer-werkschip
in Rotterdam gebeurt (SEV 2005). Dit voormalige vlaggenschip van de Holland-Amerika
Lijn, dat moet worden opgeknapt en onderhouden, biedt (binnenkort) aan ongeveer
duizend jongeren een woning plus stageplaats of werk.
Verder is het nodig om de sterk geëtniseerde zwarte dienstensector te verwitten door
legalisatie. De Nederlandse dienstensector voor huishoudelijk werk - schoonmaakwerk,
strijken, honden uitlaten, boodschappen doen, kleding naar de stomerij brengen en
zelfs koken - is (op papier) veel kleiner dan in andere westerse landen. Met betrekking
tot de Verenigde Staten spreken sociale wetenschappers soms van 'duale steden',
waar de WASP's (white anglo saxon protestants) in de kenniseconomie werken terwijl
de zwarten en latino's de economie van huishoudelijke dienstverlening bemensen.
In Nederland bestaat deze gepolariseerde arbeidsmarkt op papier niet tot nauwelijks.
Echter, dit verhult dat dergelijke diensten in Nederland veelal zwart worden verricht,
omdat ze 'wit' te moeilijk te organiseren zijn. De prijs voor een zwartwerkende werk-
                                                                                               39
ster is inmiddels ongeveer even hoog als die voor een witte werkster. Deze ligt in de
Randstad rond de 10 euro per uur, terwijl witte werksters ongeveer 11.50 euro per uur
                                                                                             RMO advies 37
ontvangen. Het is daarom zaak om creatief na te denken over de vraag hoe dit reeds
bestaande circuit, bijvoorbeeld via het uitkeringsbeleid, het witte circuit in kan worden
gehaald. Nu worden uitkeringsgerechtigden met een (gedeeltelijk) werkverband gekort
op hun uitkering. Zwart werken is dan aantrekkelijk. Dit kan worden tegengegaan
door te werken met een kortingsvrije ruimte binnen de uitkering, of beter door de
introductie van een toeslagstelsel (vgl. RMO 2004).
In de tweede plaats kan arbeidsmarktbeleid vorm krijgen door te investeren in de
intermediairs tussen vraag en aanbod, zoals reïntegratiebedrijven, head hunters en
CWI's. Echter, ook (georganiseerde) netwerken kunnen die rol vervullen. Mensen uit
achterstandssituaties missen vaak netwerken waarin mensen met hogere functies zijn
vertegenwoordigd. Daardoor hebben zij geen toegang tot allerlei voor de arbeidsmarkt
vruchtbare kanalen. Het behalen van een diploma lost dat probleem niet op. Sterker:
dat kan het juist soms zichtbaar maken. Het gemis aan netwerken kan gedeeltelijk
worden ondervangen. Onderwijsinstellingen en verenigingen zouden, eventueel met
financiële steun van de overheid, netwerken tussen werkenden en werkzoekenden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                                         kunnen creëren. Of tussen werkgevers en intermediairs, zowel nationaal als lokaal,
                                         en zowel op kleine als grote schaal. De variëteit aan mogelijkheden is hier groot.
                                         Maar telkens gaat het om het organiseren van alternatieven voor de vanzelfsprekende
                                         netwerken waarover veel autochtonen beschikken.
                                         Onderwijsinstellingen zouden bijvoorbeeld van alumni-aangelegenheden een meer
                                         serieuze zaak kunnen maken. Een succesvolle doorstroming op de arbeidsmarkt hangt
                                         samen met het kennen van de juiste mensen, mores, gedragscodes en wat dies meer
                                         zij. Benut daarom de relatie van oud-leerlingen en oud-studenten met hun school of
                                         opleiding. Uiteraard gaat het bij het vinden van werk niet alleen om kruiwagens.
                                         Maar dat laat onverlet dat de loyaliteit en eventuele dankbaarheid van ex-studenten
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         voor hun opleiding beter kan worden benut. Uit dankbaarheid kunnen (werkende) ex-
                                         studenten waarschijnlijk worden gemotiveerd om de mogelijkheden en belemmeringen
                                         die zij op hun weg naar de arbeidsmarkt zijn tegengekomen, uit te dragen aan de dan
                                         zittende generaties leerlingen en studenten, vooral maar niet alleen van allochtone
                                         herkomst. Dit is vooral belangrijk voor het toenemende aantal allochtonen dat wél
                                         een hbo- of wo-opleiding afrondt, maar er vervolgens niet in slaagt een functie op
                                         het bijbehorende niveau te vinden.
                                         In de derde plaats zijn er mogelijkheden aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt, dus bij
                                         werkgevers. Een van de lastigste belemmeringen voor minderheden op de arbeids-
                                         markt wordt gevormd door institutioneel racisme. Institutioneel racisme betreft de
                                         (vaak ongeschreven) regels en mores binnen een bedrijf of overheidsinstelling die niet
                                         intentioneel tegen minderheden zijn gericht, maar in hun consequenties wel nadelig
                                         uitwerken voor minderheden. Institutioneel racisme is een in concrete gevallen
40
                                         moeilijk aanwijsbare, maar statistisch wel aannemelijk te maken factor. In individuele
                                         gevallen is discriminatie zelden te bewijzen. Hoezeer het ook van belang is dat individuele
RMO advies 37
                                         werknemers die door hun individuele P&O-functionaris (menen te) worden gediscri-
                                         mineerd, actie ondernemen, zulke acties zullen de invloed van institutioneel racisme
                                         op structurele achterstand niet verminderen. Wat wél gunstige effecten kan sorteren,
                                         zijn ambitieuze plannen om de werkgelegenheid van groepen minderheden terug te
                                         brengen tot landelijke gemiddelden. Dit werkt het beste via convenanten en overige
                                         vormen van partnership met werkgevers. Met het 1000-banenplan ten behoeve van
                                         Molukkers zijn hier in de jaren negentig bijvoorbeeld positieve ervaringen opgedaan.
                                         De kracht van dergelijke samenwerkingsverbanden is dat zij commitment realiseren
                                         aan de top en in de praktische uitvoering ruimte laten voor maatwerk.
                                         De overheid kan tot slot het goede voorbeeld geven. De overheid blijkt als werkgever
                                         niet erg toegankelijk te zijn voor etnische minderheden. Er zijn bij de overheid relatief
                                         weinig allochtone ambtenaren in dienst, los van de medewerkers in de catering, repro,
                                         schoonmaak en huishoudelijke dienst. De 'bij gelijke geschiktheid genieten allochtone
                                         kandidaten de voorkeur'-frases mogen zeker bij de overheid niet hol blijven. Maar
                                         niet minder belangrijk is dat de overheid krachtig stelling neemt tegen de etniserende
                                         arbeidsmarktproblemen en duidelijk aangeeft de verslechterende in-, door- en uit-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>stroming van minderheden op de arbeidsmarkt serieus te nemen. De regering kan in
Algemene Beschouwingen, nota's, lezingen en publieke optredens niet genoeg
onderstrepen hoe betreurenswaardig het is dat allochtonen het op dit moment op alle
opleidingsniveaus minder ver schoppen dan autochtonen. En duidelijk maken dat 'de
cultuur van allochtonen' die achterstand niet kan verklaren, want daarvoor is de groep
allochtonen namelijk te divers. De regering kan deze zorg vervolgens vertalen in
ambitieuze convenanten en andere samenwerkingsverbanden met maatschappelijke
                                                                                           Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
partijen. Daardoor vestigt en onderhoudt de overheid de norm en komt zij met maat-
schappelijke partijen overeen dat zij op dit punt hun maatschappelijke verantwoorde-
lijkheid nemen.
3.1.2   Verbinden dankzij onderwijs
Op de langere termijn blijft het onderwijs het allerbelangrijkste aangrijpingspunt voor
verbinden, zelfs wanneer dat onderwijs is gesegregeerd. Verschillende onderzoeken
hebben duidelijk laten zien dat het opleidingsniveau de belangrijkste bepalende factor
is voor integratie (zie onder meer SCP 2003; Van der Laan Bouma-Doff 2005;
Jaarrapport integratie 2005).
Er is een duidelijke concentratietrend te zien op de scholen in de (middel)grote steden.
Dit is op zich niet wenselijk, maar duidelijk is wel dat deze trend om tal van redenen
de komende decennia eerder zal toenemen dan afnemen (zie RMO 2005; Distelbrink
2005). Het spreekt voor zich dat leerlingen van concentratiescholen tijdens schooltijd
weinig gelegenheid tot verbinden hebben met kinderen van allochtone (bijvoorbeeld in
Kijkduin) of autochtone (Schilderswijk) herkomst. Dit gegeven rechtvaardigt de bestaande
pogingen om de onderwijssegregatie te doorbreken (zie Onderwijsraad 2005). Echter,
                                                                                             41
omdat er in de vier grote steden inmiddels een meerderheid aan minderhedenleerlingen
is, stuit dit beleid op duidelijke demografische grenzen. Maar ook in situaties van
                                                                                           RMO advies 37
onderwijssegregatie zijn er mogelijkheden tot verbinden. We noemen er twee.
In de eerste plaats kunnen scholieren van verschillende scholen publieke familiariteit
opbouwen door via structurele uitwisseling met elkaar bekend te raken. Een voorbeeld
is te vinden in Enschede-Noord. In die wijk staan drie scholen die ondanks stedelijke
herstructurering uiteenlopende leerlingenpopulaties kennen. Deze leerlingen bouwen
een zekere publieke familiariteit met elkaar op doordat de lessen gedeeltelijk op
andere scholen plaatsvinden. Een van de drie scholen is de locatie voor de sport- en
bewegingslessen van alledrie de scholen. Een andere van de drie scholen is de locatie
voor dans, zang, toneel of andere culturele lessen. En de derde is de locatie voor
handvaardigheidsvakken. Op die manier ontstaan er voor de leerlingen alsnog
mogelijkheden voor bekendheid en verbinden, zonder dat de constitutionele vrijheid
van de schoolkeuze wordt aangetast.
In Zaanstad wordt uitwisseling van scholieren op een andere interessante manier
georganiseerd. Sinds 1996 bestaat daar het uitwisselingsproject 'Logeren om te
leren' (LOL). Aan LOL doen vijf Zaanse basisscholen mee. Kinderen van verschillende
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                         scholen en met een andere etnische achtergrond gaan bij elkaar logeren, hetgeen
                                         wordt begeleid door de school en ingebed in lessen. De gedachte is dat kinderen
                                         door bij elkaar te logeren de dagelijkse gang van zaken in de huishouding zien van
                                         een andere, dan hun eigen, cultuur. Het interessante is dat de scholen die aan het
                                         LOL-project meedoen qua etnische samenstelling sterk van elkaar verschillen. Van de
                                         vijf betrokken basisscholen kan er één (een christelijke basisschool) als 'zwart' geka-
                                         rakteriseerd worden, met overwegend allochtone leerlingen. Twee andere basisscholen
                                         (een openbare en een christelijke) kunnen met slechts tien procent leerlingen van
                                         buitenlandse komaf 'wit' genoemd worden. De resterende twee scholen zijn qua etni-
                                         sche samenstelling redelijk gemengd. Het LOL project fungeert als brug tussen de
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         etnisch gesegregeerde basisscholen en brengt kinderen én ouders van witte en zwarte
                                         basisscholen in Zaandam Zuidoost jaarlijks in ieder geval voor minimaal één nacht
                                         letterlijk dicht bij elkaar.
                                         In zijn reactie op het rapport Eenheid, verscheidenheid en binding stelt het kabinet
                                         terecht dat uitwisseling tussen scholen, met een chique woord jumelage genoemd,
                                         een vast onderdeel is van het onderwijsbeleid. Echter, bij veel scholen komt dit in
                                         praktijk neer op een eenmalig dagje ontmoeten. Dit is lang genoeg om negatieve
                                         beelden te versterken, te kort om familiariteit en bekendheid te genereren en veel te
                                         schamel om etniciteit overstijgende identificatiekaders te ontdekken.
                                         Uitwisselingsactiviteiten hebben vanuit het perspectief van verbinden daarom alleen
                                         zin onder twee condities. In de eerste plaats: vanzelfsprekendheid en duurzaamheid.
                                         Beter is het om een jaar lang gymnastiek te hebben met kinderen van een andere
                                         school, waarbij etniciteit geen formele factor is, dan een eenmalige ontmoeting
                                         waarin leerlingen met verschillende achtergronden elkaar moeten leren kennen.
42
                                         In de tweede plaats moet een dergelijke vorm van ontmoeten goed worden begeleid
                                         en beheerd om ruzies en spanningen te beheersen. Het TOS-plein, waarop we ver-
RMO advies 37
                                         derop terugkomen, werkt pas als de TOS-baas op zijn taak is berekend. De voetbal-
                                         competitie tussen scholen werkt pas bij goede scheidsrechters en elftalbegeleiders.
                                         In een samenleving als de Nederlandse, waarin het denken in etnische termen
                                         inmiddels vergaand is doorgedrongen, zijn coaching, begeleiding, het bevorderen
                                         van de dialoog en het benadrukken van overeenkomsten in plaats van verschillen
                                         tussen mensen van groot belang. Dit vergt van docenten en buurtprofessionals dat
                                         zij over de kennis en kunde beschikken om verbindende activiteiten te organiseren
                                         en samenwerkingsverbanden mogelijk te maken. En dit vergt van de overheid, dat zij
                                         de professionals en overige betrokkenen die zich daarvoor inspannen, ondersteunt
                                         en erkent, en waar nodig faciliteert.
                                         Voorts zijn er - met behulp van ouders - mogelijkheden om de effecten van concen-
                                         tratie tegen te gaan, waarvoor ook draagvlak te vinden is. Gedacht kan worden aan
                                         een segregatiedoorbrekend woningbouwbeleid (zoals in de Amsterdamse
                                         Staatsliedenbuurt is gebeurd), aan vrijwillige afspraken tussen schoolbesturen om
                                         allochtone leerlingen evenwichtiger te spreiden (waar verschillende gemeenten met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>meer of minder succes aan werken), aan het aantrekkelijk maken van zwarte scholen
(een mooi multifunctioneel gebouw, naschoolse opvang, brede school), aan acties
om witte ouders als groep te bewegen voor een zwarte school te kiezen en aan het
zodanig toerusten van zwarte scholen dat de kwaliteit van het onderwijs op die scho-
len uitstijgt boven hetgeen elders wordt geboden. Soms blijken dit soort alternatie-
ven te werken. Stimuleer dus de collectieve afspraken tussen ouders, waarmee etni-
sche concentraties op zwarte scholen kunnen worden doorbroken en ondersteun
                                                                                                 Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
experimenten in het onderwijs die dat proberen. Een voorbeeld is het Meldpunt
Schoolkeuze in Amsterdam, waar ouders die bang zijn dat hun school te zwart of te
wit zal worden zich kunnen melden en in contact kunnen worden gebracht met
ouders met dezelfde zorgen. Op die manier kunnen zij het defensieve mechanisme
doorbreken dat mede ten grondslag ligt aan de witte vlucht (“ik heb niks tegen alloch-
tonen, maar als iedereen z'n blanke kinderen van school gaat halen, dan word ik
gedwongen dat ook te doen”). Een ander voorbeeld is het initiatief dat ouders stimu-
leert hun kinderen in allochtoon-autochtoonkoppels aan te melden (kader 4):
 Kader 4: Contactadvertentie
 Gevraagd: autoch. gez. 2 knd gr. 1+3 zkt. kennism. allocht. gez. omg. R-d Noord voor duo-
 aanmelding basissch., aangeboden: alleenst. Antill. vr, knd gr. 1, zkt, kennism. met autocht.
 moeder / gezin voor gezamenl. aanmelding Madeliefschool en event. speelkameraadje.
In de derde plaats is het zaak ervoor te zorgen dat goedbedoelde maatregelen niet in
hun tegendeel verkeren. Het duidelijkste voorbeeld is te vinden in de voorschoolse
                                                                                                   43
educatie en bij de peuterspeelzaal en kinderopvang, die nu om organisatorische en
financiële redenen in sterke mate zijn gesegregeerd. Inhoudelijk is er niet veel verschil
                                                                                                 RMO advies 37
tussen beide instituties. Er worden kleine kinderen opgevangen waarvoor een pro-
gramma wordt verzorgd met ontspannende en educatieve elementen. Maar door de
specifieke juridische constellatie wordt het ene vooral bezocht door de kinderen van
goedopgeleide, doorgaans autochtone ouders, het andere door de kinderen van veelal
lager opgeleide allochtone burgers. Door beide voorzieningen in een en hetzelfde
wettelijke kader onder te brengen, zou deze onbedoelde en onnodige segregatie kunnen
worden opgeheven.
Echter, zelfs in de situatie dat leerlingen elkaar op school nooit tegenkomen, kan de
school er toch aan bijdragen dat zij op langere termijn in staat en bereid zullen zijn tot
verbinden. Dit doet de school wanneer zij eraan bijdraagt dat allochtone leerlingen
verdere vooruitgang boeken in het onderwijs en vervolgens op de arbeidsmarkt. Wat
dit betreft doen zwarte scholen het niet slecht: de leerlingen presteren er nauwelijks
lager dan op gemengde scholen en zij boeken tijdens hun schoolcarrière relatief de
grootste leerwinst (SCP 2003).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                         3.1.3    Verbinden door gedeelde taal
                                         Het spreken van een gemeenschappelijke taal is een cruciale voorwaarde voor burgers
                                         om zich met elkaar te verbinden en elkaar te kunnen verstaan. Het feit dat omstreeks
                                         de eeuwwisseling ongeveer een half miljoen minderheden het Nederlands niet of
                                         nauwelijks beheerste (TK: kabinetsreactie op commissie-Blok), geeft aan dat dit
                                         gemeenschappelijke kader in het verleden niet goed is bewaakt. Het is daarom goed
                                         dat het verwerven van de Nederlandse taal een verplichtend karakter krijgt. Het voor-
                                         deel van een verplichting is dat dit een verplichting naar twee kanten schept: naar
                                         allochtonen om Nederlands te leren en naar de overheid om condities te creëren
                                         waaronder dit mogelijk is (geen wachtlijsten, bijvoorbeeld). De overheid hoeft de lessen
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         wat de raad betreft niet zelf aan te bieden, maar moet zich er wel van verzekeren dat
                                         allochtonen voldoende en hoogwaardige lessen kunnen krijgen. Daarmee bedoelen
                                         we niet alleen dat de scholingsplaatsen toegankelijk en kwalitatief goed moeten zijn,
                                         maar ook dat de leslokalen op gemakkelijk te bereiken locaties liggen en dat de lestijden
                                         te combineren zijn met kinderopvangschema's en werk- en zorgtaken.
                                         Interessant is overigens dat begin jaren negentig migrantenorganisaties in Rotterdam
                                         daarvan voorstanders waren.13 Zij hadden de indruk dat een verplichte taal- en integra-
                                         tiecursus zou betekenen dat de overheid ook wachtlijsten moest bestrijden en vol-
                                         doende cursusplaatsen moest creëren, volgens het principe van 'verplichting naar twee
                                         kanten', net als bij de leerplicht.
                                         Een verplichting kan bovendien bevrijdend werken voor vrouwen die van hun echt-
                                         genoten niet aan taalcursussen mogen deelnemen. Hoe vaak dit precies voorkomt is
                                         onbekend, maar het komt voor (zie kader 5). Een overheid die verbinden wil realiseren,
                                         dient taallessen dus als een belangrijk speerpunt van beleid te houden en het ver-
44
                                         plichtend karakter ervan te handhaven of zelfs uit te breiden.
RMO advies 37
                                          Kader 5: Fatima wil graag dat de Minister taalles afdwingt
                                          Fatima is moeder van vijf zoons; ze kwam een jaar of twaalf geleden uit een klein dorp in
                                          Marokko naar Nederland en woont sindsdien in een binnenstadswijk in Rotterdam die
                                          geen achterstandsscore heeft. Het gezin woont in een vierkamerbovenwoning, waar het
                                          schaarse meubilair en de beperkt gevulde koelkast getuigen van de moderne armoede
                                          van een groot gezin met een uitkering. Fatima kan niet lezen en schrijven, want is nooit
                                          naar school geweest. Ze heeft zichzelf een beetje Nederlands geleerd en spreekt het vol-
                                          doende om met enkele autochtone buren wat te kunnen communiceren en zelf naar de
                                          dokter te gaan omdat ze nu 'echt niet kinderen' meer wil, maar niet genoeg om goed de
                                          problemen met haar opgroeiende zoons met het Consultatiebureau door te spreken. Want
                                          Fatima heeft het 'heel moeilijk', zoals ze zelf zegt, en is 'altijd moe, ik altijd moe'. Het
                                          Consultatiebureau antwoordt op de vraag van een autochtone kennis of ze weten van de
                                          problemen van haar oudste zoon, die in toenemende mate op straat hangt en 'hij niet
                                         13 De discussie over verplichten werd gevoerd over wat toen het Project Integratie Nieuwkomers heette.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre> luisteren', dat ze een dossier over het gezin hebben en 'ervan weten'. Hoewel Fatima denkt
 dat 'iemand moet helpen mijn zoon', kan ze de stap niet zetten om een maatschappelijk
 werker te bellen, van wie ze via haar kennis het nummer kreeg: bang dat haar man erach-
 ter komt. En geen van de instituties die het gezin kennen, beschouwen het kennelijk als
 ontspoord genoeg om zelf hulp te initiëren. Fatima's man is weinig thuis,'altijd koffiehuis',
 maar controleert op afstand. De mobiele telefoon blijkt een uitkomst voor Fatima: ze hoeft
 niet langer binnen te blijven, maar kan bluffen waar ze is als hij haar belt. Als Fatima met
                                                                                                 Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
 twee Marokkaanse vriendinnen, die wat meer vrijheid hebben, op weg naar de Wibra
 hoort dat de Minister het leren van Nederlands verplicht wil stellen voor mensen met een
 uitkering, vraagt ze onmiddellijk 'Vrouw ook? Vrouw ook?' Ze wil graag weten of de
 Minister ook haar man zal korten op zijn uitkering als hij haar niet laat gaan, en wanneer
 ze dan kan beginnen, want als het geld gaat kosten zal hij z'n principes wel laten varen:
 'Hij al lang hier, hij net als Nederlands.' Of het zover zal komen is gezien de bezuinigingen
 op het Nederlands taalonderwijs echter maar de vraag.
 (Bron: Ongepubliceerd etnografisch onderzoek T. Blokland)
Samengevat acht de RMO het vanuit het perspectief van verbinden van cruciaal belang
dat de sociaal-economische positie van minderheden verbetert. Beleid op de terreinen
van scholing, taalonderwijs en werkgelegenheid komt uiteindelijk het dichtst bij de
aanpak van de problemen die zich voordoen in met name de grote steden. Als de
overheid erin slaagt daarin verbetering te realiseren, krijgt zij 'verbinden' er als het
ware gratis bij.
                                                                                                   45
3.2 Ontmoetingsruimten
                                                                                                 RMO advies 37
3.2.1   Vanzelfsprekende, multifunctionele en levensloopbestendige ontmoetingsruimten
Hoewel zomaar kortstondig contact stimuleren weinig op zal leveren, staat daar tegen-
over dat wil er überhaupt sprake kunnen zijn van contacten, laat staan relaties, er
eerst 'sociaal verkeer' moet bestaan. Mensen moeten met andere woorden kunnen
komen tot het omzetten van statistische ontmoetingskansen in kansen op netwerken
en andere mooie dingen door ontmoeting. Welke ontmoetingen spin-offeffecten zullen
hebben, hangt ons inziens vooral af van de vraag of de organisatie van ontmoetingen
tot eenmalige, kortlopende of weinig frequente initiatieven leidt of juist tot herhaalde
ontmoeting. Verbinden kan dus onder meer betekenen dat wordt gezocht naar moge-
lijkheden om van incidentele ontmoetingen herhaalde ontmoetingen te maken.
In 'Vertrouwen in de buurt' constateert de WRR terecht dat het belang van alledaagse
ontmoetingsplekken is onderschat (WRR 2005: 216). Er ligt een uitdaging om het WRR-
advies, waarin staat dat dergelijke ontmoetingsplekken moeten worden gecreëerd,
verder te doordenken. Zulke ontmoetingsplekken zijn niet altijd succesvol in het bieden
van een identificatiekader (voor identificatie en distantie, voor vertrouwen en
wantrouwen). Terrasjes, een voorbeeld bij de WRR, roepen bij sommige mensen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                                         warme gevoelens op, maar zijn niet het domein van alle gebruikers van de stedelijke
                                         ruimte. Bovendien genereert terrasbezoek niet zonder meer publieke familiariteit, soms
                                         zelfs in tegendeel (May 1996).
                                         Volgens de raad is een van de belangrijkste voorwaarden voor publieke familiariteit
                                         gelegen in ontmoetingsruimten die impliciet in plaats van expliciet op de bevordering
                                         van integratie zijn gericht. Dat zijn ruimten waar mensen elkaar ontmoeten omdat zij
                                         andere redenen hebben dan die welke gewoonlijk onder het kopje van 'integratie'
                                         worden verstaan om zich naar die ruimten te begeven. Het gaat om de vanzelfsprekende
                                         redenen die onderdeel zijn van alledaagse routines. We gaan dus een stap verder dan
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         in ons vorig advies, waarin we meer algemeen spraken over het bevorderen van 'het
                                         ontmoetingsaspect' of 'mechanismen waardoor mensen elkaar tegenkomen' (RMO
                                         2005: 70).
                                         Vanzelfsprekende ontmoetingsruimten moeten aan een aantal voorwaarden voldoen
                                         om als stimulerende verbindingskanalen te kunnen functioneren. Allereerst zou het
                                         moeten gaan om multifunctionele ontmoetingsplekken, en dan wel zo dat niet een
                                         veertiendaagse bingo de autochtone vrouwen op woensdagavond naar het buurthuis
                                         brengt, de werkgroep sociale veiligheid er op donderdagavond vergadert en de Turkse
                                         bewoonsters er op maandagmorgen taalles krijgen. De 'ons kent ons'-kringetjes blijven
                                         dan ontstaan en er komt nauwelijks nieuwe publieke familiariteit tot stand.
                                         Ten tweede zouden het vanzelfsprekende ontmoetingsruimten moeten zijn. Het zijn
                                         openbare ruimtes, instituties, voorzieningen of zelfs commerciële bedrijven waarheen
46
                                         allochtonen en autochtonen niet perse moeten willen gaan om de ander te ontmoeten
                                         om er toch te komen. Jacobs (1961) constateerde reeds dat een park dat naast groen-
RMO advies 37
                                         voorziening ook de kortste weg van A naar B is, beter functioneert dan een park aan
                                         een fysieke grens zoals een spoorbaan of een grote weg. Parken en pleinen hebben
                                         centrale functies, geen opvulfuncties. Om vanzelfsprekend te kunnen zijn, dienen
                                         plaatsen ook bereikbaar te zijn. Problemen die we met integratie verbinden, hebben
                                         soms gewoon een logistieke component. Als het voor autochtone autobezittende
                                         ouders al moeilijk is om hun kinderen over de voetbalclubs, hockeyteams en piano-
                                         lessen van de stad te verdelen, hoe moet het dan met Habiba nu Sherif, haar oudste
                                         zoon van zes, op basketbal is gegaan aan de andere kant van de stad? Omdat haar
                                         man een nieuwe baan heeft en op woensdagen weg is en omdat ze zelf geen auto
                                         rijdt, laadt ze nog twee keer haar zoon en twee dochters de tram in om hem via twee
                                         overstaphaltes naar de basketbal te brengen. Bij de derde keer rekent ze uit wat haar
                                         dat aan reisgeld en tijd kost en hangt Sherifs basketbalcarrière aan een zijden draadje.
                                         Ten derde hebben ontmoetingsruimten een langetermijnperspectief nodig: hoe voor-
                                         kom je dat het jonge middenklassenstel met een peuter toch verhuist naar een nog
                                         kindvriendelijker buurt, nadat ze eerst drie jaar van publieke familiariteit hebben
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>opgebouwd met andere peuterouders bij de lokale wipkippen? De openbare ruimte
voor hen inrichten is mooi, maar het middenklassengezin dat nu nog gecharmeerd is
van de wipkip denkt anders over de openbare ruimte als hun kleuter tien jaar verder is.
Publieke familiariteit in de buurt vereist geringe verhuisgeneigdheid, omdat herhaalde
vanzelfsprekende ontmoetingen zich anders niet kunnen voordoen. Zulke stabiliteit valt
eerst te bewerkstelligen als we niet langer nadenken over de inrichting van de openbare
ruimte voor bestaande gebruikersgroepen, maar ook voor die groepen op de langere
                                                                                           Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
termijn. Woningbouwcorporaties die nadenken over de levensloopbestendige buurt
doen dat hier en daar ook al, maar zij zijn niet de enige spelers. We redeneren
bepaald niet vanuit het ruimtelijke determinisme dat goede planning van de openbare
ruimte vanzelf wel integratie zal brengen. Omgekeerd geldt wel dat onzorgvuldige of
ondoordachte inrichting van de openbare ruimte de potentie om vanzelfsprekende
ontmoetingsruimte te worden, in de kiem smoren.
Ontmoeten verbindt nog niet, maar herhaalde ontmoeting kan leiden tot familiariteit,
en familiair zijn met anderen kan de nodige kennis verschaffen voor verbinden in
allerlei vormen. Waar het ons vooral om gaat, is dat de potenties van multifunctionele
ontmoetingsruimten nog onvoldoende worden onbenut. Een Rotterdamse speel-o-theek
bijvoorbeeld telt veel (werkende) autochtone ouders onder hun leners, maar op de
doordeweekse koffie- en sjoelochtenden treft men vrijwel uitsluitend allochtone moeders.
Simpele planning van activiteiten waardoor deze synchroon in plaats van gescheiden
lopen, lijkt een eenvoudige en kansrijke manier om te verbinden. Ook kunnen cultuur-
instellingen voor jongeren, zoals muziekscholen, jeugdtheateropleidingen en kunst-
klasjes, van wier aanbod vooral de beter opgeleide autochtone bewoners profiteren,
uit hun statige locaties treden om hun programma's onder andere daken aan te
                                                                                             47
bieden. Nu hebben zulke instellingen veelal centrale stedelijke locaties die met name
voor kinderen van de achterbankgeneratie goed zijn te bereiken. En omdat die kinderen
                                                                                           RMO advies 37
toch de wijk uit gaan om te participeren, hoeft dat goedbeschouwd niet perse naar
een centrumlocatie. Ook dit zorgt voor statistische ontmoetingskansen. Wat de mensen
die elkaar dan wel tegen het lijf lopen vervolgens van die verbindingen maken, valt
niet te sturen. De statistische ontmoetingskans wordt dan echter een reële kans op het
aangaan van relaties, omdat er ruimte voor ontmoeting is.
Het gaat hier overigens niet alleen over fysieke ruimten als ontmoetingsruimten, maar
evenzeer om instituties en verenigingen. Er bestaan indicaties - maar er is weinig
onderzoek hiernaar gedaan - dat bredere verenigingen 'werken' in termen van ver-
binden. Uit een case-onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat allochtonen die participeren in
georganiseerde belangenbehartiging in de buurt ook significant meer autochtonen, zij
het laag opgeleide autochtonen, tot hun netwerken kunnen rekenen. Mogelijk kunnen
zij in andere opzichten iets aan die netwerkleden hebben (Blokland 2004). Dit kan,
naast andere redenen (Lelieveldt en Van der Kolk 2005: 37), een reden zijn om buurt-
gerichte organisaties te stimuleren en te steunen in plaats van erop te bezuinigingen.
Structurele programma's voor participatie zijn daarom te verkiezen boven issuegeoriën-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                                         teerde projecten van korte duur, waarin mensen verbinden lastig blijft. Ziehier opnieuw
                                         het belang van het hebben van werk en het deelnemen aan onderwijs: de werkplek en
                                         de school zijn bij uitstek vanzelfsprekende en multifunctionele ontmoetingsruimten.
                                         Als vanzelfsprekende ontmoetingsruimte schept de werkplek contacten tussen alloch-
                                         tonen en autochtonen die er anders misschien niet zouden zijn geweest. De werkplek
                                         is bovendien een multifunctionele ontmoetingsruimte, omdat allochtonen en autoch-
                                         tonen elkaar hier om andere redenen ontmoeten dan 'integratie', zoals 'geld verdienen',
                                         'de patiënt beter maken', 'zelfontplooiing', 'iets om handen hebben', et cetera.
                                         3.3 Verbinden langs andere lijnen
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Het huidige 'bindingsbeleid' en veel van de huidige 'bindingsprojecten' zijn zoals gezegd
                                         gericht op het bevorderen van de contacten tussen allochtonen en autochtonen, uit-
                                         gaande van de idee dat dit goed is voor het wederzijdse begrip of, nog verdergaand,
                                         voor het ontstaan van wederzijdse hulprelaties (zie bijlage 3). Deze verwachting is in
                                         veel gevallen te hooggespannen. Sterker nog, door interetnische contacten in de buurt
                                         kunnen mensen juist ook ontdekken dat ze elkaar niet aardig vinden, wat weer kan
                                         uitmonden in vijandigheid, angst of discriminatie.
                                         De laatste jaren zijn in de Nederlandse steden veel integratieprojecten georganiseerd
                                         waarin etniciteit als thema centraal stond. Het voorbeeld bij uitstek is de multiculturele
                                         straatbarbecue, waar autochtonen en allochtonen met elkaar leren eten en zodoende
                                         leren begrijpen wat er 'anders' is aan de ander. Etniciteit wordt dan een statisch
                                         gegeven. Het leidt tot reïficatie van etniciteit, dat bovendien wordt gelijkgesteld aan
                                         een gegeven cultuur. De scheidslijnen tussen statische culturen worden zo eerder
                                         scherper getrokken dan dat ze worden overbrugd. Voor het bevorderen van (beklijvend)
48
                                         interetnisch contact kunnen publieke instanties zich ons inziens beter richten op het
                                         activeren van allochtonen en autochtonen op andere dan etnische gronden, zoals
RMO advies 37
                                         zekere gedeelde belangen of interesses.
                                         Veel projecten voor interetnische ontmoetingen op lokaal niveau, zoals we in het vorige
                                         hoofdstuk hebben laten zien, gaan verder uit van aardigheid en gelijkwaardigheid.
                                         Echter, bij integratieprojecten is van gelijkwaardigheid van begin af aan geen sprake.
                                         De belangen en de maatschappelijke posities van de allochtonen en de autochtonen
                                         zijn juist ongelijk. Het is volgens ons dan ook vruchtbaarder om aan te grijpen op de
                                         andere drie typen verbindingen: sociabele banden, transacties en interdependenties.
                                         3.3.1   Sociabele banden door etniciteitoverstijgende activiteiten
                                         Sociabele banden zijn relaties waarin mensen wederzijds erkennen dat zij tot hetzelfde
                                         behoren, bijvoorbeeld dezelfde kerk of voetbalvereniging, zonder dat deze relatie verder
                                         een persoonlijke of emotionele lading heeft. Zij kunnen zo verbonden zijn zonder
                                         elkaar ooit te spreken. Ze schuifelen iedere zondag door dezelfde kerk op weg naar
                                         hetzelfde bankje en spreken elkaar pas aan wanneer ze elkaar volstrekt ergens anders
                                         toevallig tegen het lijf lopen. Dit type verbinding kan interetnisch zijn, namelijk wanneer
                                         mensen daarbij etniciteit overstijgende identificatiekaders hanteren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Verbinden via etniciteitoverstijgende identificatiekaders betekent het zoeken naar
verbindingen op een andere dan de etnische dimensie. De manier waarop wij ons met
anderen identificeren hoeft niet samen te hangen met etniciteit, tenzij we er voortdurend
aan worden herinnerd dat we tot een bepaalde etnische groep behoren, bijvoorbeeld
omdat anderen ons zo categoriseren en ons als zodanig aanspreken. Van Habiba (zie
kader 1) wordt op het schoolkerstfeest al gauw harira verwacht en geen hutspot of
friet met mayo. Surinaamse deelnemers aan een buurtvergadering over onveiligheid
                                                                                              Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
worden aangesproken op het ongewenst gedrag van Surinaamse drugsverslaafden,
Marokkaanse buurtvaders moeten Marokkaanse hangjongeren in toom houden en
een Kaapverdiaanse hoger opgeleide vrouw komt in allerlei besturen terecht, omdat
men haar als boegbeeld voor een multicultureel en progressief ideaal heeft ontdekt.
In deze voorbeelden wordt etniciteit steeds gelijkgesteld aan een omvattende coherente
cultuur en tot de grootste gemeenschappelijke deler - en verdeler - gemaakt.
Het zou zinniger zijn te zoeken naar verbindingsmogelijkheden langs andere, gemeen-
schappelijke noemers. Zaalvoetbalcompetities (niet toernooien!) tussen wijken op
Rotterdam-Zuid zijn hiervan een aardig voorbeeld, omdat ze over voetballen gaan. En
kunnen nog beter worden als wijken als Kralingen, Prinsenland en andere blanke wijken
ook aan dergelijke programma's zouden meedoen. We hebben weliswaar in ons eerdere
advies opgemerkt dat menging op het sportveld niet tot sociaal-culturele menging
buiten het veld lijkt te leiden, maar dat neemt niet weg dat herhaalde sportieve ont-
moetingen vanzelf verbinden: al was het maar omdat men zich heerlijk met z'n allen
kwaad kan maken op de scheidsrechter. Overigens, onderzoek naar sport en etniciteit
laat zien dat etnische verschillen ook een bron van agressie kunnen zijn (Janssens en
Bottenburg 1999; Veldboer, Boonstra en Duyvendak 2003). De scheidsrechter wordt
                                                                                                49
dan ontzien en de sporters maken zich op een bepaald niet heerlijke manier kwaad
op elkaar. Om deze potentiële spanning in goede banen te leiden, is daarom een serieuze
                                                                                              RMO advies 37
en goede begeleiding noodzakelijk. Verder kunnen maatschappelijke organisaties en
instituties in opvoedingssituaties zoals op scholen en verenigingen belangrijke waarden
als respect, conflictmanagement en 'mediation'technieken proberen aan te leren om
de kansen daarop in het verdere leven van kinderen en te jongeren te vergroten.
Interessant zijn in dit verband de recente initiatieven van woningcorporaties om
'leefstijlen' te gebruiken bij woningtoewijzing (zie ook RMO 2005). Er is niet onmiddellijk
gezegd dat dit mensen verbindt, maar het zou voor de buurtgerichte Habiba (zie kader 1)
wel betekenen dat de enige autochtoon in het portiek niet een aardige, maar afstan-
delijke rechtenstudent hoeft te zijn. Zulke initiatieven doen namelijk precies dat: het
negeren van etniciteit als a priori relevant voor wie mensen zijn en hoe zij leven.
Onderzoeken naar woonvoorkeuren geven aan dat wonen een vorm van identiteits-
beleving is en dat mensen derhalve graag in een buurt wonen met anderen met wie
zij zich positief associëren (Buys en van der Schaar 2004; RMO 2005: 109). Er is echter
geen a priori reden waarom men zou hoeven verwachten dat mensen die etnisch
gezien anders zijn in hun leefstijl van elkaar zouden verschillen. In de publieke perceptie
worden etniciteit en leefstijl echter al snel en ten onrechte gelijkgesteld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                         Opvoedingsondersteuning is een derde voorbeeld. Een cursus 'grenzen stellen' voor
                                         ouders van peuters kan gericht zijn op het aanleren van trucs om te voorkomen dat
                                         een peuter zich krijsend over de vloer van de supermarkt rolt (een fenomeen dat zich
                                         in alle lagen van de bevolking schijnt voor te doen), maar vervult tegelijk een functie
                                         doordat ouders met dezelfde dilemma's met elkaar communiceren over handige oplos-
                                         singen. In je eentje een boek over grenzen stellen raadplegen kan natuurlijk ook, maar
                                         levert niet dezelfde soort informatie en mogelijkheden op om ideeën te toetsen. Terloops
                                         bieden zulke netwerken, mits men geregeld bij elkaar komt, potenties voor speelka-
                                         meraadjes, het verkopen van kleding en speelgoed en het attenderen van elkaar op
                                         weer andere dingen. Zulke sociale relaties hebben niet alleen de functie van het leren
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         van elkaar over opvoeden, maar vervullen tevens een functie in het kennis laten maken
                                         van autochtonen en allochtonen met elkaar onder een gemeenschappelijke noemer.
                                         Deze noemer overstijgt de factor etniciteit, mits autochtonen en allochtonen gezamen-
                                         lijk deelnemen. Dat is overigens over het algemeen geen praktijk.
                                         Het voorbeeld van de opvoedingsondersteuning laat zien dat er veel mogelijkheden
                                         tot interetnisch verbinden kunnen worden gezocht in de levensloop. Zo valt te denken
                                         aan alles wat te maken heeft met jeugd en gezin, van de verloskundigenpraktijk en
                                         het consultatiebureau tot de kinderopvang, de openbare bibliotheek en de ouder-
                                         vereniging. Dergelijke plekken hebben potenties om ouders te verbinden, zoals alles
                                         wat te maken heeft met ouder worden dat eveneens voor ouderen zou kunnen doen.
                                         Hetzelfde geldt bij verenigingen. Niet toevallig zijn vooral vrouwenprojecten in de
                                         inventarisatie van Snel en Boonstra succesvol in hun etnische overstijging (zie bijlage
                                         3): vrouwen worden daar expliciet op een andere dan hun etnische identiteit aange-
                                         sproken. Tegelijk zijn er ook bij patiëntenverengingen, homo-organisaties en gehandi-
50
                                         captenorganisaties ongetwijfeld zulke potenties.
                                         Er zijn veel eenvoudige manieren denkbaar om de kansen op verbinden onder de
RMO advies 37
                                         gemeenschappelijke noemer van de specifieke situaties van dat moment in levensfasen
                                         te vergroten. Natuurlijk zullen er autochtonen zijn die menen dat zij niks aan allochtonen
                                         hebben, omdat die achterlijk zouden zijn. En natuurlijk zijn er allochtonen die menen
                                         dat autochtonen te zedeloos, te weinig strikt en te makkelijk met hun kinderen zijn om
                                         met hen over hun eigen kinderen te communiceren. Maar dat neemt niet weg dat
                                         'levensfase' een relatief gemakkelijke gemeenschappelijke noemer is die, mits men
                                         daarop ook zo inzet, los van etniciteit kan staan.
                                         Een laatste opmerking die we hier willen maken, betreft de wijze waarop mensen
                                         binnen instituties als scholen en verenigingen worden aangesproken. Verenigingen,
                                         scholen en andere instituties behoren tot de domeinen waar kan worden verbonden.
                                         Een niet nader te noemen montessorischool in een grote Nederlandse stad is er tot
                                         op heden in geslaagd haar leerlingenpopulatie betrekkelijk 'wit' te houden, omdat zij
                                         onder meer Marokkaanse ouders te verstaan geeft dat hun schoolsysteem ongeschikt
                                         is voor hun kinderen omdat het niet past bij 'hun cultuur'.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>De deelname van minderheden aan en kennis van maatschappelijke organisaties en
instituties is voor velen op dit moment een bron van zorg. Het boek van journaliste
Kleijwegt over een groepje allochtone ouders in Amsterdam-West, waar Mohammed B.
vandaan komt, verbeeldt deze zorg om de kennis van Nederland bij minderheden
(Kleijwegt 2005). Het boek laat zien dat de laagopgeleide, allochtone ouders met wie
Kleijwegt sprak, geen idee hadden wat hun kind op school deed of zelfs naar welke
school het kind ging. De afstand tussen de wereld thuis en buiten lijkt groot. Juist deze
                                                                                                Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
spanning tussen de wereld in huis en buitenshuis is volgens sommige onderzoekers
(zie bijvoorbeeld Pels 2003) een bron van spanning en problemen voor vooral
Marokkaanse jongens. Natuurlijk zouden weldenkende ouders (hier of waar dan ook)
met het oog op de toekomst van de kinderen moeten investeren in het kennen van de
kennisindustrie waaraan zij hun kinderen toevertrouwen. Maar tekenend is ook dat
het onderwijzend personeel in de loop der tijd zo onder druk is komen te staan dat de
school zelf onvoldoende mogelijkheden heeft om te verbinden met ouders, en het
initiatief tot het volgen van school en schoolprestaties in toenemende mate bij de
'mondige burger' is komen te liggen. In bepaalde omstandigheden blijkt die burger
toch heel wat minder mondig te zijn. Als vervolgens klasse en etniciteit in toenemende
mate samenvallende gronden voor sociale ongelijkheid zijn omdat de 'onderklasse'
etniseert, kan men zich afvragen of onderwijzers en leraren voldoende tijd, geld en
ruimte in het programma hebben om de rol van 'verbinder' - of in de termen van
ons eerste rapport over integratie, van 'overbruggend leider' - te kunnen vervullen.
Centrale instituties als de school dreigen zo hun belang als identificatiekaders te ver-
liezen, omdat zij niet meer over voldoende mogelijkheden beschikken om die potentie
om te zetten in feitelijk verbinden onder een gemeenschappelijke noemer.
                                                                                                  51
 Kader 6: Een voorbeeld van overbruggend leiderschap uit het basisonderwijs
                                                                                                RMO advies 37
 Jeltje was ooit maatschappelijk werkster, werkte vervolgens jaren in de opvoedingsonder-
 steuning en is de moeder van vijf kinderen met wie ze, samen met haar Ghanese man,
 op een vierkamerbovenwoning in een Rotterdamse achterstandswijk woont. Jeltje wilde
 meer, werd klassenassistent en ging vervolgens naar de pabo. Ze verwezenlijkte zo een
 droom uit de jaren dat ze nog op de huishoudschool zat. Jeltje staat voor groep 1 en 2.
 Ze heeft uitgesproken ideeën over de wijze waarop bij haar op school met de steeds meer
 'verkleurde' leerlingenpopulatie wordt omgesprongen. De formele ouderavonden worden
 altijd slecht bezocht. Anders dan andere leerkrachten laat Jeltje moeders 's morgens het
 klaslokaal binnenkomen en babbelt ze uitvoerig met deze of gene. Ze kent, zo beweert ze,
 alle moeders en een enkele vader. 'Natuurlijk' is haar directeur van mening dat ze onmiddel-
 lijk met de les zou moeten beginnen en dat ouders het belang van het lesgeven en de
 rust in het klaslokaal zouden moeten accepteren, en fronsen collega's hun wenkbrauwen
 over haar stijl van omgang met ouders. Maar ze heeft nu 'een keer het gevoel dat het
 werkt' om het zo te doen, want ze weet uit het sociaal-cultureel werk hoe moeilijk het is
 'mensen zo gek te krijgen' dat ze 'een beetje mee doen', en hoewel ze niet bepaald het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                                          type is dat zich in wetenschappelijk onderzoek verdiept, voelt ze aan dat een goed gevoel
                                          van ouders over wat er in de klas gebeurt en de kansen om te zien wat daar gebeurt het
                                          makkelijker maken voor 'haar' kinderen om te leren en om eventuele problemen te
                                          bespreken. Zo heeft ze een Marokkaans meisje in de klas dat midden in de winter op slippers
                                          naar school kwam. Haar collega's praatten onder elkaar - maar niet met de moeder - over
                                          die Marokkanen en 'wat een trieste situatie het was dat het meisje op slippers kwam'.
                                          Niemand 'stak een vinger uit': 'die begonnen gelijk van, Marokkaans, Marokkaans.' Jeltje,
                                          daarentegen, sprak bij de eerstvolgende gelegenheid - ongetwijfeld een van die rommelige
                                          eerste twintig minuten van een dag waarop ze uiteraard te laat met het lesprogramma
                                          begon - de moeder van de kleuter aan als moeder met een kind op slippers. Ze vroeg
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          haar simpelweg waarom het kind geen schoenen had 'zoals je dat bij een Nederlander
                                          ook zou doen' en kwam erachter dat de vrouw grote financiële problemen had. Jeltje
                                          vertelde haar dat zij zelf vijf kinderen had en alles wist van een krappe beurs, maar dat er
                                          dan maar wat anders moest worden gelaten, want koude voeten in de winter, da's niks.
                                          Bron: ongepubliceerd etnografisch materiaal, T. Blokland
                                         Samengevat: het gaat mensen bij etniciteitoverstijgende relaties niet om de relaties
                                         zelf, maar om het tezamen met anderen verwezenlijken van doelen of interesses die
                                         men alleen niet kan bereiken. In de inhoud van de verbindingen die burgers tot
                                         stand brengen, zal ieders 'cultuur' ongetwijfeld een rol gaan spelen. Over die inhoud
                                         gaat de overheid echter niet. Bovendien is de inzet van onze ideeën over vanzelfspre-
                                         kende, herhaalde en/of multifunctionele ontmoetingen niet dat men affectieve ban-
                                         den met elkaar vormt, maar dat sociabele banden kunnen ontstaan: het type relaties
52
                                         waarin de ander niet primair persoonlijk relevant is - al kan dat wel zo uitpakken -
                                         maar waarin men een gemeenschappelijke interesse, probleem of situatie deelt.
RMO advies 37
                                         Dergelijke relaties zijn dus meer dan alleen maar 'leuk', omdat men bijvoorbeeld
                                         samen koffie drinkt. Ze bieden ook mogelijkheden voor - laten we zeggen - het
                                         samen met anderen participeren in de politiek of de belangenvertegenwoordiging,
                                         zoals in bewonersorganisaties of patiëntenorganisaties.
                                         3.3.2   Transacties
                                         Achter veel verbindingsprojecten gaat de aanname schuil dat deelnemers er op voet
                                         van gelijkwaardigheid aan deelnemen. Deze aanname verhult echter de kern van de
                                         zaak: er zit een scheefheid in de belangen van autochtonen om contacten op te bouwen
                                         met allochtonen, en vice versa. Wanneer die scheefheid er niet zou zijn, dan zouden
                                         die projecten ook niet worden georganiseerd.
                                         Sommige allochtonen kunnen het weliswaar leuk vinden om autochtonen tot hun
                                         netwerk te rekenen, maar zij hebben ook een instrumenteel belang. Toegang tot allerlei
                                         hulpbronnen in de Nederlandse samenleving kan immers eenvoudiger zijn als je
                                         relaties hebt met autochtonen. Wat voor andere inhoud de relatie ook mag krijgen, een
                                         instrumentele dimensie zit er al gauw in: naast sociabele of affectieve banden zijn
                                         transactionele aspecten van belang.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Maar dat geldt voor autochtonen minder gauw. Zeker autochtonen met stevige maat-
schappelijke posities hebben in de praktijk vaak weinig belang bij het aanknopen van
verbindingen met allochtonen. Voor het aanboren van hulpbronnen hoeven zij dat
doorgaans niet te doen. Ook autochtonen onderling hebben uiteraard niet in gelijke
mate toegang tot allerlei hulpbronnen, zoals de vaardigheid om bureaucratieën de
oren te wassen, zinvolle steun te geven of de weg weten te vinden naar rechtsbijstand
of een medische second opinion. Echter, de sociale mobiliteit en de in het algemeen
                                                                                           Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
betere maatschappelijke positie van autochtonen maakt de kans dat zij over zulke
hulpbronnen beschikken aanmerkelijk groter. Sociaal wetenschappelijk onderzoek laat
keer op keer zien dat er een verband bestaat tussen 'cultureel kapitaal' (opleiding et
cetera), 'sociaal kapitaal' en 'economisch kapitaal' (zie Bourdieu 1983; Coleman 1974).
In plaats van te verwachten dat autochtonen belangeloos hun vriendenkringen zullen
uitbreiden met allochtonen, ligt het ons inziens dan ook meer voor de hand te zoeken
naar kaders om allochtonen en autochtonen te verbinden door transacties gebaseerd
op rationele ruil. Reciprociteit of wederkerigheid is een belangrijk mechanisme voor
duurzame ruilrelaties. Ongelijkheid in toegang tot hulpbronnen langs lijnen van alloch-
toon versus autochtoon, gekoppeld aan klasse, bemoeilijkt de totstandkoming van
reciprociteit. Daardoor bouwen relaties geen 'gunstenbank' ('favorbank') op die duur-
zaamheid geeft, omdat de gever van sociale steun belang heeft bij het continueren
van de relatie om in de toekomst opgebouwd krediet te kunnen verzilveren. Een van
de partijen zal het contact dood laten bloeden. Dat hoeft niet perse de gever te zijn,
maar dat kan ook degene zijn die hulp heeft ontvangen, omdat hij of zij zich in toene-
mende mate ongemakkelijk voelt bij zijn of haar onvermogen om te retourneren.
                                                                                             53
Waar er buiten een intermediair om geen transacties plaatsvinden, kan de overheid
                                                                                           RMO advies 37
zich als zo'n intermediair opstellen. Enkele voorbeelden uit de Verenigde Staten kunnen
dit illustreren. De hoge kosten van een studie aan Yale University vangen sommige
studenten op door deel te nemen aan een programma, waarin zij gekoppeld worden
aan gezinnen in achterstandssituaties. Gedurende de gehele drie jaar van hun studie
bezoeken deze studenten geregeld het gezin. Zij 'adopteren' het gezin als het ware.
Het doel hiervan is het verbreden van 'uitzicht' (window to the world) naar twee kanten:
door het uitvoeren van sociale activiteiten (met de kinderen een uitstapje maken, samen
eten koken), maar ook door te begeleiden bij bureaucratische gevechten, belasting-
formulieren, schooladviezen, huiswerk of collegeaanmelding. Gezien de populatie van
Yale enerzijds en New Haven anderzijds zijn deze contacten vrijwel altijd interetnisch,
interraciaal of tenminste overbruggend tussen klassen.
In Nederland kennen we dergelijke projecten wel voor bijvoorbeeld tienermoeders -
en die zijn ook al snel interetnisch. Het Amerikaanse project onderscheidt zich echter
op een belangrijk punt: in ruil voor hun inzet krijgen de studenten een reductie op
hun collegegeld. Hier komt nog bij dat ze in dit werk een stuk alledaagse praktijk
tegenkomen waar geen collegedictaat aan kan tippen; hun inzet kan ook buitenge-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                                         woon leerzaam zijn. Hierdoor hebben de studenten niet alleen een ideëel, maar ook
                                         een instrumenteel belang om aan dit programma mee te doen. Dit transactionele
                                         aspect onderscheidt dit initiatief nadrukkelijk van vrijwilligerswerk pur sang.14 Dit
                                         laat onverlet dat de contacten wel degelijk kunnen uitgroeien tot goede vriendschaps-
                                         banden, en als men elkaar zelfs niet een beetje aardig vindt loopt zo'n project natuur-
                                         lijk ook gauw stuk, maar de inzet is van transactionele aard.
                                         Een ander voorbeeld is LEAP (Leadership, Education, Athletics, Partnership). Het is
                                         een naschools programma gericht op huiswerkbegeleiding, leesbevordering en zin-
                                         volle invulling van vrije tijd voor kinderen van zeven tot veertien. Bij LEAP brengen
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         groepjes kinderen, onder leiding van een ouderejaars middelbare scholier en een
                                         collegestudent, gedurende het schooljaar hun naschoolse uren en hele dagen in de
                                         vakantieperiode door. Dit programma gaat sterk uit van het idee van rolmodellen en
                                         is daarom niet nadrukkelijk of zelfs vaak niet interetnisch (de counselors zijn veelal
                                         zwarte studenten van staatsuniversiteiten die niet zo ver verwijderd zijn in afkomst
                                         van de kinderen in de armste wijken waarmee ze werken). Dat is een specifieke
                                         keuze in die specifieke context, waarop ook wel wat valt af te dingen. De counselors
                                         in dit programma worden ten dele betaald, maar ontvangen daarnaast ook training
                                         en begeleiding bij toelatingstesten voor en keuze van universiteiten of colleges. Ze
                                         worden ontslagen als ze onvoldoende scoren op school of de universiteit en zien een
                                         deel van de kosten van hun studie door het programma betaald. Het AmeriCorps-
                                         programma, dat nu overigens onder de Bush regering sterk is ingekrompen, betaalt
                                         ten dele mee aan LEAP, zoals het ook meebetaalt aan onderwijs voor gevangenen,
                                         mentorsystemen voor probleemgezinnen en buddysystemen voor ex-verslaafden.
54
                                         Veelal gaat het om studenten die een tegemoetkoming in hun studiekosten ontvan-
                                         gen voor hun inzet. De waardering in de VS voor vrijwilligerswerk wordt niet zelden
RMO advies 37
                                         uitgedrukt in de vorm van een reciprociteit via een intermediair.
                                         Het zou goed zijn om Nederlandse vertalingen van deze maatregelen in te voeren.
                                         Het hoeft niet tot studenten beperkt te blijven, al zijn er daar in Nederland wel erg
                                         veel van die nu via uitzendbureaus werk doen dat ook geschikt is voor werkloze
                                         allochtonen. Het zou wellicht maatschappelijk (en ook economisch) meer rendement
                                         opleveren wanneer zij ongeschoold werk voor ongeschoolden konden laten liggen en
                                         meer tijd overhielden om zich maatschappelijk betrokken te tonen - en daar ook nog
                                         zelf wat aan te hebben. Omgekeerd kan de overheid ook barrières slechten die stu-
                                         denten ervan weerhouden om dit te doen. Transacties gaan niet noodzakelijk over
                                         geldelijke beloning voor inzet, maar wel over ruil. Dit geldt ook voor andere burgers
                                         14 De taallessen die Het Gilde op vrijwillige basis verzorgt, komen in Nederland enigszins bij dit voorbeeld in de buurt.
                                           Sterker is het bij Campus Nieuw West in Amsterdam, waaraan bijna 180 organisaties meewerken (waaronder ongeveer
                                           75 bedrijven). Het project beoogt een brug te slaan tussen jongeren van 8 tot 16 jaar en het bedrijfsleven. Het wil jongeren
                                           uit de wijk laten kennismaken met bedrijven en instellingen en de organisaties omgekeerd aanspreken op hun maat-
                                           schappelijke verantwoordelijkheid. Dit wordt bewerkstelligd met een breed palet aan middelen, zoals 'snuffelstages',
                                           mentoren uit het bedrijfsleven voor jongeren, en realisatie en beheer van multifunctionele sportpleinen in achterstands-
                                           wijken (Richard Krajicek playgrounds). Interessant is dat dit project een verbinding legt tussen achterstandkinderen en-
                                           jongeren en mensen uit het bedrijfsleven, en dit bovendien doet op een duurzame en intensieve manier. Zie bijlage 3.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>dan voor studenten en het is nodig om langs deze lijnen meer creativiteit te ontwik-
kelen. Zouden er niet meer mogelijkheden zijn om ruilrelaties tussen vutters en
allochtone jongeren te creëren?
Het gaat er hier om dat elke vorm van verbinden uiteindelijk de integratie versterkt.
Bovendien leidt herhaald contact tot familiariteit. Daarom is toepassing van dergelijke
Amerikaanse praktijken, en uitbreiding en vertaling naar de Nederlandse situatie, goed
                                                                                                 Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
denkbaar en wenselijk.
3.3.3   Interdependenties en de toe-eigening van de openbare ruimte
Ten slotte willen we de aandacht vestigen op situaties waarin niet zozeer hoeft te worden
verbonden, maar waarin mensen steeds denken verkeerd te zijn verbonden of waar
de kwaliteit van de verbindingen te wensen overlaat omdat men elkaar niet verstaat,
maar dan om andere redenen dan 'taal' in letterlijke zin. Mensen die niet of slecht
communiceren en geen netwerken vormen, maar desalniettemin afhankelijk van
elkaar zijn in openbare ruimten, zien zich veelal geplaatst in situaties die tot conflicten
of verwijdering kunnen leiden. Veelal gaan zulke conflicten over het zich symbolisch
toe-eigenen van ruimte en de macht om de situatie te definiëren (zie kader 7).
 Kader 7: De macht om symbolisch buurtgebruik te definiëren als complicerende
 factor in het verbinden van op elkaar aangewezen gebruikers
 Tonnie, Carola en andere vrouwen in Hillesluis ergerden zich aan jeugd op het plein waar-
 aan zij woonden. De ergernis betrof het feit dat de jeugd op het plein voetbalde, in groepjes
                                                                                                   55
 rondhing en luidruchtig rondreed op scooters. De jongeren waren veelal Marokkaanse
 Hillesluisers van veertien tot twintig jaar uit omliggende straten. De opbouwwerkers en
                                                                                                 RMO advies 37
 jongerenwerkers kregen hoogte van de klachten. Ze organiseerden bijeenkomsten voor
 bewoners en jongeren om samen te werken aan een herinrichting van het plein. De pro-
 fessionals gingen ervan uit dat zij te maken hadden met meerdere 'gebruikersgroepen'
 die er door samenwerking uit zouden komen, en samen, in plaats van in concurrentie met
 elkaar, het plein sociale betekenis zouden geven. Maar de vrouwen vroegen zich af - buiten
 de officiële vergaderingen - waarom de jongeren überhaupt iets te zeggen moesten hebben.
 Zij hoorden niet op het plein. Ze gingen maar rondhangen in hun eigen straat. En het
 waren Marokkanen: waar moesten 'onze kinderen' dan spelen?
        'Zij van de gemeente' (inclusief de opbouwwerkers) schonden de rechten van de
 mensen die er hoorden. De jongens moesten zich aanpassen aan hen, de symbolische
 eigenaren van de openbare ruimte. Dat 'de buitenlanders een streepje voor hadden' bij de
 bewonersorganisatie en andere professionals beperkte hun participatie op de vergaderingen
 tot een minimum. Ze lieten nimmer het achterste van hun tong zien, luisterden en zeiden
 weinig. Alleen toen een jongerenwerker voorstelde een straatfeest te organiseren, stribbelden
 zij tegen. Achteraf vertelden zij waarom.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                                              Daar hadden ze absoluut geen trek in, ze zouden niet weten waarom zij met hun wat
                                              dan ook zouden moeten vieren en als ze wat te feesten hadden, dan deden ze dat zélf
                                              wel. Daar hadden ze geen buitenstaanders, en zeker geen opbouwwerker, voor nodig.
                                          De professionals streefden naar herstel van de 'verdwenen gezelligheid' en sociale con-
                                          trole op het plein. Terwijl de vrouwen het gezellig hadden onder elkaar, geloofden ze niet
                                          in herstel van sociale controle. Niemand corrigeerde 'de buitenlanders', omdat, zo stelde
                                          Tonnie:
                                              “de buitenlanders (...) een beetje de overhand [krijgen] hier en wij worden maar in de
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                              goot getrapt.”
                                          Zij maakte mee dat Marokkaanse kinderen haar onbeschoft antwoordden wanneer ze hen
                                          corrigeerde. Hun opmerkingen vormden haar idee dat 'de Nederlanders straks niks meer
                                          te vertellen hebben':
                                              “Een hoop dingen vind ik dat, dan denk ik dat moeten ze de kop in drukken, want wij
                                              hebben dadelijk niks meer te vertellen. Dat ze de macht hebben (...) doordat ze zelf al
                                              lopen te schreeuwen van, over zo veel jaar hebben wij de macht hier en dan hebben
                                              jullie niks meer te vertellen.”
                                          De 'macht' hebben duidde vooral op bepalen wat hoort en wat niet hoort op straat of
                                          plein. De gedachte die de professionals met hun initiatieven uitdroegen van 'samen
                                          delen' van de openbare ruimte op voet van gelijkheid, of tenminste van gelijke rechten,
56
                                          verwierpen deze vrouwen. Buitenlanders moesten zich aanpassen aan hun normen en
                                          waarden. Daarmee bedoelden zij allesbehalve hetzelfde als politici die het respecteren
RMO advies 37
                                          van 'de Nederlandse normen en waarden' centraal stellen in het integratiedebat. Zo hadden
                                          zij een Turkse buurman, die zeer religieus leefde, nauwelijks Nederlands sprak, niet werk-
                                          te, zijn dochter pas na veel gesprekken naar een huiswerkklas in het buurthuis wilde laten
                                          gaan en haar steevast bracht en ophaalde, en in traditioneel Turkse kleding over straat
                                          wandelde met zijn vrouw een paar meter achter hem. Over hem waren de vrouwen zeer
                                          te spreken. Als hij de vrouwen op de stoep passeerde, zei hij: “Goede middag, dames”
                                          of “Lekker weer, dames”. Dat was nou een goede Turk: “Je hebt er niks mee, je wilt er niks
                                          mee, maar hij zegt je keurig gedag - en dus wil je hem ook best groeten.” Wel moest het
                                          initiatief van hem komen. Dit was een van de voorbeelden waarin bewoners via subtiele
                                          mechanismen concurreerden om de macht in de situatie te definiëren: wie paste zich aan
                                          wie aan?
                                         Gemeenten kiezen vaak voor rondetafeloplossingen waar we met z'n allen omheen
                                         kunnen polderen om tot een oplossing te komen voor conflicten in buurten tussen
                                         interdependente mensen. Het idee is dat we er al pratende samen uit komen. Dat is
                                         echter niet altijd waar, niet altijd is er een uitweg. Ons inziens wordt aan dit idee wel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>eens wat te veel waarde toegeschreven. Er zijn ook alternatieve benaderingen die
allereerst inzetten op gebruikspraktijken, en die niet over etnische tegenstellingen
gaan, die te weinig voor het voetlicht worden gebracht. Bovendien zijn dergelijke ini-
tiatieven vaak te kortlopend en te weinig in de bestaande instituties ingebed om veel
duurzaamheid te hebben.
Thuis Op Straat (TOS) en Duimdrop zijn projecten die het verdienen om hier
                                                                                                                             Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
genoemd te worden omdat zij in positieve zin afwijken. De filosofie van TOS is uitein-
delijk de simpelheid zelve: laten we proberen het leuk te hebben met elkaar (wie jij
en ik dan ook mogen wezen). Laten we er dus voor zorgen dat we ons de openbare
ruimte toe-eigenen voor sport en spel in plaats van hangen en slopen.15 Dit leidt
ertoe dat het plein van 'ons' wordt door het positief te gebruiken, en niet van 'ons' in
de zin dat we de rest van de buurt terroriseren. Misschien kan er bij Tonnie en Carola
voor de deur beter niet worden gevoetbald, maar is het wel een prima locatie voor
zomeravondbasketbal. Een van de krachten van TOS en Duimdrop is dat er niet moei-
lijk wordt gedaan over normen. Er wordt van iedereen die mee wil doen 'normaal
gedrag' verwacht. En als wat er plaatsvindt zo leuk is dat alle jongeren wel mee willen
doen, blijkt wat normaal gedrag is ineens helemaal niet zo etnisch bepaald of cultureel
relatief. TOS lijkt daarom meer dan een leuk project, en zelfs een vrij fundamenteel
antwoord op het probleem van interetnisch conflict, latent of manifest, in openbare
ruimten van buurten en wijken - en het resulteert daarnaast ook in familiariteit.
Er zijn ook andere manieren waarop we kunnen omgaan met onvermijdelijke stedelijke
interdependenties. Allereerst kunnen woningcorporaties leefstijlen gebruiken als
criterium bij woningtoewijzing. Bewoners worden dan aangesproken als medevormge-
                                                                                                                               57
vers van hun woonomgeving, hetgeen verantwoordelijkheidsbesef en verbindingen
kan bevorderen. Dit gebeurt bijvoorbeeld door WoonbronMaasoevers in Rotterdam.
                                                                                                                             RMO advies 37
“Bij het aanbod van woningen wordt informatie over leefstijlen gegeven, zodat
potentiële huurders een keuze kunnen maken die aansluit op hun leefstijl. De hoop is
dat zo meer sociale samenhang kan ontstaan. Daarbij worden huurders gezien als
medevormgevers van hun woonomgeving, onder meer door het faciliteren van het
maken van woonafspraken, waarbij zittende bewoners hun eigen portiekregels vast-
leggen. Nieuwkomers zijn welkom, mits ze gemaakte afspraken onderschrijven. Dit
alles zal niet leiden tot geheel homogene stadsdelen, maar kleinere homogene gebiedjes
zijn niet uitgesloten” (lichte bewerking van uitspraak, geciteerd door Scheffer 2004).
Verder moeten publieke instanties overlast serieus nemen. Denk niet dat mensen het
altijd met elkaar zullen oplossen. Juist bij moeizame interdependenties is het ter
plaatse zijn van politie, welzijnswerkers of overige intermediairs van belang. Juich
verder initiatieven van burgers om afspraken te maken over hun leven in de buurt of
straat toe, maar laat dat niet alleen de verantwoordelijkheid van burgers zelf zijn.
15 We refereren hier op een aantal plaatsen positief aan Thuis Op Straat. Eén kanttekening moet er wel bij worden
  gemaakt, vanuit het perspectief van verbinden. Doorgaans doen weinig tot geen autochtonen mee aan activiteiten van
  TOS, zoals Snel en Boonstra in bijlage 3 laten zien. Het zorgt dus wel voor een 'positieve toe-eigening' van de publieke
  ruimte, zoals we hier betogen, maar leidt nauwelijks tot interetnische ontmoetingen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                                         Sommige afspraken kunnen even uitsluitend zijn voor sommige (groepen) mensen
                                         als dat zij voor andere cohesie bevorderen, net zoals sommige vormen van buurtpre-
                                         ventie een feitelijke privatisering van beheer van de openbare ruimte inhoudt die uit-
                                         sluitend kan werken voor bepaalde groepen, en daarom negatief zal bijdragen aan
                                         hun ervaring 'thuis' te (mogen) zijn in de Nederlandse samenleving. Onderzoek laat
                                         bovendien zien dat gezamenlijke afspraken over de publieke ruimte pas tot stand
                                         komen na interventie door publieke instanties.
                                         3.4 Conclusie
                                         In dit hoofdstuk schetsten we drie hoofdrichtingen voor een op verbinden gericht beleid.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Ze zijn alledrie 'infrastructureel' en niet 'projectmatig' van aard. Waar het huidige
                                         beleid in belangrijke mate wordt bepaald door tijdelijke projecten, vulden we deze op
                                         zichzelf vaak waardevolle interventies aan met infrastructureel beleid. Het gaat om
                                         interventies die continu en 'vanzelfsprekend' zichtbaar zijn in wijken, op scholen en
                                         andere belangrijke domeinen van het alledaagse leven. Aan de ene kant kan dit
                                         beleid een deel van de bestaande interventies versterken en van een structurele basis
                                         voorzien. Aan de andere kant is het minder stigmatiserend en meer includerend dan
                                         beleid dat etniciteit al dan niet bewust benadert als een onlosmakelijk met de cultuur
                                         van de Ander verbonden gegeven.
                                         Allereerst behandelden we het algemene niveau van het integratiebeleid. We zetten
                                         uiteen dat het ook vanuit het perspectief van verbinden van cruciaal belang is dat de
                                         sociaal-economische positie van minderheden verbetert. Beleid op de terreinen van
                                         scholing, taalonderwijs en werkgelegenheid komt uiteindelijk het dichtst bij een aanpak
58
                                         van de kern van de problemen die zich in met name de grote steden voordoen. Als
                                         de overheid erin slaagt sociaal-economische verbetering te realiseren, krijgt zij 'ver-
RMO advies 37
                                         binden' er gratis bij.
                                         Ten tweede gingen we in op het niveau van ontmoetingsruimten. We behandelden drie
                                         kenmerken van ontmoetingsruimten, die de kans op het ontstaan van (interetnische)
                                         verbindingen vergroten. Om te beginnen zou het moeten gaan om multifunctionele
                                         ontmoetingsplekken. Dat zijn ruimten die mensen met elkaar in contact brengen, niet
                                         om de contacten zelf, maar omdat men samen doelen kan verwezenlijken. Het kan
                                         gaan om gedeelde belangen, zoals de leefbaarheid van de straat, en om gedeelde
                                         interesses, zoals sport of muziek. Vervolgens zouden het vanzelfsprekende ontmoetings-
                                         ruimten moeten zijn. Dat zijn openbare ruimtes, instituties, voorzieningen of commer-
                                         ciële bedrijven waarheen allochtonen en autochtonen niet perse moeten willen gaan
                                         om de ander te ontmoeten om er toch te komen. Ten slotte hebben ontmoetingsruimten
                                         een langetermijnperspectief nodig. Alleen als (groepen) burgers herhaald naar deze
                                         ruimten terugkeren, kan de publieke familiariteit ontstaan waarop (interetnische) ver-
                                         bindingen gedijen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Ten derde richtten we ons op het niveau van georganiseerde initiatieven en activiteiten.
De verwachting die daar vaak aan ten grondslag ligt, is dat er tussen de deelnemende
(groepen) burgers gelijkwaardige en vriendschappelijke relaties zullen ontstaan.
Echter, bij integratieprojecten is van gelijkwaardigheid en vriendschappelijke relaties
van begin af aan meestal geen sprake. De belangen en de maatschappelijke posities
van allochtonen en autochtonen zijn juist ongelijk. Vandaar dat we uiteenzetten dat
het vruchtbaarder is aan te grijpen op de andere drie typen verbindingen: sociabele
                                                                                            Mogelijkheden voor verbinden op drie niveaus
banden, transacties en interdependenties. Bij sociabele banden gaat het niet om de
relaties zelf, maar om het gezamenlijk verwezenlijken van doelen of interesses. Bij
transacties gaat het om rationele ruilrelaties, die voor beide partijen profijtelijk zijn
om andere redenen dan integratie. Bij interdependenties gaat het om (het verbeteren
van de kwaliteit van) relaties waarin betrokkenen elkaar niet direct ontmoeten, maar
waarin wel een indirecte afhankelijkheid bestaat.
                                                                                              59
                                                                                            RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                         4 Een infrastructurele benadering
                                           van verbinden
                                         Verbinden, zo schreven we aan het begin van dit advies, is het duurzaam of herhaald
                                         bij elkaar brengen van mensen met andere mensen, groepen of instituties, zodat er
                                         sociale netwerken kunnen ontstaan - vooral daar waar mensen nu met de ruggen naar
                                         elkaar staan. Verbinden is belangrijk, zo hebben we in dit advies willen benadrukken,
                                         tegen de achtergrond van (op sommige punten) afnemende interetnische contacten
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         en een verslechterende wederzijdse beeldvorming tussen allochtonen en autochtonen.
                                         Op de wil van mensen om elkaar in het gezicht te kijken kan je geen goed beleid voeren.
                                         Mensen zullen zich uiteindelijk zelf met elkaar moeten verbinden en doen dat natuurlijk
                                         ook vaak. Wanneer echter de optelsom van deze individuele keuzen resulteert in rigide
                                         sociale scheidslijnen kan de overheid een bescheiden, maar daardoor niet minder
                                         belangrijke, rol spelen om de gelegenheid tot verbinden te vergroten.
                                         Zij heeft daarvoor drie aangrijpingspunten. Het eerste aangrijpingspunt wordt gevormd
                                         door de sociaal-economische achterstanden van minderheden. Zolang de achterstanden
                                         van minderheden niet kleiner worden, blijven andere initiatieven voor verbinden
                                         spielerei. Het tweede aangrijpingspunt betreft de inrichting van (openbare) gelegen-
                                         heden en de benutting van publieke instituties. Hier is de crux het creëren van van-
                                         zelfsprekende en multifunctionele ontmoetingsruimten. Het derde aangrijpingspunt
                                         bestaat uit de projecten die interetnische verbindingen bevorderen op andere dan
                                         etnische gronden. Projecten zijn kansrijker wanneer zij duurzaam zijn en zich baseren
60
                                         op etniciteitoverstijgende factoren, transacties of interdependenties.
RMO advies 37
                                         Deze drie lijnen hebben we in het voorgaande vertaald in nu eens heel concrete, dan
                                         weer algemenere handvatten voor beleid. Onze boodschap was steeds dat het zaak is
                                         om in te zetten op infrastructurele maatregelen die de kans op en gelegenheid tot
                                         verbinden vergroten. In het bestaande beleid wordt verbinden doorgaans buiten de
                                         sociale infrastructuur van de samenleving om georganiseerd. Verbinden wordt bijvoor-
                                         beeld primair als een hoogstpersoonlijke keuze voorgesteld en zo onafhankelijk van
                                         de economische structuur aan de orde gesteld. Ontmoetingsprojecten worden vaak
                                         buiten de gewone sleur van het dagelijks leven van betrokkenen om georganiseerd.
                                         In dit advies hebben we getracht aanbevelingen te doen die verbinden sterker verweven
                                         met de bestaande routines in het dagelijks leven van mensen. Deze infrastructurele
                                         benadering van verbinden biedt een solide basis voor effectievere initiatieven. Dit
                                         kan allereerst door verbinden te zoeken in de maatschappelijke kerninstituties van
                                         werk en onderwijs. Dit kan verder door het potentieel van vanzelfsprekende, multi-
                                         functionele ontmoetingsruimten slimmer te benutten of zulke ontmoetingsruimten waar
                                         ze niet bestaan te creëren. En dit kan ten slotte door verbinden te zoeken in langdurige
                                         projecten die aangrijpen op etniciteitoverstijgende factoren, zoals gezamenlijke
                                         belangen of interesses.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>In de rest van dit hoofdstuk vatten we de hoofdlijnen van ons advies en een aantal
mogelijke uitwerkingen samen.
4.1 Indirect verbinden door het bestrijden van achterstanden
Sociaal-economische positieverbetering van minderheden - hogere opleiding, meer
werk en betere banen - gaat samen met meer interetnische verbindingen. Het is daarom
cruciaal om achterstanden te bestrijden en te investeren in onderwijs en taalbeheersing.
                                                                                           Een infrastructurele benadering van verbinden
Juist in de centrale infrastructuur van de samenleving (werk en onderwijs) valt winst
te boeken voor verbinden.
4.1.1   Arbeidsmarkt
Aan de vraagzijde van de arbeidsmarkt gaat het erom de ondervertegenwoordiging van
allochtonen in - zeker ook hogere - functies tegen te gaan. Dit kan vooral gebeuren
via convenanten en andere vormen van samenwerking met werkgevers, zoals in het
verleden met een zeker succes gebeurde met het MKB-convenant en het 1000-banen-
plan voor Molukkers. Het afsluiten van een convenant of het aangaan van een partner-
ship betekent dat 'aan de top' een gemeenschappelijk doel wordt geformuleerd, dat
in specifieke situaties concreet wordt uitgewerkt.
Verder gaat het om het bestrijden van institutioneel racisme op de arbeidsmarkt.
Meestal gaat dat niet door de problemen in hun kern aan te pakken, omdat we niet
altijd kunnen achterhalen hoe die kern precies in elkaar steekt. Wel kunnen we repa-
raties uitvoeren, bijvoorbeeld door het bieden van alternatieven tegen de vanzelfspre-
kende macht van 'old Dutch networks' (als variant op 'old boys networks'). Langs die
weg stellen we dan ook voor alternatieve intermediairs te creëren tussen vraag en
                                                                                             61
aanbod. Dit is vooral belangrijk voor het toenemende aantal allochtonen dat wél een
hbo- of wo-opleiding afrondt, maar er vervolgens niet in slaagt een functie te vinden
                                                                                           RMO advies 37
op het bijbehorende niveau. Er is niets zo dramatisch als deze gehalveerde emancipatie:
wel een goed diploma, maar geen goede baan.
Aan de onderkant van de arbeidsmarkt, ten slotte, is het zaak om de informele en
veelal door minderheden gedreven zwarte dienstensector door legalisatie zo veel
mogelijk te verwitten.
Aan de aanbodzijde is het belangrijk om de overgang tussen werken en niet-werken te
versoepelen. Combineer dus waar mogelijk werken met leren, zoals in leer-werktrajecten
gebeurt. Dit verkleint de afstand tussen beide en vergroot de kans dat leerlingen
diploma's halen.
De overheid kan ten slotte zelf als werkgever het goede voorbeeld geven. Als goed
gekwalificeerde leidinggevenden uit minderheidsgroepen meer in (rijks)functies ver-
tegenwoordigd zouden zijn, leidt dat tot positieve herkenning van en identificatie
met de 'eigen' groep.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                                         4.1.2   Onderwijs
                                         Het onderwijs kan op twee manieren bijdragen aan verbinden.
                                         Allereerst kan het onderwijs leerlingen de vaardigheden bijbrengen waardoor zij beter
                                         tot verbinden in staat zijn of, door een hogere opleiding, er sneller toe geneigd zijn.
                                         De overheid kan er nauwelijks voor zorgen dat scholen dit goed doen, maar blijkt wel
                                         zeer goed in staat om dit door regelgeving of onzekere financiering te belemmeren.
                                         Scholen moeten dus vooral de ruimte en opdracht krijgen om goed te kunnen lesgeven.
                                         Achterstandsscholen hebben bovendien voldoende middelen nodig, en de zekerheid
                                         dat die middelen er ook op de middellange termijn zijn.
                                         Verder zijn scholen bij uitstek vanzelfsprekende ontmoetingsruimten voor kinderen én
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         ouders. Onderwijssegregatie is daarom, hoewel tot op zekere hoogte onvermijdelijk,
                                         niet wenselijk en moet waar mogelijk worden tegengegaan. Allereerst dient 'onnodige'
                                         segregatie, voortkomend uit regelgeving, te worden bestreden. Dit geldt bij de voor-
                                         schoolse educatie en kinderopvang die door regelgeving 'onnodig' zijn gesegregeerd.
                                         Wanneer demografische veranderingen ertoe leiden dat een school snel van samen-
                                         stelling verandert, is het mogelijk om samen met ouders naar meer menging te
                                         streven. En ten slotte, wanneer segregatie een feit is, kunnen er toch verbindingen
                                         worden gerealiseerd door duurzame en goed begeleide uitwisseling tussen klassen
                                         en scholen. Dit kan door gemeenschappelijke lesactiviteiten en uitwisselingsprogram-
                                         ma's tussen scholen.
                                         4.1.3   Verplicht Nederlands
                                         Het spreken van een gemeenschappelijke taal is een cruciale voorwaarde voor burgers
                                         om zich met elkaar te verbinden en elkaar te kunnen verstaan. Het is daarom goed
62
                                         dat het verwerven van de Nederlandse taal voor allochtonen een verplichtend karak-
                                         ter heeft gekregen. Deze verplichting aan nieuw- en oudkomers vraagt echter ook,
RMO advies 37
                                         analoog aan de leerplicht, om een tegenprestatie van de overheid. Zij moet garanderen
                                         dat allochtonen voldoende en voldoende hoogwaardige lessen kunnen krijgen, ook
                                         wanneer ze werken en/of de zorg dragen voor (kleine) kinderen.
                                         4.2 Vanzelfsprekend verbinden in ontmoetingsruimten
                                         In het ruimtelijk beleid, het onderwijsbeleid en bij de subsidiëring van maatschappe-
                                         lijke organisaties proberen beleidsmakers door menging interetnische ontmoetingen
                                         te forceren. Dit werkt echter maar beperkt. Een cruciale voorwaarde is dat mensen
                                         publieke familiariteit opbouwen doordat zij de ander herhaald tegenkomen en
                                         daardoor de kennis verwerven waarmee ze de ander kunnen vertrouwen (of leren
                                         wantrouwen). De ruimtelijke inrichting en het functioneren van publieke instituties
                                         biedt aangrijpingspunten om de kans op publieke familiariteit te verhogen.
                                         Ontmoetingsruimten (fysieke plaatsen, organisaties en instituties) vormen hiertoe
                                         belangrijke aangrijpingspunten, mits ze vanzelfsprekend, multifunctioneel en levens-
                                         loopbestendig zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>4.2.1   Vanzelfsprekende en multifunctionele ontmoetingsruimten
Vanzelfsprekende ontmoetingsruimten zijn plaatsen waar mensen zich begeven om
andere redenen dan integratie. Ze komen er voor zaken die ze belangrijk of leuk vinden
of die verplicht zijn. Doordat mensen er geregeld komen, bouwen ze publieke famili-
ariteit op met anderen die er eveneens geregeld komen. Multifunctionele ruimten
brengen mensen met elkaar in contact, niet om de contacten zelf, maar omdat men
samen doelen kan verwezenlijken. Het kan gaan om gedeelde belangen, zoals de leef-
                                                                                            Een infrastructurele benadering van verbinden
baarheid van de straat, en om gedeelde interesses, zoals sport of muziek. De overheid
en andere publieke instanties kunnen dergelijke ruimten creëren of ze beter benutten
waar ze reeds aanwezig zijn. Het is bijvoorbeeld nuttig om activiteiten die door ver-
schillende (etnische) groepen worden ondernomen, zo veel mogelijk op dezelfde locaties
én tijden te organiseren. Bovendien kunnen cultuurinstellingen voor jongeren, zoals
muziekscholen, jeugdtheateropleidingen en kunstklasjes, meer uit hun statige locaties
treden om hun programma's onder andere daken aan te bieden.
4.2.2   Levensloopbestendige ontmoetingsruimten
De levensloop van mensen varieert in timing, zoals het moment van kinderen krijgen,
maar vertoont voor de meeste mensen overeenkomstige patronen. De interesses,
belangen en onzekerheden die met de verschillende levensfasen gepaard gaan, bieden
kansen voor verbinden. Zo liggen er verbindingskansen op het vlak van opvoedings-
ondersteuning en overige zaken die met jeugd en gezin te maken hebben (verloskun-
digenpraktijk, consultatiebureau, kinderopvang, oudervereniging, et cetera).
Dergelijke plekken hebben potenties om ouders te verbinden, zoals alles wat te maken
heeft met ouder worden dat eveneens voor ouderen kan doen. Ook bij de (her)inrichting
                                                                                              63
van wijken is het van belang ervoor te zorgen dat de wijk aantrekkelijk blijft voor de
bewoners wanneer hun kinderen en zijzelf ouder worden.
                                                                                            RMO advies 37
4.3 Direct verbinden langs andere lijnen
Veel stedelijke initiatieven proberen affectieve interetnische banden te smeden. Dit
doel wordt in de praktijk zelden gehaald. Te weinig worden andere soorten relaties
als uitgangspunt genomen voor projecten, zoals op ruil gerichte relaties, op gedeel-
de identificaties en principes of onderlinge afhankelijkheden gerichte relaties. Door
meer in te zetten op deze drie typen verbindingen, en door meer duurzame activiteiten
te ontwikkelen, grijpen projecten directer aan op de dagelijkse infrastructuur van het
leven van betrokkenen.
4.3.1   Bevorder etniciteitoverstijgende verbindingen
Bevorder op structurele wijze, dus niet alleen op basis van kortlopende projectsubsidies,
initiatieven die etniciteitsoverstijgend zijn en waarvan men kan verwachten dat wat
mensen verbindt de boventoon voert boven dat wat hen scheidt. Grijp daarom aan
op zaken die mensen belangrijk, 'beangstigend' of gewoon leuk vinden. Goede voor-
beelden zijn Thuis Op Straat (TOS) en Logeren om te Leren (zie bijlage 3).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                                         De rol van de werkers bij TOS, op school en overige plekken in het publieke domein
                                         is daarbij groot. Het is belangrijk dat sociale professionals als onderwijzers, sociaal
                                         werkers en opbouwwerkers in hun opleiding de culturele competenties verwerven
                                         waardoor zij etniciteit als een sociale constructie benaderen en problemen niet etni-
                                         seren.
                                         4.3.2    Bevorder transactionele relaties
                                         Zet verder in op het nastreven van verbindingen via transacties. Transacties zijn in te
                                         delen in transacties via geld en via overige vormen van ruil. De transactionele ver-
                                         binding is voor beide partijen profijtelijk om andere redenen dan integratie.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Overheden en andere publieke instanties kunnen transacties bevorderen door op te
                                         treden als derde partij. Bijvoorbeeld: de student geeft Nederlandse les aan een nieuw-
                                         komer, de overheid of universiteit geeft als derde partij een reductie op het college-
                                         geld. In Amerika bestaan veel voorbeelden van dergelijke initiatieven, zoals LEAP,
                                         waarbij huiswerkbegeleiding en collegegeldverlaging tegen elkaar worden geruild.
                                         4.3.3    Interdependenties en de toe-eigening van de openbare ruimte
                                         Onbekende buren en buurtgenoten onderhouden interdependente relaties. Deze
                                         interdependentie blijft voor henzelf onopgemerkt zolang het goed gaat, maar wordt
                                         manifest bij overlast of verloedering. De kwaliteit van interdependente relaties kan
                                         op een aantal manieren worden bevorderd. Eén voorbeeld laat Thuis Op Straat zien:
                                         het is een buffer van positief gedrag in de openbare ruimte, onder deskundige leiding.
                                         Omwonenden, kinderen en ouders hebben er een grotere gelegenheid tot verbinden
                                         dan dat zij daarvoor hadden, namelijk bij en rond de georganiseerde activiteiten.
64
                                         Verder kunnen woningcorporaties leefstijlen gebruiken als criterium voor woningtoe-
                                         wijzing. Bewoners worden dan aangesproken als medevormgevers van hun woon-
RMO advies 37
                                         omgeving, hetgeen verantwoordelijkheidsbesef en verbinden kan bevorderen.
                                         Juich verder initiatieven van burgers toe om afspraken te maken over hun leven in
                                         de buurt of straat, maar laat dat niet alleen de verantwoordelijkheid van burgers zelf
                                         zijn. Sommige afspraken kunnen even uitsluitend zijn voor sommige (groepen) mensen
                                         als dat zij insluitend zijn voor anderen. Een dergelijke uitsluiting zal de ervaring
                                         'thuis' te (mogen) zijn in de Nederlandse samenleving waarschijnlijk eerder perverteren
                                         dan stimuleren. Onderzoek laat overigens zien dat gezamenlijke afspraken tussen
                                         burgers over de publieke ruimte meestal pas goed tot hun recht komen als publieke
                                         instanties er een rol bij spelen (door het initiatief te nemen, te financieren, te
                                         bemiddelen of toe te zien).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>5 Epiloog: verbinden tussen eenheid
  en verscheidenheid
                                                                                             Epiloog: verbinden tussen eenheid en verscheidenheid
Dit advies over verbinden volgt op het RMO-advies Eenheid, verscheidenheid en binding.
In de voorgaande beschouwingen hebben we, zoals ons was gevraagd, het derde
element zowel conceptueel als concreet verder uitgewerkt tot verbinden. Daarmee
beantwoorden we de kern van de adviesvraag. Echter, in de adviesvraag gaf de
minister tevens te kennen behoefte te hebben aan een nadere invulling van het
aspect 'eenheid'. Deze vraag is te groot om in dit bestek uitputtend te kunnen behan-
delen en is tegelijkertijd te belangrijk om te negeren. We zullen op dit onderwerp uit-
gebreid ingaan in het adviestraject over 'democratie als basiswaarde', dat in 2006 zal
worden afgerond. Voor dit moment volstaan we met een korte beschouwing over de
verhouding tussen de drie elementen uit ons integratiemodel. In bijlage 2 geven we
een nadere inhoudelijke uitwerking van de elementen die we onder 'eenheid'
beschreven.
'Eenheid', 'verscheidenheid' én 'verbinden' maken deel uit van hetzelfde spanningsveld.
Verbinden brengt eenheid en verscheidenheid samen, en de aanwezigheid van ver-
bindingen vormt een noodzakelijke voorwaarde voor het laten floreren van zowel
eenheid als verscheidenheid. Het uitgangspunt en de eerste pijler van het integratie-
model is 'eenheid'. In een samenleving met etnische concentratietrends, in een
samenleving ook waarin spanningen en negatieve beelden tussen (leden van) etnische
                                                                                                65
groepen toenemen, is een stevig gemeenschappelijk kader noodzakelijk. Dit kader
heeft niet tot doel om bestaande verschillen (langs welke lijn dan ook) weg te definiëren.
                                                                                             RMO advies 37
Het gaat erom een gemeenschappelijk fundament voor verschillen te (be)vestigen en
waar nodig te beschermen of tot ontwikkeling te brengen. De overheid is geroepen
deze grenzen scherp te formuleren en bewaken. Juist door deze grenzen scherp te
definiëren creëert de overheid de productieve ruimte voor verschil.
Binnen het kader van gemeenschappelijkheid is het vervolgens van belang de ruimte
aan 'verscheidenheid' te laten om verschillen tussen (groepen) burgers te waarderen
en te benutten voor sociale samenhang. Deze ruimte past bij de drang van burgers en
publieke instituties om zich te onderscheiden. De overheid hoeft dit niet te stimuleren.
Wel heeft de overheid soms een taak in het bewaken van de kwalitatieve randvoor-
waarden waarbinnen verscheidenheid tot zijn recht kan komen. Dit geldt bijvoorbeeld
bij publieke instellingen zoals scholen en de openbare ruimte in woonomgevingen.
De overheid investeert in de kwaliteit en leefbaarheid van scholen en wijken, maar
met behoud van de diversiteit en vormen van eigenheid die zich op elk van deze
domeinen manifesteren. Op de wankele brug tussen een laissez faire multiculturalisme
en een reflectieloos monoculturalisme is een benadering nodig die aandacht voor
sociale samenhang verenigt met ruimte voor verschillen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                                         Dit gezegd hebbende is het ten slotte van belang om 'verbindingen' tussen verschillende
                                         organisaties, plaatsen, groepen en personen te realiseren. Desegregatiebeleid kan
                                         daarbij soms helpen, maar is vaak niet mogelijk, en zeker niet voldoende. Over de
                                         vraag hoe verbinden vorm kan krijgen ging dit advies. Het gaat over de condities
                                         waaronder maatschappelijke verscheidenheid in de toekomst niet langer als een mul-
                                         ticultureel drama hoeft te worden gezien, maar kan uitgroeien tot het feest van de
                                         ongelijkheid. Want uiteindelijk gaat het daarom: het scheppen van de condities waar-
                                         onder verscheidenheid kan floreren.
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
66
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Literatuur
Actieplan “Nieuw ondernemerschap”: kansen benutten, 2005. Den Haag: Ministerie
van Economische Zaken/Justitie/SZW/VWS/OCW/VNO-NCW/MKB Nederland
Algemene inlichtingen- en veiligheidsdienst, 2005. Van dawa tot jihad: de diverse
dreigingen van de radicale islam tegen de democratische rechtsorde. Den Haag:
Ministerie van BZK
Allen, G.A., 1979. A sociology of friendship and kinship. London: George Allen and Unwin
Breed initiatief maatschappelijke binding: gezamenlijke verklaring van kabinet en
maatschappelijke organisaties bij de bijeenkomst maatschappelijke binding,
26 januari 2005. Den Haag: Ministerie van Justitie
Allport, G.W., 1979. The nature of prejudice. Reading MA: Addison-Wesley
                                                                                              Literatuur
Blokland, H., 1995. Wegen naar vrijheid: autonomie, emancipatie en cultuur in de
westerse wereld. Amsterdam: Boom
Blokland, H., 2005. Pluralisme, democratie en politieke kennis: een rehabilitatie van
de politiek. Assen: van Gorcum
                                                                                              67
Blokland, T., 2000. Politiek als curiositeit: over milieu, dominantie en politieke partici-
patie. In: F. Hendriks en P. Tops. Stad in spagaat. Assen: van Gorcum
                                                                                              RMO advies 37
Blokland, T., 2003. Goeie buren houden zich op d'r eigen: integratie, racistische reper-
toires en antiracisme op buurtniveau.
Beleid en Maatschappij 30 (2), 101-112
Blokland, T., 2004. Buren als bruggen? De betekenis van burenrelaties voor sociaal
kapitaal in een Rotterdamse gemengde wijk.
Sociale wetenschappen, 47 (2), 31-48
Blokland, T., 2005. Goeie buren houden zich op d'r eigen: buurt, gemeenschap en
sociale relaties in de stad. Den Haag: Dr. Gradus Hendriks-stichting
Bolt, G., 2004. Over spreidingsbeleid en drijfzand.
Migrantenstudies, 20 (2), 60-73
Bourdieu, P., 1983. The forms of capital. In: J.G. Richardson, eds. Handbook of theory
and research for the sociology of education. New York: Greenwood Press, 241-258
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                         Bovenkerk, F. et al., 1985. Vreemd volk, gemengde gevoelens: etnische verhoudingen
                                         in een grote stad. Amsterdam: Boom
                                         Bulmer, M.,1986. Neighbours: the work of Philip Abrams. Cambridge: Cambridge
                                         University Press
                                         Buys, A. en J. van der Schaar, 2004. De woonplaats als gemeenplaats. In: J.W.
                                         Duyvendak en M. Huurenkamp. Kiezen voor de kudde: lichte gemeenschappen en de
                                         nieuwe meerderheid. Amsterdam: Van Gennip
                                         Coleman, J., 1974. Power and the structure of society. New York: Norton
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Cook, M., 1978. Sexual attraction. Oxford: Pergamon Press
                                         Coyle, G.L., 1930. Social process in organized groups. New York: Richard R. Smith
                                         Dagevos J., 2003. Op de golven van de conjunctuur: de werkloosheid onder minder-
                                         heden en ontwikkelingen in het beleid.
                                         Tijdschrift voor arbeidsmarktvraagstukken, 19 (4), 350-366
                                         Distelbrink M. en E. Hooghiemstra, 2005. Allochtone gezinnen: feiten en cijfers. Den
                                         Haag: Nederlandse Gezinsraad
                                         Donselaar J. van en P. R. Rodrigues, 2004. Monitor racisme en extreem-rechts: zesde
                                         rapportage. Leiden: Anne Frank Stichting
68
                                         Doorn, J.A.A. van, 1955. Wijk en stad: reële integratiekaders? Prea-adviezen voor het
RMO advies 37
                                         congres over sociale samenhangen in nieuwe stadswijken 17 december 1955.
                                         Amsterdam: Instituut voor sociaal onderzoek van het Nederlandse volk, 60-85
                                         Duyvendak, J. W. en R. Rijkschroeff, 2004. De bronnen van het integratiebeleid.
                                         Sociologische Gids, 51(1), 3-17
                                         Engbersen, G., E. Snel en A. Weltevrede, 2005. Sociale herovering in Amsterdam en
                                         Rotterdam: één verhaal over twee wijken. Den Haag/Amsterdam: WRR/Amsterdam
                                         University Press
                                         Fischer, C.S., 1982. To dwell among friends: personal networks in town and city.
                                         Chicago: University of Chicago Press
                                         Forbes, H.D., 1997. Ethnic conflict, commerce, culture and the contact hypothesis.
                                         New Haven: Yale University Press
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Gunsteren, H. van, 1998. A theory of citizenship: organizing plurality in contemporary
democracy. Boulder: West View Press
Gijsberts, M. en J. Dagevos, 2004. Concentratie en wederzijdse beeldvorming tussen
autochtonen en allochtonen.
Migrantenstudies, 20 (3), 145-168
Hazeu, C.A. et al., 2005. Buurtinitiatieven en buurtbeleid in Nederland anno 2004 :
analyse van een veldonderzoek van 28 casussen. WRR, Webpublicatie 7
Homans, G., 1951. The human group. London: Routledge
Imamopleiding in Nederland: persbericht van het Ministerie van Justitie 13 december
2004
Jacobs, J., 1994. The death and life of the great American cities. Harmondsworth:
Penguin. Eerste druk 1961
Janssens, J. en M. Bottenburg, 1999. Etnische tweedeling in de sport. Arnhem:
                                                                                         Literatuur
NOC*NSF
Kleinhans, R., L. Veldboer en J. W. Duyvendak, 2000. Integratie door differentiatie?
Een onderzoek naar de sociale effecten van gemengd bouwen. Den Haag: Ministerie
van VROM
                                                                                         69
Kleijwegt, M., 2005. Onzichtbare ouders: de buurt van Mohammed B. Amsterdam:
Plataan Uitgeverij
                                                                                         RMO advies 37
Laan Bouma-Doff, W. van der, 2005. De buurt als belemmering? De samenhang tussen
etnische concentratie en integratie. Assen: Koninklijke Van Gorcum
Laan Bouma-Doff, W. van der en S. van der Laan Bouma, 2005. Concentratie versus
integratie: vormt ruimtelijke concentratie van allochtonen een rem op de integratie in
de Nederlandse samenleving? In: B. Brassé, en H. Krijnen. Gescheiden of gemengd?
Een verkenning van etnische concentratie op school en in de wijk. Utrecht: Forum.
Lelieveldt H. en H. van der Kolk, 2005. Structureel sociaal kapitaal en het oplossen
van buurtproblemen. In: B. Völker, red. Burgers in de buurt: samenleven in school,
wijk en vereniging. Amsterdam: Amsterdam University Press
Lemert, Ch.,1995. Sociology after the crisis. Bouldner: Westview Press
Loopmans, M., 2000. Het bedrog van de buurt.
Agora 16 (3), 26-28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                         Mannheim, K.,1996. The problem of generations. In: W. Scollors, eds. Theories of
                                         ethnicity: a classical reader. Londen: Macmillan Press, 109-155. Eerste druk 1928
                                         Mateman, S. et al., 2004. Evaluatie Stimuleringsprojecten Allochtone Groepen: eind-
                                         rapport. Leiden: Regioplan
                                         May, J., 1996. Globalization and the Politics of Place: Place and Identity in an Inner
                                         London Neighbourhood.
                                         Transactions of the Institute of British Geographers, 21(1), 194-215
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Merton, R.K.,1968. Social theory and social structure. New York: The Free Press.
                                         Herziene en uitgebreide druk, eerste druk 1949
                                         Mijnheer, E., 2004. Kansrijk heeft geen kleur: verzamel- en uitzonderingswet maakt
                                         spreiding op basis van inkomen mogelijk.
                                         Zorg + Welzijn 10(11), 14-15
                                         Niekerk, M. van, Th. Sunier en H. Vermeulen, 1989. Bekende vreemden: Surinamers,
                                         Turken en Nederlanders in een naoorlogse wijk. Amsterdam: Het Spinhuis
                                         Nota weerbaarheid tegen radicalisering van moslimjongeren, 2005. Den Haag:
                                         Ministerie van Justitie
                                         Onderwijsraad, 2005. Bakens voor spreiding en integratie: mogelijkheden en grenzen
70
                                         van spreidingsbeleid in het onderwijs. Den Haag: Onderwijsraad
RMO advies 37
                                         Paulle, B., 2003. Anxiety and intimidation in the Bronx and the Bijlmer: an ethnographic
                                         comparison of two schools. Amsterdam: Amsterdam University Press
                                         Pels, T., 2003. Respect van twee kanten: een studie over last van Marokkaanse jongeren.
                                         Assen: van Gorcum
                                         Pettigrew, T.F., 1980. The sociology of racerelations. reflections and reform. New York:
                                         Free Press
                                         Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2000. Aansprekend burgerschap: de relatie
                                         tussen organisatie van het publieke domein en de verantwoordelijkheid van burgers,
                                         advies 10. Den Haag: Sdu
                                         Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2003. Inburgering: educatieve opdracht
                                         voor nieuwkomer, overheid en samenleving. Den Haag: RMO
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2004. Verschil in de verzorgingsstaat: over
schaarste in de publieke sector, advies 30. Den Haag: Sdu.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2005. Eenheid, verscheidenheid en binding:
over concentratie en integratie van etnische minderheden in Nederland, advies 35.
Den Haag: Sdu
Regioplan Beleidsonderzoek, 2005. Etnische minderheden op de arbeidsmarkt: beel-
den en feiten, belemmeringen en oplossingen: eindrapport. Den Haag: Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Rutten, S. en D. Peters, 2005. Spreiden is geen kinderspel: een analyse van succes-
en faalfactoren in gemeentelijk beleid betreffende etnische segregatie in het onder-
wijs. In: Onderwijsraad. Spreidingsmaatregelen onder de loep: studie. Den Haag:
Onderwijsraad
Scheffer, P., 2004. De wet van de grote getallen: segregatie en samenhang in de steden:
essay ter gelegenheid van SEV Transforama. Rotterdam: SEV
SEV, 2005. Pak eens een keer groot uit!                                                   Literatuur
Het Experiment, 21(3), 8-10
Sociaal en Cultureel Planbureau, 2003. Rapportage minderheden 2003. Den Haag: Sdu
                                                                                          71
Sociaal en Cultureel Planbureau, 2004. In het zicht van de toekomst: Sociaal en
Cultureel Rapport 2004. Den Haag: Sdu
                                                                                          RMO advies 37
Sociaal en Cultureel Planbureau, 2005a. De sociale staat van Nederland 2005.
Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau
Sociaal en Cultureel Planbureau, 2005b. Uit elkaars buurt: de invloed van etnische
concentratie op integratie en beeldvorming. Den Haag: SCP
Sociaal en Cultureel Planbureau, WODC en CBS, 2005c. Jaarrapport Integratie 2005,
Den Haag: SCP/WODC/CBS
Smissaert, C. et al., 2005. Spreiding in Nederland: mogelijkheden en onmogelijkheden
voor de overheid op landelijk en lokaal niveau. In: RMO, 2005. Eenheid, verscheiden-
heid en binding: over concentratie en integratie van etnische minderheden in
Nederland. Den Haag: Sdu
Stichting Trendmeter, 2004. Trendmeter van het middenbedrijf. www.motivaction.nl.
Oktober 2004.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                                         Swaan, A. de, 1995. Widening circles of identification: emotional concerns in socioge-
                                         netic perspective.
                                         Theory, Culture & Society 12(2), 25-39
                                         Sztompka, P., 1999. Trust: a sociological theory. Cambridge: Cambridge University
                                         Press
                                         Troonrede uitgesproken op 17 September 2002.
                                         Trouw, 18 september 2002, 22
 Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                         Tweede Kamer, 2003-2004, 27 925, nr. 10. Bestrijding Internationaal Terrorisme.
                                         Tweede Kamer, 2003-2004, 28 689, nr. 9. Bruggen Bouwen: eindrapport van de
                                         Tijdelijke Commissie Onderzoek Integratiebeleid (Commissie Blok).
                                         Tweede Kamer, 2003-2004, 28 689, nr. 17. Onderzoek integratiebeleid: bevat kabinets-
                                         reactie op het eindrapport Bruggen Bouwen
                                         Tweede Kamer, 2004-2005, 29203, nr. 23. Rapport Integratiebeleid etnische Minderheden:
                                         reactie van Minister de Geus op de motie Koser-Kaya
                                         Tweede Kamer, 2004-2005, 30091. Wet bijzondere maatregelen grootstedelijke proble-
                                         matiek (Rotterdamwet)
72
                                         Tweede Kamer, 2005-2006, 30 304, nr. 4. Jaarnota integratiebeleid 2005: kabinetsreactie
                                         op het advies 'Eenheid, verscheidenheid en binding' van de Raad voor Maatschappelijke
RMO advies 37
                                         Ontwikkeling
                                         Veldboer, L., N. Boonstra en J.W. Duyvendak, 2003. Agressie in de sport: fysieke en
                                         verbale agressie in de Rotterdamse amateursport: ervaringen en verklaringen.
                                         Utrecht: Verwey-Jonker Instituut
                                         Veldboer, L. en J.W. Duyvendak, 2004. Wonen en integratiebeleid: een gemengd beeld.
                                         Sociologische gids 51 (1), 36-52
                                         Walle, S. van der, 2004. Perceptions of Administrative Performance: the key to trust in
                                         government? Leuven: Faculty of Social Sciences
                                         Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2005. Vertrouwen in de buurt
                                         Amsterdam: Amsterdam University Press
                                         Zunderdorp R. en A. van Bruggen, 2003. Sectorale, lokale en departementale initia-
                                         tieven rond waarden en normen. Den Haag: Forum voor democratische ontwikkeling
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>http://www.21minuten.nl/21minuten/index.asp?
Geraadpleegd in november 2005
http://initiatieven.zestienmiljoenmensen.nl/zoekform-rvd.jsp
Geraadpleegd in november 2005
                                                               Literatuur
                                                               73
                                                               RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   74   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                           Bijlage 1: Adviesvraag   75   RMO advies 37
             Adviesvraag
Bijlage 1:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   76   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Bijlage 1: Adviesvraag   77   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   78   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Bijlage 2: Reflecties over eenheid (en verscheidenheid)                       79   RMO advies 37
                             Reflecties over eenheid
                                                       (en verscheidenheid)
                Bijlage 2:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                          Reflecties over eenheid                                     (en verscheidenheid)
                                          In de epiloog gaven we reeds aan dat 'verbinden' deel uitmaakt van het krachtenveld
                                          waartoe tevens 'eenheid' en 'verscheidenheid' behoren. Verbinden brengt eenheid en
                                          verscheidenheid samen, en verbindingen zijn de noodzakelijke voorwaarde die zowel
                                          eenheid als verscheidenheid laat floreren. In deze bijlage werken we het aspect 'een-
                                          heid' nader uit. We doen dat naar aanleiding van de vervolgadviesvraag van de regering
                                          (zie bijlage 1), echter zonder te willen pretenderen uitputtend of volledig te kunnen zijn.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          In Eenheid, verscheidenheid en binding stelden we dat het gemeenschappelijke kader
                                          bestaat uit drie elementen: democratische basiswaarden, de gedeelde taal en gemeen-
                                          schappelijke verhalen. Op de taal zijn we in de hoofdtekst nader ingegaan, dus dat laten
                                          we hier buiten beschouwing. Bij de inhoud van de andere twee elementen staan we
                                          hier wat langer stil.
                                          Democratische basiswaarden
                                          Allereerst de basiswaarden van de democratie. De stelling van de RMO is tweeledig.
                                          In de eerste plaats zijn democratische basiswaarden te gebruiken als gedeeld referentie-
                                          kader bij de omgang met maatschappelijke conflicten, in gevallen waarin de wet niet
                                          voorziet. In de tweede plaats verwijst het concept van democratisch burgerschap naar
                                          belangrijke deugden en vaardigheden die kunnen worden overgedragen en die burgers
                                          (tot op zekere hoogte) kunnen aanleren in het onderwijs en op andere plaatsen van per-
                                          soonlijke ontwikkeling.
80
                                          Het belang van de waarden van de democratie als gemeenschappelijk fundament valt
RMO advies 37
                                          te begrijpen in het licht van de volgende redenering. De internationale migratie en
                                          andere deelprocessen van de modernisering leiden tot maatschappelijke veranderingen
                                          die nadelig kunnen uitpakken voor bepaalde groepen burgers en bij hen tot onzeker-
                                          heden leiden. Nederland verandert, en dit wordt in specifieke wijken van de grote steden
                                          als het ware belichaamd door immigranten, hun nakomelingen, de nieuwe winkels
                                          die zij bemensen of waar zij hun waren kopen, en dergelijke. Het zijn zichtbare veran-
                                          deringen, als het ware gepersonifieerd door niet-westerse allochtonen (tot in de derde
                                          generatie), die samengaan met een zeker maatschappelijk onbehagen en onzekerheid.
                                          In die constellatie ontstaat bij veel burgers behoefte om zeker te stellen dat essentiële
                                          bestanddelen van de samenleving overeind gehouden worden, ook in tijden van ver-
                                          andering (zie SCP 2005a). Snelle maatschappelijke veranderingen leiden bij veel burgers
                                          tot een herbezinning op de essentialia van de samenleving. Er is simpelweg houvast
                                          nodig in tijden van snelle verandering.
                                          Deze behoefte aan een dergelijk fundament is gemakkelijker te begrijpen dan dat de
                                          inhoud van dit gemeenschappelijke zich met zekerheid laat definiëren. Over de inhoud
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>zullen we al snel van mening verschillen. In de analyse van de RMO bestond er in het
denken over integratie in het verleden te weinig aandacht voor de vraag wat essentieel
is voor deze samenleving. De overmatige waardering van verschillen leidde tot een
soort van laissez faire-denken dat het cultiveren van verschil kritiekloos ondersteunde.
Er was daarbij te weinig oog voor de noodzaak van sociale samenhang en te veel
                                                                                                                      Bijlage 2: Reflecties over eenheid (en verscheidenheid)
aandacht voor de erkenning van culturele identiteiten en rechten. In de laatste jaren,
na de aanslag op het World Trade Center en de toegenomen binnenlandse problema-
tisering van de positie van minderheden, is een tegenovergestelde beweging te zien.
Nu lijkt het soms alsof de overheid sociale verschillen zou moeten en kunnen uitvlakken.
In het huidige debat is er te weinig oog voor de onvermijdelijkheid van verschillen en
te weinig waardering voor de positieve waarde die ze vertegenwoordigen.
De waarden van de democratie bieden ons inziens een bruikbaar fundament dat een
beperkte en robuuste eenheid schept en daardoor verscheidenheid mogelijk maakt.
Wanneer de overheid de essentialia van de democratische cultuur scherp definieert
en bewaakt, communiceert zij naar twee zijden: naar angstige burgers en naar de
nieuwkomers die zich afvragen wanneer ze er eindelijk echt bij horen. Zij communiceert
naar angstige burgers dat de cruciale kenmerken van de democratische cultuur niet ter
discussie staan, ook in tijden van modernisering en immigratie. Zij maakt bovendien
aan nieuwkomers duidelijk wat hier van hen wordt verwacht, maar ook aan welke
beperkingen de drang tot inpassing in de Nederlandse samenleving is gebonden.
Het aantrekkelijke van de notie van democratie is dat het in eerste instantie een inhou-
delijk onbepaald begrip is. De democratie is in eerste instantie leeg. De democratie is
een procedure die besluitvorming mogelijk maakt onder de conditie dat de menings-
                                                                                                                     81
verschillen kunnen blijven voortbestaan. In dat opzicht is het met de democratie echter
gesteld zoals met de Kretenzer leugenaar: de regel is dat we het recht hebben om het
                                                                                                                     RMO advies 37
met elkaar oneens te zijn, maar over die regel moeten we het wel weer eens zijn.
De democratie is een essentially contested concept. Er zijn talloze concurrerende
concepties van democratie in omloop. Dit laat echter onverlet dat de hedendaagse
democratie is gebouwd op een aantal fundamentele waarden. Het gaat allereerst om
de gelijkheid van alle burgers.1 Het gaat vervolgens om de ruimte voor verschil
behoudens ieders verantwoordelijkheid voor de wet. Dit houdt dus in dat we in een
democratie verschillen tolereren - ook indien ze ons tegen de borst stuiten - binnen de
marges van de wet. Verder geldt politieke meerderheidsbesluitvorming, met respect
voor de minderheid. De democratie is in de westerse wereld voorts geschraagd op
specifieke vrijheidsrechten, zoals de vrijheid van vergadering, de vrijheid van menings-
uiting, godsdienstvrijheid, demonstratierecht en dergelijke.
Over de verdere invulling van democratie valt veel te zeggen. Een belangrijk deel van
de politieke discussie in de democratie gaat over de vraag naar de kern en de reikwijdte
van de democratie. Het is een in essentie omstreden begrip dat onderwerp is van debat
en politieke strijd. Dit laat echter onverlet dat de beperkte democratische waarden, die
1 Let op: dit klinkt omvattend, maar is feitelijk excluderend. Jongeren, vreemdelingen en niet toerekeningsvatbare
  personen vallen hier bijvoorbeeld buiten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                                          hierboven zijn geformuleerd, deel uitmaken van verschillende concepties van democratie.
                                          Deze waarden - en dat is de crux van dit betoog - zijn bruikbaar als afwegingskader
                                          bij maatschappelijke conflicten in gevallen waar de wet niet in een antwoord voorziet.
                                          Deze waarden leiden niet tot een soort van besluitenlijstje met do's en don't's. Het
                                          zijn afwegingen, zoals de grondwet (en zoals vervat in de grondwet), waarmee we
                                          conflicten kunnen beoordelen. De uitkomsten kunnen en zullen variëren naar plaats
                                          en tijd. De toepassing van de democratische waarden vraagt steeds om een specifieke
                                          afweging, waarbij de uitkomst in conflictgevallen vooraf niet kan vaststaan.
                                          Neem een controversieel recent voorbeeld: een imam die op religieuze gronden weigert
                                          om de vrouwelijke minister van Vreemdelingenzaken en Integratie de hand te schudden.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          In dit geval kan men enerzijds betogen dat beleefdheidsvormen privaat zijn en niet
                                          behoren tot de essentialia van de democratische cultuur. Indien de imam een andere
                                          beleefdheidsvorm verkiest om zijn respect voor de minister te betuigen: het zij zo.
                                          Dat kunnen we lomp, dom, ongeïntegreerd of wat dies meer zij vinden, maar er is
                                          geen reden waarom van een imam in deze situatie kan worden verlangd om specifieke
                                          begroetingsrituelen toe te passen.2 Omgekeerd echter kan men ook betogen dat in
                                          dit geval niet de specifieke beleefdheidsvorm de brandende kwestie was, maar juist
                                          de onderliggende democratische waarde van de gelijkheid van burgers, dus de
                                          gelijkheid van man en vrouw. En die democratische norm dient wel te worden geres-
                                          pecteerd. Vanuit dit perspectief was de geweigerde hand dus een onaanvaardbaar
                                          affront. Het is een affront dat niet met wettelijke middelen kan worden bestreden, maar
                                          waartegen men wel op de genoemde grond bezwaar kan maken.
                                          Met andere woorden, de afweging in deze handschudkwestie kan op twee manieren
                                          eindigen. Belangrijk is wel dat de waarden van de democratie een gemeenschappelijk
82
                                          referentiekader bieden waarmee naar dergelijke alledaagse conflicten kan worden
                                          gekeken. We meten conflictgevallen af aan de waarden van de democratie en de
RMO advies 37
                                          normen zoals ze zijn vastgelegd in het recht en waarvan we nog steeds menen dat
                                          ze moeten gelden. Daarmee zijn conflicten niet de wereld uit, maar ontstaat wel een
                                          gemeenschappelijk afwegingskader. In concrete situaties in het publieke domein, dus
                                          op scholen, op werkplekken en binnen verenigingen, kunnen mensen die waarden
                                          gebruiken wanneer zij moeten omgaan met handelingsconflicten op basis van religieuze,
                                          culturele, etnische of andere gronden.
                                          De vraag of de waarden van de democratie aangrijpingspunten voor beleid bieden
                                          voor overheden of andere publieke instanties, kan worden beantwoord vanuit de
                                          notie van democratisch burgerschap. De democratie is gebaseerd op de juridische
                                          (niet feitelijke!) gelijkheid van democratische burgers. Theorieën van burgerschap -
                                          ook daar zijn er weer vele van - schrijven specifieke competenties toe aan burgers.
                                          2 Overigens, ook indien men deze positie zou betrekken, is het voor immigranten en leden van minderheidsgroepen nog
                                            steeds buitengewoon nuttig om gangbare gewoonten over te nemen of op zijn minst in voorkomende gevallen te kunnen
                                            hanteren. Wanneer mensen de geldende sociale codes en omgangsrituelen in sociale domeinen beheersen, verbetert
                                            dit hun kansen op nuttige netwerken, de arbeidsmarkt en dergelijke aanzienlijk. Het weigeren handen van vrouwen te
                                            schudden, maar ook kleding- en houdingsaspecten (handen in de zakken, onderuit hangen op de stoel tijdens een
                                            gesprek) zijn sterk bepalend voor iemands sociale acceptatie en kansen in sociale domeinen. Het vermogen om te
                                            schakelen in gedragsrepertoires is doorgaans goed ontwikkeld bij kinderen uit middenklassengezinnen en biedt hen
                                            voordelen op onder meer de arbeidsmarkt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Deze competenties zijn geen kenmerken die de overheid of die scholen op personen
kunnen plakken, maar ze verwijzen wel naar ontwikkelbare vermogens waaraan publieke
instanties kunnen bijdragen.
Herman van Gunsteren (1998) laat zien hoe een beperkte conceptie van burgerschap is
gegrondvest op drie noties. In de eerste plaats wordt de persoon als individu gezien
                                                                                             Bijlage 2: Reflecties over eenheid (en verscheidenheid)
en, in het recht, individueel aangesproken op zijn handelen of juist het nalaten daarvan.
In de tweede plaats wordt de persoon als oordeelkundig beschouwd; vandaar dat hij
bijvoorbeeld stemrecht kan hebben. In de derde plaats wordt de republiek voorgesteld
als een gemeenschap van lotsverbonden burgers. Het zijn weliswaar individuen,
maar hun individueel lot is verbonden met dat van de andere leden van de politieke
gemeenschap.
Het is belangrijk te beseffen dat deze drie noties a. niet in empirische zin waar zijn,
b. nuttige ficties zijn in de democratie en c. verwijzen naar ontwikkelbare vermogens.
Om met het eerste te beginnen: het is natuurlijk niet zo dat burgers in essentie auto-
nome individuen zijn of ernaar streven dat te worden. Mensen zijn onderdeel van
allerlei familiale en sociale verbanden die in wezenlijke mate hun stempel drukken op
het gedrag en de keuzen van het individu. Wanneer we zouden trachten de externe
factoren als het ware van de persoon af te pellen, dan verdwijnt ook de uniciteit van
het individu. Het is niet mogelijk een kern van het individu te isoleren onafhankelijk
van zijn omgeving. Het is ook niet zo dat burgers oordeelskundig zijn. Over de meeste
zaken waarover zij een mening ventileren, weten mensen weinig tot niets. Toevallige
bijzaken (het kapsel van de minister-president, de verdwenen stropdas van de oppo-
sitieleider, maar ook het weer, de uitslag van een belangrijke voetbalwedstrijd en de
context waarbinnen een oordeel wordt geformuleerd) zijn sterk bepalend voor iemands
                                                                                            83
oordeel. De oprechte mening van een persoon in bijvoorbeeld een officiële vergader-
setting kan zeer afwijken van zijn of haar oprechte mening na afloop op straat of in
                                                                                            RMO advies 37
het café (Blokland 2000; Van de Walle 2004). Het is ten slotte ook niet zo dat alle
Nederlandse burgers lotsverbonden zijn met elkaar. In tijden van internationalisering
én regionalisering - maar ook in vroeger dagen - is het nationale niveau van de
politieke gemeenschap tegelijk veel te ruim én veel te beperkt als gemeenschappelijk
identificatiekader: solidariteit op dat niveau is empirisch bepaald geen feit.
Dit alles laat onverlet dat we in een democratie doen alsof dit allemaal wel het geval
is. Burgers worden als gelijke individuen aangesproken, hebben in gelijke mate recht
hun mening te uiten en worden voorgesteld als gelijkwaardige en onderling verbonden
leden van dezelfde politieke gemeenschap. Deze aannames zijn derhalve nuttige ficties
die de democratie mogelijk maken. Wanneer we individuen zouden behandelen als
leden van groepen, dan zouden het de groepen zijn die stemrecht hebben. Wanneer
we werkelijk oordeelsvermogen van burgers zouden verlangen, dan zouden slechts
verstandige burgers stemrecht hebben. En wanneer we lotsverbondenheid werkelijk
als maat nemen, dan vervalt de democratische rechtsstaat in een complex, veranderlijk
en instabiel eilandenrijk van primaire verbanden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                                          Deze nuttige ficties verwijzen voorts, en dat is hier de kern, naar bij burgers ontwikkel-
                                          bare vermogens. Scholen, verenigingen en overheden kunnen bijdragen aan de ont-
                                          wikkeling van deze vermogens. Om bijvoorbeeld 'oordeelkundig' te zijn, hebben burgers
                                          kennis en analytische vaardigheden nodig, ieder op zijn of haar niveau. Bij oordeel-
                                          kundigheid hoort de waarde van geïnformeerdheid en horen ook de vaardigheden om
                                          kennis over publieke kwesties op te doen, te ordenen, te beoordelen en te vertalen naar
                                          een standpunt. Of het 'individualisme' in de samenleving moet worden aangemoedigd,
                                          is een politieke kwestie. Echter, de waarde van individueel verantwoordelijkheidsbesef
                                          voor het eigen gedrag is in het recht en de democratie cruciaal. Dit individueel ver-
                                          antwoordelijkheidsbesef kan ook worden gestimuleerd (zie daarvoor RMO 2000). En
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          ten slotte is er de waarde van solidariteit en gemeenschapszin. Ook daarin kan de
                                          overheid ondersteunen door te regelen, te belonen of juist door te ontregelen om zo
                                          ruimte te maken voor maatschappelijke krachten.
                                          Afsluitend stellen we dat we in de voorgaande overwegingen verder nagedacht hebben
                                          over de inhoud en betekenis van de waarden van de democratie als eenheidsscheppend
                                          element in het integratiebeleid. In het bestek dat ons hier ter beschikking stond, zijn
                                          we noodgedwongen vrij kort van stof geweest over dit zeer ingewikkelde thema.
                                          Twee punten wilden we naar voren brengen. In de eerste plaats dat de waarden van
                                          de democratie te gebruiken zijn als gedeeld referentiekader in de omgang met maat-
                                          schappelijke conflicten, in gevallen waarin de wet niet voorziet. De vraag wat toelaat-
                                          baar is en wat problematisch is, dient vanuit dit kader te worden beantwoord en zal
                                          in concrete situaties tot verschillende uitkomsten leiden. In de tweede plaats hebben
                                          we willen laten zien dat democratisch burgerschap verwijst naar belangrijke deugden
84
                                          en vaardigheden die in het onderwijs en op andere plaatsen waar burgers worden
                                          gevormd kunnen worden overgedragen en (tot op zekere hoogte) aangeleerd.
RMO advies 37
                                          Identificatie door gemeenschappelijke verhalen
                                          Het andere element dat we onder 'eenheid' rubriceerden, is toegang tot gemeen-
                                          schappelijke verhalen. We noteerden in het vorige advies dat er in de maatschappij
                                          een duidelijke heroriëntatie op een gemeenschappelijke identiteit en geschiedenis
                                          van Nederland valt waar te nemen. Dit is zichtbaar in de literatuur, in film en televisie,
                                          in verkiezingen van de grootste Nederlander en dergelijke. Deels leidt dit tot een
                                          heroriëntatie op het verleden, zoals bij recente films als Abeltje of De schippers van
                                          de Kameleon, en deels tot de verbeelding van de hedendaagse multiculturele werkelijk-
                                          heid in de grote steden, met films als Shouf Shouf Habibi! en Het Schnitzelparadijs.
                                          Klaarblijkelijk roepen moderniseringsprocessen in deze tijd een behoefte op aan
                                          identificatie en een behoefte om na te denken over wie 'wij' zijn. Deze trend is ook
                                          zichtbaar in het overheidsbeleid. De overheid heeft bijvoorbeeld besloten een commissie
                                          'Ontwikkeling Nederlandse Canon' in te richten. Deze commissie heeft als taak om
                                          het geheel van belangrijke personen, teksten, kunstwerken, voorwerpen, verschijnselen
                                          en processen vast te stellen, die tezamen laten zien hoe Nederland zich heeft ontwikkeld
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>tot het land waarin we nu leven. De minister lichtte haar opdracht als volgt toe: “Ik
stel mij een canon voor die uit drie concentrische cirkels bestaat. De elementen die
de kern ervan vormen, betrek ik bij kerndoelen en examenprogramma's. De tweede
cirkel biedt elementen die scholen daarnaast ook nog in hun programma kunnen
opnemen. De derde cirkel reikt verder dan het onderwijs en kan andere instellingen
                                                                                             Bijlage 2: Reflecties over eenheid (en verscheidenheid)
(musea, media en dergelijke) inspireren bij hun activiteiten en daardoor de impact
van een canon versterken.”3
Deze uitingen van nationale zelfreflectie voorzien blijkbaar in een behoefte. Wel is
duidelijk dat een dergelijk proces van zelfreflectie altijd samengaat met insluiting én
uitsluiting. Het definiëren van wie 'wij' zijn, is alleen mogelijk wanneer we ook
beschrijven wie wij niet zijn. Het risico dat in een dergelijk proces van zelfreflectie
besloten ligt, is derhalve dat de cirkel van identificatie te nauw wordt getrokken en
mensen die behoren tot etnische of andere minderheden buitensluit. Daarmee zou
dit project zichzelf in de voet schieten.
Tegelijk is het zo dat een collectieve voorstelling van wie wij zijn, mits voldoende open
geformuleerd en mits zo geformuleerd dat nieuwkomers hier ook toegang toe kunnen
krijgen, nuttig is in tijden van immigratie. Daarom luidt de opdracht: denk na over
handreikingen voor verbinding die kaders voor sociale identificatie bieden. In de VS
lijkt men daarin beter te slagen. Nu zullen wij nooit Amerikanen worden - daarvoor is
de onverschilligheid over community in Nederland vermoedelijk te groot - maar col-
lectieve verhalen, feesten en identiteiten met een insluitende in plaats van uitsluitende
werking, zijn natuurlijk wel belangrijk. Dat kan men in de VS heel goed. Leg dus, zo
luidt ons advies, in de inburgeringscursussen meer het accent op burgerschap in de
                                                                                            85
vorm van kennis van de Nederlandse geschiedenis en het cultureel erfgoed, en veel
minder op de huidige normen en waarden van of je je wel of niet aan je buren moet
                                                                                            RMO advies 37
voorstellen. Richt je voorts veel meer op de werking van het politieke systeem, de
achtergronden van maatschappij-inrichting, geschiedenis en kunst. Met andere woorden,
juist in de periode van toelating van vreemdelingen is het nodig om een realistisch,
aantrekkelijk én bereikbaar beeld van Nederland te schetsen. Cruciaal is dat dit beeld
niet alleen het verleden conserveert, maar vooral ook een richtsnoer biedt voor de
toekomst.
Verbinden tussen verscheidenheid en eenheid
Tot slot merken wij op dat een advies over verbinden in een multi-etnische samenleving
'verscheidenheid' als startpunt heeft. De toegenomen diversiteit is de bron van maat-
schappelijke onrust en tegenstellingen. Het leidt tot een toenemende maatschappelijke
segregatie en tot negatiever kleurende onderlinge beelden tussen bevolkingsgroepen.
Het is in dit licht dat vragen van integratie, eenheid en verbinden relevant worden.
We hebben in dit advies willen nadenken over manieren waarop verbinden vorm kan
krijgen en over eenheidsscheppende condities. Aan het slot gekomen willen we nog-
3 Citaat afkomstig van http://www.canonvannederland.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                          maals onderstrepen dat deze exercitie één doel had: nadenken over de condities
                                          waaronder maatschappelijke verscheidenheid in de toekomst niet langer als een mul-
                                          ticultureel drama hoeft te worden gezien, maar kan uitgroeien tot het feest van de
                                          ongelijkheid. Want uiteindelijk gaat het daarom: maatschappelijke condities scheppen
                                          waaronder verscheidenheid kan floreren.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
86
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
                           Bijlage 3:
De waarde van interetnisch contact
  Een onderzoek over initiatieven en beleidsprojecten
         om interetnisch contact te bevorderen
                                                           87
                                                           RMO advies 37
         Erik Snel en Nanne Boonstra m.m.v. Gülsen Dogan
            Universiteit Twente/ Verwey-Jonker Instituut
                 Enschede/Utrecht, oktober 2005
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>                                          Samenvatting
                                          De tijden veranderen. In 1976 verscheen het boek Over de waarde van culturen van
                                          Ton Lemaire. Het boek bevatte niet alleen een wetenschappelijke verhandeling over
                                          het cultuurbegrip, maar ook een sterk pleidooi voor behoud van culturele eigenheid.
                                          Iedere cultuur is een waarde op zich, een parel met een eigen bestaansrecht.
                                          Inmiddels denken we daar anders over. Het oude multiculturalisme is 'uit' en maakte
                                          plaats voor nieuwe aandacht voor een interculturele dialoog en interetnisch contact.
                                          Uitgangspunt bij deze visie is dat de moderne samenleving weliswaar pluriform is, maar
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          dat de verschillende groepen en culturen in de samenleving niet los van elkaar (mogen)
                                          staan. Naast de verscheidenheid van de moderne samenleving moet er ook een zekere
                                          gemeenschappelijkheid bestaan. Over het fundament van deze gemeenschappelijkheid
                                          verschillen overigens de meningen. Voor sommigen zijn de Nederlandse taal, cultuur,
                                          waarden en normen het onwrikbaar uitgangspunt van 'onze' samenleving, anderen
                                          benadrukken het belang van een interculturele dialoog rond vragen als: “Wat bindt
                                          ons eigenlijk?”
                                                   Deze spanning tussen gemeenschappelijkheid en verscheidenheid doet zich
                                          bijzonder sterk gevoelen in de grote steden van ons land, zoals beschreven door de
                                          Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) in haar advies Eenheid, verscheiden-
                                          heid en binding (RMO 2005). De raad constateert dat in de grote steden sprake is van
                                          een vergaande en in zekere mate onomkeerbare etnische concentratie en segregatie.
                                          Het spreidingsbeleid, dat de regering thans inzet om de segregatie tegen te gaan, is
                                          volgens de RMO weinig effectief en zal dat in de toekomst hoogstens gedeeltelijk
88
                                          zijn. Er zijn scherpe juridische grenzen die de ruimte voor spreidingsbeleid beperken.
                                          Er zijn politieke immobilia, onbeweeglijke politieke compromissen, die het spreidings-
RMO advies 37
                                          beleid in de weg staan. Bovendien is het spreidingsbeleid in de grote steden, vanwege
                                          de demografische ontwikkelingen, nauwelijks nog mogelijk. Dat de mogelijkheden
                                          voor een spreidingsbeleid dus beperkt zijn, betekent volgens de RMO echter niet dat
                                          spreiden volledig onmogelijk of geheel onnodig zou zijn. Het betekent evenmin dat
                                          voorkomen moet worden dat er in de grote steden 'parallelle samenlevingen' ontstaan,
                                          eigen plekken voor autochtone en voor allochtone burgers die volledig langs elkaar
                                          heen leven en het contact met elkaar hebben verloren. Het impliceert echter wél, zo
                                          betoogt de raad, dat het spreidingsbeleid niet meer kan zijn dan een onderdeel van een
                                          omvangrijkere strategie - een strategie die zich het beste kan richten op het organiseren
                                          van dwarsverbanden in de samenleving.
                                                   De Nederlandse regering onderschrijft het belang van binding-bevorderende
                                          activiteiten.1 Zeker na de moord op Theo van Gogh, in november 2004, is het zeer
                                          urgent de sociale samenhang en de binding van personen en groepen aan de
                                          Nederlandse samenleving te vergroten. Zo ontstond in 2005 het Breed Initiatief
                                          1 Het kabinet onderschrijft overigens niet de analyse van de RMO dat etnische concentratie in de grote steden (deels)
                                            onvermijdelijk is. Men wil 'spreiding én integratie' (vgl. Kabinetsreactie op het advies 'Eenheid, verscheidenheid,
                                            binding' van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO), dd. 20 september 2005.)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Maatschappelijke Binding, waarmee het kabinet in een tweetal grote bijeenkomsten
allerhande organisaties en burgers die zich inzetten voor maatschappelijke binding
met elkaar in contact wilde brengen. Het gevaar bij dergelijke brede initiatieven is
echter dat vaak al snel begripsverwarring dreigt. Zo stelt het kabinet een andere
invulling aan het begrip 'binding' te geven dan de RMO deed. Het gaat niet alleen
om (interetnische) contacten en gezamenlijke activiteiten, maar algemener om het
betrekken van burgers en organisaties bij de samenleving en haar instellingen als
geheel.2 Zo'n brede opvatting van het concept binding bevordert echter de duidelijk-
                                                                                          Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
heid niet. 'Sociale binding' dreigt een nieuw containerbegrip te worden waarvan
niemand precies weet wat er onder verstaan moet worden. Is sociale binding bijvoor-
beeld hetzelfde als 'integratie' óf is het iets anders, dan wel een bepaald deelaspect
van integratie?
Onderhavige studie beoogt bestaande initiatieven van lokale overheden en andere (ook
particuliere) partijen om sociale binding in multi-etnische stadswijken te versterken,
in kaart te brengen en te beschrijven. Alvorens we dit kunnen doen, moet echter eerst
worden aangegeven wat wij hier onder binding verstaan. Nadere overdenking leert
ons dat we minstens drie niveaus van sociale binding kunnen onderscheiden:
Interetnisch contact
Sociale binding op het niveau van individuen en groepen slaat op de mate waarin
leden van diverse etnische groepen (allochtonen én autochtonen) onderling contact
hebben en informele sociale relaties met elkaar onderhouden. Het gaat dus niet om
sociaal contact en de vorming van sociale netwerken in het algemeen of om contac-
                                                                                         89
ten binnen de eigen groep, maar om de vorming van groepsoverstijgende sociale
contacten en netwerken. In de sociologische literatuur wordt in deze vaak een onder-
                                                                                         RMO advies 37
scheid gemaakt tussen bonding en bridging.
Participatie
Sociale binding op het niveau van organisaties en verenigingen slaat op de mate
waarin leden van minderheden toegang krijgen tot en participeren in algemene
maatschappelijke organisaties en verenigingen, zoals politieke partijen, buurt- en
sportverenigingen, enzovoort. In de sociologische literatuur wordt dit veelal aange-
duid als maatschappelijke participatie.
Identificatie
Sociale binding op het niveau van (stedelijke) samenlevingen slaat ten slotte op de
mate waarin leden van minderheden zich verbonden voelen met, maar ook gebonden
voelen aan het grotere maatschappelijke geheel (de stad, de Nederlandse samenleving)
waarin zij leven.
2 Kabinetsreactie, p. 9.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>                                          Deze achtergrondstudie richt zich uitsluitend op sociale binding op het eerste niveau,
                                          dus op interetnisch contact. Meer specifiek richten we ons op beleidsactiviteiten en
                                          andere initiatieven van burgers en maatschappelijke organisaties die sociale contacten
                                          tussen autochtone en allochtone burgers zouden bevorderen. De reden om ons te
                                          beperken tot interetnisch contact bevorderende initiatieven en activiteiten is primair
                                          een pragmatische: de tijd voor deze studie was beperkt. Daarmee is niet gezegd dat
                                          de andere niveaus van binding (participatie en identificatie) of de door het kabinet
                                          gewenste betrokkenheid van burgers en organisaties bij de hele samenleving onbe-
                                          langrijk zijn, maar we moesten ons beperken. Daarbij is interetnisch contact ook heel
                                          belangrijk voor samenlevingen. Zo wezen Putnam en Feldstein (2004: 3) onder verwijzing
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          naar Belfast en Bosnië op het gevaar van een samenleving met enkel interne en geen
                                          overbruggende contacten en sociale netwerken.
                                          De probleemstelling van deze studies is drieledig: welke projecten en initiatieven om
                                          interetnische contacten te stimuleren zijn er in vier geselecteerde steden en stads-
                                          buurten? Wat beogen deze initiatieven en projecten? En wat is er bekend over de
                                          effecten en onbedoelde bijeffecten (spin-off) van deze initiatieven en projecten? Om
                                          de soms zeer diverse projecten en initiatieven op dit gebied te inventariseren en te
                                          ordenen, maken we in het onderzoek gebruik van wat we een 'sociale-bindingsladder'
                                          noemen. Het idee is dat de te beschrijven projecten en verschillende initiatieven
                                          specifieke doelstellingen hebben. Soms beoogt men alleen mensen van verschillende
                                          groepen met elkaar in contact te brengen, soms wenst men duurzame sociale netwerken
                                          en ondersteuningsrelaties tussen mensen van verschillende groepen te realiseren.
                                          Met andere woorden: de projecten en initiatieven verschillen van elkaar wat betreft
90
                                          de beoogde intensiteit en de beoogde gevolgen van het nagestreefde interetnisch
                                          contact. We onderscheiden vier treden op onze bindingsladder.3
RMO advies 37
                                          1. Elkaar ontmoeten
                                          Wil er überhaupt sprake zijn van interetnisch contact, dan moeten individuen en
                                          groepen van verschillende bevolkingsgroepen elkaar op zijn minst een keer ontmoeten.
                                          De praktijk van veel gekleurde wijken in de grote steden is echter dat leden van
                                          verschillende groepen elkaar niet kennen of groeten en niet met, maar langs elkaar
                                          heen leven. De eerste trede van de bindingsladder betreft daarom initiatieven en
                                          beleidsprojecten die beogen groepsoverstijgende ontmoetingen en contacten
                                          ('bridging') tot stand te brengen. Het gaat bijvoorbeeld over straat- of buurtfeesten
                                          en interculturele festivals, maar ook over spontane ontmoetingsplekken in de buurt
                                          (zoals een markt, bibliotheek, park, speelterrein of voetbalveld) waar leden van ver-
                                          schillende etnische groepen met elkaar in contact kunnen komen.
                                          3 De bindingsladder is mede gebaseerd op eerder onderzoek van Duyvendak et al. naar integratie in de sport, effecten
                                            van herstructurering en Opzoomeren (vgl. Duyvendak et al., 1998; 2000; 2001).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>2. Elkaar leren kennen
Het idee is vaak dat wanneer mensen eenmaal contact met elkaar hebben, ze elkaar
ook leren kennen en waarderen ('meeting is mating'). Dit is echter erg optimistisch
gedacht. Vluchtige ontmoetingen op een straatfeest, festival of de markt betekenen
nog niet dat er betekenisvolle communicatie tussen leden van verschillende etnische
groepen ontstaat. Bij de tweede trede van de bindingsladder gaat het daarom om
initiatieven en beleidsprojecten, die er expliciet op gericht zijn wederzijds begrip en
                                                                                           Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
respect tussen diverse groepen te bevorderen. Voorbeelden zijn de interculturele
dialogen die overal in den lande worden gehouden. Een geliefd voorbeeld zijn tevens
bijeenkomsten waar diverse etnische groepen eten of kleding uit hun herkomstland
presenteren. Het doel van dit soort initiatieven is dat iedereen beter begrip krijgt
voor de verschillende culturele achtergronden waaruit mensen afkomstig zijn.
3. Afspraken maken over de buurt
Nog weer een stap verder is dat interculturele ontmoetingen en contacten worden
gebruikt om concrete afspraken te maken, bijvoorbeeld over de gang van zaken en
(gewenste) omgangsvormen in de buurt, in de openbare ruimte, op school, enzovoort.
Het idee is dat wanneer buurt- of schoolgenoten met verschillende achtergronden
echt met elkaar in gesprek komen, ze misschien ontdekken dat ze minder van elkaar
verschillen dan ze aanvankelijk dachten en zich aan dezelfde problemen in de buurt
of op school ergeren (vuil op straat, pestende jongeren, ervaren discriminatie of
bedreiging). Deze ontdekking kan de basis vormen om gezamenlijk afspraken te maken,
bijvoorbeeld over een stadsetiquette of gedragsregels voor een park, plein of buurt,
én erop toe te zien dat deze regels gehandhaafd worden. Bij de derde trede van de
                                                                                          91
bindingsladder gaat het om initiatieven en beleidsprojecten waarbij bewoners van
verschillende groepen afspraken maken over de buurt. Cruciaal daarbij is dat deze
                                                                                          RMO advies 37
afspraken (bijvoorbeeld gedragsregels) niet van bovenaf worden opgelegd, maar
berusten op wat bewoners van diverse etnische groepen onderling afspraken.
4. Wederzijdse hulprelaties
De reden waarom beleidsmakers interetnische contacten willen stimuleren, bijvoorbeeld
door het gemengde bouwen in de stad (stedelijke herstructurering), is vaak de gedachte
dat groepsoverstijgende contacten nuttig zijn voor achterstandsgroepen in de buurt.
Mensen in achterstandssituaties, zoals veel niet-westerse allochtonen, krijgen door
informele contacten met autochtonen c.q. werkenden betere sociale kansen. Het idee
is dat werklozen door informeel contact met werkenden meer informatie en daardoor
betere kansen krijgen op de arbeidsmarkt of dat hoog opgeleide buurtbewoners als
rolmodel dienen voor jongeren uit achterstandsgroepen in de buurt. Overigens hebben
sociologen diverse kanttekeningen bij de waarde van groepsoverstijgende contacten
geplaatst. Enerzijds is voor arme huishoudens juist sociale steun onder lotgenoten
vaak belangrijk voor het directe overleven, anderzijds is de gedachte dat groepsover-
stijgende contacten in gemengde buurten vanzelf ontstaan in veel gevallen wishful
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>                                          thinking (vgl. Ypeij en Snel 2002; Blokland 2003). Desondanks gaat het bij deze vierde
                                          trede van de bindingsladder om initiatieven en beleidsprojecten die expliciet beogen
                                          dit soort wederzijdse hulprelaties tussen kansrijken en kansarmen te bevorderen. Te
                                          denken valt aan mentorprojecten waarin leden van middengroepen kansarme allochtone
                                          jongeren min of meer op sleeptouw (pogen te) nemen.
                                          Deze bindingsladder met vier opeenvolgende niveaus van binding wordt hier gebruikt
                                          om concrete initiatieven en beleidsprojecten in de onderzochte steden en buurten
                                          binnen een betekenisvolle typologie te plaatsen. Het criterium daarbij is primair de
                                          beoogde doelen van een initiatief of project. De verwachting was dat de meeste
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          praktijkinitiatieven zich afspelen op de eerste twee treden van de bindingsladder
                                          (bevorderen van interetnische ontmoeting, vergroten van intercultureel begrip). Wij
                                          nemen aan dat initiatieven en projecten gericht op het maken van concrete afspraken
                                          over de buurt of het aangaan van wederzijdse hulprelaties schaars zijn. Voor zover
                                          daarover informatie beschikbaar is, wordt ook iets gezegd over de feitelijke effecten
                                          van de initiatieven en projecten. Treedt het nagestreefde interetnisch contact daad-
                                          werkelijk op of waren de verwachtingen te hooggespannen? Overigens kan ook het
                                          omgekeerde het geval zijn, bijvoorbeeld dat een initiatief (een straatfeest) dat alleen
                                          bedoeld was om interetnische ontmoeting te bevorderen er onbedoeld toe leidt dat
                                          bewoners elkaar beter leren kennen, afspraken maken over de buurt en wellicht zelfs
                                          wederzijdse steunrelaties aangaan. In dit geval spreken we van onbedoelde bijproducten
                                          (spin-off) van het initiatief. Het onderzoek is uitgevoerd in vier stadsbuurten, namelijk
                                          de Rotterdamse Tarwewijk (in de deelgemeente Charlois), de buurt Overtoomse Veld
                                          in het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart, de buurten Oud-Krispijn en Wielwijk in
92
                                          Dordrecht-West en de wijk Zaandam-Zuidoost in Zaanstad. Het onderzoek vond plaats
                                          door de bestudering van schriftelijke bronnen (notities of internetsites van organisaties
RMO advies 37
                                          of bestuurders in de vier onderzoeksbuurten) plus een aantal interviews met sleutel-
                                          personen.
                                          We bespreken kort de belangrijkste uitkomsten van deze studie. In algemene zin valt
                                          op dat er veel burgerinitiatieven en beleidstrajecten bestaan die streven naar of
                                          resulteren in het versterken van binding tussen culturele groepen in Nederland. We
                                          hebben ons gefocust op een viertal wijken in vier steden. De totale verzameling inte-
                                          ressante en relevante projecten overstijgt de tijd en de doelstelling van de studie.
                                          Anders gezegd: we hebben veel meer gevonden dan we expliciet nodig hadden. De
                                          'opbrengst' verschilt per trede van de bindingsladder. Om u als lezer deze informatie
                                          niet te onthouden en om recht te doen aan alle in de door ons onderzochte wijken
                                          geïnitieerde initiatieven, maken we een grove schatting per trede van de bindingsladder.
                                          Opgemerkt moet worden dat de benoemde en beschreven projecten van elkaar in
                                          omvang en intensiteit kunnen verschillen. Ook vallen er soms onder een initiatief
                                          verschillende kleinere deelprojecten. Als voorbeeld noemen we het Thuis Op Straat-
                                          project in Dordrecht of het Rotterdamse Opzoomeren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Wat opvalt, is dat het aantal projecten bij het stijgen op de ladder eerst afneemt, om
op de hoogste sport weer toe te nemen. Zo zijn er zeer veel activiteiten en initiatie-
ven die 'ontmoeting' nastreven (eerste trede). Veel meer dan activiteiten gericht op
'leren kennen', hoewel er hier ook redelijk wat van zijn. Op het gebied van 'afspraken
maken' valt de opbrengst eigenlijk tegen. In het politieke debat en in de media wordt
hoog opgegeven over het belang van gedeelde normen en waarden. Zeker richting
algemeen geldende waarden over hoe je je in de openbare ruimte in de buurt en om
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
het huis zou horen te gedragen. Concrete projecten op dit gebied hebben we in drie
van de vier wijken niet weten te traceren. Alleen in de Rotterdamse Tarwewijk wordt
gestreefd naar het ontwikkelen van straatetiquette tussen buurtbewoners met mede-
werking van (buurt)instellingen. Op het laatste niveau, door ons benoemd als
'ondersteuningsnetwerken', wordt in tegenstelling tot 'afspraken maken' veel meer
ondernomen. We beschrijven uiteindelijk vier voorbeelden.
Ad 1) Elkaar ontmoeten
Een eerste voorwaarde voor interetnisch contact is dat leden van verschillende etnische
groepen elkaar ontmoeten. Zoals verwacht, voeren gemeenten en buurtorganisaties
tal van projecten, campagnes en activiteiten uit, die ten doel hebben dat bewoners
elkaar ontmoeten, variërend van buurtfeesten en -barbecues via allerlei activiteiten
op het gebied van sport en spel op straat tot bijvoorbeeld een computerclubhuis voor
jongeren in de buurt. Deze activiteiten kunnen plaatsvinden op de schaalniveaus van de
stad, wijk, buurt of straat. Soms hebben de activiteiten expliciet ten doel om interet-
nische contacten te bevorderen, soms wil men alleen bewoners (vaak kinderen of
jongeren) in de buurt met elkaar in contact brengen. Maar wanneer dergelijke algeme-
                                                                                             93
ne activiteiten in een etnisch gemengde wijk plaatsvinden, resulteren ze in interculturele
ontmoetingen. Deze ontmoetingen kunnen, maar hoeven niet te leiden tot meer
                                                                                             RMO advies 37
intensieve vormen van contact of verbondenheid tussen betrokken.
       We vonden in de vier onderzoeksbuurten een veelkleurig palet van intercultu-
rele ontmoetingsactiviteiten, waaronder inmiddels landelijk bekende initiatieven
zoals het Rotterdamse Opzoomeren en Thuis Op Straat (TOS). Deze initiatieven zijn
niet aan een enkele buurt of stad gebonden, maar vinden op tal van plekken plaats.
Ze zijn dan ook vrij grootschalig en hebben een groot bereik. Daarnaast beschreven we
onder het hoofdje 'ontmoetingsactiviteiten' ook het sportbuurtwerk in Overtoomse
Veld. Dergelijke sportactiviteiten hebben primair als doel om het sporten te stimuleren
en de gezondheid van kinderen en jongeren te verbeteren, maar beogen daarnaast
ook vaak secundaire doelen (zoals terugdringen van vandalisme of verbeteren van
sociale contacten in de buurt). Behalve de straat zijn ook scholen een plek waar zich
veel ontmoetingsactiviteiten afspelen, al is het de vraag of dit tot interetnische ont-
moeting leidt. Dit veronderstelt immers dat leden van verschillende etnische groepen
(zowel autochtonen als allochtonen) aanwezig zijn op school en in de buurt, hetgeen
gezien de ver voortgeschreden onderwijs- en buurtsegregatie niet altijd het geval is.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>                                                 De conclusie uit dit deel van het onderzoek moge luiden dat de onderzochte
                                          buurten weliswaar zeer veel en vaak succesvolle ontmoetingsactiviteiten tellen (zoals
                                          het Opzoomeren), maar dat deze activiteiten niet per definitie tot interetnische contacten
                                          leiden. Uit de bespreking van de diverse initiatieven werd gaandeweg duidelijk welke
                                          belemmeringen er zijn voor het ontstaan van interetnisch contact. De eerste belem-
                                          mering is al genoemd: de vergaande segregatie in de onderzochte buurten en scholen.
                                          Indien er nog maar weinig autochtonen in de buurt wonen of geen autochtone kinderen
                                          meer op school zitten, leiden de beschreven activiteiten misschien wel tot interetnisch
                                          contact (tussen verschillende allochtone groepen), maar niet tot een ontmoeting
                                          tussen autochtonen en allochtonen. In zulke gevallen zijn niet zozeer activiteiten op
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          school, maar ontmoetingsactiviteiten tussen scholen - met name tussen 'zwarte' en
                                          'witte' scholen - relevant om interetnische ontmoeting contact te bevorderen.
                                                 Maar ook als de bevolking van een buurt of straat (nog) wel gemengd is, leiden
                                          ontmoetingsactiviteiten niet per definitie tot meer interetnische ontmoeting. Zo zagen
                                          we dat het Rotterdamse Opzoomeren sterk gedragen wordt door meer 'gevestigde'
                                          bewoners (autochtoon en al wat ouder); jongeren en allochtone buurtbewoners worden
                                          minder bereikt. Buurtbewoners gaan hoofdzakelijk om met buurtgenoten waarmee ze
                                          (al) iets gemeenschappelijks hebben, en dat geldt ook voor hun betrokkenheid bij het
                                          Opzoomeren. Omgekeerd bleek bij Thuis Op Straat (TOS) dat overwegend allochtone
                                          kinderen en jongeren daaraan deelnemen. De reden is niet alleen dat er weinig
                                          autochtone kinderen en jongeren in de buurt wonen, maar dat autochtone ouders
                                          hun kroost liever niet naar activiteiten als TOS sturen. Op zulke momenten blijkt
                                          negatieve wederzijdse beeldvorming in dit soort buurten een vicieuze cirkel te zijn.
                                          Wanneer autochtone en allochtone buurtbewoners en kinderen gezamenlijk aan
94
                                          activiteiten deelnemen, kan men verwachten dat de negatieve beeldvorming over
                                          elkaar geleidelijk minder wordt. Het probleem is echter dat ze gezamenlijke activiteiten
RMO advies 37
                                          mijden vanwege de negatieve beeldvorming.
                                                 Een andere beperking van de beschreven ontmoetingsactiviteiten betreft de
                                          vraag of de activiteiten verder gaan dan het tot stand brengen van een incidentele
                                          ontmoeting tussen mensen. Zo pareren professionele welzijnswerkers de kritiek op het
                                          carnavaleske karakter van het Rotterdamse Opzoomeren ('gesubsidieerd barbecuen')
                                          met het argument dat laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten in de buurt een eerste
                                          opstap zijn tot meer intensieve vormen van contact in de buurt. Maar is dat ook zo?
                                          Opgemerkt is dat echte sociale binding om herhaaldelijke ontmoetingen vraagt, en
                                          daarmee om een context waarbinnen mensen elkaar met enige regelmaat tegenkomen.
                                          Zo'n context kan bestaan uit nieuwe initiatieven of activiteiten, die een vervolg zijn
                                          van de eerdere ontmoetingsactiviteiten. Een goed voorbeeld hiervan zagen we bij het
                                          Dordtse project 'Onze Buurt aan Zet' (OBAZ). Als spin-off van een brunch voor vrouwen
                                          op Internationale Vrouwendag enkele jaren geleden worden nu twee keer per jaar
                                          'vrouwenbrunches' georganiseerd, bezocht door vrouwen uit diverse culturen. Om
                                          nog meer vrouwen te bereiken, organiseert OBAZ twee keer per week een terrasje
                                          waar (merendeels allochtone) vrouwen een kopje koffie kunnen drinken. Daarnaast
                                          ontstond er een wekelijkse 'vrouweninloop' en worden er inmiddels familieuitstapjes
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>naar plekken als Madurodam en de Efteling georganiseerd. Met deze activiteiten
hoopt men het sociaal isolement van veel allochtone vrouwen te doorbreken, sociale
contacten tussen vrouwen te bevorderen en allochtone vrouwen meer bij de samen-
leving te betrekken.
       Ook de school kan als een vanzelfsprekende ontmoetingsplek in de buurt
fungeren, zeker wanneer scholen een breed aanbod van activiteiten en voorzieningen
voor heel de buurt levert. We troffen in de onderzochte buurten diverse 'brede scholen'
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
aan, die naast het reguliere onderwijs ook diverse vormen van voor-, tussen- en
naschoolse opvang leveren, soms ook activiteiten voor ouders organiseren en een
enkele keer zelfs een sociaal centrum voor de hele buurt zijn. Zulke scholen kunnen
een goede basis vormen voor interetnische contacten, vooral omdat mensen er om
andere redenen komen: kinderen om onderwijs te krijgen of aan andere activiteiten
deel te nemen, ouders vanwege hun kinderen of andere activiteiten, andere buurtbe-
woners omdat de school ook hen iets te bieden heeft. Interetnische ontmoeting staat
hier niet voorop, maar kan een bijproduct zijn van het feit dat mensen hier om andere
redenen steeds weer komen. Hetzelfde geldt natuurlijk voor andere vanzelfsprekende
ontmoetingsplekken in de buurt (parken, bibliotheek, kinderspeelplaatsen, enzovoort).
Dit alles leidt echter alleen tot interetnische ontmoeting (in de zin van contact tussen
autochtone en allochtone burgers) voorzover autochtonen nog in de buurt wonen en
dergelijke plekken bezoeken, hetgeen - zoals gezegd - vanwege de vergaande onderwijs-
en buurtsegregatie niet altijd het geval is.
Ad 2) Elkaar leren kennen
Beleidsmakers denken soms al te makkelijk dat contact tussen mensen vanzelf tot
                                                                                            95
kennis over en waardering voor elkaar leidt. Dit staat bekend als de 'contacthypothe-
se' ('meeting is mating'). De realiteit is echter dat deze contacthypothese in werkelijk-
                                                                                            RMO advies 37
heid lang niet altijd opgaat. Veel ontmoetingen blijven vluchtig en incidenteel; boven-
dien kunnen mensen elkaar leren kennen om tot de ontdekking te komen dat ze
elkaar echt niet mogen. Kortom, elkaar leren kennen en respecteren gaat niet vanzelf.
Als tweede trede van de bindingsladder beschrijven we daarom initiatieven en
beleidsprojecten, die expliciet gericht zijn op het bevorderen van wederzijds begrip
en respect tussen diverse groepen. We gaan in op de Rotterdamse multiculturele
vrouwenhuizen van Cleo-Patria, die wekelijks zo'n 300 vrouwen uit vijftien verschillende
culturen bereiken, interculturele activiteiten van diverse religieuze organisaties (zowel
christelijke organisaties als moskeeën), het veelbesproken Rotterdamse Islamdebat
en ten slotte een project in Zaanstad waarbij autochtone en allochtone kinderen van
verschillende scholen een nachtje bij elkaar logeren en vervolgens met elkaar naar
school gaan. Dit Zaanse project 'Logeren om te leren' (LOL) is een fraai voorbeeld
van een samenwerking tussen scholen, waarbij autochtone en allochtone kinderen
ondanks de voorgeschreden onderwijssegregatie toch met elkaar in contact komen
en elkaar leren kennen.Vergelijkbare projecten zijn bijvoorbeeld gezamenlijke sport-
dagen of culturele activiteiten van verschillende ('zwarte' en 'witte') scholen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                                 De rode draad tussen alle deze initiatieven en projecten is dat gepoogd wordt
                                          om mensen, groepen en organisaties met verschillende achtergronden daadwerkelijk
                                          met elkaar in gesprek te brengen, zodat ze kunnen kennisnemen van elkaar en er
                                          misschien wederzijds begrip en respect ontstaat. De ervaringen van alle besproken
                                          initiatieven waren redelijk positief. Echt met elkaar in gesprek gaan, leidt vaak tot meer
                                          begrip en respect voor elkaar. Dit bleek ook bij het Rotterdamse Islamdebat, waarvan
                                          velen aanvankelijk vreesden dat het (mede door de stevige inzet van Rotterdamse
                                          wethouders) eerder polariserend zou werken en de 'wij-zijtegenstellingen' in de stad
                                          zou verscherpen. Ook hier waren de ervaringen echter positief. Zoals een Rotterdamse
                                          moskeebestuurder zei: “Moslims en niet-moslims zijn met elkaar in gesprek, spreken
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          steeds minder over wij en zij.” Vooral de kleinschaliger wijkdebatten in het kader van
                                          het Islamdebat werden als positief ervaren, ook omdat hieraan gewone bewoners deel-
                                          namen terwijl in de stadsdebatten autochtone en allochtone (welzijns)professionals het
                                          hoogste woord voerden. In Charlois vonden twee wijkdebatten plaats, waarvan er
                                          één specifiek ging over de positie van vrouwen en mede-georganiseerd was door het
                                          multiculturele vrouwenhuis Cleo-Patria. Aan het einde van de avond werd de stelling
                                          'dankzij dit soort bijeenkomsten krijg ik meer begrip en respect voor mijn buren'
                                          algemeen onderschreven. Hoewel het nog te vroeg is om iets definitiefs over de
                                          effecten van het Rotterdamse Islamdebat te zeggen, lijkt het erop dat dit debat
                                          Rotterdammers met uiteenlopende achtergronden dichter bij elkaar bracht.
                                                 Een andere les uit de hier beschreven initiatieven en projecten is dat meer
                                          diepgravende interetnische contacten kennelijk een gezamenlijk referentiekader vergen.
                                          Veel activiteiten richten zich niet op een algemeen publiek, maar specifiek op vrouwen
                                          of kinderen (en in tweede instantie op hun ouders). Opmerkelijk vonden wij het belang
96
                                          van religie en van interreligieuze uitwisselingen. In ons geseculariseerde land zou men
                                          bijna vergeten dat godsdienst voor veel migranten erg belangrijk is. Dit geldt niet alleen
RMO advies 37
                                          voor moslims, maar ook voor de vele en veelkleurige christelijke migrantenkerken.
                                          Ook 'geloven' is een gemeenschappelijk referentiekader dat interetnische contacten
                                          en interreligieuze uitwisselingen mogelijk maakt. Interreligieuze uitwisselingen (in de
                                          Verenigde Staten wordt van 'interfaith meetings' gesproken) tussen gevestigde en
                                          nieuwe christelijke kerken, synagogen en moskeeën bieden ongekende aanknopings-
                                          punten voor interetnische en interculturele contacten en kennisuitwisseling.
                                          Ad 3) Afspraken maken over de buurt
                                          Leiden interetnische ontmoeting en kennisuitwisseling ertoe dat volwassenen en
                                          kinderen onderling afspraken maken over de (gewenste) gang van zaken en omgangs-
                                          vormen in de buurt, in de openbare ruimte of op school? Bij de derde trede van de
                                          bindingsladder gaat het om initiatieven en beleidsprojecten waarbij bewoners afspraken
                                          maken, bijvoorbeeld afspraken in de sfeer van stadsetiquette en gedragsregels op
                                          straat of op school. Cruciaal daarbij is dat deze afspreken niet van bovenaf worden
                                          opgelegd, maar berusten op wat bewoners onderling afspreken. In Rotterdam poogt
                                          men zulke afspraken tussen bewoners te stimuleren binnen het project Mensen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>Maken de Stad. Mensen Maken de Stad bouwt voort op, maar gaat ook verder dan
Opzoomeren in Rotterdam. Uitgangspunt is dat er weer sociaal contact in de straat
en in de buurt moet zijn. Dit wordt gestimuleerd door de ontmoetingsactiviteiten van
het Opzoomeren. Mensen Maken de Stad gaat echter verder, zoals een buurtbewoner
zegt: “We organiseren niet alleen leuke activiteiten, maar spreken ook buurtbewoners
aan op minder leuke dingen.”
       Inmiddels doen rond de tachtig Rotterdamse straten mee aan Mensen Maken
                                                                                          Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
de Stad. In deze straten poogt men tot afspraken over de buurt te komen. Deze
afspraken worden verwoord in een 'straatagenda' of 'sociaal contract' en betreffen
zowel afspraken tussen bewoners over gedrag en omgangsvormen in de buurt als
afspraken met relevante instanties. Zonder dat we in de gelegenheid waren om de
voortgang en effecten van het project systematisch in kaart te brengen, willen we drie
conclusies over Mensen Maken de Stad trekken. In de eerste plaats laat de praktijk
zien dat meeting inderdaad een noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde is
om tot verdergaande afspraken over de buurt te komen. Zolang mensen hun straat-
genoten niet kennen en niet groeten op straat, zullen ze nooit gezamenlijk in actie
komen voor de buurt. Aan de andere kant leidt meeting tussen bewoners die eerst
anoniem naast elkaar woonden, niet automatisch tot andere activiteiten en afspraken
over de buurt. Mensen Maken de Stad begint er meestal mee dat professionals (wel-
zijnswerkers, buurtagenten, vertegenwoordigers van woningcorporaties, enzovoort)
proberen actieve bewoners voor het project te mobiliseren, de 'gangmakers'.
Opgemerkt is, dat is onze tweede conclusie, dat het bij deze gangmakers vaak om
zogenaamd 'wit kader' in de buurt gaat: meer gevestigde autochtone bewoners, die
in de buurt zijn blijven wonen (ook wel de 'blijvers in de buurt' genoemd). We zagen
                                                                                         97
dat ook al bij het Rotterdamse Opzoomeren. Dit betekent echter niet dat er binnen
Mensen Maken de Stad helemaal geen sprake is van interetnisch contact. We presen-
                                                                                         RMO advies 37
teerden ook succesverhalen, bijvoorbeeld uit Charlois. Zo vertelde een opbouwwerker
over een flat in de Tarwewijk die ook aan Mensen Maken de Stad meedeed en waar
de veertien gangmakers in de flat afkomstig waren uit twaalf verschillende culturen.
Een andere keer kregen actieve autochtone bewoners juist door het project voor het
eerst contact met de vele asielzoekers in de straat, hetgeen zij als een eye-opener
ervoeren.
       Een derde en laatste conclusie is dat we zeker in problematische situaties niet
teveel van de zelfwerkzaamheid ('actief burgerschap') van bewoners mogen ver-
wachten. Al bij de eerste pogingen om tot straatetiquette te komen, bleek dat dit in
zeer problematische situaties niet lukt. Soms is de 'straatstress', de verloedering en
onveiligheid op straat, zo groot dat bewoners niet bereid zijn om mee te werken. Zij
willen dat de gemeente eerst orde op zaken stelt voordat ze zelf onderling afspraken
willen maken. Maar ook als bewoners wel bereid zijn mee te doen, lukt dit niet altijd.
In problematische buurten zoals de Tarwewijk kan Mensen Maken de Stad niet zonder
de inzet van welzijnprofessionals. Er is in zulke situaties te weinig middenkader om
het project zelfstandig draaiende te houden. Daarbij kunnen professionals soms beter
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                          etnische scheidslijnen te overstijgen dan bewoners. Inzet van professionals is en
                                          blijft door dit alles een must.
                                          Ad 4) Wederzijdse hulp
                                          Bij de laatste en hoogste trede op de bindingsladder gaat het om initiatieven en projecten
                                          die beogen dat er wederzijds hulp- en steunrelaties ontstaan. De impliciete gedachte
                                          hierbij is, dat leden van achterstandsgroepen betere sociale kansen krijgen door con-
                                          tact met autochtonen c.q. werkenden. We vonden in onze onderzoeksbuurten diverse
                                          initiatieven die expliciet gericht zijn op het bevorderen van steunrelaties tussen kans-
                                          rijken en kansarmen. Een voorbeeld hiervan zijn taalprojecten, waarbij vrijwilligers
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          (autochtonen én allochtonen die het Nederlands goed beheersen) lesgeven aan
                                          allochtone vrouwen. Doordat de 'leskoppels' minstens een jaar lang samen optrekken,
                                          gaat het niet alleen om taalonderwijs, maar ook om elkaar ontmoeten. Op deze wijze
                                          ontstaan soms zelfs vriendschapsbanden. Ook in het onderwijs zien we in toenemende
                                          mate dit soort ondersteuningsrelaties, zoals het Rotterdamse Makkerproject waarbij
                                          (veelal allochtone) basisschoolleerlingen worden gekoppeld aan leerlingen van het
                                          middelbaar en hoger beroepsonderwijs. In Amsterdam-West vonden we ten slotte
                                          nog een project van een heel andere orde: een initiatief van het plaatselijke bedrijfs-
                                          leven dat een brug probeert te slaan tussen jongeren uit de wijk en het bedrijfsleven
                                          (Campus). Zo mogen basisschoolleerlingen een halve dag in een bedrijf rondkijken
                                          ('snuffelstage') en worden middelbare scholieren begeleid door mentoren afkomstig
                                          uit bedrijven uit de wijk.
                                                 Over deze initiatieven gericht op wederzijdse hulp kunnen drie conclusies
                                          getrokken worden. In de eerste plaats zien we, zoals we ook hiervoor ook al consta-
98
                                          teerden, dat zulke initiatieven in de praktijk vooral functioneren bij vrouwen en bij
                                          kinderen of jongeren. In de tweede plaats gaat het bij de hier beschreven initiatieven
RMO advies 37
                                          niet om wederzijdse steunrelaties, die beleidsmakers verwachten wanneer ze bijvoor-
                                          beeld meer sociale menging in de buurt nastreven. Eerder is sprake van eenzijdige hulp
                                          van vrijwilligers aan allochtone kinderen, jongeren en vrouwen. De steungevers zijn niet
                                          alleen autochtonen, maar ook 'gevestigde' allochtonen (bijvoorbeeld allochtone mbo- of
                                          hbo-studenten). Ten slotte kunnen we uit de hier beschreven initiatieven leren, dat
                                          ook het particuliere bedrijfsleven een belangrijke rol kan spelen door het 'adopteren'
                                          van achterstandsbuurten. Dit sluit aan bij de hedendaagse trend van maatschappelijk
                                          ondernemen. Een geconstateerde spin-off bij de activiteiten van Campus in Amsterdam-
                                          West is dat niet alleen allochtone kinderen en jongeren uit de buurt van dergelijke
                                          initiatieven kunnen profiteren, maar ook de bedrijven zelf. Zo meldden medewerkers
                                          van bedrijven die binnen dit project als mentor functioneerden, dat hun aanvankelijke
                                          vooroordelen over allochtone vmbo-leerlingen zijn verdwenen. Zo groeien allochtone
                                          jongeren uit de buurt en het bedrijfsleven langzaamaan naar elkaar toe.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Inleiding
1.1    Aanleiding van het onderzoek
Nederland is al geruime tijd in de ban van het integratiedebat. Daarbij valt op, dat
'integratie' op verschillende momenten en door verschillende partijen steeds anders
wordt ingevuld. Integratie is met andere woorden een voorbeeld van wat sociologen
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
een 'essentially contested concept' (een inherent omstreden begrip) noemen. In de
jaren '80 en '90 was er vooral aandacht voor de sociaal-economische kant van integratie,
het ging primair om sociaal-economische positieverbetering van minderheden en
migranten. De laatste jaren is er echter toenemend aandacht voor de sociaal-culturele
kant van integratie. Het gaat steeds meer om de 'waarden en normen' van minderheden
en migranten, alsmede om het daaruit voortvloeiende gedrag. Daarnaast is er ook
meer aandacht voor interetnisch contact tussen allochtonen en autochtonen, of liever
gezegd: het ontbreken daarvan. Hoorde men in de jaren tachtig en negentig vaak dat
minderheden en migranten vooral sterk in eigen kring moeten zijn en van daaruit
maatschappelijk emanciperen, inmiddels is de gedachte gemeengoed - ook bij de
overheid - dat contact tussen allochtonen en autochtonen belangrijk is en bevorderd
moet worden. Voorkomen moet worden dat er parallelle samenlevingen ontstaan,
dat de verschillende bevolkingsgroepen in multicultureel Nederland niet met, maar
langs elkaar leven (vgl. Gijsberts en Dagevos 2005; Duyvendak en Veldboer 2001;
Scheffer 2004; Snel 2003; Snel en Scholten 2005).
       De centrale vraag in deze studie luidt: wat kunnen overheden doen om interet-
nische contacten in de multiculturele samenleving te bevorderen? De aanleiding voor
                                                                                             99
dit onderzoek was het advies Eenheid, verscheidenheid en binding van de Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling (2005). De raad constateert dat in de grote steden
                                                                                             RMO advies 37
sprake is van een vergaande en in zekere mate onomkeerbare etnische concentratie
en segregatie. Het spreidingsbeleid, dat de regering thans inzet om de segregatie
tegen te gaan, is volgens de RMO weinig effectief en zal dat in de toekomst hoogstens
gedeeltelijk zijn. Er zijn scherpe juridische grenzen, die de ruimte voor spreidingsbeleid
beperken. Er zijn politieke immobilia, onbeweeglijke politieke compromissen, die het
spreidingsbeleid in de weg staan. Bovendien is het spreidingsbeleid in de grote steden,
vanwege de demografische ontwikkelingen, nauwelijks nog mogelijk. Dat de mogelijk-
heden voor een spreidingsbeleid dus beperkt zijn, betekent volgens de RMO echter
niet dat spreiden volledig onmogelijk of geheel onnodig zou zijn. Het betekent evenmin
dat voorkomen moet worden dat er in de grote steden 'parallelle samenlevingen'
ontstaan, eigen plekken voor autochtone en voor allochtone burgers, die volledig
langs elkaar heen leven en het contact met elkaar hebben verloren. Het impliceert
echter wél, zo betoogt de raad, dat het spreidingsbeleid niet meer kan zijn dan een
onderdeel van een meer omvangrijke strategie - een strategie, die zich het beste kan
richten op het organiseren van dwarsverbanden in de samenleving. De overheid zou
initiatieven moeten ontplooien die, naast 'eenheid' en 'verscheidenheid', de onderlinge
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>                                          binding moeten versterken. Onder 'binding' verstaat de RMO: het aangaan en onder-
                                          houden van sociale contacten tussen etnische groepen, het op touw zetten van
                                          gemeenschappelijke activiteiten en het bieden van wederzijdse ondersteuning.
                                                   Naar aanleiding van dit advies kreeg de RMO van minister Verdonk (V en I) de
                                          vraag voorgelegd hoe overheden 'binding' kunnen versterken. Onderhavige studie
                                          dient bij het beantwoorden van deze vraag behulpzaam te zijn. Allereerst rees daarbij
                                          de vraag wat precies onder 'sociale binding' moet worden verstaan. Er wordt recentelijk
                                          wel veel over 'binding' en het overbruggen van maatschappelijke tegenstellingen
                                          gesproken, zeker na de moord op Theo van Gogh in november 2004, maar onduidelijk
                                          blijft vaak wat we precies onder 'binding' moeten verstaan.4 Het gevaar dreigt dat
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          'sociale binding' zo'n nieuw containerbegrip wordt, net als eerder sociale uitsluiting
                                          of sociale cohesie, waarvan niemand precies weet wat we daarmee bedoelen.
                                          Nadere overdenking leert ons dat we minstens drie niveaus van sociale binding (of
                                          zo men wil: verbinding) kunnen onderscheiden:
                                          Interetnisch contact
                                          Sociale binding op het niveau van individuen en groepen slaat op de mate waarin
                                          leden van diverse etnische groepen (allochtonen én autochtonen) onderling contact
                                          hebben en informele sociale relaties met elkaar onderhouden. In de sociologische
                                          literatuur wordt vaak een onderscheid gemaakt tussen contact tussen gelijken en
                                          binnen groepen (bonding) en overbruggende sociale contacten die de grenzen van
                                          de eigen groep overstijgen (bridging) (vgl. Putnam 2000; Putnam en Feldstein 2004).
                                          Het contact binnen groepen is belangrijk, mede omdat mensen hieraan wederzijdse
                                          onderlinge steun kunnen hulp ontlenen. Een samenleving met alleen maar contact
100
                                          binnen groepen is gevaarlijk: “A society that has only bonding social capital will look
                                          like Belfast or Bosnia” (Putnam en Feldstein 2004: 3). Daarom is het belangrijk dat er
RMO advies 37
                                          contact tussen groepen is.
                                          Participatie
                                          Sociale binding op het niveau van organisaties en verenigingen slaat op de mate
                                          waarin leden van minderheden toegang krijgen tot en participeren in algemene
                                          maatschappelijke organisaties en verenigingen, zoals politieke partijen, buurt- en
                                          sportverenigingen, enzovoort. In de sociologische literatuur wordt dit veelal als
                                          maatschappelijke participatie aangeduid.
                                          Identificatie
                                          Sociale binding op het niveau van (stedelijke) samenlevingen slaat ten slotte op de
                                          mate waarin leden van minderheden zich verbonden voelen met, maar ook gebonden
                                          voelen aan het grotere maatschappelijke geheel (de stad, de Nederlandse samenleving)
                                          waarin zij leven.
                                          4 Vgl. het kabinetsstuk Breed initiatief maatschappelijke binding van 31 maart 2005.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>Deze achtergrondstudie richt zich enkel op sociale binding op het eerste niveau, dus
op interetnisch contact. Meer specifiek richten we ons op de vraag of allochtone en
autochtone Nederlanders informele sociale relaties aangaan en onderhouden. Het
gaat ons niet zozeer om de mate van interetnisch contact op zich, maar op initiatieven
van overheden en andere partijen die sociale contacten tussen autochtone en alloch-
tone burgers zouden bevorderen. Deze studie beoogt een inventarisatie te geven van
concrete initiatieven en beleidsprojecten die in diverse gemeenten worden ondernomen
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
om informele sociale contacten tussen leden van verschillende etnische groepen te
stimuleren. We geven niet alleen een inventarisatie en beschrijving van dit type
initiatieven en projecten in een viertal geselecteerde steden en buurten, maar zeggen -
voor zover daarover informatie beschikbaar is - ook iets over de uitkomsten van deze
initiatieven en projecten. Wat betekenen de verschillende aanpakken voor de buurt
en voor het interetnisch contact in de buurt?
De probleemstelling van deze deelstudies is drieledig: welke projecten en initiatieven
om interetnische contacten te stimuleren zijn er in vier geselecteerde steden en buurten?
Wat beogen deze initiatieven en projecten? En wat is er bekend over de effecten en
onbedoelde bijeffecten (spin-off) van deze initiatieven en projecten? In de rest van dit
inleidende hoofdstuk bekijken we hierna eerst wat er in de wetenschappelijke literatuur
bekend is over de aard en omvang van interetnische contacten in Nederland en over
wat contact met autochtonen betekent voor leden van allochtone groepen (par. 1.2).
Vervolgens beschrijven we de opzet en werkwijze van ons onderzoek (par. 1.3). We
eindigen met een korte leeswijzer voor het verdere rapport (par. 1.4)
                                                                                            101
1.2    Wat weten we van interetnische contacten?
Van oudsher is veel onderzoek gedaan naar de integratie van migranten in het algemeen,
                                                                                            RMO advies 37
en meer specifiek naar de mate waarin migranten contact hebben met andere bevol-
kingsgroepen. Dit onderzoek is gedaan vanuit de assimilatietheorie (Park 1928; Gordon
1964).Volgens deze theorie is tijd de cruciale factor bij integratieprocessen.
Opeenvolgende generaties raken steeds beter geïntegreerd in de ontvangende
samenleving, verwerven betere economische posities en zijn daardoor minder aan-
gewezen op onderlinge steun binnen eigen gemeenschappen. Het effect is dat migranten
er steeds meer voor kiezen om buiten de 'etnische buurten', waar ze in eerste instantie
terechtkwamen, te gaan wonen. Bovendien zijn migranten in de loop der tijd steeds
minder aangewezen op steun binnen de eigen groep, onderhouden ze steeds meer
contacten met anderen en zouden ze uiteindelijk hun culturele eigenheid min of
meer verliezen.
       Deze voorstelling van zaken is echter heftig bekritiseerd in de Amerikaanse
sociale wetenschap. Kritiek kwam er onder meer op de schijnbare onvermijdelijkheid
van het assimilatieproces en op het idee dat assimilatie - in de zin van het opgeven
van culturele eigenheid en etnische bindingen - het eindpunt van integratie is. De
realiteit is, zoals Glazer en Moynihan in hun beroemde boek Beyond the Melting Pot
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>                                          (1972) opmerkten, dat etnische identificaties en sociale bindingen niet verdwijnen, maar
                                          soms zelfs sterker worden. Ook is opgemerkt dat er andere integratiepatronen denkbaar
                                          zijn. Zo kenmerken bijvoorbeeld Aziatische migranten in de VS zich door de combinatie
                                          van economisch succes én een sterke gerichtheid op de eigen groep (Portes en Zhou,
                                          1994). Als alternatieve noties treft men in de literatuur de 'etnische enclave'-theorie en
                                          de 'sociale isolatie'-theorie. In beide theorieën wordt het idee van een automatisch
                                          assimilatieproces waarin etnische identificaties en bindingen geleidelijk aan hun
                                          kracht verliezen, opgegeven. De 'etnische enclave'-theorie wijst op het verschijnsel dat
                                          etnische groepen ervoor kiezen bij elkaar te wonen en intensieve onderlinge relaties te
                                          hebben, zonder dat dit samengaat met sociaal-economische achterstand. De 'sociale
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          isolatie'-theorie wijst er daarentegen op dat maatschappelijke achterstandsgroepen
                                          ('the truly disadvantaged') ruimtelijk geconcentreerd in bepaalde delen van de stad
                                          wonen en het contact met de dominante samenleving verliezen (Wilson 1996; vgl.
                                          Snel en Burgers 2000; Gijsberts en Dagevos 2005; Van der Laan Bouma-Doff 2005).
                                          Mate van interetnisch contact
                                          Er zijn recentelijk diverse empirische studies uitgevoerd die de mate van informeel
                                          contact tussen minderheden en autochtonen in kaart brengen en ook pogen te ver-
                                          klaren (Dagevos 2005; Dagevos en Schellingerhout 2003; Gijsberts en Dagevos 2005;
                                          Van der Laan Bouma-Doff 2004 en 2005; Veld 2004). We zetten de bevindingen van
                                          deze studies hier kort op een rij, waarbij een onderscheid wordt gemaakt tussen de
                                          mate van interetnisch contact en verklaringen daarvoor.
                                          Van alle oude en nieuwe migrantengroepen blijken Turken en Marokkanen het sterkst
102
                                          gericht op contact met de eigen groep. Gevraagd naar met wie men in de vrije tijd
                                          contact heeft, zegt 60 tot 70 procent van alle ondervraagde Turkse en Marokkaanse
RMO advies 37
                                          respondenten (van vijftien jaar en ouder) meer contact te hebben met leden van de
                                          eigen groep. Slechts een opvallend kleine minderheid van de Turkse en Marokkaanse
                                          respondenten (nog geen 10 procent) zegt meer contact met autochtone Nederlanders
                                          te hebben. Bij de Surinaamse of Antilliaanse groep ligt dit anders. Tweederde van hen
                                          heeft een gemengde vriendenkring of gaat meer om met autochtonen. Vergelijkbare
                                          gegevens zijn ook beschikbaar voor de zogenaamde nieuwe migrantengroepen
                                          (Afghanen, Irakezen, Iraniërs, voormalig Joegoslaven en Somaliërs). De mate van
                                          interetnisch contact wisselt bij deze nieuwe migrantengroepen, maar ligt aanzienlijk
                                          hoger dan bij 'klassieke minderheden' zoals de Turken en Marokkanen. Van de onder-
                                          zochte nieuwe migrantengroepen zijn de Somaliërs en Irakezen qua vrijetijdscontacten
                                          het sterkst gericht op de eigen groep en Iraniërs en Joegoslaven het minst (Gijsberts
                                          en Dagevos 2005: 23).
                                                 Deze bevindingen zijn in tegenspraak met de assimilatiethese volgens welke de
                                          oriëntatie op de eigen groep in de loop der jaren minder en het aantal interetnische
                                          contacten groter wordt. Immers, meer recent aangekomen migrantengroepen hebben
                                          vaker een gemengde vriendenkring of vooral contact met autochtonen dan klassieke
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>minderheden zoals de Turken en Marokkanen. Hetzelfde onderzoek laat ook zien dat
de gerichtheid op de eigen etnische groep de afgelopen jaren (zeker bij Turken en
Marokkanen) alleen maar sterker is geworden. Ook dit is in strijd met de assimilatiethese.
Wel blijkt dat tweede-generatiemigranten (in Nederland geboren) over het algemeen
meer interetnisch contact hebben dan de eerste generatie (inclusief recent aangekomen
huwelijksmigranten). Desondanks zegt ongeveer de helft van alle Turkse en Marokkaanse
jongeren (15 tot 24 jaar), waaronder veel tweede-generatiemigranten, in de vrije tijd
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
vooral om te gaan met leden van de eigen groep. Bovendien blijkt dat de gerichtheid
op de eigen groep ook bij de Turkse en Marokkaanse tweede generatie in de loop van
de jaren negentig is toegenomen. Dit laatste geldt ook voor de Surinaamse, maar niet
voor de Antilliaanse tweede generatie (Dagevos 2005: 57-61; Gijsberts en Dagevos
2005: 26-29).
Geconcludeerd kan worden dat de mate van interetnisch contact zeker bij de Turkse
en Marokkaanse groep vrij gering en bovendien slinkend is. Ook bij jongeren en de
tweede generatie uit deze groepen neemt de mate van interetnisch contact niet toe,
maar af. De vraag is hoe dit verklaard kan worden. De mate van interetnisch contact
hangt enerzijds samen met diverse persoonskenmerken van de betrokken allochtone
groepen en anderzijds met de buurt waarin men woont. De vraag welke factoren een
verschijnsel als interetnische contacten bepalen, kan het beste beantwoord worden
door een multivariate analyse. Zo lijkt het in eerste instantie dat vrouwen en ouderen
onder de minderheden sterker op de eigen groep gericht zijn dan mannen en jongeren.
Dit zou ook wel verklaarbaar zijn, omdat vrouwen en ouderen onder de minderheden
minder deelnemen aan het openbare leven in Nederland en daardoor minder kansen
                                                                                             103
hebben op informeel contact met autochtonen. Nader onderzoek leert echter dat deze
verschillen naar sekse en leeftijd wegvallen wanneer in de analyse rekening wordt
                                                                                             RMO advies 37
gehouden met verschillen in opleidingsniveau en arbeidssituatie van respondenten.
       Laagopgeleide allochtonen hebben minder interetnisch contact met autochtonen
dan hoogopgeleiden. Hetzelfde geldt voor werklozen, werkzoekenden en arbeidson-
geschikten in vergelijking met werkenden. Degenen die het huishouden als hoofdac-
tiviteit hebben (merendeels vrouwen), hebben het minst contact met autochtonen.
Binnen de groep werkenden hebben degenen met hogere of wetenschappelijke
beroepen vaker een gemengde of zelfs overwegend autochtone vrienden- of kennis-
senkring. Indien er met al deze factoren rekening wordt gehouden, blijken er geen
verschillen meer in de mate van interetnisch contact naar sekse en leeftijd. Vrouwen
en ouderen hebben minder contact met autochtonen, omdat beide groepen vaker
laagopgeleid zijn, niet werken, vaker het huishouden als hoofdactiviteit hebben en,
wanneer men werkt, vaker op lager niveau werkzaam is (Gijsberts en Dagevos 2005:
31-33). Bovendien (maar niet verwonderlijk) blijkt er een sterke samenhang tussen de
taalbeheersing en culturele oriëntatie van allochtonen en de mate van interetnisch
contact. Allochtone respondenten die beter Nederlands spreken en die typisch Westerse
waarden onderschrijven, hebben meer contact met autochtonen dan degenen die dat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                                          niet of minder doen (Van der Laan Bouma-Doff 2005: 54). Ook wanneer met al deze
                                          factoren rekening wordt gehouden, zijn er echter nog steeds aanzienlijke verschillen
                                          tussen de diverse allochtone groepen in de mate waarin zij contact hebben met
                                          autochtonen. Turken en in mindere mate Marokkanen hebben minder contact met
                                          autochtonen dan Surinamers en Antillianen, en ook minder dan de diverse nieuwe
                                          migrantengroepen. Deze verschillen zijn dus niet te herleiden tot de hierboven
                                          genoemde factoren (opleidingsniveau, arbeidssituatie, taalbeheersing, culturele
                                          oriëntatie) (vgl. Dagevos 2005; Gijsberts en Dagevos 2005; Van der Laan Bouma-Doff
                                          2005).
                                                   Behalve met deze individuele kenmerken hangt de mate van interetnisch contact
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          van allochtone respondenten ook samen met de buurt waarin zij wonen. Over het alge-
                                          meen geldt: hoe 'zwarter' de buurt, des te minder contact met autochtonen. Vooral bij
                                          Surinamers en Antillianen lijkt dit 'buurteffect' van grote invloed. Van de Surinaamse
                                          en Antilliaanse respondenten uit concentratiewijken heeft ruim de helft vooral contact
                                          met de eigen groep, tegen slechts één op de vijf Surinamers en Antillianen die in witte
                                          wijken wonen. Van de Marokkaanse en Turkse respondenten uit concentratiewijken heeft
                                          de grote meerderheid (tweederde tot driekwart) vooral contact met de eigen groep. Van
                                          een echt 'buurteffect' is overigens pas sprake wanneer de buurt een zelfstandige
                                          invloed heeft en niet voortvloeit uit de eerder genoemde individuele achtergrondken-
                                          merken. Aangetoond moet worden dat allochtone bewoners van concentratiewijken
                                          minder contact met autochtonen hebben, ook wanneer men rekening houdt met het
                                          feit dat in deze wijken meer laagopgeleiden, werklozen en werkenden op laag
                                          beroepsniveau wonen. Dit blijkt inderdaad het geval. Geconcludeerd kan worden dat
                                          etnische concentratie in bepaalde buurten een sterke samenhang vertoont met de
104
                                          mate waarin allochtonen contact hebben met autochtonen, ook wanneer rekening
                                          wordt gehouden met de individuele kenmerken van bewoners van deze buurten
RMO advies 37
                                          (Dagevos 2005: 63; Gijsberts en Dagevos 2005: 24; Van der Laan Bouma-Doff 2005: 54).
                                                   Deze samenhang tussen etnische concentratie en de mate van interetnisch
                                          contact is overigens niet erg verwonderlijk. Wanneer allochtonen in buurten met weinig
                                          autochtonen wonen, is er ook niet zo veel kans dat ze informeel contact met autoch-
                                          tonen krijgen. Dit laatste brengt ons tot een heel ander perspectief op het vraagstuk
                                          van interetnisch contact. Tot nog toe zijn we nagegaan waarom allochtonen wel of
                                          geen contact hebben met autochtonen, maar men kan de vraag ook omdraaien.
                                          Onderzoek laat zien dat de meerderheid van autochtone Nederlanders in het dagelijkse
                                          leven weinig of geen contact heeft met allochtonen. Hooguit één op de drie autoch-
                                          tonen heeft regelmatig contact met autochtonen. Ook in de eigen buurt hebben
                                          autochtonen weinig contact met allochtonen. Slechts één op de tien autochtone
                                          Nederlanders heeft redelijk tot verdergaand contact met allochtonen, variërend van
                                          een praatje maken tot bij elkaar over de vloer komen. De mate waarin autochtone
                                          Nederlanders contact met allochtonen hebben, hangt slechts in beperkte mate samen
                                          met individuele kenmerken van autochtonen: er is weinig of geen samenhang tussen de
                                          mate van interetnisch contact en de leeftijd, sekse of opleidingsniveau van autochtonen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>Wel blijkt dat werkende autochtonen meer contact met allochtonen hebben dan niet-
werkenden. De mate van interetnisch contact hangt verder sterk samen met het aandeel
minderheden in de buurt. In buurten met meer niet-Westerse allochtonen komen
contacten van autochtonen met allochtonen vaker voor. Dit heeft vooral te maken
met de ruimere gelegenheid voor interetnisch contact in deze buurten (Gijsberts en
Dagevos 2005: 37-40).
       Er lijkt sprake van wat in de Amerikaanse literatuur een tipping-point wordt
                                                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
genoemd. Wanneer het minderhedenaandeel in de buurt te groot (> 50 procent) is,
neemt het contact van autochtonen met allochtonen weer af en trekken autochtonen
zich juist terug in eigen kring. Dit hangt ten slotte ook samen met de verandering van
het minderhedenaandeel in de buurt en de mate waarin autochtonen 'etnische dreiging'
ervaren. Wanneer het aandeel allochtonen in de buurt sterk toeneemt c.q. wanneer
autochtonen een zekere 'etnische dreiging' ervaren - beide zaken hangen overigens
sterk samen - hebben autochtonen minder contact met allochtonen (Gijsberts en
Dagevos 2005: 41-42). Dit onderzoek over interetnisch contact van autochtonen werpt
een heel ander licht op het vraagstuk. De sterke gerichtheid van vooral Turken en
Marokkanen op de eigen groep vloeit niet alleen voort uit bepaalde kenmerken van
deze groepen, maar ook uit de geringe mogelijkheden voor contact met autochtonen.
Verreweg de meeste autochtone Nederlanders wonen in wijken en buurten met weinig
minderheden. Zij hebben doorgaans weinig of geen private contacten met allochtone
medeburgers (soms wel contacten op het werk). Ook wanneer een buurt 'te zwart' is
(in de praktijk wonen veel Turken en Marokkanen in buurten met een minderheden-
aandeel van 50 procent of meer) hebben autochtone Nederlanders de neiging om
het contact met allochtonen te verbreken. De conclusie uit dit alles is dat er vooral in
                                                                                           105
etnisch-gemengde wijken en buurten mogelijkheden voor interetnisch contact zijn.
                                                                                           RMO advies 37
De waarde van interetnisch contact
Een andere vraag is wat interetnische contacten betekenen voor allochtone groepen
en voor de buurt. De overheid wil informele contacten tussen autochtone en alloch-
tone groepen bevorderen. Ze doet dat bijvoorbeeld door het beleid van stedelijke
herstructurering. Door duurdere woningen in concentratiewijken te bouwen, hoopt
men dat hogere inkomensgroepen en autochtonen zich in de wijk zullen vestigen.
Vervolgens hoopt men dat beide bevolkingsgroepen, de oude bewoners en de
nieuwkomers, met elkaar in contact zullen komen, hetgeen zowel de allochtone
achterstandsgroepen als de buurt als geheel tot voordeel strekt. Maar wat weten we
eigenlijk van de voordelen van interetnische contacten? Onderzoek hierover spitst
zich toe op de vraag of interetnisch contact een positief effect heeft op de sociale
positie van allochtone achterstandsgroepen. Uitgangspunt hierbij is veelal de theorie
van Granovetter (1974) over de strength of weak ties. Volgens Granovetter hebben
vooral 'zwakke bindingen' (minder intensieve contacten met mensen buiten de eigen
groep) een grote betekenis bij pogingen om bijvoorbeeld via informele contacten
een baan te vinden. De reden is dat mensen juist via zwakke bindingen waardevolle
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>                                          informatie kunnen krijgen uit andere kringen dan het directe netwerk waartoe zij
                                          behoren. Het probleem is echter dat veel bewoners van grootstedelijke achterstands-
                                          wijken sterk gericht zijn op de eigen, buurtgebonden netwerken, waardoor zij het
                                          contact met de omringende samenleving verliezen. Wilson (1996) spreekt in deze van
                                          de 'sociale isolatie' van de stedelijke achtergestelden.
                                            In Nederlands onderzoek wordt informeel contact van allochtonen en autochtonen
                                          veelal als een deelaspect van 'sociaal-culturele integratie' gezien (samen met de culturele
                                          oriëntatie van minderheden). Odé (2002) onderzocht in hoeverre de sociaal-culturele
                                          integratie van minderheden inderdaad, zoals veelal wordt aangenomen, van invloed
                                          is op hun 'structurele integratie'. Dit laatste sloeg in zijn onderzoek op zowel de
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          werkloosheidskans als het bereikte beroepsniveau van allochtonen. Wij concentreren
                                          ons hier op de vraag of interetnisch contact invloed heeft op de werkloosheidskans
                                          en het beroepsniveau van allochtonen. Ook om deze vraag te beantwoorden, moet
                                          een multivariate analyse worden uitgevoerd. De vraag is of interetnische contact een
                                          zelfstandig effect heeft op de sociale positie van allochtonen, los van de invloed van
                                          andere mogelijke factoren (opleiding, taalbeheersing, culturele oriëntatie, enzovoort).
                                          Uit de analyse blijkt echter geen enkele samenhang tussen interetnisch contacten
                                          van allochtonen en hun werkloosheidskans of beroepspositie. Aanvankelijk lijkt zo'n
                                          verband wel te bestaan, maar dit verdwijnt wanneer rekening wordt gehouden met
                                          achterliggende factoren als opleidingsniveau en taalbeheersing. Allochtonen met
                                          informeel contact met autochtonen hebben wel een hogere beroepspositie, maar dat
                                          komt doordat zij hoger opgeleid zijn, de Nederlandse taal beter spreken en hun
                                          opleiding in Nederland hebben genoten. Ook wat betreft de werkloosheidskans van
                                          allochtonen blijkt er geen zelfstandige invloed van interetnisch contact (Odé 2002: 92-99)
106
                                                 Ook Van der Laan Bouma-Doff (2005: 61) constateert geen verband tussen de
                                          mate waarin allochtonen contact met autochtonen hebben en de kans op arbeidspar-
RMO advies 37
                                          ticipatie. Of allochtonen al dan niet werken, wordt vooral bepaald door individuele
                                          kenmerken zoals opleidingsniveau, geslacht, migratieachtergrond en de mate van
                                          taalbeheersing. Lageropgeleiden, vrouwen, eerste-generatiemigranten en allochtonen
                                          met onvoldoende taalbeheersing participeren gemiddeld genomen minder. Wanneer
                                          in een multivariate analyse met al deze individuele kenmerken rekening wordt gehouden,
                                          blijkt dat de mate van interetnisch contact er niet meer toe doet om arbeidsparticipatie
                                          van allochtonen te verklaren. Met andere woorden, het lijkt erop dat Granovetters
                                          'strength of weak ties'-these in ieder geval wat betreft allochtonen in Nederland
                                          verworpen kan worden.
                                                 Bij andere factoren zoals de mate van taalbeheersing en de culturele oriëntatie
                                          van allochtonen ligt dit echter anders. Ook taalbeheersing hangt sterk samen met
                                          allerlei individuele kenmerken van allochtonen, zoals hun opleidingsniveau, migratie-
                                          achtergrond (de in Nederland geboren tweede generatie spreekt uiteraard beter
                                          Nederlands dan eerstegeneratiemigranten) en arbeidssituatie (werkenden spreken
                                          beter Nederlands dan niet werkenden). Naast deze individuele kenmerken draagt
                                          echter ook de mate waarin allochtonen contact met autochtonen hebben in positieve
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>zin bij aan de mate van taalbeheersing (hoe meer contact, des te betere taalbeheersing).
Opmerkelijk is dat dit interetnisch contact ook lijkt te verklaren waarom bewoners
van concentratiewijken over het algemeen minder goed Nederlands spreken. Dat komt,
behalve door ongunstige achtergrondkenmerken (vaak laagopgeleid of zonder werk),
óók door het beperkte contact met autochtonen. De buurt op zich, dat wil zeggen het
minderhedenaandeel in de buurt, vormt geen zelfstandige verklaring waarom bewoners
van concentratiewijken minder goed Nederlands spreken. In gekleurde buurten spreken
                                                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
allochtonen minder goed Nederlands omdat zij minder contact met autochtone
Nederlanders hebben (Gijsberts en Dagevos 2005: 58; Van der Laan Bouma-Doff 2005: 61).
       Iets soortgelijks zien we bij de culturele oriëntatie van allochtonen, dat wil
zeggen de mate waarin allochtonen typisch Westerse waarden onderschrijven (opvat-
tingen over de positie van vrouwen en het huwelijk). Is er een zelfstandig verband
tussen de mate waarin allochtonen contact met autochtonen hebben en hun culturele
oriëntatie? Dit blijkt inderdaad het geval. Ook de culturele oriëntatie van allochtonen
hangt sterk samen met individuele kenmerken zoals opleidingsniveau en arbeidssituatie.
Hoger opgeleiden en werkenden onderschrijven vaker typisch Westerse waarden en
opvattingen en zijn dus gemiddeld genomen ook in cultureel opzicht beter geïntegreerd.
Ook interetnisch contact leidt, naast de individuele achtergrondkenmerken, tot meer
Westerse culturele oriëntatie van allochtonen (Van der Laan Bouma-Doff 2005: 61).
Overigens rijst hier, net als bij het vorige punt, wel de vraag wat precies de richting
van dit verband is. Wat is oorzaak en wat gevolg? Spreken sommige allochtonen
beter Nederlands en onderschrijven ze vaker typisch Westerse opvattingen omdat ze
meer contact hebben met autochtonen, of ligt het causaal verband precies omgekeerd?
Hebben ze meer contact met autochtonen omdat ze beter Nederlands praten en meer
                                                                                           107
Westerse opvattingen hebben? De hier besproken onderzoeken geven over deze vraag
geen uitsluitsel.
                                                                                           RMO advies 37
1.3    Onderzoeksopzet
Het doel van dit onderzoek is om beleidsinitiatieven en projecten te inventariseren
die gericht zijn op het bevorderen van interetnische contacten in steden en buurten.
Wat doen (lokale) overheden en andere relevante partijen in de lokale samenleving
om interetnische contact in de stad en in de buurt te stimuleren? En wat leveren deze
interetnische contacten precies op? Om een antwoord op deze vragen te krijgen, zijn
we op zoek gegaan naar relevante initiatieven en projecten in vier verschillende steden,
en meer specifiek in vier stadsbuurten. Twee van onze onderzoekslocaties liggen in
de grote steden van ons land: de buurt Tarwewijk in de Rotterdamse deelgemeente
Charlois en de buurt Overtoomse Veld in het Amsterdamse stadsdeel Slotervaart. We
kozen voor deze twee locaties om optimaal gebruik te maken van bij eerder onderzoek
verzamelde kennis en contacten (vgl. Engbersen, Snel en Weltevrede 2005). We willen
ons onderzoek echter niet tot de grote steden beperken en deden daarom vergelijk-
baar onderzoek in de wijk Dordrecht-West en in de wijk Zaandam-Zuidoost in
Zaanstad.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>                                          In elk van deze vier steden en stadswijken inventariseerden we projecten en initiatieven
                                          die de bedoeling hebben om interetnische contacten te stimuleren en te verdiepen.
                                          Vervolgens gingen we na wat deze projecten en initiatieven precies beogen. Er worden
                                          tegenwoordig in tal van Nederlandse steden en buurten interculturele dialogen geor-
                                          ganiseerd, maar wat verwachten beleidsmakers en andere betrokkenen precies van
                                          deze initiatieven?
                                                    Beleidsmakers hanteren vaak een impliciete verwachting of 'beleidstheorie'
                                          over interetnische contacten en sociale binding, die we de 'contacthypothese' kunnen
                                          noemen (Alport 1954; Amir 1969).5 Het idee is dat wanneer leden van verschillende
                                          groepen bij elkaar in de buurt wonen en elkaar ontmoeten, zich vanzelf meer intensieve
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          relaties ontwikkelen. Sociaal contact brengt mensen dichter bij elkaar. Wanneer mensen
                                          elkaar ontmoeten, gaan ze elkaar vanzelf aardig vinden en misschien zelfs ondersteunen
                                          ('meeting is mating'). Men kan echter diverse kanttekeningen plaatsen bij deze contact-
                                          hypothese. Allereerst kan het contact oppervlakkig blijven: men zegt elkaar goedendag
                                          op straat, maar dit leidt niet tot intensievere contacten. Interetnisch contact kan
                                          bovendien ongewenste gevoelens oproepen. Zo bleek uit onderzoek over gemengd
                                          sporten in Rotterdam dat interetnisch contact niet tot verbroedering, maar eerder tot
                                          onderlinge spanningen en frustratie leidde (Duyvendak, Krouwel, Boonstra en
                                          Kraaijkamp 1998). Door interetnische contacten in de buurt kunnen mensen ontdekken
                                          dat ze elkaar juist niet aardig vinden. Ontmoetingen kunnen dus ook uitmonden in
                                          gevoelens van vijandigheid, wederzijdse angst of discriminatie.
                                                    Kortom, interetnische ontmoetingen en contacten leiden niet per definitie tot
                                          meer en betere sociale relaties. Om te onderzoeken of bepaalde buurtinterventies (in
                                          dit geval het Rotterdamse Opzoomeren) inderdaad tot meer en betere sociale relaties in
108
                                          de buurt leiden, hebben onderzoekers van het Verwey-Jonker Instituut een zogenoemde
                                          contactladder ontwikkeld. Deze contactladder is een meetinstrument (een gestan-
RMO advies 37
                                          daardiseerde vragenlijst) om de aard van sociale contacten in een straat of buurt mee
                                          in kaart te brengen. De sociale contacten in een buurt kunnen variëren tussen 'geen
                                          contact' of 'onverschilligheid' via diverse vormen van 'participatie' ('elkaar groeten',
                                          'deelnemen aan gezamenlijke activiteiten in de buurt') en 'interactie' ('mee-organiseren
                                          van buurtactiviteiten', 'een oogje op elkaars kinderen houden') tot 'verstandhouding'
                                          ('bij elkaar op bezoek gaan', 'elkaar helpen', 'waarden en normen van elkaar overnemen').
                                          Door zowel bewoners als professionals te vragen de sociale contacten in de buurt in
                                          deze termen te typeren, zou men op min of meer objectiveerbare wijze de aard van
                                          sociale contacten in de buurt kunnen vaststellen (vgl. Hazeu 2005: 302)
                                                    In onderhavig onderzoek gebruiken we een vergelijkbare contact- of socialebin-
                                          dingsladder. Deze 'bindingsladder' wordt echter hier niet gebruikt om feitelijke sociale
                                          contacten tussen bewoners te onderzoeken, maar om verschillende initiatieven en
                                          projecten gericht op sociale binding te kunnen analyseren. We kijken daarbij in eerste
                                          5 De contacthypothese (Allport 1954) stelt dat direct contact tussen leden van verschillende groepen zal leiden tot een
                                            vermindering van stereotypering en vooroordelen ten opzichte van elkaar. Allport ging ervan uit dat intergroup contact
                                            per definitie zou leiden tot stereotype verandering doordat contact blootstelling van de leden aan stereotype inconsistente
                                            informatie zou betekenen (Amir 1969).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>instantie naar wat deze initiatieven en projecten precies beogen. Zijn ze er alleen op
gericht dat leden van verschillende etnische groepen elkaar een keer ontmoeten of
verwacht men méér van deze initiatieven? Wanneer we daarover informatie hebben,
kijken we niet alleen naar de beoogde doelen van de betreffende initiatieven en projecten
(wat voor type contact wil men precies bereiken?), maar ook naar gerealiseerde gevolgen
en eventuele onbedoelde bijeffecten (wat voor type contact is er feitelijk ontstaan?). Om
hierover iets te kunnen zeggen, delen we feitelijke initiatieven en projecten die we op onze
                                                                                                Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
onderzoekslocaties aantroffen in vier verschillende categorieën in.
Elkaar ontmoeten
Wil er überhaupt sprake zijn van interetnisch contact, dan moeten individuen en
groepen van verschillende bevolkingsgroepen elkaar op zijn minst een keer ontmoeten.
De praktijk van veel gekleurde wijken in de grote steden is echter dat leden van
verschillende groepen elkaar niet kennen of groeten en niet met, maar langs elkaar
leven. Bij de eerste trede van de bindingsladder gaat het om initiatieven en beleids-
projecten die beogen groepsoverstijgende ontmoetingen en contacten ('bridging') tot
stand te brengen. Het gaat bijvoorbeeld over straat- of buurtfeesten en interculturele
festivals, maar ook over spontane ontmoetingsplekken in de buurt (zoals een markt,
bibliotheek, park, speelterrein of voetbalveld) waar leden van verschillende etnische
groepen met elkaar in contact kunnen komen.
Elkaar leren kennen
Elkaar ontmoeten betekent nog niet dat mensen elkaar ook leren kennen en begrijpen.
Vluchtige ontmoetingen op een straatfeest, festival of de markt betekenen nog niet
                                                                                               109
dat er betekenisvolle communicatie tussen leden van verschillende etnische groepen
ontstaat. Bij de tweede trede van de bindingsladder gaat het daarom om beleidsinitia-
                                                                                               RMO advies 37
tieven en projecten, die expliciet als doel hebben om wederzijds begrip en respect
tussen de diverse bevolkingsgroepen te stimuleren. Voorbeelden zijn de interculturele
dialogen die overal in den lande worden gehouden. Een ander geliefd voorbeeld zijn
bijeenkomsten waar diverse etnische groepen eten of kleding uit hun herkomstland
presenteren. Het doel van dit soort initiatieven is dat iedereen meer begrip krijgt voor
de verschillende culturele achtergronden waaruit mensen afkomstig zijn.
Afspraken maken over de buurt
Nog weer een stap verder is dat interculturele ontmoetingen en contacten worden
gebruikt om concrete afspraken te maken, bijvoorbeeld over de gang van zaken en
(gewenste) omgangsvormen in de buurt, in de openbare ruimte, op school, enzovoort.
Het idee is dat wanneer buurt- of schoolgenoten met verschillende achtergronden echt
met elkaar in gesprek komen, ze misschien ontdekken dat ze minder van elkaar ver-
schillen dan ze aanvankelijk dachten en zich aan dezelfde problemen in de buurt of op
school ergeren (vuil op straat, pestende jongeren, ervaren discriminatie of bedreiging).
Deze ontdekking kan de basis vormen om gezamenlijk afspraken te maken over bij-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>                                          voorbeeld een stadsetiquette of gedragsregels voor een park, plein of buurt én erop
                                          toe te zien dat deze regels gehandhaafd worden. Bij de derde trede van de bindings-
                                          ladder gaat het om initiatieven en beleidsprojecten waarbij bewoners van verschillende
                                          groepen afspraken maken over de buurt. Cruciaal daarbij is dat deze afspraken (bij-
                                          voorbeeld gedragsregels) niet van bovenaf worden opgelegd, maar berusten op wat
                                          bewoners van diverse etnische groepen onderling afspraken.
                                          Wederzijdse hulprelaties
                                          De laatste en hoogste trede op de bindingsladder is dat ontmoetingen en sociaal
                                          contact er uiteindelijk toe leiden dat mensen elkaar wederzijds helpen en ondersteunen.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          De impliciete gedachte bij veel beleidsmakers (bijvoorbeeld degenen die betrokken zijn
                                          bij stedelijke herstructurering) is dat leden van achterstandsgroepen betere sociale
                                          kansen krijgen door informeel contact met autochtonen c.q. werkenden. De achterlig-
                                          gende gedachte is dat werklozen door informeel contact met werkenden meer informatie
                                          en daardoor betere kansen krijgen op de arbeidsmarkt of dat hoog opgeleide buurt-
                                          bewoners als rolmodel dienen voor jongeren uit achterstandsgroepen in de buurt.
                                          Zoals voormalig minister Van Boxtel zei over het 'gemengde bouwen' in de stedelijke
                                          herstructuringswijken: hierdoor komen
                                          “(...) verschillende bevolkingscategorieën (…) voortdurend op wisselende wijze via
                                          sociale netwerken met elkaar in contact. Daar gaat een stimulerende werking van uit,
                                          zowel in economische, sociale als culturele zin” (geciteerd: Blokland 2001: 43).
                                          Ook bij de wens van de overheid om interetnische contacten te bevorderen, is de
110
                                          achterliggende gedachte op zijn minst deels dat door interetnische contacten weder-
                                          zijdse steunrelaties ontstaan waar juist allochtone groepen hun voordeel mee kunnen
RMO advies 37
                                          doen.
                                          Deze vier opeenvolgende treden van de 'bindingsladder' vormen de rode draad van deze
                                          studie. We gebruiken de bindingsladder om concrete beleidsinitiatieven en projecten in
                                          de onderzochte steden en buurten in te delen in een betekenisvolle typologie. Hierbij
                                          wordt in eerste instantie gekeken naar de beoogde doelen van het betreffende initiatief
                                          of project, en indien daarover informatie beschikbaar is, zeggen we ook iets over het
                                          gerealiseerde effect. Onze verwachting is dat verreweg de meeste initiatieven en pro-
                                          jecten alleen gericht zijn op het tot stand brengen van interetnische ontmoetingen of
                                          hooguit tot het vergroten van intercultureel begrip van elkaar (de eerste twee treden
                                          van de bindingsladder). Beleidsmakers veronderstellen al te gemakkelijk dat meer
                                          diepgravende sociale contacten (afspraken maken over de buurt, elkaar wederzijds
                                          helpen) vanzelf wel zullen ontstaan op het moment dat buurtbewoners - en dan nog
                                          buurtbewoners van verschillende etnische groepen - elkaar een keer hebben ontmoet
                                          en hebben leren kennen. Initiatieven en projecten die expliciet gericht zijn op het maken
                                          van concrete afspraken over de buurt of het aangaan van wederzijdse hulprelaties
                                          zullen naar verwachting schaars zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>       Een andere steeds terugkerende vraag is of initiatieven of projecten misschien
onbedoelde bijproducten (spin-off) genereert. Zo is het denkbaar dat een bepaald
initiatief (een straatfeest of barbecue in de buurt) op zich alleen expliciet tot doel heeft
dat straat- en buurtbewoners elkaar leren kennen, maar dat de effecten veel verder
gaan. Bijvoorbeeld dat ze in gesprek komen over de gang van zaken in de straat en
uiteindelijk er gezamenlijk iets aan willen gaan doen.
1.4    Vier buurten beschreven
                                                                                                Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
De geselecteerde wijken liggen in de vier gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Dordrecht
en Zaanstad. Amsterdam en Rotterdam worden in Nederland tot de vier grote steden
(G4) gerekend; Dordrecht en Zaanstad zijn met 120.000 tot 140.000 inwoners een stuk
kleiner. Ook qua etnische samenstelling zijn er verschillen. In Rotterdam en Amsterdam
is ruim een derde van de bevolking van allochtone afkomst, in Dordrecht en Zaanstad
'slechts' 16 procent. In vergelijking met Nederland is het percentage allochtonen in alle
vier de steden hoger dan het Nederlandse gemiddelde van rond 10 procent (CBS, 2003).
       De door ons geselecteerde buurten behoren tot de zogenaamde achterstands-
buurten van hun stad. Verschillende buurten hebben ook het landelijke nieuws
gehaald vanwege socialeveiligheidsproblemen. Zo kreeg Overtoomse Veld eind jaren
negentig landelijke bekendheid vanwege problemen met Marokkaanse jongeren in
de buurt en kwam de Tarwewijk regelmatig in de media vanwege de door de heer
Schrijer - portefeuillehouder van de deelgemeente Charlois waar de wijk onderdeel
vanuit maakt - gewenste 'allochtonenstop' in de wijk. Een voorstel dat tot de nodige
discussie heeft geleid. Dordrecht-West komt regelmatig in het nieuws vanwege pro-
blemen met Antilliaanse jongeren. We beschrijven de wijken hieronder kort.
                                                                                               111
Amsterdam - Overtoomse veld
                                                                                               RMO advies 37
De buurt Overtoomse Veld ligt in stadsdeel Slotervaart in Amsterdam-West. Het gebied
omvat circa 35 straten. Overtoomse Veld behoort tot de groep stedelijke naoorlogse
buurten waar verschillende problemen samenkomen en cumuleren. De buurt, gebouwd
in de jaren vijftig en zestig, staat de komende jaren in het teken van de stedelijke ver-
nieuwing; het plangebied omvat 3.860 woningen. Deze woningen zijn bijna allemaal
goedkope huurwoningen (Gemeente Amsterdam, dienst O en S). Op 1 januari 2005
woonden er 9622 mensen. Ruim 70 procent van de bewoners is van allochtone afkomst.
Voor heel Amsterdam is dit percentage 38. De grootste bevolkingsgroep in Overtoomse
Veld is de Marokkaanse gemeenschap met 30 procent. De Turkse en de Surinaamse
gemeenschap vormen respectievelijk 14 en 8 procent van de bevolking. Wat betreft
besteedbaar inkomen behoort Overtoomse Veld tot de tien armste buurten van
Amsterdam. Het percentage 'niet-werkende werkzoekenden' in de wijk ligt met 13
procent boven zowel het Amsterdamse (10 procent) als het landelijke gemiddelde (5
procent).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>                                          Rotterdam -Tarwewijk
                                          De Tarwewijk is onderdeel van deelgemeente Charlois en telt zo'n 12.000 inwoners.
                                          Hiervan kan twee derde tot de etnische minderheden wordt gerekend. In heel Charlois
                                          behoort momenteel 44 procent van de inwoners tot een etnische minderheid. De ver-
                                          wachting is echter dat het minderhedenaandeel onder de bevolking in Charlois in 2017
                                          zal zijn opgelopen tot zo'n 70 procent (Engbersen et al. 2005: 65). De Tarwewijk en de
                                          aanpalende Millinxbuurt hebben aantrekkingskracht op mensen uit het Caribische
                                          gebied. In deze wijken wonen verhoudingsgewijs drie keer zo veel Antillianen als in heel
                                          Rotterdam. Het percentage Antillianen en Marokkanen in de Tarwewijk is ongeveer
                                          gelijk (10 procent). De twee grootste minderhedengroepen zijn Surinamers en Turken
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          (beide 14 procent). Opvallend is verder het relatief grote aandeel jongeren in de
                                          Tarwewijk en het kleine aandeel ouderen (COS 2005).
                                          Dordrecht-West
                                          Dordrecht West bestaat uit de buurten Wielwijk, Crabbehof, Oud Krispijn en Nieuw
                                          Krispijn. De woningvoorraad in Dordrecht-West is op dit moment sterk eenzijdig en
                                          bestaat vooral uit goedkope meergezinshuurwoningen van matige kwaliteit. Deze
                                          samenstelling van de woningvoorraad vertaalt zich in sociaal opzicht. Zo ligt het
                                          gemiddelde inkomen in Dordrecht-West beduidend lager dan in Dordrecht als geheel.
                                          Mede om deze reden is Dordrecht-West door het Ministerie van VROM intussen aan-
                                          gewezen als prioriteitswijk. Met ongeveer 25.000 inwoners biedt de wijk onderdak
                                          aan ruim een vijfde van de Dordrechtse bevolking. Van de 25.000 inwoners is ongeveer
                                          een derde van allochtone afkomst. De grootste allochtonengroepen zijn achtereenvolgens
                                          Turken (11 procent), Antillianen (7 procent), Marokkanen (6 procent) en Surinamers
112
                                          (3 procent) (SGB, Dordrecht).
RMO advies 37
                                          Zaandam Zuidoost
                                          Zaandam Zuidoost ligt aan de oostkant van de rivier de Zaan en bestaat uit de wijken
                                          Rosmalen, Zaandam Zuid, Poelenburg en Pelders-/Hoornseveld. Het is met ruim 36.000
                                          inwoners een van de grootste wijken van Zaanstad; een kwart van alle inwoners van
                                          de stad woont in Zuidoost. Delen van Zuidoost kampen met een relatief hoge werk-
                                          loosheid, een laag opleidingsniveau, een laag inkomen en een slecht woningklimaat.
                                          Ook deze wijk is door het ministerie van VROM aangewezen als één van de aandachts-
                                          gebieden. Dat betekent dat het ministerie de gemeente en de woningbouwcorporaties
                                          extra faciliteiten biedt om het proces van herstructurering en vernieuwing van het
                                          gebied te ondersteunen. De vier wijken hebben in de loop der jaren een steeds sterker
                                          multicultureel karakter gekregen. In Zaandam Zuidoost ligt het percentage allochtonen
                                          met 38 procent aanzienlijk hoger dan het Zaanse gemiddelde van 22 procent. Van de
                                          vier wijken is het percentage allochtonen in Poelenburg met 56 procent het hoogst.
                                          In de andere wijken is het respectievelijk 19 procent (Zaandam Zuid en Rosmolenwijk)
                                          en 34 procent (Pelders- /Hoornsveld) (Gemeente Zaanstad, dienst S en O).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>1.5    Dataverzameling
De manier van dataverzameling kan omschreven worden als een ware zoektocht, een
exploratie in de 'jungle' van initiatieven en projecten die in de buurten en steden
georganiseerd worden. Er gebeurt veel op het moment van onderzoek en er is in het
verleden zo veel georganiseerd en geïnitieerd om de binding tussen bewoners om welke
manier dan ook te verbeteren, zodat het geen gemakkelijke opgave is om door de bomen
het bos te zien. De eerste uitdaging zat daarom ook in het krijgen van overzicht van
                                                                                           Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
de projecten. Daarnaast is er ook bewust voor gekozen om een zeker 'gevoel' voor
de buurt te krijgen. In dit verband is in alle buurten door de onderzoekers dan ook
een buurtschouw gehouden. Bij het beschrijven van de projecten en bij het houden
van interviews, face-to-face of telefonisch, is het belangrijk beelden te hebben van de
wijk (hoe ziet het plein eruit, welk type woningbouw staat er, hoe is de sfeer op
straat) en 'gezichten' te zien bij de bewoners. De laatste uitdaging zat in het vinden
van relevant en bruikbaar empirisch materiaal in de vorm van projecten, projectbe-
schrijvingen en evaluaties.
Per project wordt ingegaan op de initiatiefnemers (welke partijen hebben het georga-
niseerd?) de doelstelling (wat wordt met het project beoogd?), methodiek (op welke
manier pogen ze hun doel te realiseren?) en de resultaten en effecten. Ook staan we
stil bij mogelijke spin-off-effecten.
                                                                                          113
                                                                                          RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>                                          Elkaar ontmoeten
                                          2.1 Inleiding
                                          Een eerste voorwaarde voor interetnisch contact is dat leden van verschillende etnische
                                          groepen elkaar ontmoeten. Al sinds jaar en dag worden er in gemeenten en buurten tal
                                          van projecten, campagnes en activiteiten gevoerd die ten doel hebben dat bewoners
                                          elkaar ontmoeten. Deze activiteiten variëren van buurtfeesten en buurtbarbecues via
                                          allerlei activiteiten op het gebied van sport en spel tot bijvoorbeeld een computerclub-
                                          huis voor jongeren in de buurt. Deze activiteiten kunnen plaatsvinden op het schaal-
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          niveau van de stad, de wijk, buurt of straat. Soms hebben de activiteiten expliciet ten
                                          doel om interetnische contacten te bevorderen, soms wil men alleen bewoners van
                                          een buurt met elkaar in contact brengen. Maar wanneer dergelijke activiteiten plaats-
                                          vinden in een etnisch gemengde wijk, zal het resultaat zijn dat er interculturele ont-
                                          moetingen plaatsvinden. Deze ontmoetingen kunnen, maar hoeven niet te leiden tot
                                          meer intensieve vormen van contact of verbondenheid tussen betrokken.
                                          We beschrijven hier een veelkleurig palet aan interculturele ontmoetingsinitiatieven
                                          in de vier geselecteerde wijken en steden, zonder daarbij naar volledigheid te streven.
                                          We gaan dieper in op een aantal interessante initiatieven in de buurten, met als uit-
                                          eindelijke doel inzicht te krijgen in verschillende mogelijkheden om ontmoetingen
                                          tussen culturen te organiseren. De projecten zijn onderverdeeld in de volgende thema's:
                                          Opzoomeren (par. 3.2), digitale trapveldjes (par. 3.3), sport en spel (par. 3.4), onderwijs
                                          (par. 3.5) en participatie en interactie (par. 3.6).
114
                                          2.2 Opzoomeren
RMO advies 37
                                          Het Rotterdamse 'Opzoomeren' is waarschijnlijk de meest bekende campagne gericht
                                          op het stimuleren van ontmoeting tussen straat- en buurtbewoners van Nederland.6
                                          Het Opzoomeren begon in 1989 als spontaan initiatief van bewoners van de
                                          Opzoomerstraat in de Rotterdamse deelgemeente Delfshaven om de buurt schoner,
                                          veiliger en gezelliger te maken. De bewoners wilden niet langer op de overheid wachten,
                                          maar staken zelf de handen uit de mouwen om de buurt op te ruimen en op te fleuren.
                                          Opzoomeren werd nadien het boegbeeld van de Rotterdamse sociale vernieuwing.
                                          Centrale gedachte van de sociale vernieuwing was dat de leefbaarheid en 'vitalisering'
                                          van een stad niet alleen een kwestie is voor de overheid, maar ook voor actieve burgers.
                                          Het Rotterdamse sociale vernieuwingsbeleid werd in 1994 afgesloten met een stedelijke
                                          Opzoomerdag, waarbij 10.000 bewoners, maar ook gemeentelijke diensten en het
                                          bedrijfsleven in de weer waren met allerhande activiteiten in meer dan een kwart
                                          van alle Rotterdamse straten. Op deze dag werd ook de stichting Opzoomer Mee
                                          opgericht, een stedelijk campagnebureau waar bewonersgroepen kunnen aankloppen
                                          voor materiële en financiële ondersteuning van buurtactiviteiten. Inmiddels gaat het
                                          6 Onze algemene beschrijving van het Opzoomeren is grotendeels gebaseerd op De Graaf (2001) en Hazeu (2005: 289-302).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>Opzoomeren allang niet meer alleen om schoonmaakacties in de buurt, maar om
allerlei feesten, barbecues en andere activiteiten in de buurt. Kenmerkend is dat het
kleinschalige en laagdrempelige activiteiten zijn die door bewoners worden aange-
dragen ('van onderop').
       Over wat precies het doel van Opzoomeren is, zijn de diverse betrokken partijen
het niet helemaal eens - waardoor het moeilijk is om een oordeel over de effectiviteit
van het project te vormen. Onderzoekers merkten op dat bewoners en professionele
                                                                                          Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
betrokkenen hierover soms verschillende ideeën hebben. Vanuit het perspectief van
bewoners bestaat er een duidelijk verband tussen het elkaar leren kennen in de buurt
en het gezamenlijk ondernemen van activiteiten om de straat schoon, heel en veilig
te houden. Wat hierbij eerst komt, maakt hen niet zoveel uit. Door gezamenlijke
straatactiviteiten ontstaan sociale contacten, die weer kunnen worden ingezet voor
het beheer van de directe leefomgeving. Voor veel opbouwwerkers en bestuurders is
het bevorderen van contacten en sociale cohesie in de straat een doel op zich. Het
gezamenlijk vegen van de straat is voor hen vooral een middel om bewoners te activeren
en met elkaar in contact te brengen (De Graaf 2001: 142-144; Hazeu 2005: 293). Waar
iedereen het wel over eens is, is het schaalniveau waarop het Opzoomeren zich moet
afspelen, namelijk het straatniveau. Het gaat erom mensen te mobiliseren rond kwesties
die hen direct aangaan en de kwaliteit van de directe leefomgeving. Vervolgens is het
'kennen en gekend' worden in de buurt een belangrijk neveneffect van gezamenlijke
buurtactiviteiten (en volgens professionele betrokkenen zelfs het hoofddoel).
       Betrokkenen noemen het Rotterdamse Opzoomeren zonder meer een groot
succes. De kracht van het Opzoomeren, zo stelt de directeur van de stichting Opzoomer
Mee, ligt in de 'simpelheid' van de aanpak. Het Opzoomeren is, zo stelt hij,
                                                                                         115
“in staat om gecompliceerde verhalen over sociale integratie, grootstedelijke proble-
                                                                                         RMO advies 37
matiek, verharding van de samenleving, anonimiteit en nog zo wat, op een eenvoudige
manier te vertalen naar de straat en zijn bewoners. Niemand komt in actie voor sociale
integratie of tegen de verloedering, maar het leven bij jou in de straat zet je wel in
beweging” (geciteerd in Hazeu 2005: 292).
Het Opzoomeren is bovendien relatief goedkoop. Het steunt sterk op eigen initiatieven
van bewoners. Het geld wordt besteed aan professionele ondersteuning door de
stichting Opzoomer Mee en welzijnswerkers, en aan het budget voor bewonersgroepen
die iets in hun straat organiseren. Een laatste genoemde succesfactor van het
Opzoomeren is dat iedereen er aan mee kan doen. Het Opzoomeren beperkt zich niet
tot de gebruikelijke achterstandswijken, alle Rotterdamse straten en buurten kunnen
er aan meedoen. Hierdoor werd het Opzoomeren in de loop der jaren een activiteit
waaraan elke Rotterdamse straat kan meedoen.
       Er worden echter ook kanttekeningen bij het succes van het Opzoomeren
geplaatst. Zo is er kritiek op het hoge 'barbecue- of carnavalgehalte' van het
Opzoomeren (WRR 2005: 104). Menig gemeenteambtenaar en (welzijns)professional
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>                                          spreekt van gesubsidieerde feestjes en barbecues in de buurt. Een tweede kanttekening
                                          betreft het leiderschap in buurten en straten, dat 'meestal overwegend wit' is (Hazeu
                                          2005: 299). De Opzoomeractiviteiten worden meestal gedragen door de meer 'geves-
                                          tigde' bewoners in de buurt: autochtoon en al wat ouder. Allochtonen, maar ook jongeren
                                          worden niet altijd bereikt:
                                          “Vooral de 'bonding' tussen autochtone bewoners wordt versterkt terwijl de 'bridging'
                                          - de toenadering tussen verschillende groepen - minder uit de verf lijkt te komen.
                                          (...)Ook de contacten tussen autochtone en allochtone bewoners verlopen soms moei-
                                          zaam: een aantal opbouwwerkers stelt dat zij kartrekkers er voortdurend op moet wijzen
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          dat er ook allochtone bewoners in de buurt wonen (...). Allochtone zelforganisaties
                                          beklagen zich soms erover dat de witte bewoners moeilijk aanspreekbaar zijn” (De
                                          Graaf 2001: 146-7).
                                          Ook in Charlois, een van onze onderzoekswijken, wordt geconstateerd dat Opzoomeren
                                          niet altijd bijdraagt tot interetnisch contact:
                                          “Wat je ziet is dat mensen die elkaar toch al kenden, elkaar tijdens de activiteiten
                                          nog beter leren kennen. Dat is natuurlijk erg mooi. Andere buurtbewoners gaan
                                          hoofdzakelijk om met bewoners waar ze iets gemeenschappelijks mee hebben.
                                          Jongeren met jongeren, en mensen met eenzelfde etnische achtergrond zoeken
                                          elkaar op” (Resp. 17).
                                          Deze tweede kanttekening is cruciaal voor deze beschouwing. Onze centrale vraag is
116
                                          of het Opzoomeren als een 'mengingsinstrument' kan functioneren, of het bijdraagt
                                          aan de interetnische contacten in de buurt - wat overigens nooit expliciet een doel
RMO advies 37
                                          van het Opzoomeren is geweest. Er wordt altijd over 'de bewoners' gesproken: ieder-
                                          een die hier woont, onafhankelijk van de etnische herkomst. Wanneer autochtone en
                                          allochtone bewoners gezamenlijk aan straat- en buurtactiviteiten deelnemen, kan dit
                                          zeer positief uitwerken. Ontmoeting en deelname aan gezamenlijke activiteiten kunnen
                                          op den duur leiden tot het bijstellen van de wederzijdse beeldvorming. De praktijk is
                                          echter dat men niet gezamenlijk aan de slag gaat vanwege de negatieve wederzijdse
                                          beeldvorming. Rotterdamse bestuurders hebben vooralsnog de hoop dat allochtone
                                          organisaties op eigen kracht gaan meedoen aan Opzoomeren, waarna ze wellicht in
                                          een latere fase kunnen meedoen aan 'gemengde' activiteiten in de buurt.
                                          Geconcludeerd kan worden dat Opzoomeren als middel om interetnisch contact in
                                          de buurt te stimuleren vooralsnog niet goed functioneert.
                                                 Een derde kanttekening bij Opzoomeren betreft de intensiteit van het bewoners-
                                          contact. Het Opzoomeren kan wel een 'effectieve ontmoetingsstrategie' in straten en
                                          buurten worden genoemd, maar de vraag is of men er méér van mag verwachten.
                                          De vraag is of ontmoeting tussen bewoners uiteindelijk tot meer intensief contact en
                                          sterkere sociale binding leidt. Dit valt in de praktijk vaak tegen:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>“Ontmoeting leidt niet vanzelf tot binding. Dat dachten we vroeger wel. Opzoomer-
activiteiten blijven vaak bij ontmoeting. Daar is op zich niks mis mee, maar de
mogelijke neveneffecten zijn vooral toeval” (Resp. 17).
Het ideaal van opbouwwerkers is dat ontmoetingsactiviteiten zoals het Opzoomeren
een opstap vormen en uiteindelijk uitmonden in een groter geheel van activiteiten.
Het gaat dan om de spin-off van de activiteit, oftewel andere activiteiten bouwen
                                                                                          Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
voort op contacten die met bewoners zijn gelegd tijdens ontmoetingsactiviteiten
(vgl. Hortulanus en Machielse 2002). Zo wordt in de buurt Crabbenhof in Dordrecht-
West gewerkt met de driedeling 'ontmoeting, activiteiten en belangenbehartiging':
“Het begint bij ontmoeting. Dat is al een hele moeilijke klus. Maar zonder deze
activiteiten kom je niet verder. Wij investeren meer dan 50% van onze tijd in het
realiseren en organiseren van activiteiten die gericht zijn op ontmoeting tussen
bewoners uit de buurt” (Resp. 3).
De verwachting dat ontmoeting vanzelf tot meer binding en (interetnisch) contact in de
buurt zal leiden, gaat in veel gevallen niet op. Dit is een van de redenen waarom de
gemeente Rotterdam met het project Mensen Maken de Stad is gestart, een stedelijke
campagne die streeft naar intensievere vormen van buurtcontacten (hierover meer in
hoofdstuk 5).
       Een vierde en laatste kanttekening bij Opzoomeren is dat in sociaal zwakke
buurten zoals de Tarwewijk de sociale betrokkenheid van bewoners zo beperkt is dat
Opzoomer-acties niet door straatbewoners zelf kunnen worden geïnitieerd. In andere
                                                                                         117
wijken worden Opzoomer-activiteiten gezamenlijk door de straat en buurtbewoners
georganiseerd (wel financieel en materieel ondersteund door het stedelijk campagne-
                                                                                         RMO advies 37
bureau Opzoomer Mee). In een buurt als de Tarwewijk is hiervoor bijna altijd profes-
sionele ondersteuning nodig:
“In een buurt als de Tarwewijk met een hoog verloop kennen veel buurtbewoners
elkaar niet. Nieuwkomers kennen niemand in de wijk. De zittende bewoners nemen
een afwachtende houden aan jegens de nieuwkomers. Hun motto is 'de nieuwe
moeten naar ons komen’” (Resp. 17).
Geconcludeerd kan worden dat het Rotterdamse Opzoomeren inmiddels een gevestigde
traditie is geworden. Actieve bewoners en bewonersgroepen steken zelf de handen
uit de mouwen om de straat 'schoon, heel en veilig' te houden. In veel andere steden
vinden overigens onder een andere naam soortgelijke bewonersactiviteiten plaats.
Daarbij organiseren bewoners allerlei andere activiteiten in de straat. Hoewel er soms
kritiek is op het hoge 'barbecue- of carnavalgehalte' van het Opzoomeren, kan worden
geconstateerd dat het Opzoomeren en vergelijkbare activiteiten elders succesvol zijn
om bewoners weer actief bij het gebeuren in de buurt te betrekken. Een bijkomend
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>                                          effect (volgens professionele welzijnswerkers zelfs het hoofddoel) is dat bewoners
                                          elkaar weer leren kennen en elkaar groeten op straat. Zeker in wijken met een hoge
                                          mutatiegraad onder bewoners - een vast kenmerk van stedelijke achterstandswijken -
                                          is dit zonder meer een gewin. Ten slotte is het een overweging dat de straat- en
                                          buurtactiviteiten van het Opzoomeren voor sommige bewoners misschien wel de
                                          enige mogelijkheden voor ontmoeting en ontspanning zijn. Sommige bewoners in
                                          achterstandssituaties, aldus één van onze respondenten, zijn zozeer bezig met 'over-
                                          leven' dat het zoeken van contact met buurtbewoners of het creëren van een actieve
                                          vrijetijdsbesteding er veelal bij in schiet. Ze zijn gebaat bij een in de eigen woonom-
                                          geving gesitueerde laagdrempelige ontmoetingsruimte en culturele activiteiten.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                                    Tot dusver is de beoordeling van het Opzoomeren alleen positief. De belangrijkste
                                          beperking is dat het bij de actieve opzoomeraars nog altijd overwegend om 'wit kader'
                                          gaat. Het Opzoomeren is primair een activiteit van meer gevestigde, veelal autochtone
                                          en al wat oudere buurtbewoners. Allochtonen en migrantenorganisaties nemen er
                                          (voor zover hierover informatie beschikbaar is) nog weinig aan deel. Dit betekent niet
                                          dat ontmoetingsactiviteiten zoals Opzoomeren niet zinvol zijn om interetnisch contact in
                                          de buurt te bevorderen (wat formeel ook geen doel van Opzoomeren is). Wel kunnen we
                                          concluderen dat men er tot dusver niet in is geslaagd om wederzijds begrip en contact
                                          tussen autochtone en allochtone buurtbewoners te bevorderen. Misschien dat dit op
                                          langere termijn wel lukt, zeker wanneer allochtone groepen en organisaties in de
                                          buurt zich meer met Opzoomer-achtige activiteiten gaan bemoeien.
                                          2.3 Digitaal trapveld
                                          Tegenwoordig worden digitale trapveldjes veel ingezet om moeilijk bereikbare groepen
118
                                          of geïsoleerde buurtbewoners in achterstandsbuurten, maar ook elders, maatschappelijk
                                          te laten participeren. Digitale trapvelden zijn gelegenheden waar wijkbewoners gebruik
RMO advies 37
                                          kunnen maken van internetcomputers en waar ze - vaak tegen een geringe vergoeding -
                                          kunnen e-mailen, foto's scannen, informatie zoeken op internet, hun huiswerk maken,
                                          een spelletje doen, chatten en computerlessen volgen.
                                          Het Amsterdams Computer Clubhuis7 is een digitaal trapveld dat zich hoofdzakelijk
                                          richt op jeugd en jongeren in de Amsterdamse buurt Overtoomse Veld.8 Het Clubhuis
                                          blijkt, door aan te sluiten bij de interesse van de kinderen en jongeren, een geschikte
                                          ontmoetingplek voor jongeren uit de buurt. Het bereik onder jongeren - hoewel
                                          gedomineerd door Marokkaanse jongens - is redelijk divers en multicultureel samen-
                                          gesteld.
                                          7 Het Clubhuis, oorspronkelijk een initiatief van de Amerikaanse hoogleraar Resnick, is een zelfstandig onderdeel van
                                            een internationaal netwerk van 77 clubhuizen in 15 landen over de hele wereld: het Computer Clubhouse Network.
                                            Jongeren die in een achterstandssituatie verkeren, kunnen in het Computer Clubhuis op een creatieve manier gebruik
                                            leren maken van technologie. Het project probeert een bijdrage te leveren aan het verkleinen van de digitale kloof, de
                                            toeleiding van de jongeren naar de arbeidsmarkt en het vergroten van de sociale cohesie in de buurt.
                                          8 Het Clubhuis is gevestigd in het ISA-West Juniorcollege. Voor de uitvoering van de activiteiten is de Stichting
                                            Computer Clubhuis Amsterdam opgezet, waarin wordt samengewerkt met de Educatieve Faculteit Amsterdam, Impuls
                                            (welzijn) en de Interconfessionele Scholengroep Amsterdam-West.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>“Voordat het Clubhuis om drie uur opengaat, staat voor de deur al een groepje jongens
van ongeveer twaalf jaar ongeduldig te wachten tot ze naar binnen mogen. Als de
deur opengaat, loggen ze in op de computer bij de deur, geven ze hun pasje af en
gaan ze achter een van de computers zitten om spelletjes te spelen. Even later komt
er een Surinaamse jongen van ongeveer veertien jaar binnen. Hij weet precies wat hij
wil. (…) Als even later een Turks meisje dat pas nieuw is, iets aan hem vraagt, helpt
hij haar gewillig. (…) In totaal zijn er die middag ongeveer twintig jongeren langs
                                                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
geweest” (Brouwer 2004: 141).
Dit project is in 2004 een half jaar lang onderzocht door de antropologe Lenie Brouwer.
Zij benadrukt het belang van 'veilige leeromgevingen', waarbij het vooral gaat om het
creëren van rust in het clubhuis waardoor leden zich kunnen concentreren en hun eigen
interesses op de computer kunnen ontwikkelen. Een dergelijke omgeving ontstaat echter
niet vanzelf. De inzet van professionals is hiervoor van groot belang. Via een systeem
van juniormentoren wordt ook systematisch gewerkt aan de sociale vaardigheden
van jongeren. Jongeren die bewezen hebben dat zij én vaardig zijn op de computer,
én zich goed gedragen, krijgen meer verantwoordelijkheden. Zij ontvangen een pasje
met een andere kleur en ze hebben meer bevoegdheden op de computer. Hun taak is
nieuwe leden op de computer te begeleiden. Over het mentorschap is de onderzoeker
erg positief. 'De andere kleur pas' geeft de jongeren status en geeft ze een voorbeeld-
functie tegenover de andere jongeren.
Op 1 juni 2003 telde het Clubhuis 166 leden. Vanaf de start van het Clubhuis is er een
vaste kern trouwe bezoekers van 20 tot 25 jongens en meisjes. Dat van de jongens
                                                                                           119
twee derde van Marokkaanse afkomst is, is niet verwonderlijk gezien het feit dat de
wijk Overtoomse Veld een zeer grote Marokkaanse gemeenschap kent (30%). De andere
                                                                                           RMO advies 37
jongens zijn voor 13 procent van Turkse en 7 procent van Surinaamse afkomst.
Driekwart van de leden zijn jongens, vaak tussen de twaalf en veertien jaar, die basis-
of voortgezet onderwijs (vmbo) volgen. Een klein aantal van hen zit op havo/vwo.
Het Clubhuis lijkt een geschikte plek voor ontmoeting tussen allochtone jongens en
meisjes uit de buurt. Het mentorschap maakt dat de contacten verder gaan dan
ontmoeting en smalltalk: jongeren uit de buurt worden aangemoedigd om elkaar te
ondersteunen en te helpen bij het zich eigen maken van ICT. ICT is puur een middel
om sociale vaardigheden aan te leren en contact tussen jongeren uit de buurt te
stimuleren. De ontmoetingen zijn voor een beperkte groep ook niet eenmalig of
incidenteel; de trouwe groep bezoekers treft elkaar geregeld in het Clubhuis. Autochtone
jongeren zijn de grote afwezigen in het Clubhuis. De bonding en bridging die er
plaatsvindt tussen jongeren beperkt zich tot allochtone jongens en meisjes.
2.4 Sport en spel-activiteiten
Sportbeoefening en buitenspelen zijn belangrijke middelen om bewonerscontacten,
met name bij de jeugd en jongeren, te stimuleren. In alle door ons onderzochte wijken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>                                          zijn sportconsulenten aanwezig - veelal in dienst van de gemeente - die sport- en
                                          spelactiviteiten organiseren in straten, buurten en wijken. Zo wordt in Dordrecht in
                                          het kader van de verlengde schooldag aan sportstimulering gedaan. Dagelijks worden
                                          voor de basisschooljeugd gedurende een uur sport- en spelactiviteiten georganiseerd.
                                          In de avonduren rijdt een Sportbus door de wijk om de jongeren te bereiken. De
                                          Sportbus rijd door de hele wijk en doet iedere buurt gemiddeld één keer per week aan.
                                          Ook is Thuis Op Straat (TOS) actief in Dordrecht, die jongere kinderen de mogelijkheid
                                          biedt om veilig en onder toezicht buitenshuis te spelen. In Overtoomse Veld is de
                                          sportstimulering uitbesteed aan Sciandri, een private sportorganisatie. Deze initiatieven
                                          en projecten worden hierna besproken
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          Duyvendak et al. (1998: 40) maken een onderscheid tussen primaire en secundaire
                                          doelen van sport- en spelactiviteiten. Primaire doelen worden direct in en door de
                                          sport- en spelactiviteiten zelf nagestreefd. Het gaat om doelen zoals - op individueel
                                          niveau - het verbeteren van de gezondheid of het tegengaan van overgewicht. Sport-
                                          en spelactiviteiten zijn doorgaans nadrukkelijk op het bereiken van dit soort doelen
                                          gericht. Ook het bevorderen van een zinvolle vrijetijdsbesteding wordt vaak als
                                          primair doel van sport- en spelactiviteiten genoemd. Sport en spel zou kinderen en
                                          jongeren van de straat houden, het sociale contact tussen wijkbewoners verbeteren
                                          en als 'signaleringssysteem' voor problemen in de wijk kunnen dienen. Overigens
                                          kunnen verschillende doelen onderling samenhangen en tegelijkertijd worden nage-
                                          streefd en bereikt. Zo kan iemand een sportactiviteit organiseren om de gezondheid
                                          van een groep mensen te bevorderen en tegelijkertijd een verbetering van de sfeer
                                          in de groep nastreven.
120
                                          Secundaire doelen van sport en spel zijn niet aan de activiteiten als zodanig verbonden,
                                          maar zijn een mogelijk bijproduct - een spin-off - van het buitenspelen en sporten.
RMO advies 37
                                          De activiteit is dan een middel tot het bereiken van een doel dat buiten de deelname
                                          aan activiteiten op zich is gelegen. Voor dit onderzoek zijn vooral deze secundaire
                                          doelen van belang. Zo kan men met sport en spel doelen op het macroniveau van de
                                          samenleving willen bereiken, zoals het bevorderen van de sociale integratie en sociale
                                          binding tussen etnische groepen. Of men kan op het mesoniveau de leefbaarheid in
                                          een multiculturele buurt proberen te verbeteren. Zoals door een respondent werd
                                          opgemerkt:
                                          “Sportbuurtwerk brengt weer rust in de wijk! Zonder sportbuurtwerk zou er in de
                                          buurt veel meer overlast zijn, ze zouden de buurt terroriseren. Jongeren gaan
                                          rondhangen, zich vervelen en zich misdragen” (Resp. 1).
                                          In Dordrecht is het creëren van een klimaat waarin sport en spel goed gedijen als
                                          doel van Thuis Op Straat (TOS) benoemd. In de buurten en wijken waar dat gebeurt,
                                          veelal multiculturele achterstandsbuurten, zijn de sportverenigingen vaak verdwenen
                                          en zijn de mogelijkheden om ongeorganiseerd buiten te spelen en te sporten zeer
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>beperkt door het ontbreken van sport- en spelvoorzieningen. Door het organiseren van
sport- en spelactiviteiten of door het verhuren van sportmateriaal wordt beoogd een
beter klimaat voor sport en spel te creëren waarvan vooral jongeren moeten profiteren.
“In Wielwijk (een multiculturele wijk in Dordrecht-West) is veel tijd en energie gestoken
in het ontwikkelen van een klimaat en cultuur van buitenspelen. Daar waren we
speciaal voor ingehuurd. Voordat TOS er was, werd er namelijk zeer weinig op straat
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
gespeeld.(…) Het eerste jaar waren er zeer weinig kinderen en jongeren die meededen
met TOS-activiteiten. Men was het niet gewend, en omdat ons werk bestaat uit
activiteiten in de buurt en op pleinen, was dat erg lastig. De sfeer in bepaalde straten
was dusdanig dat er niet gecommuniceerd werd. Terwijl er toch redelijk wat conflicten
waren tussen jongeren en oudere bewoners. Dit leidde zeker bij onze eerste activiteiten
tot hevige confrontaties en discussies” (Resp. 2).
Een derde reden om sport- en spelactiviteiten te organiseren, is dat het een relatief
eenvoudige en effectieve manier is om jongeren te bereiken, omdat sport en spel
onder alle kinderen en jongeren leeft en de interesse niet loopt langs etnische lijntjes.
Sport is in die zin 'kleurenblind'. Omdat veel jongens en meisjes als sporter en/of
supporter bij sport betrokken zijn, is het een goed middel om met jongeren, ook in
achterstandbuurten, in contact te komen. Spelen en sporten is in deze opvatting meer
middel dan doel. Het achterliggende doel is om meer 'grip' op jongeren te krijgen en
eventueel vandalistisch of crimineel gedrag te corrigeren.
       Een vierde en laatste reden om sport- en spelactiviteiten te organiseren, is dat
sport en spel bevorderlijk kunnen zijn voor sociale contacten en wederzijds begrip.
                                                                                            121
De gedachte is dat sport en spel verbroederen. Doordat kinderen samen op straat spelen,
leren ze elkaar kennen en ontstaan misschien vriendschapsbanden. Doordat mensen
                                                                                            RMO advies 37
van jong tot oud aan sportbeoefening doen, leren ze elkaar kennen, krijgen ze respect
voor elkaar en ontwikkelen ze gevoelens van verantwoordelijkheid en saamhorigheid.
In deze lijn doorredenerend, kan men veronderstellen dat sport en spel ook bevorderlijk
zijn voor interetnische contacten en sociale binding in de buurt. Om het 'bindende'
effect nader te aanschouwen, gaan we nader in op twee praktijken, namelijk sportac-
tiviteiten georganiseerd door Sciandri in Overtoomse Veld en Thuis Op Straat (TOS)
in Dordrecht-West.
Sciandri sportbuurtwerk in Overtoomse Veld
Sciandri is een private organisatie die in verschillende Amsterdamse stadsdelen
sportbuurtwerkactiviteiten organiseert. In 2004 deden kinderen uit het stadsdeel
Slotervaart (waartoe ook de buurt Overtoomse Veld behoort) maar liefst bijna 25.000
keer mee aan een of andere activiteit van Sciandri. Deze sportactiviteiten hebben dus
een groot bereik. Een betrokkene:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>                                          “Sportactiviteiten zijn voor iedereen. Maakt niet uit waar je vandaan komt. Iedereen
                                          kan meedoen. Ik kijk niet naar welke kleur iemand heeft” (Resp. 1).
                                          Het aandeel jongens en meisjes dat door Sciandri bereikt wordt, is ongeveer gelijk.
                                          De grote afwezigen zijn echter autochtone kinderen, vooral omdat er zo weinig
                                          autochtone kinderen in de wijk wonen. SCIANDRI bereikt in Overtoomse Veld vrijwel
                                          uitsluitend allochtone kinderen in de leeftijd van 6 tot 14 jaar. De meerderheid hiervan
                                          heeft een Marokkaanse achtergrond, hetgeen gezien de oververtegenwoordiging van
                                          Marokkaanse bewoners in de wijk niet heel verrassend is.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                           Sportprojecten van Sciandri
                                           Twee voorbeelden van sportprojecten in de buurt in Overtoomse Veld zijn de sportclub
                                           Ru-paré enTante Annie. Sportclub Ru-paré is een laagdrempelige sportclub voor kinderen en
                                           tieners uit het stadsdeel. In de sportclub kunnen de deelnemers zelf aangeven wat ze
                                           graag willen doen. Er wordt gewerkt met een registratiesysteem (pasje). Iedereen mag
                                           zich inschrijven. In 2004 waren dit 292 kinderen. Tante Annie is een sport- en speluitleen,
                                           'afgekeken' van Duimdrop-containers in Rotterdam. Kinderen uit de buurt mogen allerlei
                                           sport- en spelmateriaal bij haar lenen op vertoon van een pasje (lidmaatschap). Stagiairs,
                                           beroepskrachten en vrijwilligers uit de buurt begeleiden de activiteiten van Tante Annie.
                                          Het sportbuurtwerk in Overtoomse Veld wordt door betrokkenen als een succes gezien,
                                          dat deels wordt verklaard door de mix van culturele achtergronden van het team van
                                          sportbuurtwerkers. Ook zouden het stellen van duidelijk regels en de continuïteit in
                                          medewerkers, activiteiten en tijden bijdragen aan het succes van Sciandri in de wijk:
122
                                          “Voor het werk in Overtoomse Veld is het een pré als je collega's hebt die van
RMO advies 37
                                          Marokkaanse afkomst zijn. In de wijk wonen namelijk erg veel Marokkanen en aan
                                          de sportactiviteiten doen ook veel kinderen en jongeren van Marokkaanse afkomst
                                          mee. Ali is Marokkaans, voor hem is het makkelijker om deze jongeren aan te spre-
                                          ken, hij kent de achtergrond en spreekt ook nog eens de taal. Hem kunnen ze niet zo
                                          makkelijk dollen” (Resp. 19).
                                          Sciandri werkt uitsluitend met professionals die ondersteund worden door stagiaires
                                          en zogenaamde local heros. Deze local heros zijn jongeren uit de wijk die iets terug
                                          willen doen voor de jongeren. Deze jongeren spreken de straattaal, kennen de omgangs-
                                          vormen in de buurt en zijn onderdeel van de buurtgemeenschap. De mogelijkheid
                                          bestaat ook dat deze jongeren doorgroeien tot professionele sportbuurtwerkers.
                                          Bij de sportactiviteiten draait het nooit alleen om de sport. Er zit, zoals de geïnter-
                                          viewde sportbuurtwerker zegt, altijd een gedachte achter. “Het is altijd sport als
                                          middel om een hoger doel te bereiken.” De door hen genoemde doelen hebben een
                                          sociaal karakter; het gaat om zaken als het zorgen voor binding en een goede vrije-
                                          tijdsbesteding van de jongeren in de buurt, het bevorderen van de leefbaarheid in de
                                          buurt en het bieden van een uitlaatklep voor de kinderen en de jongeren op straat.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>De betrokkenheid van Sciandri gaat verder dan het sporten op het plein. Indien nodig
gaan de sportbuurtwerkers op huisbezoek bij de ouders van jongeren.
“Als kinderen zich misdragen op het plein, dan licht ik soms de ouders daarover in.
Of als jongeren zich hebben geblesseerd tijdens een van onze activiteiten” (Resp. 1).
Op zich is dit alles heel positief. Het probleem in de buurt Overtoomse Veld is juist
                                                                                                                           Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
dat Marokkaanse ouders vaak nauwelijks contact hebben met formele instanties in
de buurt en de Nederlandse samenleving als geheel. Toen de journaliste Margalith
Kleijwegt in deze 'buurt van Mohammed B.' onderzoek deed en daarbij ook
Marokkaanse en Turkse gezinnen thuis bezocht, kreeg ze te horen dat nog nooit een
autochtone Nederlander deze gezinnen thuis had bezocht. Ook leraren schijnen wei-
nig bij hun leerlingen thuis te komen (Kleijwegt 2005). Het is zonder meer positief
dat de sportbuurtwerkers van Sciandri deze stap (althans naar eigen zeggen) wel zet-
ten. De sportactiviteiten van Sciandri zullen ongetwijfeld ook tot interetnische contac-
ten bij kinderen leiden, maar alleen contacten tussen verschillende allochtone groe-
pen onderling. Contact met autochtone kinderen is er weinig, omdat zij nauwelijks
nog in de buurt wonen.
'Thuis Op Straat' in Dordrecht9
Thuis Op Straat (TOS) is een nieuwe sociaal-culturele werksoort die zich ten doel stelt
om de leefbaarheid op pleinen en straten te vergroten door het scheppen van een
duidelijk, gemoedelijk en fatsoenlijk klimaat in de openbare ruimte zodat kinderen en
jongeren daar veilig kunnen vertoeven.10 Bij TOS staat dus het secundaire doel van
                                                                                                                          123
sport- en spelactiviteiten centraal. Sport en spel worden ingezet als middel tot verbe-
tering van de leefbaarheid; het sporten en spelen op zich komt als doel op de tweede
                                                                                                                          RMO advies 37
plaats. TOS is met name actief in stadswijken en buurten waar de leefbaarheid onder
druk staat en verloedering dreigt of al ver is voortgeschreden. De betrokkenen presen-
teren TOS als alternatief voor het 'veelal naar binnen gekeerde en aanbodgerichte
sociaal-cultureel werk':
“Terwijl de openbare ruimte in deze wijken aan de jeugd ontnomen werd omdat ook
die ten prooi viel aan verloedering en groepsterreur, bleef men in het sociaal-cultureel
werk veelal binnen het vaste sociaal-culturele programma draaien” (Karyotis et al.
2004: 2).
TOS is een vervolg op een eerder project Duimdrop, dat op pleinen speelgoed uitleende
aan kinderen die daarvoor een pasje hebben. Net als TOS werkte ook Duimdrop met
betaalde krachten en beoogde het toezicht te houden op spelende kinderen op straat.
9 Rond eind juni houdt TOS op te bestaan in Dordrecht. De Dordtse welzijnsorganisatie heeft besloten om het TOS-concept
  te vervangen door een eigen soortgelijke methodiek. De inzet is vooralsnog om met meer professionals en onder
  begeleiding van de huidige TOS-baas een eigen methodiek te ontwikkelen gericht op buitenspelen.
10Onze algemene beschrijving van TOS is grotendeels gebaseerd op Karyotis et al. 2004.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>                                          TOS is echter op twee manieren breder dan Duimdrop. TOS behelst niet alleen speel-
                                          goeduitleen, maar een breder scala van activiteiten en beperkt zich bovendien niet tot
                                          een plein, maar richt zich op hele buurt. TOS begon in 1996 in Rotterdam en bestaat
                                          inmiddels op 23 verschillende locaties, waarvan 17 in Rotterdam en 2 in Dordrecht.
                                          Iedere TOS-locatie heeft een reguliere betaalde buurtmanager (de 'TOS-baas') plus
                                          enkele medewerkers die aangesteld zijn op basis van gesubsidieerde arbeidsregelingen
                                          (ID-banen, WIW-trajecten). Het betrekken van gesubsidieerde arbeidskrachten heeft
                                          enerzijds pragmatische redenen (ze zijn goedkoop), maar wordt anderzijds gebruikt
                                          om actieve mensen uit de buurt zelf erbij te betrekken. Men spreekt van 'goud van
                                          de straat'.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          TOS werkt vanuit de volgende centrale doelstellingen: het bevorderen van een duidelijker,
                                          gemoedelijker, fatsoenlijker en sportiever klimaat op straten en pleinen, waardoor
                                          meer en jongere kinderen (jongens en meisjes) op straat spelen en overlast en van-
                                          dalisme vermindert, het snel signaleren van situaties die uit de hand dreigen te lopen,
                                          het creëren van een 'effectief werkend netwerk' dat kinderen en jongeren kan opvangen
                                          wanneer zij in de knel komen, een effectieve bestrijding van overlast en ten slotte het
                                          vergroten van de participatie en onderlinge samenwerking van organisaties, ouders
                                          en wijkbewoners (Karyotis et al. 2004: 18-19). De link tussen de doelstellingen van
                                          TOS en het centrale onderwerp van deze studie, het bevorderen van interetnisch
                                          contact in de buurt, is tweeledig. Enerzijds wil TOS kinderen en jongeren uit verschil-
                                          lende etnische groepen leren elkaar te accepteren en respecteren ('emancipatie in
                                          plaats van discriminatie'); anderzijds wil TOS ook de contacten en communicatie tussen
                                          volwassenen in de veelal etnisch gemengde buurten bevorderen ('positieve commu-
124
                                          nicatie op buurt-, wijk- en stadsniveau').
RMO advies 37
                                          Hier gaat het vooral om de beide TOS-praktijken in Dordrecht. In Dordrecht zit Thuis
                                          Op Straat sinds zes jaar in de wijk Oud Krispijn en sinds twee jaar in Wielwijk. Net
                                          als in Rotterdam11 bereikt TOS ook in Dordrecht overwegend allochtonen kinderen.
                                          Volgens een geïnterviewde 'TOS- baas' is dit niet verwonderlijk, omdat TOS op de
                                          moeilijkste plekken in de wijk zit waar de meerderheid van de bevolking van allochtone
                                          afkomst is. Autochtonen die er wonen, oriënteren zich niet op de openbare ruimte in
                                          hun direct woonomgeving: 'ze lopen liever een blokje om'. TOS streeft ernaar om
                                          kinderen en jongeren in multi-probleemgebieden te bereiken. De sfeer in de buurt
                                          kenmerkt zich door geslotenheid, isolement, anonimiteit en een 'harde straatcultuur'.
                                          De TOS-baas:
                                          11 Op alle TOS-locaties wordt nauwkeurig bijgehouden hoeveel en welke kinderen deelnemen aan TOS-activiteiten.
                                             Ongeveer de helft van alle kinderen die in 2003 in Rotterdam deelnamen aan TOS, heeft een Turkse of Marokkaanse
                                             herkomst. Nog eens krap 40 procent van de deelnemende kinderen had een andere allochtone herkomst (Surinaams,
                                             Antilliaans, Kaapverdisch, overig) en 13 procent van de deelnemers waren autochtone Nederlandse kinderen
                                             (Gegevens: Karyotis et.al. 2004: 28).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>“De straatcultuur in Krispijn is hard. Op jonge leeftijd wordt er al veel gescholden;
ook zijn er snel conflicten en vechtpartijen. Het recht van de sterkste en brutaalste
heerst” (Resp. 2).
De activiteiten van TOS zouden de sfeer in de wijk verbeteren en het corrigeren van
ongewenst gedrag mogelijk maken. TOS werkt soms ook als katalysator bij het
oplossen van burenruzies:
                                                                                                                         Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
“Er was veel ruzie op straat en oud zeer tussen jongeren en andere buurtbewoners.
Doordat we met de jongeren praatten en het gesprek aangingen met andere buurt-
bewoners, hebben we de conflicten en incidenten bespreekbaar gemaakt. Dit heeft
geleid tot meer onderling begrip en een betere verstandhouding tussen verschillende
jongerengroepen in de buurt. Ook zijn de relaties tussen jongeren en ouderen verbeterd.
Het zijn iedere keer kleine stapjes en je hebt een lange adem nodig” (Resp. 2).
TOS richt zich op meetbare resultaten. Via een elektronisch logboek wordt dagelijks op
systematische wijze informatie verzameld over de activiteiten en het klimaat op straat.
Het logboek wordt iedere dag door de TOS-werkers (de ID-ers, WIW-ers en stagiaires)
ingevuld. Informatie uit het logboek, samen met gegevens van samenwerkingspartners,
maakt een gerichte aanpak van de buitenruimte op dagelijkse basis mogelijk.12 Door
de verzamelde gegevens kan ook precies worden nagegaan hoeveel en welke activiteiten
TOS op een bepaalde locatie heeft ondernomen, hoeveel kinderen en jongeren daar-
aan deelnamen en welke jongeren door TOS worden bereikt.
                                                                                                                        125
  TOS (Dordrecht) in cijfers:
  In de wijk Wielwijk heeft TOS in 2004 162 activiteiten georganiseerd, gemiddeld 13 per
                                                                                                                        RMO advies 37
  maand. Per activiteit hebben gemiddeld 15 kinderen deelgenomen, waarvan 38% meisjes
  en 62% jongens. Verdeeld naar etniciteit: 27%Turks, 31% Antilliaans, 24% Marokkaans, 4%
  Surinaams en 11% autochtoon Nederlands. De leeftijd ligt tussen de 7 en 15 jaar. In Oud
  Krispijn heeft TOS in 2004 in totaal 279 activiteiten georganiseerd, gemiddeld 24 per
  maand. Per activiteit hebben gemiddeld 20 kinderen in de leeftijd tussen 4 en 10 jaar
  deelgenomen, waarvan 39% meisjes en 61% jongens. Verdeeld naar etniciteit: 45% Turks,
  24% Antilliaans, 14% autochtoon Nederlands, 8% Marokkaans en 7% overige.
Uit de gegevens blijkt dat een buurtactiviteit als TOS beperkte waarde heeft om interet-
nisch contact in de buurt te bevorderen, althans wanneer men interetnisch contact
definieert als contact tussen autochtone en allochtone kinderen. Het aandeel autoch-
tone TOS-deelnemers op beide Dordtse locaties varieerde tussen 11 en 14 procent.
Wanneer men interetnisch contact breder opvat als contact tussen leden van verschil-
12 De informatie uit de logboeken worden door onderzoekers van de Erasmus Universiteit en het Verwey-Jonker
   Instituut geanalyseerd. Dit maakt het mogelijk de uitkomst van een TOS-praktijk wetenschappelijk inzichtelijk te
   maken en de input (investering) en de output (de resultaten) met elkaar te vergelijken en te wegen. TOS wordt door
   opdrachtgevers afgerekend op resultaten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>                                          lende etnische groepen, kan TOS wel een belangrijke functie hebben. Karyotis et al.
                                          (2004: 113) merken op in hun evaluatie van TOS in Rotterdam, waar het aandeel
                                          autochtone deelnemers niet hoger is dan in Dordrecht, dat TOS ook nooit expliciet is
                                          bedoeld om integratie en interetnisch contact te bevorderen. Het gaat erom kinderen
                                          in achterstandssituaties een veilige en kwalitatief goede speelomgeving in de buiten-
                                          ruimte van de buurt te geven. De onderzoekers menen echter dat TOS wel bijdraagt
                                          aan 'de omgang van jeugdigen van verschillende etnische achtergrond met elkaar'.
                                          Veel autochtone kinderen uit deze buurten gaan elders in de stad naar school. Spelen
                                          in de buitenruimte biedt daardoor meer mogelijkheden voor het aangaan van (inte-
                                          retnische) contacten en vriendschappen dan de school. Maar wanneer er geen
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          autochtone kinderen meer in de buurt wonen, kunnen zij ook niet door buurtgerichte
                                          activiteiten in contact gebracht worden met autochtone kinderen.
                                          2.5 Onderwijs
                                          Naast sport- en spelactiviteiten zijn basisscholen een uitgelezen plaats om sociale
                                          contacten in de buurt te versterken. Scholen vormen als het ware spontane ontmoetings-
                                          plekken in de buurt waar kinderen en deels ook hun ouders elkaar op reguliere basis
                                          tegenkomen. De school hoeft dan ook geen bijzondere activiteiten te organiseren
                                          opdat kinderen en ouders elkaar ontmoeten. Kinderen gaan naar school; hun ouders
                                          wachten op het schoolplein tot de school uit gaat. Dat kinderen en ook ouders elkaar
                                          ontmoeten, is een bijna onontkoombaar bijproduct van het naar school gaan.
                                          Gunstig voor mogelijke interetnische contacten tussen ouders van schoolgaande
                                          kinderen is bovendien dat ze door de school een gezamenlijk, etniciteitoverstijgend
                                          referentiepunt hebben. Alle ouders zijn geïnteresseerd in het welbevinden van hun
126
                                          kinderen; dat geldt voor zowel autochtone als allochtone ouders. Op school vallen de
                                          etnische scheidslijnen weg: kinderen met uiteenlopende etnische en culturele achter-
RMO advies 37
                                          gronden zitten bij elkaar in de klas en spelen soms met elkaar; ouders leren via hun
                                          kinderen ook kinderen met een andere etnische achtergrond kennen.
                                                   Zo zou het althans in het ideale geval zijn. In de praktijk kunnen hierbij de nodige
                                          kanttekeningen gemaakt worden. Door de vergaande schoolsegregatie in Nederland,
                                          zeker in wijken zoals onze onderzoeksbuurten, zijn er inmiddels geheel of grotendeels
                                          'zwarte' scholen ontstaan. De term 'zwarte' scholen moet men in Nederland natuurlijk
                                          niet letterlijk nemen, maar het gaat om scholen waar allochtone kinderen - vaak van
                                          zeer uiteenlopende groepen - de overgrote meerderheid vormen en waar autochtone
                                          kinderen, en dus ook hun ouders, vaak ver te zoeken zijn. Deskundigen op het gebied
                                          van onderwijssegregatie menen dat rond 50 procent allochtone kinderen op school
                                          vaak een kritische grens is. Wanneer het aandeel allochtone kinderen meer dan de
                                          helft van de schoolpopulatie omvat, pakken autochtone ouders hun biezen en halen
                                          ze hun kinderen van school.13 Dit is zeker in de Amsterdamse en Rotterdamse onder-
                                          zoeksbuurten het geval. In de Rotterdamse Tarwewijk bedraagt het aandeel allochtone
                                          leerlingen bij alle vier basisscholen minstens 75 procent; in de Amsterdamse buurt
                                          13 Mededeling van dhr. Sjaak Rutten, Sardes-Utrecht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>Overtoomse Veld geldt dit voor twee van de drie basisscholen. Overtoomse Veld kent
echter ook een basisschool (de Montessorischool) met een meer gemengd leerlingen-
bestand. De Amsterdamse stadsdeelwethouder vertelde ons overigens dat de onder-
wijssegregatie in het middelbaar onderwijs nog veel verder is voortgeschreden dan
in het basisonderwijs. De middelbare scholen (vmbo en mbo) in Overtoomse Veld en
aanpalende buurten zijn vrijwel volledig 'zwart'. De resterende autochtone kinderen die
in deze buurten wonen, gaan elders naar school (vgl. Engbersen et al. 2005: 55 en 76).
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
       Ook in deze omstandigheden is het belangrijk om ouderbetrokkenheid bij school
en ook onderling contact tussen ouders te organiseren. Men moet alleen niet te veel
verwachten van het interetnische contact dat kinderen en ouders hebben, althans van
het contact tussen autochtone en allochtone kinderen of ouders. Wanneer autochtone
kinderen en ouders de scholen mijden, helpen ook ontmoetingsactiviteiten op school
niet zo veel. In zulke gevallen zou men meer hebben aan ontmoetingsactiviteiten tussen
verschillende scholen, met name tussen 'zwarte' en 'witte' scholen.
Brede scholen
De bovenstaande constatering is des te meer jammer omdat de scholen in onze
onderzoeksbuurten volop in beweging zijn en zich ontwikkelen tot brede instituties
die naast het reguliere onderwijs ook allerlei andere activiteiten en voorzieningen
bieden voor leerlingen, hun ouders en soms ook voor andere buurtgenoten.
Kenmerkend voor zulke 'brede scholen' is dat de activiteiten en voorzieningen op
school zich niet beperken tot het reguliere onderwijs en de reguliere schooltijden.
Meestal vormen brede scholen een samenwerkingsverband tussen de school zelf en
andere instellingen zoals kinderopvang, welzijnswerk of de muziekschool. Brede scholen
                                                                                             127
kennen vaak kinderopvang, soms in combinatie met voorschoolse educatie (VSE), en
verder allerlei naschoolse activiteiten. In het ideale geval is de school de plek waar
                                                                                             RMO advies 37
kinderen de hele dag terechtkunnen en waar allerlei zinvolle activiteiten en voorzieningen
voor hen georganiseerd worden. In sommige gevallen organiseren brede scholen ook
activiteiten en voorzieningen voor ouders, met name voor moeders, zoals taalles,
computeronderwijs of opvoedingsondersteuning.
       Brede scholen ontstonden midden jaren negentig in stedelijke achterstandwijken.
Het idee is dat kinderen uit achterstandsgroepen door de activiteiten en voorzieningen
van de brede school meer gestimuleerd worden en daardoor meer kansen krijgen én
dat ze op school in een veilige omgeving verkeren. Inmiddels zijn er ook buiten de
grote steden tal van brede scholen, vooral om in de behoefte aan dagarrangementen
voor kinderen van werkende ouders te voorzien. In Rotterdam startte men in 1996 met
brede scholen. De wijkgerichte aanpak stond daar centraal. De brede school werd een
speerpunt in de achterstandswijken en zou voor kinderen uit deze wijken de verbinding
tot stand brengen tussen school, thuis en vrije tijd. De brede school zou de 'maatschap-
pelijke zelfstandigheid van kinderen en jongeren in achterstandssituaties' bevorderen,
onder meer door 'belemmeringen in de buitenschoolse leefsfeer' weg te nemen. De
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>                                          Rotterdamse brede scholen moesten bovendien ouders ondersteunen (opvoedings-
                                          ondersteuning) en ruimte bieden aan club- en buurthuiswerk door het welzijnswerk.
                                          Inmiddels telt Rotterdam 130 brede scholen, 116 basisscholen en 14 scholen voor
                                          voortgezet onderwijs.14
                                                  In de Rotterdamse onderzoeksbuurt Tarwewijk nemen alle vier basisscholen
                                          deel aan het bredeschoolproject. Dit betekent onder meer dat buiten de formele
                                          schooltijden allerlei activiteiten voor kinderen worden georganiseerd, zoals sport- en
                                          spelactiviteiten op het schoolplein, tekenen, knutselen, toneel, muziekles, enzovoort.
                                          Bij de buitenactiviteiten wordt dankbaar gebruikgemaakt van de ligging van basis-
                                          scholen in de wijk, die redelijk uniek is. Drie scholen liggen namelijk vrijwel tegen
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          elkaar aan en maken daardoor gebruik van dezelfde buitenruimte. In deze situatie
                                          organiseren de scholen gezamenlijk voor- en naschoolse activiteiten in de buitenruimte.
                                          Het gevolg is dat veel (naschoolse) activiteiten niet alleen bijdragen aan ontmoeting
                                          en contact tussen kinderen van één basisschool, maar een veel breder bereik heeft.
                                          Overigens leidt dit niet tot interetnisch contact bij kinderen, aangezien bij alle drie de
                                          scholen meer dan 80% leerlingen van allochtone afkomst is. Op de vierde basisschool,
                                          de Akker in de Millinxbuurt, is zelfs 95% van de leerlingen van buitenlandse komaf.
                                          Ook de Amsterdamse onderzoeksbuurt Overtoomse Veld telt diverse brede scholen.
                                          Het aardige hier is dat geïnterviewde leerkrachten vertellen van diverse multiculturele
                                          activiteiten op school. Een voorbeeld is het jaarlijks door de Ru Paré-school georgani-
                                          seerde suikerfeest voor vrouwen. Vorig jaar namen 150 kinderen, moeders en andere
                                          vrouwen uit de buurt hier aan deel. Ook proberen brede scholen de verbondenheid
                                          met de buurt te vergroten, bijvoorbeeld door activiteiten waarbij naast kinderen en
                                          hun ouders ook andere buurtbewoners worden bereikt. Zo organiseerde wederom de
128
                                          Ru Paré-school in Overtoomse Veld op 11 november 2004 (een week na de moord op
                                          Theo van Gogh) een Sint Maartenoptocht. De brede schoolcoördinator vertelt hierover:
RMO advies 37
                                          “Collega's waren eerst pessimistisch over het idee. Dachten dat het toch niet zou
                                          lukken. Het was dan ook erg spannend. Ga er maar aanstaan, Sint Maarten vieren
                                          met Turken en Marokkanen. Ik had er wel vertrouwen in. En het is een groot succes
                                          geworden” (Resp. 10).
                                          De kinderen werden begeleid door minimaal een van hun ouders, verder had de
                                          school de Buurtvaders (deelnemers in het Marokkaanse buurtvaderproject in
                                          Amsterdam-West) gevraagd om de optocht te begeleiden. Behalve dat deelname aan
                                          de optocht (die vrijwel geheel uit allochtonen bestond) interessant is om kennis te
                                          maken met een gebruik uit de Nederlandse cultuur, kan de activiteit bijdrage aan een
                                          positieve beeldvorming in de buurt.
                                          Brede scholen kunnen in principe bijdragen tot interetnisch contact, omdat de brede
                                          school een min of meer vanzelfsprekende ontmoetingsplek in de buurt is waar zowel
                                          14 http://www.bredeschool.nl/03_indepraktijk/a-voorbeelden/010-rotterdam.htm
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>kinderen als volwassenen komen en elkaar kunnen ontmoeten. Of er interetnisch
contact ontstaat, is echter ook afhankelijk van de vraag of er nog wel autochtone kin-
deren op school zitten. Dit is in ieder geval in onze Rotterdamse en Amsterdamse
onderzoeksbuurten, Tarwewijk en Overtoomse Veld, nauwelijks meer het geval. Om
interetnisch contact te stimuleren, heeft men meer aan ontmoetingsactiviteiten tus-
sen verschillende scholen, met name tussen 'zwarte' en 'witte' scholen.
2.6 Van meeting naar mating
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
Ontmoetingsactiviteiten zoals Opzoomeren of sport- en spelactiviteiten in de buurt
kunnen gezien worden als onderdeel van een groter geheel aan activiteiten, als eerste
stap in de richting van activiteiten die tot intensievere vormen van buurtcontact leiden.
Anders gezegd: laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten leiden misschien op zich niet
tot meer en intensiever contact in de buurt en tussen bewoners, waaronder interet-
nisch contact, maar kunnen wel een proces op gang brengen dat leidt tot meer binding
in de buurt. Hoe een dergelijk proces zich in de praktijk voltrekt, illustreren we hier
aan de hand van twee projecten: het project 'Nieuwe buren' in Zaandam Zuidoost en
het project 'Onze Buurt Aan Zet' (OBAZ) in Dordrecht West.
'Nieuwe buren' Zaandam Zuidoost
Het project 'Nieuwe buren' in Zaandam Zuidoost beoogt de participatie en integratie
van nieuwkomers in de wijk te vergroten. Het project werd gefinancierd door de lokale
welzijnsstichting (Stichting Welsaen), met aanvullende private financiering vanuit het
Juliana Welzijn Fonds, Stichting Kinderpostzegels Nederland en de Verkade Stichting.
De doelgroep van het project bestaat niet alleen uit nieuwkomers, maar uit alle wijk-
                                                                                            129
bewoners. De bedoeling van het project was met name een passend activiteitenaanbod
te ontwikkelen dat de sociale samenhang in de multiculturele wijk ten goede moest
                                                                                            RMO advies 37
komen. Ontmoeting tussen wijkbewoners met uiteenlopende culturele achtergronden
was dus expliciet doel van het project. Om dergelijke interetnische ontmoetingen tot
stand te brengen, werden verschillende activiteiten georganiseerd, zoals bijvoorbeeld
de viering van Internationale Kinderdag waarbij twee buurtcentra en twee basisscholen
diverse activiteiten organiseerden (bereik circa 180 leerlingen), een uitwisseling tussen
basisscholen waarbij een eindpresentatie in een buurtcentrum plaatsvond (bereik
ruim 200 kinderen en 60 ouders), een graffitiwedstrijd voor jongeren (45 deelnemers)
met een expositie in de Sultan Ahmet Moskee (40 bezoekers) en in bibliotheken en
buurtcentra (groot bereik), en het wijkfeest 'Thuis in Poelenburg' (naar schatting 400
bezoekers).
       Voortbouwend op dergelijke activiteiten is vervolgens het intercultureel eetcafé
'De Smaakmaker' gesticht. Ook bij dit initiatief staat het doel van interetnisch contact
in de buurt centraal. Wijkbewoners met verschillende culturele achtergronden koken
twee keer per maand in het buurtcentrum voor andere wijkbewoners. De activiteit is
inmiddels in het reguliere activiteitenaanbod van het buurtcentrum opgenomen en
geldt als een voorbeeld van een succesvol project gericht op interetnische binding.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>                                          De koks komen uit diverse landen en tussen de koks en de bezoekers - die voor 80%
                                          uit Nederlanders bestaan - vindt uitwisseling plaats. Per keer kunnen 20 tot 30 wijk-
                                          bewoners mee-eten, maar vaak is er een wachtlijst. Het eetcafé leidde vervolgens
                                          weer tot een nieuw initiatief, namelijk het maken van een wijkkookboek van Zaandam
                                          Zuid waarin verhalen, recepten en foto's staan van 25 buurtbewoners met verschillende
                                          etnische achtergronden.
                                          Onze Buurt aan Zet in Dordrecht-West:
                                          In Dordrecht-West zijn vanaf 2001 gelden van het landelijke Grotestedenbeleid (GSB)
                                          geïnvesteerd in het project 'Onze Buurt aan Zet' (OBAZ). Het centrale doel van het
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          project is te komen tot een gerichte en samenhangende aanpak van problemen in
                                          achterstandsbuurten als Crabbenhof en Wielwijk (beide in de wijk Dordrecht-West). In
                                          dergelijke buurten zijn al veel partijen actief die allemaal verschillende activiteiten
                                          ontplooien, maar het gaat erom een samenhangende strategie te ontwikkelen. Zoals
                                          een betrokken opbouwwerkster zegt:
                                          “Het is van het grootste belang dat activiteiten op elkaar worden afgestemd. Als dat
                                          niet gebeurt, dan zijn het allemaal losse flodders en die missen hun doel” (Resp. 3).
                                          Concreet wordt er in het OBAZ-project samengewerkt met allerhande partijen zoals
                                          Stap In, het Opvoedspreekuur, Thuis Op Straat, het kinderwerk, de woningcorporatie,
                                          maar ook de kerk en andere voorzieningen en projecten in de wijk. Het interessante
                                          aan het Dordtse OBAZ-project is dat de welzijnswerkers heel bewust de verschillende
                                          initiatieven aan elkaar koppelen en het verband zien tussen uiteenlopende activiteiten.
130
                                          Hun visie is verder dat ontmoetingsactiviteiten nodig zijn om activiteiten met een
                                          hoger doel te realiseren. Door eerst ontmoetingsactiviteiten te organiseren, hoopt men
RMO advies 37
                                          dat vervolgens andere initiatieven worden genomen, dus dat er een zekere spin-off
                                          van ontmoetingsactiviteiten ontstaat, die in de praktijk ook wel zijn gerealiseerd.
                                          OBAZ startte in december 2001 met de campagne 'Een droom voor Crabbenhof'.
                                          Overal in de wijk werden 'droomkaarten' onder bewoners verspreid. Met deze kaarten
                                          konden bewoners hun specifieke wensen ten aanzien van de wijk kenbaar maken.
                                          Door advertenties in de (wijk)media en door mensen in het winkelcentrum aan te
                                          spreken, werden wijkbewoners gestimuleerd een droomkaart in te vullen. In totaal
                                          werd dit door 300 bewoners gedaan. Wie een wens had ingediend, werd vervolgens
                                          benaderd en gevraagd mee te denken en waar mogelijk mee te helpen. Op deze
                                          wijze werden diverse activiteiten georganiseerd om moeilijk bereikbare groepen te
                                          bereiken.
                                          Een goed voorbeeld van een spin-off van ontmoetingsactiviteiten was een brunch
                                          voor vrouwen op Internationale Vrouwendag. De eerste keer bezochten 86 vrouwen
                                          met verschillende nationaliteiten deze activiteit in het trefpunt De Nieuwe Stoof. Van
                                          deze ontmoetingsactiviteit ging een sneeuwbaleffect uit: vrouwen die aanvankelijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>niet durfden, maar toch kwamen opdagen, kwamen daarna ook naar andere activiteiten
of namen iemand mee die er nog niet bekend mee was. Sindsdien worden twee keer
per jaar 'vrouwenbrunches' georganiseerd. Volgens een betrokken opbouwwerkster
is dit nog steeds een groot succes. “De laatste keer waren er 120 vrouwen uit de
buurt uit verschillende culturen.” Bezoeksters van de 'vrouwenbrunches' doen daarna
vaak ook mee aan andere activiteiten die gedurende het jaar zijn georganiseerd, zoals
de vrouweninloop, het taal oefenen en het 'terrasje naast de groentekraam'.
                                                                                                 Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
 Het terrasje naast de groentekraam
 Het 'terrasje naast de groentekraam' (in de winter De Bus met zelfgemaakte soep) is uitge-
 groeid tot een belangrijke ontmoetingsplaats voor buurtbewoners. Aan een lange 'OBAZ-
 tafel' tegenover een goedbezochte groenteboer kunnen bewoners, grotendeels allochtone
 vrouwen, even rusten, koffie drinken en een praatje maken met de opbouwwerker, een
 vrijwilliger of andere bezoekers. Het terrasje stimuleert contact en wordt gezien als opstap
 tot deelname aan activiteiten in het buurthuis en straatfeesten: “Twee keer per week zetten
 we een terras op bij de groenteboer in de wijk. Het is een van de goedkoopste groenteboeren
 van de wijk. Veel mensen met een laag inkomen doen hier hun dagelijkse boodschappen.
 Door juist hier een terras op te bouwen, probeer je ze op een laagdrempelige manier te
 ontmoeten. Je moet vooral vriendelijk zijn en de mensen het gevoel geven dat ze welkom
 zijn. We delen koffie uit en kleine versnaperingen. Het is een groot succes, steeds meer
 mensen komen. Het zijn vooral vrouwen, heel veel Arabische vrouwen die wekelijks een
 kopje koffie komen drinken en een praatje maken met andere buurtbewoners. Deze week
 moesten de auto's in de straat uitkijken voor de terrasbezoekers, het was afgeladen vol.
 Heel veel kletsende mensen” (Resp. 3).
                                                                                                131
Ook het idee voor de wekelijkse vrouweninloop in het Trefpunt ontstond tijdens een
                                                                                                RMO advies 37
van de vrouwenbrunches. De vrouweninloop wordt wekelijks bezocht door 10 tot 30
vrouwen met 22 verschillende nationaliteiten. Een groot deel van deze vrouwen
beheerst het Nederlands niet of nauwelijks. Deze ontmoetingsactiviteiten zoals de
vrouwenbrunches en vrouweninloop worden echter door de professionele welzijns-
werkers expliciet gebruikt om wat meer intensieve activiteiten voor deze vrouwen en
hun families aan te bieden. Zo worden in de zomervakantie familie-uitstapjes voor
gezinnen met kinderen georganiseerd, zoals een picknick in de Biesbosch of een
bezoek aan Madurodam of aan de Efteling. Deze activiteiten waaraan gemiddeld 100
mensen per keer deelnemen, zijn doorgaans snel volgeboekt. Het doel van deze uit-
stapjes is om het isolement van allochtone vrouwen te doorbreken en kennisuitwisse-
ling en sociale contacten tussen vrouwen te stimuleren, in de hoop dat deze activiteiten
bijdragen aan de sociale integratie en maatschappelijke betrokkenheid van de allochtone
vrouwen in de samenleving. De opbouwwerkerster vertelt hierover:
“We concentreren de kleine groepjes betrokkenen bij andere veelal kleinschaligere
activiteiten op één activiteit. Dit heeft een duidelijke meerwaarde en is een spin-off
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>                                          van de andere activiteiten. De drempel is hoger om hier aan deel te nemen, en het is
                                          voor ons professionals een succesje als we ze zover krijgen” (Resp. 3).
                                          Door diverse ontmoetingsactiviteiten van het opbouwwerk groeide ook het contact
                                          tussen opbouwwerk en woningcorporatie Interstede, wat onder meer resulteerde in
                                          het project 'Kennen en gekend worden' in juli 2004. Potentiële nieuwe bewoners krijgen
                                          thuis bezoek van een medewerkster van de corporatie. Behalve dat over de toekomstige
                                          woonplek wordt gesproken, krijgt de nieuwe bewoner ook uitleg over woon- en leef-
                                          regels en over rechten en plichten van de huurder en verhuurder. Het interessante
                                          aan dit project is dat een woningcorporatie, samen met welzijn, investeert in de eerste
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          ontmoeting van nieuwe bewoners met de wijk, de organisaties in de wijk én met
                                          bewoners. Voordat de nieuwe bewoners hun woning betrekken, krijgen de medepor-
                                          tiekbewoners al een 'kennismakingskaartje' met de naam van het gezin, de gezins-
                                          samenstelling en datum van verhuizing. Na verhuizing volgt een welkomstgesprek
                                          met informatie over de wijk en een kennismakingsgesprek met de meest directe
                                          buren. Door deze activiteit wordt de anonimiteit tussen oude en nieuwe bewoners
                                          doorbroken, en de ervaring leert dat het dan veel makkelijker is elkaar te groeten,
                                          vragen te stellen of een praatje te maken.
                                          2.7 Conclusie
                                          De conclusie is dat er in de onderzochte buurten talloze projecten en initiatieven zijn
                                          om de ontmoeting tussen mensen en de actieve deelname aan allerlei activiteiten te
                                          bevorderen. Deze ontmoetingsactiviteiten staan op de onderste trede van onze bindings-
                                          ladder. Vooruitlopend op het verdere onderzoek kunnen we nu al zeggen dat er op de
132
                                          overige sporten van de bindingsladder veel minder projecten en initiatieven zijn.
                                          Deze ontmoetingsactiviteiten zijn belangrijk. Ontmoeting kan gezien worden als een
RMO advies 37
                                          eerste en noodzakelijke, zij het niet voldoende voorwaarde voor het aangaan van
                                          meer diepgravende sociale contacten tussen bewoners. Als mensen elkaar niet ont-
                                          moeten en enkel langs elkaar heen lopen, soms met een angstige blik in de ogen, zal
                                          er nooit sociale binding in de buurt ontstaan. Binding ontstaat en bestaat bij de gratie
                                          van het feit dat mensen elkaar ooit een keer ontmoet en gesproken hebben. Voor
                                          zover mensen met een verschillende etnische herkomst elkaar ontmoeten, kunnen
                                          we ook zeggen dat ontmoetingsactiviteiten in de buurt, op straten en pleinen of in de
                                          school uiteindelijk ook tot meer interetnisch contact kunnen leiden.
                                                 Ontmoetingsactiviteiten in de buurt leiden echter niet automatisch en ook niet
                                          altijd tot meer diepgravende sociale contacten en meer binding in de buurt.
                                          Geconfronteerd met de kritiek dat leuke ontmoetingsactiviteiten soms wel erg carnavalesk
                                          zijn, betogen professionele buurt- en welzijnswerkers steevast dat deze laagdrempelige
                                          ontmoetingsactiviteiten - zoals het Rotterdamse Opzoomeren of het 'terrasje naast de
                                          groentekraam' in Dordrecht-West - een opstap zijn tot meer intensieve activiteiten.
                                          Vooral voor moeilijk bereikbare groepen in de buurt, zoals allochtone vrouwen en arme
                                          huishoudens, zouden laagdrempelige activiteiten in de sfeer van ontmoeting en ont-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>spanning noodzakelijk zijn om deze groepen te bereiken. En is het contact eenmaal
gelegd, dan kan men geleidelijk aan proberen meer intensieve relaties op te bouwen.
Concreet: een eerste kopje koffie op straat leidt er misschien toe dat geïsoleerde alloch-
tone vrouwen buurthuisactiviteiten gaan bezoeken, later taalles of een cursus volgen
en uiteindelijk misschien naar het arbeidsproces kunnen worden 'toegeleid'.
       Deze keten van wenselijke gebeurtenissen - het opheffen van sociaal isolement,
meer participatie, meer integratie en uiteindelijk meer emancipatie - is natuurlijk
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
waarop iedere welzijnswerker hoopt. En soms gebeurt het ook zo. Soms zie je dat
activiteiten op het gebied van ontmoeting, sport of spel een onverwachte spin-off
hebben. Een voorbeeld hiervan is een sportieve jongere die door het buurtsportwerk
wordt aangemoedigd om als coach en begeleider op te treden op de pleinen - een
zogenaamde local hero - en vervolgens op eigen initiatief de CIOS opleiding gaat
volgen en als beroepskracht in de voetsporen treedt van de sportbuurtwerkers.
       Onze speurtocht naar ontmoetingsactiviteiten in de vier buurten laat echter
ook zien dat zo'n positieve spin-off lang niet altijd optreedt. De golf van sport- en
spelactiviteiten, buurtfeesten en multiculturele barbecues in stedelijke achterstands-
buurten leidt lang niet altijd tot meer intensieve vormen van sociaal contact tussen
mensen. Het gaat er met name om of ontmoetingen in de buurt eenmalig blijven of
dat ze beklijven. Echte sociale binding vraagt om herhaalde ontmoetingen en daarmee
om een context waarin mensen elkaar ontmoeten. Deze context kan bijvoorbeeld
geboden worden door nieuwe initiatieven of activiteiten die een vervolg vormen op
de eerdere ontmoetingsactiviteiten. Een goed voorbeeld van zo'n opeenvolging van
initiatieven en activiteiten zagen we in Dordrecht. Op een eerste project waarin
buurtbewoners werden opgeroepen hun wensen en dromen over de buurt kenbaar
                                                                                             133
te maken, volgden een jaarlijkse vrouwenbrunch, een reguliere vrouweninloop en
vervolgens zelfs uitstapjes voor het hele gezin naar de Efteling of Madurodam. Juist
                                                                                             RMO advies 37
door de aaneenschakeling van activiteiten leren mensen elkaar beter kennen en ont-
staat er iets van sociale binding.
       Een andere context die tot herhaalde ontmoetingen leidt, is altijd de school,
zeker wanneer de school niet alleen regulier onderwijs verzorgt. We zagen dat brede
scholen een breed pakket van activiteiten en diensten aanbieden, variërend van
peuterspeelzalen en voorschoolse educatie via tussen- en naschoolse opvang met tal
van activiteiten voor kinderen tot activiteiten voor de hele buurt. Op deze wijze ontwik-
kelen scholen zich tot vanzelfsprekende ontmoetingsplekken in de buurt, waar kinderen
én volwassenen de hele dag terechtkunnen. De school wordt zo de plek waar buurt-
bewoners elkaar ontmoeten, met elkaar spreken en waar geleidelijk aan sociale binding
ontstaat. Een eerste kanttekening bij de vele ontmoetingsactiviteiten in de onderzochte
buurten is met andere woorden dat incidentele ontmoeting niet altijd tot intensief
contact en sociale binding leidt; dit vergt een aaneenschakeling van activiteiten en
nadere interventies van welzijnswerkers en andere instanties in de buurt.
       De tweede kanttekening betreft de vraag of uit de vele, meestal buurtgebonden
ontmoetingsactiviteiten, zoals in dit hoofdstuk beschreven, ook interetnische contacten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>                                          voortvloeien. Hierover zijn gaandeweg dit hoofdstuk diverse opmerkingen gemaakt.
                                          Voordat we ingaan op de mate van interetnisch contact in de buurt, moeten we echter
                                          eerst vaststellen wat we precies daaronder verstaan. Wanneer het gaat om contacten
                                          tussen burgers en groepen met een verschillende etnische herkomst, los van welke
                                          herkomst het betreft, dan kunnen de conclusies veel positiever zijn dan wanneer het
                                          alleen om contact tussen allochtone en autochtone Nederlanders gaat. Dit laatste is
                                          wat in het huidige beleidsdiscours centraal staat. We willen voorkomen dat in de
                                          hedendaagse steden parallelle samenlevingen ontstaan die geïsoleerd raken van de
                                          rest van de Nederlandse samenleving. We kunnen echter constateren dat de hier
                                          beschreven ontmoetingsactiviteiten slechts in beperkte mate bijdragen tot interetnisch
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          contact in de zin van contact tussen autochtonen en allochtonen. Dit heeft grofweg
                                          twee redenen.
                                                 In de eerste plaats zagen we dat ontmoetingsactiviteiten in buurten of op
                                          scholen die al in sterke mate gesegregeerd zijn, weinig contact tussen autochtonen
                                          en allochtonen opleveren. Een allereerste voorwaarde voor interetnisch contact is
                                          daarom dat er nog autochtone bewoners c.q. autochtone kinderen aanwezig zijn in
                                          de buurt of op school. Dit is echter, zeker in sommige buurten in Amsterdam en
                                          Rotterdam, steeds minder het geval. Wanneer de etnische segregatie in de buurt of
                                          op school al zo ver is voortgeschreden, is er niet zozeer behoefte aan ontmoetings-
                                          activiteiten in de buurt of op school, maar aan ontmoeting tussen verschillende buurten
                                          of scholen. Dit laatste komt echter in de praktijk nog weinig voor, al is er inmiddels
                                          een beperkt aantal creatieve initiatieven om contacten tussen leerlingen van 'witte'
                                          en 'zwarte' scholen te stimuleren (een fraai voorbeeld hiervan is het Zaanse project
134
                                          'Logeren om te leren', beschreven in het volgende hoofdstuk). Bovendien zijn er
                                          initiatieven om etnische segregatie op zich terug te dringen. Soms gebeurt dit door
RMO advies 37
                                          zeer ingrijpende maatregelen (zoals de 'sociale herstructurering' van stedelijke achter-
                                          standswijken), soms door particuliere initiatieven op kleine schaal. Een noemens-
                                          waardig voorbeeld van dit laatste is het initiatief van een groep autochtone ouders in
                                          de Rotterdamse wijk Kralingen om hun kinderen gezamenlijk aan te melden op een
                                          (tot dan) 'zwarte' school. Juist door gezamenlijk op te treden, kon de 'witte vlucht' uit
                                          het stedelijk onderwijs althans in dit geval doorbroken worden.
                                                 In de tweede plaats zagen we echter ook dat de mate van etnische segregatie
                                          niet de enige reden is waarom de mate van interetnisch contact (nog steeds opgevat
                                          als contact tussen autochtonen en allochtonen) soms beperkt is. Daarnaast speelt
                                          ook het verschijnsel 'soort zoekt soort' steeds een rol. Het gaat er dus niet alleen om
                                          of er nog autochtone bewoners in de buurt of autochtone kinderen op school zijn,
                                          maar ook of zij bereid zijn om gezamenlijk met allochtone buurt- of schoolgenoten
                                          activiteiten te ondernemen en elkaar te leren kennen. Ook dit is lang niet altijd het
                                          geval, met als gevolg dat gelijkgestemden elkaar bij activiteiten opzoeken. Zo bleek
                                          dat het Rotterdamse Opzoomeren in de praktijk gedomineerd werd door autochtone
                                          en veelal al wat oudere bewoners, de meer 'gevestigde' bewoners in de buurt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>Omgekeerd bleek bij Thuis Op Straat dat autochtone ouders hun kinderen juist niet
naar deze buurtactiviteiten sturen, met als gevolg dat voornamelijk allochtone kinderen
er gebruik van maken. Ten slotte zagen we dat diverse initiatieven zich expliciet op
kwetsbare allochtone groepen zoals vrouwen of kinderen richten, vanuit de (terechte)
veronderstelling dat dit bijzonder kwetsbare categorieën zijn die onvoldoende deel-
hebben aan de samenleving en uit hun isolement gehaald moeten worden. Daarbij
komt nog dat de hier beschreven buurtactiviteiten in de sfeer van ontmoeting, sport
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
of spel voor deze kwetsbare groepen vaak de enige manier zijn om aan dit soort
activiteiten deel te nemen. Autochtone groepen hebben veelal meer financiële
middelen en dus meer mogelijkheden om hun vertier elders te zoeken.
       Op zich is er niets mis met dit alles. De beschreven activiteiten en voorzieningen
functioneren prima om allochtone groepen uit hun isolement te halen, hen te stimuleren
om ook aan andere activiteiten deel te nemen en om allochtone kinderen een veilige
en stimulerende speel- en leeromgeving in de buurt te bieden. Dit alles is in de meeste
gevallen ook het expliciete doel van de hier beschreven activiteiten. We moeten echter
niet te veel verwachten dat deze activiteiten ook automatisch interetnische contacten
(tussen autochtonen en allochtonen) opleveren. Ontmoetingsactiviteiten in de buurt
zijn misschien een eerste en noodzakelijke, maar geen voldoende voorwaarde voor
zulke interetnische contacten. Om interetnisch contact te stimuleren, moeten de
initiatieven en projecten verder gaan, zoals de aanpakken die in de komende hoofd-
stukken beschreven worden.
                                                                                            135
                                                                                            RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>                                          Elkaar leren kennen:
                                          debatten en kennisuitwisseling
                                          3.1 Inleiding
                                          Elkaar ontmoeten betekent, zoals gezegd, nog niet dat mensen elkaar ook leren kennen
                                          en begrijpen. Voor een betekenisvolle communicatie tussen leden van verschillende
                                          etnische groepen is méér nodig dan vluchtige ontmoetingen op een straatfeest, festival
                                          of markt. Om elkaar te leren kennen, moeten mensen met elkaar in gesprek komen,
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          kennis over zichzelf en over elkaar uitwisselen en desnoods met elkaar in debat gaan.
                                          In deze paragraaf bespreken we diverse initiatieven en projecten in de door ons
                                          onderzochte gemeenten en buurten, die expliciet als doel hebben om wederzijds begrip
                                          en respect tussen de diverse bevolkingsgroepen te stimuleren. Het gaat bijvoorbeeld
                                          om interculturele dialogen die overal in den lande worden gehouden of bijeenkomsten
                                          waar diverse etnische groepen eten of kleding uit hun herkomstland presenteren. Het
                                          doel van dergelijke initiatieven is dat iedereen beter begrip krijgt voor de verschillende
                                          culturele achtergronden waaruit mensen afkomstig zijn. Wat ons betreft representeren
                                          dergelijke initiatieven en projecten de tweede trede van de sociale-bindingsladder.
                                          Het gaat erom dat mensen uit verschillende groepen elkaar niet alleen ontmoeten,
                                          maar dat ze elkaar door kennisuitwisseling en debatten beter leren kennen en respect
                                          voor elkaar krijgen. De achterliggende gedachte hierbij is natuurlijk dat vooroordelen
                                          van autochtonen over diverse allochtone groepen en omgekeerd in veel gevallen
                                          voortvloeien uit gebrek aan kennis over elkaar. We vinden vaak iets vreemd, alleen
136
                                          omdat we het niet kennen. De achterliggende gedachte bij de hier besproken initia-
                                          tieven en projecten is dat 'elkaar leren kennen' uiteindelijk leidt tot meer begrip én
RMO advies 37
                                          respect voor elkaar.
                                          De verzamelde projecten zijn onderverdeeld in de volgende thema's: multiculturele
                                          vrouwenhuizen (par. 3.2), religieuze organisaties (par. 3.3), interculturele stadsdebatten
                                          (par. 3.4) en onderwijs (par. 3.5).
                                          3.2 Multiculturele vrouwenhuizen
                                          Volgens de meeste welzijnsprofessionals die wij spraken, zijn de door hen georgani-
                                          seerde 'ontmoetingsactiviteiten' geen doel op zich, maar fungeren ze als bruggetje
                                          naar verdere activiteiten die bijdragen aan meer intensieve vormen van contact
                                          tussen bewoners. Vooral voor geïsoleerde of zwakkere groepen in de samenleving
                                          (b)lijkt dit, zoals we in het vorige hoofdstuk zagen, een redelijk succesvolle strategie.
                                          Bewonersgroepen die als 'moeilijk bereikbaar' bekend staan, bleken wel mee te doen
                                          met activiteiten zoals een dagtocht naar de Efteling of het interculturele eetcafé 'De
                                          Smaakmaker', beide in Dordrecht-West. De volgende stap is om méér te doen met
                                          deze groepen, met wie nu contact is opgebouwd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>De Cleo-Patria vrouwenhuizen in Rotterdam werken vanuit een zelfde gedachte.
Ontmoeting wordt gezien als een eerste stap richting emancipatie en zelfredzaamheid.
De vrouwenhuizen werken vraaggericht, dat wil zeggen, de behoeften en vragen van
bezoekende vrouwen staan centraal: “Cleo-Patria heeft geen passend aanbod op de
plank liggen, maar het gaat aan de slag met de wensen van de vrouwen om van
daaruit activiteiten te bieden.”15 Vervolgens wordt primair gekeken of vrouwen samen
dingen kunnen doen en of ze elkaar kunnen helpen. Pas in laatste instantie wordt
                                                                                               Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
indien nodig een professional ingeschakeld. De stichting Cleo-Patria beheert vier
multiculturele vrouwenhuizen in Rotterdam. Wekelijks bereikt de stichting daarmee
een kleine 300 vrouwen uit 15 verschillende culturen. De in de vrouwenhuizen geor-
ganiseerde activiteiten zijn gericht op de ontwikkeling van het zelfvertrouwen, het krijgen
van meer zelfstandigheid en zich beter bewegen in de Nederlandse samenleving. Het
idee is dat vrouwen door gezamenlijk activiteiten te organiseren op een intensieve
manier samenwerken en elkaar redelijk snel beter leren kennen:
“Cleo-Patria is een groot succes. Vrouwen van verschillende culturen leren elkaar hier
beter kennen en komen erachter dat zij veel gemeenschappelijke gespreksonderwerpen
hebben. De vrouwen die het vrouwenhuis bezoeken hebben geen of nauwelijks een
opleiding. Zij zijn al jaren in Nederland, maar kennen de Nederlandse samenleving niet
genoeg. Voordat het vrouwenhuis in hun buurt werd gevestigd, kwamen de vrouwen
nauwelijks de deur uit.”16
Volgens de oprichter van de Cleo-Patria vrouwenhuizen, Anneke de Goede, is opvoeden
en integreren voor een aantal vrouwen een haast onmogelijke opgave. Veel vrouwen
                                                                                              137
zouden vast willen houden aan de waarden van de eigen cultuur en godsdienst, die
soms haaks lijken te staan op die van de Nederlandse samenleving. Volgens De Goede
                                                                                              RMO advies 37
is het belangrijk om hierin tot uitwisseling te komen en zo de verschillen in zienswijzen
ten opzichte van opvoeding naast elkaar te kunnen zetten en te leren respecteren, en
ook van elkaar te leren. Onderlinge gesprekken en kennisuitwisseling kunnen ertoe
leiden dat onzekerheden en het gevoel dat vrouwen hun eigen waarden moeten los-
laten, worden omgezet in praktisch inzicht, meer zekerheid en meer structuur.
Vrouwen praten met elkaar en ondersteunen elkaar. Indien er professionele onder-
steuning nodig is, wordt er doorverwezen naar opvoedingsondersteuning.
In 2005 won Cleo-Patria de Joke Smit-prijs voor succesvolle initiatieven op het
gebied van vrouwenemancipatie. Bij de uitreiking prees minister De Geus de ver-
nieuwende manier waarop gewerkt wordt aan de integratie van allochtone vrouwen.
15 Algemeen projectplan, 2004: 3
16 Algemeen projectplan, 2004: 4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>                                           Cleo-Patria in de Tarwewijk
                                           Wekelijks bezoeken ruim 100 vrouwen het Vrouwenhuis Cleo-Patria in de Tarwewijk: 50
                                           vrouwen volgen Nederlandse lessen, 30 vrouwen volgen conversatielessen, 20 vrouwen
                                           uit verschillende culturen praten wekelijks met elkaar over onderwerpen als opvoeding.
                                           Inmiddels hebben twee vrouwen uit de doelgroep een reguliere baan binnen het vrou-
                                           wenhuis in Tarwewijk. Een aantal andere vrouwen zitten in het bestuur in het kader van
                                           de bestuursparticipatie. Ze gaan ook in debat met burgemeester en wethouder over hun
                                           beleid. De organisatie is privaat-publiek opgezet, zodat het vrouwenhuis niet afhankelijk is
                                           van één (financiële) partner. Door niet alleen de overheid, maar ook andere partijen aan
                                           het vrouwenhuis te verbinden, is men financieel minder kwetsbaar en minder afhankelijk
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                           van de overheid. Bovendien ontstaat er zo misschien meer draagvlak in de samenleving.
                                          De vrouwen van het vrouwenhuis zijn ook een bindende factor in de wijk. Ze vormen
                                          een hecht sociaal netwerk waarop andere bewoners en organisatie een beroep kunnen
                                          doen. Het intensieve contact tussen de vrouwen heeft geleid tot respect voor de ver-
                                          schillende culturen. Winst is ook geboekt op het thuisfront: zo kan er over mishande-
                                          ling thuis worden gepraat en wordt er samen met de vrouwen en 'Geweld achter de
                                          voordeur' naar oplossingen gezocht om het geweld te stoppen.
                                          3.3          Religieuze organisaties
                                          In de door ons bezochte wijken zijn ook verschillende religieuze organisaties actief.
                                          Youth For Christ, International Christion Fellowship (ICF), Victory Outreach, Werkgroep
                                          Kerk-Islam, ABC-Amsterdam17 en het christelijk ontmoetingscentrum de Buitenwacht in
                                          Dordrecht zijn hiervan slechts enkele voorbeelden. De eerste drie organisaties hebben
138
                                          charitatieve instellingen die in de Rotterdamse Tarwewijk actief zijn. Een helpende
                                          hand uitsteken naar kwetsbare groepen in de samenleving staat bij alle drie de orga-
RMO advies 37
                                          nisaties centraal. ICF doet dit bijvoorbeeld via het project House of Hope, waar buurt-
                                          bewoners met problemen terechtkunnen. Samenwerking en kennisuitwisseling vindt
                                          plaats via het principe van 'preken in elkanders parochie'. Youth For Christ onderscheidt
                                          zich van de anderen door zich hoofdzakelijk te richten op de Antilliaanse gemeenschap.
                                          Het christelijke ontmoetingscentrum de Buitenwacht is gevestigd in Oud Krispijn in
                                          Dordrecht-West en richt zich op gemeenschapsvorming in de buurt. Ze doet dit door
                                          diverse activiteiten te organiseren. Zo zijn er koffieochtenden, cursussen, een
                                          muziekgroep, een koor en een wijkwinkel en kunnen wijkbewoners twee avonden in
                                          de week terecht in het eethuis voor een driegangenmaaltijd. Bewoners kunnen er
                                          ook terecht voor het invullen van formulieren en het schrijven van brieven en voor
                                          steun als er problemen zijn met bijvoorbeeld de huisbaas of de sociale dienst. Elke
                                          zondagochtend is er de kring 'Wan Pipel' (Surinaams voor 'het hele volk') waar wordt
                                          gezongen, geluisterd en stilgestaan bij 'belangrijke dingen in het dagelijks leven'. Het
                                          uitwisselen van kennis en het stimuleren van onderling begrip staat centraal in de
                                          17 Hierover meer in hoofdstuk 6.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>door de Buitenwacht elk jaar georganiseerde 'reis' door Dordrecht langs verschillende
culturele en religieuze instellingen.
 De Buitenwacht in Dordrecht-West
 De Buitenwacht is in 1982 opgericht door drie theologen die in hun vrije tijd activiteiten
 organiseerden voor de buurt en is gehuisvest in de voormalige Johanneskerk van de
 Hervormde Gemeente (in eigen beheer sinds 2000). De Buitenwacht wordt door veel
                                                                                                 Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
 buurtbewoners bezocht, zowel jonge als oude en zowel autochtone als allochtone buurt-
 bewoners; 250 tot 350 mensen nemen regelmatig deel aan de activiteiten die verder gaan
 dan enkel 'ontmoeting'. Zo is er bijvoorbeeld de Bijbel-Koranleesgroep, een activiteit die
 een interreligieuze dialoog tot stand wil brengen. De divers samengestelde leesgroep
 komt elke week samen om, onder leiding van een christen en een moslim, samen in de
 bijbel en de koran te lezen en met elkaar de dialoog aan te gaan over een van tevoren
 vastgestelde thema. Beide begeleiders doen ieder hun eigen stuk en zijn deelnemer aan
 het gesprek als de ander leidt. In september 2004 werd begonnen met 10 deelnemers en
 tot januari 2005 verdubbelde dat tot 20 deelnemers. Voor dit project is de Buitenwacht in
 2005 genomineerd voor de Ab Harrewijn Prijs. De Buitenwacht ontvangt (bewust) geen
 subsidies en is afhankelijk van donateurs en fondsen. In totaal zetten 80 vrijwilligers zich
 in voor de Buitenwacht en werken er 10 mensen met een gesubsidieerde baan.
In Zaandam Zuidoost is de Sultan Ahmet Moskee zeer actief in het op gang brengen
van een interculturele dialoog. Deze moskee is een van de grootste moskeeën van
West-Europa en beschikt over verschillende ruimtes waar activiteiten georganiseerd
kunnen worden.
                                                                                                139
De Sultan Ahmet Moskee in Zaandam Zuidoost
                                                                                                RMO advies 37
Het gebouw bestaat uit drie verdiepingen en biedt ruimte aan 4000 mensen. Naast
een gebedsruimte (capaciteit 1000 mensen) is er onder meer een grote zaal (capa-
citeit 600 mensen) die als conferentie- en feestzaal wordt gebruikt, een ontspan-
ningsruimte waar jongeren hun vrije tijd kunnen doorbrengen (met pooltafels, voet-
baltafels en computers met internet), een kantine, een kapper, een winkeltje, een
bibliotheek, een koffiehuis, een leeskamer, een activiteitenzaal voor vrouwen en een
leslokaal voor kinderen. De moskee organiseert enerzijds activiteiten gericht op
Turkse bezoekers, maar anderzijds ook activiteiten om de binding tussen etnische
groepen te versterken. Zo worden de jaarlijks georganiseerde open dagen met Turkse
hapjes en informatieve rondleidingen goed bezocht (vele duizenden bezoekers tot nu
toe). Tijdens de Ramadan wordt een gezamenlijke Iftar-maaltijd georganiseerd met
vertegenwoordigers van de gemeente, organisaties en bewoners. Ook wordt er naast
cursussen Nederlands voor Turkse vrouwen een cursus Turks voor Nederlanders aan-
geboden (gegeven door een Turkse leraar die op een basisschool in Zaandam werkt).
Door het organiseren van sociaal-culturele activiteiten (onder meer schilderen, muziek
en volksdanscursussen) hoopt de moskee de verschillende bevolkingsgroepen bij
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>                                          elkaar te brengen en een bijdrage te leveren aan de integratie van de Turkse bevol-
                                          kingsgroep aan de Nederlandse samenleving.
                                          In Zaanstad is er ook een Werkgroep Kerk en Islam die zich ten doel stelt de dialoog
                                          tussen moslims en andersgelovigen tot stand te brengen en gezamenlijk activiteiten
                                          te ontplooien. De werkgroep komt op wisselende locaties bijeen om gezamenlijk te
                                          bidden en een thema vanuit verschillende religieuze invalshoeken te behandelen.
                                          De imam, bestuursvertegenwoordigers van de moskee, een katholieke pastoor, een
                                          protestantse priester, een onafhankelijke priester, vertegenwoordigers van de kerk,
                                          vertegenwoordigers van scholen, van vrijwilligerswerk in Zaanstad en (sinds een
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          jaar) de joodse synagoge komen elke maand in de moskee bijeen en vergaderen
                                          over een gezamenlijk van te voren vastgestelde thema. Ook vinden wederzijdse
                                          bezoeken met bestuurders van verschillende religieuze organisaties plaats.
                                          De activiteiten van de moskee en van de Werkgroep Kerk en Islam reiken verder dan
                                          enkel 'ontmoeting'. Naast activiteiten als de open dagen en gezamenlijke Iftar-maal-
                                          tijden worden er ook specifieke conferenties en informatiebijeenkomsten in het
                                          kader van 'Dialoog in Zaanstad' gehouden en wordt er al veertien jaar met andere
                                          religieuze organisaties en instellingen in Zaanstad samengewerkt
                                          3.4 Interculturele stadsdebatten
                                          Alle vier de onderzochte steden hebben op stedelijk niveau debatten georganiseerd
                                          over de toekomst van multicultureel Nederland. In Zaanstad gebeurde dit onder de
                                          naam 'Dialoog in Zaanstad', Amsterdam organiseert jaarlijks een 'De dag van de
140
                                          dialoog', in Rotterdam stond de islam centraal tijdens het 'Islam & Integratie'-debat
                                          en in Dordrecht zijn stadsdebatten (in de vorm van werkconferenties en rondetafel-
RMO advies 37
                                          gesprekken) georganiseerd over het toekomstige integratiebeleid in de stad.
                                                 Met de debatten hopen de steden de binding tussen de autochtone en allochtone
                                          stadsbewoners te versterken. Op zowel stedelijk als op wijkniveau worden gesprekken
                                          georganiseerd om 'multiculturele taboes', zoals de radicalisering van de islam,
                                          homoseksualiteit, vrouwengelijkheid en jongerenoverlast, bespreekbaar te maken.
                                          Zo organiseerde de gemeente Amsterdam in 2005, tijdens de tweede 'Dag van de
                                          Dialoog', in verschillende wijken bijeenkomsten waar buurtbewoners met elkaar in
                                          discussie gaan. In het stadsdeel Slotervaart (waaronder Overtoomse Veld) werden
                                          bijvoorbeeld verschillende dialoogtafels georganiseerd waar naast buurtbewoners en
                                          vertegenwoordigers van diverse organisaties ook drie stadsdeelbestuurders aanschoven.
                                          Per tafel werd door acht deelnemers onder leiding van een gespreksleider gediscus-
                                          sieerd over het thema 'Opgroeien in Amsterdam'. Daarbij ging het om vragen als
                                          'Hoe leef je prettig samen in je buurt?' en 'Wat hebben kinderen en jongeren nog
                                          meer nodig om goed te functioneren en hoe realiseer je dat?'. Deelnemers van ver-
                                          schillende achtergrond, jong en oud, allochtoon en autochtoon, man en vrouw,
                                          deden aan het debat mee. De gesprekken vonden op verschillende tijdstippen plaats
                                          en duurden ongeveer twee uur.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>In Rotterdam woedde gedurende 2004 en 2005 het zogenaamde 'islamdebat' dat veel
aandacht van de lokale en landelijke media kreeg. Om deze reden gaan we hier uit-
gebreider op in. Het Rotterdamse islamdebat, dat formeel overigens het 'Islam &
integratie'-debat heette, werd georganiseerd door het stedelijk Projectbureau Sociale
Integratie (PSI). Het debat speelde zich af in vier afzonderlijke stappen, namelijk:
expertmeetings, interne debatten, een informatieronde en ten slotte een serie publieke
debatten, zowel op stedelijk niveau als in diverse wijken.
                                                                                                                          Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
         Het Rotterdamse islamdebat begon in het voorjaar van 2004 met 25 expert-
meetings. Deelnemers aan deze bijeenkomsten waren enerzijds deskundigen, maar
anderzijds ook 'gewone' mensen die dagelijks met de rol van de islam in de Rotterdamse
samenleving te maken hebben, zowel moslims als niet-moslims. Gesproken werd
over de vraag in hoeverre de islam een belemmering vormt bij de integratie in de
Rotterdamse samenleving. Deze expertmeetings leidden tot de aanduiding van een
aantal centrale thema's voor het verdere debat, zoals 'normen en waarden', de islam
als nieuwe religie in Rotterdam, de positie van de moslimvrouw, en onderwijs en de
economische situatie van allochtone groepen, met name jongeren. Tijdens de expert-
meetings bleek dat sommige 'gevoelige onderwerpen' zich niet direct leenden voor
een open discussie tussen moslims en niet-moslims. Daarom werden als tweede
stap in het debat eerst een aantal interne debatten tussen moslims onderling ingelast.
Deze interne debatten vonden plaats in het najaar van 2004 en werden medegeorga-
niseerd door het Platform Buitenlanders Rijnmond. Het uitgangspunt van deze interne
debatten was vooral dat moslimgroepen binnen de eigen gemeenschap naar oplos-
singen zoeken.
         De derde stap van het debat was een informatieronde waarmee getracht werd
                                                                                                                         141
een beeld te geven over de islam in Rotterdam. Zo verzamelde het stedelijke onder-
zoeksbureau COS allerlei informatie over 'de islam in Rotterdam' en schreven drie
                                                                                                                         RMO advies 37
Rotterdamse wethouders op eigen titel een discussiebijdrage aan het debat. Vooral
de discussiestukken van Leefbaar Rotterdam-wethouders Pastors en Van den Anker
bevatten scherpe standpunten over wat zij zagen als 'het probleem' van moslims in
Rotterdam.18 Zo stelde Pastors in zijn bijdrage aan het debat dat moslims homoseksue-
len moeten accepteren en meer de Nederlandse 'hoofdcultuur' moeten accepteren
en respecteren.19 Ten slotte werd tussen begin februari en begin april 2005 als vierde
stap in het debat een groot aantal publieke debatten georganiseerd. In totaal zijn er
op stedelijk niveau negen debatten georganiseerd, die steeds tussen de 300 en 500
bezoekers trokken. Bij de eerste acht stedelijke debatten ging het om specifieke thema's,
zoals het 'wij-zijgevoel bij moslims en niet-moslims', 'de positie van de vrouw/homo-
seksualiteit', 'islam als nieuwe religie in Rotterdam', 'onderwijs en economische situatie
voor jongeren' en 'veiligheid en terrorisme'. Bij het daaropvolgende slotdebat werden
concrete afspraken over 'Rotterdams burgerschap' geformuleerd: wat kunnen
18 “Dus gaf wethouder Marco Pastors van Leefbaar Rotterdam in Metro op de vraag: 'Dus jij vindt moslims een probleem?'
   het antwoord: 'Ja, jij dan niet?'” (NRC, 6 april 2005)
19 Geciteerd: Rotterdams Dagblad, 22 februari 2005.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>                                          Rotterdammers met verschillende achtergronden van elkaar en van de gemeente
                                          verwachten? (Hierover verderop meer).
                                                 Tegelijk met de stadsdebatten werden ook tien kleinere debatten in afzonderlijke
                                          Rotterdamse wijken georganiseerd, waaronder twee in Charlois (de deelgemeente
                                          waarin onze onderzoeksbuurt Tarwewijk ligt). Het eerste wijkdebat in Charlois ging
                                          over de positie van vrouwen ('Moslima of niet, samen staan vrouwen sterker in dit
                                          gebied') en werd mede vanuit het vrouwenhuis Cleo-Patria georganiseerd. De bijeen-
                                          komst werd bezocht door een tachtigtal vrouwen, in meerderheid moslima's. Tijdens de
                                          bijeenkomst werd gediscussieerd over kritische stellingen zoals 'vrouwen die verplicht
                                          thuis zitten kunnen hun kinderen niet goed opvoeden'. Opgemerkt werd dat de islam
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          vrouwen niet verplicht thuis te blijven, ook al zeggen mannen soms van wel. Ook in
                                          de islam hebben vrouwen recht op hun eigen mening. Volgens een van de inleiders
                                          van de bijeenkomst waren de wijkdebatten 'positiever' dan de stadsdebatten, die naar
                                          haar mening te zeer uitgingen van een 'wij-zijstandpunt', de tegenstelling moslim/
                                          niet-moslim:
                                          “De wijkdebatten waren namelijk veel intiemer, kleinschaliger. Mensen kennen
                                          elkaar beter waardoor het makkelijker is om af te spreken. Zulke wijkdebatten zijn
                                          goed, maar het moet niet alleen om de islam gaan. Je moet het niet hebben over de
                                          koran, maar het breder trekken: over de rol van de vrouw in het westen. Je moet de
                                          dialoog aangaan en praten over waar je als vrouw nou tegenaan loopt. Dan is het
                                          voor de vrouwen ook veiliger. (...) De deelnemers waren van allerlei nationaliteiten,
                                          maar merendeels Marokkaanse vrouwen. Vrouwen die niet goed Nederlands konden
                                          spreken, deden ook mee met de discussie, desnoods werd het vertaald voor de
142
                                          andere aanwezigen. Tijdens wijkdebatten zijn veel contacten ontstaan, dat is ook
                                          een meerwaarde.” (Res. 22).
RMO advies 37
                                          Aan het slot van de bijeenkomst worden de aanwezige vrouwen opgeroepen actief te
                                          worden in de buurt. De stelling 'Dankzij dit soort bijeenkomsten krijg ik meer begrip
                                          en respect voor mijn buren' wordt algemeen onderschreven.
                                                 Het tweede wijkdebat in Charlois ging over terrorisme en over de vraag wat dat
                                          betekent voor gewone Rotterdammers. Dit debat werd mede vanuit de Marokkaanse
                                          Alwahda Moskee georganiseerd en werd bezocht door ruim 60 personen, zowel mannen
                                          als vrouwen, met uiteenlopende nationaliteiten, waaronder veel moslims. Hier werd
                                          onder meer gediscussieerd over de stelling 'Na de moord op Theo van Gogh is Charlois
                                          anders geworden'. In de discussie werd onder meer gesteld dat de media sinds de
                                          moord op Van Gogh 'erg negatief over de islam' zijn. Anderen zijn echter positiever.
                                          Mensen spreken elkaar meer aan en zijn daardoor met elkaar in gesprek gekomen.
                                          De bijeenkomst werd gesloten met de woorden: “Ga door met deze debatten over de
                                          problemen in de wijk. Zonder daarbij welk geloof dan ook te betrekken.” De bezoekers
                                          maken de afspraak dat zij elkaar binnenkort weer ontmoeten. Ook een betrokken
                                          opbouwwerker uit Charlois was positief over de bijeenkomst:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>“In de stadsdebatten deden vooral ambtenaren en welzijnswerkers mee, zogenoemde
'beroepsburgers'. In de wijkdebatten zag je dat nauwelijks, hier ging het vooral om
bewoners in de straat en in de wijk. Het waren heel goede gesprekken, niet provocatief,
gesprekken waarbij goed geluisterd werd en mensen vaak zoiets hadden van 'O, zit
dat zo?'. Het was ook niet zozeer allochtonen tegen autochtonen, het ging meer door
de groepen heen. Vooral in de gesprekken in kleine kring, want plenair durfde niet
iedereen wat te zeggen. (...) Na zo'n gesprek kijk je toch iets anders aan tegen wat
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
er besproken is en tegen elkaar!” (Resp. 17).
Tijdens het stedelijke slotdebat maakten de deelnemers, in het bijzijn van premier
Balkenende, enkele concrete afspraken over wat Rotterdammers van elkaar, van
(moslim)organisaties en van het gemeentebestuur kunnen verwachten.
Rotterdammers onderling spraken af moslims niet te discrimineren, bijvoorbeeld op
de arbeidsmarkt en bij stages. Discriminatie, extremisme en elk ander gedrag in strijd
met de Grondwet wordt afgekeurd. Rotterdammers moeten een 'respectvolle dialoog'
met elkaar aangaan. Van moskeeën en andere islamitische organisaties wordt verwacht
dat ze zich openstellen en inzicht bieden in de islam. Moskeeën en imams hebben de
taak om op de gemeenschappelijkheid van de islam en de Nederlandse regels te wijzen.
Rotterdammers verwachten ten slotte van het stadsbestuur dat dit méér zal doen om
moslims, in het bijzonder moslima's en jongeren, aan het werk te helpen, dat het een
actief antidiscriminatiebeleid voert en het onderling contact en debat tussen burgers
zal stimuleren.
         Het is onmogelijk om nu al tot een oordeel over het Rotterdamse islamdebat
te komen; de vraag is immers welke effecten het op langere termijn zal hebben voor
                                                                                             143
de verhouding tussen autochtone en allochtone Rotterdammers. Vastgesteld kan worden
dat er tijdens de rit nogal wat kritische geluiden over het islamdebat klonken.
                                                                                             RMO advies 37
Enerzijds was er kritiek op de polariserende toon waarmee het debat door sommige
gemeentebestuurders was ingezet; anderzijds bleken de debatten zelf soms weer al te
vriendelijk omdat ze volgens critici vooral werden bezocht door autochtone én allochtone
welzijnsprofessionals. Toch zijn de deelnemers en organisatoren uiteindelijk vrij positief
over het islamdebat. Zo stelt een deelnemer, tevens moskeebestuurder:
“In het begin was ik best huiverig (...), maar het is me erg meegevallen. Op een vrien-
delijke toon kon iedereen aan 400 andere Rotterdammers zijn mening laten horen. Na
het eerste debat heb ik iedereen in de moskee gemotiveerd om mee te praten.
Moslims en niet-moslims zijn met elkaar in gesprek, spreken steeds minder over wij
en zij en leggen niet altijd meer de link met de islam. Dat is pure winst. Nu moeten
we een vervolgstap maken. Door elkaar uit te nodigen. Wij houden de deuren van de
moskee van harte open.”20
20 Een deelnemer geciteerd op de site van het Projectbureau Sociale Integratie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>                                          “Het debat leefde, en de intrinsieke waarde daarvan mag niet worden onderschat. Als
                                          er op een avond punten werden bereikt (stellingen overeengekomen, afspraken
                                          gemaakt), die voor de insiders geen nieuws bevatten, moesten ook wij steeds beseffen
                                          hoezeer de waarde van de debatten lag in het openlijk en tegenover elkaar bespreek-
                                          baar maken van irritaties, angsten en afkeer, soms zelfs woede. Juist dan werden
                                          namelijk ook de momenten bereikt van hoop, van vertrouwen in de oplosbaarheid van
                                          de tegenstellingen en vooral momenten van de gezamenlijk gevoelde betrokkenheid
                                          bij Rotterdam.”21
                                          3.5 Nogmaals onderwijs
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          In het vorige hoofdstuk stelden we dat vanwege de voortgeschreden onderwijssegregatie
                                          er om interetnische contact te stimuleren niet zozeer behoefte is aan ontmoetingsac-
                                          tiviteiten op school, maar tussen scholen. In Zaanstad vonden we hiervan een fraai
                                          voorbeeld. Hier draait al jaren een stedelijk uitwisselingsproject dat beoogt een beter
                                          begrip voor elkanders cultuur tot stand te brengen door kinderen en ouders van ver-
                                          schillende groepen bij elkaar te laten logeren. De gedachte is dat kinderen door bij
                                          elkaar te logeren de dagelijkse gang van zaken in de huishouding zien van een andere
                                          dan hun eigen cultuur. Het idee voor het project 'Logeren om te leren' (LOL) ontstond
                                          in 1996, toen 25 kinderen van christelijke basisschool de Loopplank (een overwegend
                                          zwarte school) en de openbare basisschool Herman Gorter (overwegend witte school)
                                          met acht leerkrachten van beide scholen op uitnodiging van de Turkse omroep TRT
                                          naar Turkije gingen om mee te doen aan het Internationaal Kinderfeest (23 april).
                                          Deze ervaring, en met name de ervaring met de gastgezinnen waar de kinderen toen
                                          verbleven, was zo positief dat er een werkgroep werd opgericht met als doel het
144
                                          organiseren van een uitwisseling met groepjes kinderen uit verschillende culturen.
                                          Deze werkgroep is inmiddels overgaan in de stichting Logeren om te leren.
RMO advies 37
                                                    Er zijn inmiddels vijf Zaanse basisscholen bij het project betrokken. Ieder jaar
                                          kunnen tussen de tien en twintig kinderen mee naar het kinderfestival in Ankara.
                                          Tijdens het verblijf worden de kinderen ondergebracht bij gastgezinnen. Voor kinderen
                                          is dit een behoorlijk spannende, emotionele en gezellige leerreis. Het is spannend
                                          om een andere cultuur van zo dichtbij mee te maken, emotioneel omdat het ver van
                                          huis is en de ouders niet mee gaan, en leerzaam omdat ze met een veelvoud aan
                                          facetten van de Turkse cultuur te maken krijgen.
                                          “Ze nemen op een heel natuurlijke manier kennis van een andere cultuur. Het gaat
                                          om verschillen, maar ook juist over dingen die hetzelfde zijn. Op deze manier proeven
                                          ze aan andere culturen” (Resp. 15).
                                          Het project 'Logeren om te leren' is niet alleen gericht op uitwisseling tussen de Zaanse
                                          basisscholen en Turkije, maar als een spin-off ontstond ook een uitwisseling tussen
                                          de vijf betrokken basisscholen. Het interessante is dat de scholen die aan het LOL-
                                          project meedoen qua etnische samenstelling sterk van elkaar verschillen. Van de vijf
                                          21 Projectbureau Sociale Integratie, Islam & integratie (2005, p. 3 en 37).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>betrokken basisscholen kan er één (een christelijke basisschool) als 'zwart' gekarakte-
riseerd worden, met overwegend allochtone leerlingen. Twee andere basisscholen
(een openbare en een christelijke) kunnen met slechts 10 procent leerlingen van bui-
tenlandse komaf 'wit' genoemd worden. De resterende twee scholen zijn qua etnische
samenstelling redelijk gemengd. Het LOL-project fungeert als brug tussen de etnisch
gesegregeerde basisscholen en brengt kinderen én ouders van witte en zwarte basis-
scholen in Zaandam Zuidoost jaarlijks in ieder geval voor minimaal één nacht letterlijk
                                                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
dicht bij elkaar. Het feit dat het gaat om ontmoeting tussen scholen in plaats van ont-
moetingen binnen één school maakt het LOL-project uniek en zeker voor de onderhavige
studie zeer relevant.
Het jaarlijks terugkerende logeerweekend begon in april 1997 op het gemeentehuis
met een ontmoeting tussen 46 deelnemende kinderen en hun ouders. De kinderen
kunnen vooraf opgeven of ze uit logeren willen gaan of dat ze liever een kind bij hen
thuis willen uitnodigen. Vervolgens worden ze aan elkaar gematched: kinderen van
dezelfde leeftijd en hetzelfde geslacht, maar uit een andere cultuur logeren een nachtje
bij elkaar. Vooraf kunnen kinderen met elkaar schrijven of bellen. De kinderen ontmoeten
elkaar op een feestelijke bijeenkomst in de moskee of gemeentezaal, gaan daarna
mee met het gastgezin en zijn de volgende ochtend te gast op de school van het kind
uit het gastgezin. Inmiddels doen jaarlijks ruim 100 kinderen mee aan het Logeerproject.
Kinderen uit groep 7 en 8 (soms uit groep 6) logeren één nacht bij een kind met een
andere culturele achtergrond thuis. De volgende dag wordt er tijdens de les uitgebreid
aandacht aan de nacht bij het gastgezin besteed. Zowel de kinderen als hun ouders zijn
erg enthousiast over de logeerpartijen. Vaak gaat het verder dan die ene overnachting
en houden kinderen en hun ouders ook daarna nog contact met elkaar. Het project
                                                                                           145
heeft de aanmoedigingsprijs van de stichting Noord-Holland NU gekregen.
                                                                                           RMO advies 37
Naast het logeren bij kinderen van andere scholen in Zaanstad, wat nu al negen keer
heeft plaats gevonden, zijn Zaanse basisschoolleerlingen inmiddels ook al drie keer naar
het kinderfestival in Ankara geweest. Dit kinderfestival is een grootschalig evenement
waaraan kinderen uit vijftig tot tachtig landen deelnemen. Behalve kinderen uit Zaanstad
hebben ook basisschoolleerlingen Amsterdam, Almere en Beverwijk één of meerdere
keren aan dit project meegedaan. Deze trip van Nederlandse basisschoolleerlingen
naar het Kinderfestival in Ankara wordt vanuit Nederland georganiseerd. De organi-
satie en de kinderen vertegenwoordigen Nederland op het festival. De projectleider
vertelt over de achtergronden van dit project:
“We moeten ook vooral leuke dingen met elkaar doen, in plaats van alleen maar
praten en stilstaan bij de dingen die slecht gaan. Ik heb ook het gevoel dat de moord
op Theo van Gogh en Pim Fortyn in Zaandam Zuidoost tot minder spanningen en
problemen heeft geleid dan in andere soortgelijke wijken en steden in Nederland. In
deze wijk is minder frustratie en meer tolerantie dan in andere wijken” (Resp. 15).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>                                          De organisator hoopt dat het project ertoe bijdraagt dat er meer kennis over en weer
                                          is over verschillen en overeenkomsten tussen de culturen. Centraal staat het wegha-
                                          len van vooroordelen en het stimuleren van onderlinge verdraagzaamheid en bin-
                                          ding tussen kinderen met verschillende culturele achtergrond.
                                          “Tien jaar geleden was er veel meer een wij-zijgedachte. Veel mensen waren toen
                                          ook erg tegen de moskee in de wijk. De autochtonen zeggen nu dat het ook 'hun'
                                          moskee is. Het contact tussen de groepen en de bekendheid met en kennis over de
                                          Turkse cultuur hebben hieraan bijgedragen” (Resp. 15).
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          Het project 'Logeren om te leren' (LOL) heeft duidelijk een hoger doel dan alleen het
                                          stimuleren van een ontmoeting tussen kinderen met verschillende culturele achtergron-
                                          den. De these van de projectleider is dat meeting leidt tot kennisuitwisseling, en uit-
                                          eindelijk tot begrip van en respect voor elkaar. Het contact in Zaanstad tussen kinderen
                                          uit verschillende bevolkingsgroep en het contact van Zaanse basisschoolleerlingen
                                          met kinderen en docenten in Turkije (en met het Turkse onderwijssysteem) zorgt
                                          ervoor dat de betrokkenen op een natuurlijke wijze kennis krijgen over de overeen-
                                          komsten en verschillen tussen andere culturen - de Turkse cultuur in het bijzonder.
                                          3.6 Conclusie
                                          In dit hoofdstuk zijn een aantal initiatieven en projecten beschreven waarvan de
                                          bedoeling verder gaat dan alleen het bevorderen van een ontmoeting tussen mensen
                                          met verschillende culturele en etnische achtergronden. De rode draad in de hier
                                          besproken initiatieven en projecten is dat gepoogd wordt om mensen, groepen en
146
                                          organisaties met verschillende achtergronden daadwerkelijk met elkaar in gesprek te
                                          brengen, zodat ze kunnen kennisnemen van elkaar en er misschien meer wederzijds
RMO advies 37
                                          begrip en respect ontstaat. Dit laatste is overigens niet zeker. Elkaar leren kennen
                                          leidt niet automatisch tot meer begrip en meer respect voor elkaar. Mensen kunnen
                                          elkaar leren kennen en tot de ontdekking komen dat ze elkaar echt niet mogen.
                                          Bekend maakt niet altijd bemind. Toch is dat niet de ervaring bij de hier besproken
                                          initiatieven en projecten. Zelfs het Rotterdamse islamdebat waarvan velen aanvankelijk
                                          vreesden dat het vooral polariserend zou werken en de 'wij-zijtegenstellingen' in de
                                          stad zouden verscherpen, werkte uiteindelijk toch positief uit, althans volgens betrok-
                                          kenen. Zoals de geciteerde Rotterdamse moskeebestuurder zei: “Moslims en niet-moslims
                                          zijn met elkaar in gesprek, spreken steeds minder over wij en zij.”
                                                 Een kenmerk van de hier beschreven initiatieven en projecten is dat ze zich
                                          doorgaans niet richten op een algemeen publiek, maar op specifieke groepen. Veel
                                          activiteiten richten zich op vrouwen, andere activiteiten op kinderen (en in tweede
                                          instantie op hun ouders). Ook 'geloven' is een gemeenschappelijk referentiekader
                                          waarbinnen interetnische contacten en interreligieuze uitwisselingen (in de Verenigde
                                          Staten spreekt men van 'interfaith meetings') mogelijk zijn. Het belang van godsdienst
                                          en interreligieuze ontmoetingen als middel om interetnisch contact te bevorderen was
</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre>voor ons redelijk verrassend. Wij zouden in ons sterk geseculariseerde Nederland
bijna vergeten dat godsdienst voor veel migrantengroepen erg belangrijk is. Dit geldt
niet alleen voor moslims, maar ook voor de vele en veelkleurige christelijke migranten-
kerken die overal in de grote steden van ons land ontstaan. Interreligieuze uitwisselingen
tussen gevestigde en nieuwe christelijke kerken en groepen, joodse synagogen en
islamitische moskeeën bieden ongekende aanknopingspunten voor interetnische en
interculturele contacten.
                                                                                              Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
       In dit hoofdstuk is ook uitvoerig stilgestaan bij het Rotterdamse islamdebat
zoals dat de afgelopen twee jaar is gevoerd. Het Rotterdamse islamdebat is waar-
schijnlijk het bekendste en meest besproken voorbeeld van een interculturele dialoog
in Nederland. Hoewel het nog te vroeg is om iets definitiefs over de uitkomsten en
effecten van dit debat te zeggen, zijn betrokkenen er verrassend positief over.
Hoewel aanvankelijk werd gevreesd dat het debat de polarisatie en etnische tegen-
stellingen in de stad zou versterken, melden deelnemers aan de debatten dat er juist
een open gesprek is ontstaan en dat er juist niet meer in termen van 'wij' en 'zij'
wordt gesproken. Bij de kleinschaliger wijk- en buurtdebatten was dit in nog sterkere
mate het geval dan bij de grotere stadsdebatten. Ook wanneer men naar de gemaakte
afspraken van het slotdebat, de concrete uitkomsten van het Rotterdamse islamdebat,
kijkt kan men niet volhouden dat de hele exercitie 'tegen allochtonen' of 'tegen
moslims' was gericht. Rotterdammers worden opgeroepen niet te discrimineren en
een 'respectvolle dialoog' met elkaar aan te gaan. Het Rotterdamse gemeentebestuur
zou een actief antidiscriminatiebeleid moeten voeren en bovendien met werkgevers
moeten spreken over meer werkgelegenheid voor allochtone groepen. Omgekeerd
wordt van moslimorganisaties verwacht dat ze actief stelling nemen tegen religieus
                                                                                             147
getint geweld en dat ze zich openstellen voor de Nederlandse samenleving.
Natuurlijk is het de vraag wat er in de praktijk van deze afspraken terechtkomt. Maar
                                                                                             RMO advies 37
voorlopig lijkt het erop dat het islamdebat de Rotterdammers van verschillende
achtergronden dichter bij elkaar heeft gebracht.
       Het Rotterdamse islamdebat is uitvoering besproken en becommentarieerd in
de Nederlandse media. Ver weg van al deze media-aandacht gebeuren er ook nog
andere aardige dingen, zoals het project 'Logeren om te leren' (LOL) in Zaanstad.
Kinderen van verschillende scholen en met verschillende culturele achtergronden
logeren bij elkaar en gaan met elkaar naar school. Dit intercultureel logeren is zo
belangwekkend omdat het een concreet antwoord geeft op de vraag hoe kinderen
van verschillende etnische groepen - ondanks de ver voortgeschreden onderwijsse-
gregatie in de Nederlandse steden - elkaar toch kunnen ontmoeten en leren kennen.
Dit kan niet zozeer door ontmoetingsactiviteiten op scholen, maar door activiteiten
tussen scholen. Andere voorbeelden hiervan zijn gezamenlijke sportdagen of andere
gemeenschappelijke activiteiten van 'witte' en 'zwarte' scholen. Andere instituties in
de Nederlandse samenleving kunnen hieraan een voorbeeld nemen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre>                                          Afspraken maken over de buurt
                                          4.1 Inleiding
                                          Interetnische ontmoeting en kennisuitwisseling kunnen leiden tot meer begrip en
                                          respect voor elkaar. Een stap verder is dat deze ontmoetingen en contacten tussen
                                          mensen en groepen met verschillende culturele achtergronden worden gebruikt om
                                          concrete afspraken te maken, bijvoorbeeld over de (gewenste) gang van zaken en
                                          omgangsvormen in de buurt, in de openbare ruimte, op school, enzovoort.
                                          Interetnisch contact vormt dan niet zozeer een doel op zich, maar een middel tot ver-
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          betering van de (ervaren) leefbaarheid en veiligheid. Voorbeelden van dit soort initiatieven
                                          zijn projecten gericht op het opstellen van een stadsetiquette of leefregels in een
                                          park of op straat. Cruciaal hierbij is dat deze leef- of omgangsvormen niet van bovenaf
                                          worden opgelegd, maar dat bewoners van diverse etnische groepen onderling met
                                          elkaar in gesprek komen en afspraken maken over wat ze wel en niet willen accepteren
                                          in de buurt, hoe ze die regels willen handhaven, enzovoort. In Rotterdam poogt men
                                          zulke afspraken tussen bewoners te stimuleren binnen het project 'Mensen Maken de
                                          Stad'.
                                          4.2 Stadsetiquette en 'Mensen Maken de Stad'22
                                          Het idee van een stadsetiquette in Rotterdam ontstond eind jaren negentig, toen in een
                                          gemeentelijke nota werd bepleit dat er bepaalde gedragsregels voor jongeren moesten
                                          worden opgesteld en gehandhaafd. Waarom doet men dit alleen voor jongeren en niet
                                          voor volwassenen, zo vroeg men zich af (Hazeu 2005: 303). De toenmalige Groen
148
                                          Links-wethouder Herman Meijer had wel oren naar dit idee. In het najaar van 2000 werd
                                          de pilot Stadsetiquette Rotterdam gestart met een experiment in twee Rotterdamse
RMO advies 37
                                          buurten, de Mathenesserweg in de deelgemeente Delfshaven en de straten rond het
                                          Verschoorplein in onze onderzoekswijk Charlois. Leidende gedachte was dat de
                                          gedragsregels niet van bovenaf opgelegd worden, maar ontwikkeld worden in
                                          wisselwerking met burgers en diverse professionals uit het veld (buurtwerkers, maar
                                          ook de buurtagent van de politie). De allereerste ervaring met stadsetiquette was dat
                                          dit soort projecten pas succesvol kunnen zijn wanneer aan bepaalde voorwaarden is
                                          voldaan. Bij de Mathenesserweg was de 'straatstress' (de cumulatie van onveiligheid
                                          en vuiligheid op straat, verloedering van de fysieke en economische infrastructuur,
                                          enzovoort) dermate groot dat bewoners hun medewerking weigerden. De gemeente
                                          moest eerst orde op zaken stellen voordat bewoners onderlinge gedragsregels en
                                          omgangsvormen wilden afspreken. In Charlois waren de ervaringen echter positiever.
                                          Bewoners kwamen met elkaar in gesprek en kwamen tot een aantal concrete afspraken
                                          over het elkaar groeten en aanspreken op straat en het schoonhouden van de wijk.
                                          22Deze paragraaf is in belangrijke mate gebaseerd op: Hazeu (2005: 303-317). De uitgangspunten en werkwijze van Mensen
                                            Maken de Stad zijn ook uitvoerig beschreven in twee publicaties uit 2003 van de gemeente Rotterdam: 'Kadernotitie
                                            Sociale integratie in de moderne Rotterdamse samenleving' en 'Mensen Maken de Stad...Zo gaan we dat doen in
                                            Rotterdam. Plan voor de straataanpak'.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 149 ======================================================================

<pre>Met name werd wat gedaan aan de gewoonte van veel bewoners hun afval niet in,
maar naast vuilcontainers te plaatsen.
         In 2003 kreeg het project Stadsetiquette een belangrijke plaats in het
Actieprogramma Sociale Integratie van het nieuwe Rotterdamse college. De stads-
etiquette, maar ook het Opzoomeren werd ingebed in het bredere project Mensen
Maken de Stad (MMS). Uitgangspunt hierbij was dat de problematiek van de stad
een aanpak langs twee lijnen vergt: “een harde aanpak van de onveiligheid in de
                                                                                                 Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
stad, en de dringende noodzaak de sociale verbondenheid in de stad te herstellen en
te versterken”. Bovendien constateerde het nieuwe Rotterdamse gemeentebestuur
dat dit niet alleen een opgave van de (lokale) overheid is: “Burgers spelen daarin de
beslissende rol. Burgers moeten de mogelijkheden zien, krijgen en benutten om open
te staan voor contacten buiten de eigen groep. Burgers moeten zich constructief zien
te verhouden tot de verscheidenheid in hun straat, hun buurt, en de hedendaagse
samenleving. Daarom vragen wij actief burgerschap: Mensen Maken de Stad.”23 Net
als eerder bij Opzoomeren is ook bij Mensen Maken de Stad de straat het belangrijkste
schaalniveau. Het gesprek tussen bewoners over (sociale) kwesties wordt in eerste
instantie op straat gevoerd. Vervolgens wordt gekeken of deze gesprekken consequenties
hebben voor het beleid van de (deel)gemeente.
         Concreet behelst het project Mensen Maken de Stad een combinatie van
Opzoomeren en stadsetiquette. Opzoomeren levert als het ware het voorwerk. Door de
mogelijkheden van het Opzoomeren wordt gepoogd buurtbewoners actief te krijgen.
De beperking van Opzoomeren is echter, zo zagen we eerder, dat het vaak beperkt
blijft tot 'leuke dingen voor de mensen'. De uitdaging van Mensen Maken de Stad is
om (indien nodig) een stap verder te zetten en met inmiddels geactiveerde bewoners
                                                                                                149
en organisaties afspraken te maken over problemen en gedragsregels op straat en in
de buurt. Het doel van de straatactiviteiten van Mensen Maken de Stad is uiteindelijk
                                                                                                RMO advies 37
drieledig (Hazeu 2005: 307):
• er meer opbouwende contacten ontstaan tussen burgers en meer gezamenlijke
   activiteiten in straten en buurten. In 2006 zouden 1300 Rotterdamse straten mee
   moeten doen aan Opzoomeren en 250 straten aan Mensen Maken de Stad;
• per straat moeten méér volwassenen en kinderen deelnemen aan gezamenlijke
   activiteiten, er moeten omgangsafspraken worden gemaakt over vriendelijk,
   verantwoordelijk en veilig gedrag en die afspraken moeten worden onderhouden;
• per straat moeten taken en verantwoordelijkheden beter worden vastgelegd, zowel
   wat betreft afspraken tussen bewoners onderling als wat betreft taken van de
   overheid.
Het is dus nadrukkelijk de bedoeling dat Mensen Maken de Stad in lang niet alle
Rotterdamse straten en buurten wordt toegepast; het is specifiek iets voor problematische
situaties. Dit betekent ook, zo had men van eerdere ervaringen geleerd, dat men bij
de uitvoering niet al te veel mag verwachten van spontane initiatieven van bewoners.
23 Gemeente Rotterdam, Kadernotitie Sociale integratie in de moderne samenleving (april 2003)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 149 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 150 ======================================================================

<pre>                                          Mensen Maken de Stad vergt ook een nadrukkelijke inbreng van professionele krachten
                                          (welzijnswerkers, buurtagenten, enzovoort) om het proces op gang te brengen.
                                                 Eind 2003 werden nogmaals diverse Rotterdamse straten en buurten aangewezen
                                          om met deze combinatie van Opzoomeren en stadsetiquette te experimenteren,
                                          waaronder onze onderzoeksbuurt de Tarwewijk in Charlois. Hoewel het project nog te
                                          kort loopt om iets over resultaten te kunnen zeggen, blijkt uit een eerste evaluatie van
                                          Mensen Maken de Stad dat het inderdaad lukt om mensen in de betrokken straten te
                                          activeren. Ze worden zich bewuster van het 'samen leven' in de straat. Het maakt
                                          hen beter bekend met anderen in de straat en sterker ten opzichte van elkaar en van
                                          instellingen en diensten. Het versterkt het gevoel ergens thuis te horen, de deur uit
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          te durven en elkaar aan te spreken op omgangsvormen (de Meere 2004). Mensen Maken
                                          de Stad is een aanvulling op andere initiatieven in problematische stadsbuurten.
                                          Enerzijds doet het wat het professionele opbouwwerk al te vaak heeft nagelaten,
                                          namelijk actief op straat zijn en contact leggen met alle bewoners (niet alleen met
                                          bewonersorganisaties) (Hazeu 2005: 312). Anderzijds gaat Mensen Maken de Stad
                                          verder dan het eerdere Opzoomeren. Zoals een betrokken bewoner (niet uit de
                                          Tarwewijk) vertelt:
                                          “We organiseren niet alleen leuke activiteiten, maar spreken ook buurtbewoners aan
                                          op minder leuke dingen. We zeggen er wat van als ze vuil op straat gooien of we gaan
                                          naar de ouders van kinderen die vervelend doen. (…) Als onze groep er niet zou zijn,
                                          dan was er weinig sociaal contact en weinig controle” (geciteerd Hazeu 2005: 311).
                                          Een ander kenmerk van Mensen Maken de Stad is dat de resultaten van de activiteiten
150
                                          worden afgemeten aan de zogenaamde straatladder. Dit is een meetlat die de kwaliteit
                                          van de sociale relaties in de straat en de buurt aangeeft. De aard van de sociale rela-
RMO advies 37
                                          ties varieert van heel negatief zoals gekenmerkt door agressie (-2) en elkaar vermijden
                                          (-1), zoals in veel probleembuurten het geval is, tot positief: gekenmerkt door niet
                                          vermijden van contact (+1), actief contact maken (+2), deelnemen aan straatactiviteiten
                                          (+3), samenwerking met betrekking tot straatactiviteiten (+4) en het reguleren van
                                          gedrag in de buurt (+5), enzovoort. De hoogste trede van deze straatladder luidt: “De
                                          straat maakt een gemeenschappelijke agenda met instellingen en sluit sociaal
                                          contract dat wederzijdse spanningen regelt” (+7). Dit laatste is, in de ogen van de
                                          beleidsmakers, kennelijk het hoogste dat een buurt kan bereiken. Opgemerkt wordt
                                          overigens dat bewoners de neiging hebben om hun straat of buurt wat hoger in te
                                          schatten op deze straatladder dan professionele betrokkenen (Hazeu 2005: 309).
                                                 Ook in de Rotterdamse Tarwewijk deden de afgelopen jaren diverse straten
                                          mee aan Mensen Maken de Stad. In sommige straten werd daadwerkelijk een sociale
                                          diagnose en een straatagenda opgesteld. Zie bijvoorbeeld de sociale diagnose van
                                          de Gertstraat in Charlois (zie kader). We zien dat de situatie hier niet zo slecht is. Er is
                                          geen sprake van agressie of vermijding, de kwaliteit van de sociale relaties varieert
                                          tussen niveau +2 en +3 (respectievelijk 'contact maken' en 'meedoen aan activiteiten').
</pre>

====================================================================== Einde pagina 150 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 151 ======================================================================

<pre>Vanwege de al redelijk goede contacten vinden veel bewoners een project als Mensen
Maken de Stad dan ook niet nodig. Desondanks wordt een straatagenda opgesteld.
Bewoners spreken af elkaar te groeten, nieuwe bewoners te verwelkomen, met de
hele straat mee te doen aan straatactiviteiten en samen de straat schoon te houden.
                                                                                                  Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
                  SOCIALE DIAGNOSE             Gertstraat Charlois Rotterdam
 Het straatnetwerk
 •    De straat schommelt tussen +2 en +3. Dit komt doordat het koopgedeelte met
      elkaar opzoomert en het huurgedeelte niet meedoet (wordt ook niet uitgenodigd
      naar eigen zeggen). Gemiddeld geven de bewoners een 7,5 aan de straat als rapportcijfer,
      hierin zijn geen grote verschillen opmerkbaar.
 •    Sommige bewoners verwachten niet dat de straat kan stijgen op de ladder. Andere
      bewoners hebben hoge verwachtingen en denken dat de straat op +6 kan komen.
      Dit omdat men vindt dat bewoners nu al samen zorgen voor de straat. Realistisch is
      waarschijnlijk +5.
 •    In deze straat is het belangrijkste dat de huurders en de kopers meer met elkaar in
      contact komen en gezamenlijk gaan opzoomeren. Verder speelt er eigenlijk niets dat
      een kwestie of een obstakel genoemd kan worden.
 Gangmakers
 Gangmakers wonen op nummer, x, x, x, x en x (huisnummers weggelaten).
                                                                                                 151
 Straatagenda
 •    Meer dan 60% geeft aan dat het in deze straat niet nodig is om afspraken te maken,
                                                                                                 RMO advies 37
      omdat bewoners goed contact met elkaar hebben en elkaar kunnen aanspreken op
      storende zaken.
 •    MMS zou een meerwaarde in de straat kunnen betekenen door het betrekken van
      het huurgedeelte bij de activiteiten van het koopgedeelte. Ook geven een paar
      bewoners aan dat zij wel afspraken willen maken over het gezamenlijk schoonhouden
      van de straat en met elkaar blijven praten.
 Straatagenda Gerststraat:
 •    Wij groeten elkaar.
 •    Wij verwelkomen nieuwe bewoners.
 •    Wij doen mee aan straatactiviteiten en betrekken daar de hele straat bij.
 •    Wij houden samen de straat schoon.
 •    In deze straat zijn er geen afspraken nodig met instellingen of diensten.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 151 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 152 ======================================================================

<pre>                                          Wij spraken met een betrokken opbouwwerker over de ervaringen met Mensen
                                          Maken de Stad in Charlois. Hij is gematigd optimistisch, al noemt hij ook diverse
                                          beperkingen van de aanpak. Ook de opbouwwerker ziet Mensen Maken de Stad als
                                          een welkome aanvulling op bestaande buurtaanpakken:
                                          “Het sterke van Mensen Maken de Stad is dat het Opzoomeren op maat is. Je kan
                                          nu in een straat echt de diepte ingaan, dat is iets waar het Opzoomeren zich niet
                                          voor leent. Dit maakt het makkelijker om raak te schieten” (Resp. 17).
                                          In september 2005 deden 79 Rotterdamse straten mee aan Mensen Maken de Stad.
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          In 27 straten was er inmiddels een sociaal contract (lees: straatagenda) vastgesteld met
                                          afspraken tussen bewoners onderling en duurzame afspraken met en tussen betrokken
                                          instellingen en diensten (corporatie, politie, vuilophaaldienst en deelgemeente). De
                                          gemaakte afspraken bouwen voort op de sociale diagnose die wordt gemaakt met
                                          behulp van de straatladder. Als bij de start blijkt dat bewoners elkaar niet kennen en
                                          geen gemeenschappelijke activiteiten ondernemen (dus laag op de ladder staan), dan
                                          zijn de afspraken in de straatagenda vooral gericht op 'elkaar groeten', 'samen de straat
                                          schoonhouden', 'huisvuil op de daarvoor bestemde plekken zetten', enzovoort. Staat
                                          de straat hoger op de ladder, met andere woorden de bewoners kennen elkaar en
                                          hebben al gezamenlijke activiteiten, dan is de agenda vooral gericht op samenwerking
                                          tussen bewoners en professionals/instellingen. Er worden dan afspraken met instellingen
                                          gemaakt in de trant van 'wij houden het plantsoen netjes en de gemeentelijke diensten
                                          geven ons in ruil informatie en materialen'.
152
                                          De straatagenda wordt opgesteld door welzijnsprofessionals in samenspraak met
                                          buurtbewoners. Het proces verloopt als volgt: er wordt eerst een sociale diagnose
RMO advies 37
                                          van de straat opgesteld. Professionals gaan hiervoor langs bij een derde van de
                                          bewoners en vragen hen wat zij als probleem ervaren in de straat, wat knelpunten
                                          zijn, of zij zelf bereid zijn te investeren in de straat en om afspraken te maken. Aan de
                                          hand van die gesprekken wordt een eerste conceptagenda voor de straat opgesteld.
                                          Dan begint een intensieve periode waarin portiek- of galerijgewijs (afhankelijk van de
                                          straat) steun wordt gezocht voor de straatagenda. De agenda wordt na overleg met
                                          bewoners bijgesteld en in samenspraak met een groep bewoners vastgesteld.
                                          Volgens de opbouwwerker is Mensen Maken de Stad op straatniveau redelijk succesvol.
                                          Incidenteel ontstaan er wederzijdse hulprelaties, bijvoorbeeld bewoners die boodschap-
                                          pen voor elkaar doen, klusjes in huis enzovoort. Wel is het de vraag of deze contacten
                                          beklijven. Een andere beperking is, dat het ambitieniveau soms te hoog is.
                                          Buurtbewoners en instellingen in de buurt willen vaak de hoogste trede van de
                                          straatladder bereiken en zijn niet tevreden wanneer dat niet lukt. Te hoge ambities
                                          werken vaak demotiverend:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 152 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 153 ======================================================================

<pre>“Het probleem van de straatladder is dat het veronderstelt dat straten de hoogste
trede moeten halen. Dat is voor de meeste straten waar wij werken onrealistisch. De
praktijk is dat je veelal op -2 of -1 start en als je op 0 start en je gaat naar +2 of +3
dan ben je al een spekkoper” (Resp. 17).
Over de mate van interetnisch contact en de intensiteit waarmee bewoners betrokken
zijn bij MMS kan in algemene zin weinig zinnigs gezegd worden. Daarvoor zijn de
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
verschillen per straat te groot, legt de projectleider van MMS in de Tarwewijk ons uit.
De groep gangmakers - de kerngroep van vrijwilligers in een straat die verantwoor-
delijk is voor het mobiliseren van de andere bewoners - is afhankelijk van het type
mensen dat in een bepaalde straat woont en verschilt dus per locatie.
“In sommige straten zijn het hoofdzakelijk ouderen, in andere is het meer een culturele
mix. Soms zijn het ook jongeren. Ik werk bijvoorbeeld in een straat waar drie
Marokkaanse jongeren in de gangmakersgroep zitten. Die zijn er door hun vader
naar toe gestuurd en het lukt ons om ze actief te houden in het project. Dat is echt
heel leuk” (Resp. 17).
In een flat waar ruim tweederde van de inwoners tot een etnische minderheid
behoort, bestaat de groep gangmakers uit 14 mensen afkomstig uit 12 verschillende
landen. De portiekflat bestaat uit 64 woningen en is, zo legt de opbouwwerker uit, in
twee jaar volgestroomd met asielzoekers. “En de Nederlanders die er nog wonen,
behoren ook niet tot het slag volk dat het gemaakt heeft in de samenleving.” Het
ambitieniveau van MMS in deze portiekflat is beperkt en richt zich op het stimuleren
                                                                                            153
van het groeten van buurtbewoners, het wegnemen van vooroordelen en het
schoonhouden van de portieken door bewoners, onderwerpen en actiepunten die
                                                                                            RMO advies 37
door de groep gangmakers als belangrijk worden ervaren. Bij de start van het project
zijn alle 64 huishoudens door het welzijnswerk benaderd.
“Voor de Nederlandse bewoners was het contact met asielzoekers echt een eye-opener.
Deze bewoners hebben hun flat in een korte tijd zien veranderen en de nieuwe
inwoners waren voor hun nog onbekenden. Het was een openbaring toen ze erachter-
kwamen dat ook deze inwoners het belangrijk vinden dat de portiek schoon is en
men elkaar groet in de portiek en op straat” (Resp. 17).
Het gaat in dit geval dus primair om het bevorderen van meeting tussen bewoners
die voorheen anoniem naast elkaar woonden. Meeting kan echter leiden tot andere
gezamenlijke afspraken en activiteiten, zoals het schoonhouden van de portiek.
Mocht het burencontact in de toekomst intensiever vormen aannemen, dan kunnen
deze Mensen Maken de Stad-activiteiten ook leiden tot multiculturele initiatieven op
portiekniveau waarbij bewoners elkaar (nog) beter leren kennen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 153 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 154 ======================================================================

<pre>                                          Ten slotte meent de opbouwwerker dat Mensen Maken de Stad zeker in problematische
                                          buurten zoals de Tarwewijk of de Millinxbuurt in Charlois niet zonder de inzet van
                                          welzijnprofessionals kan. In veel straten is er te weinig middenkader om een project
                                          als Mensen Maken de Stad zelfstandig draaiende te houden. Daarbij komt dat het
                                          middenkader van de bewoners overwegend blank is en daardoor minder goed in
                                          staat is om allochtone bewoners aan het project te binden. Inzet van professionals is
                                          en blijft door dit alles een must.
                                          4.3 Conclusie
                                          De centrale vraag in dit hoofdstuk was of (interetnische) sociale contacten in de buurt
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          ertoe kunnen leiden dat mensen afspraken maken over de gang van zaken in de buurt.
                                          Dit is in ieder geval expliciet de bedoeling van het Rotterdamse project Mensen Maken
                                          de Stad. Dit project bouwt voort op, maar gaat ook verder dan Opzoomeractiviteiten
                                          in Rotterdamse stadsbuurten (zie hoofdstuk 3). Door Opzoomeren - dat wil zeggen het
                                          geheel van straatactiviteiten, straatfeesten, maar ook gezamenlijk schoonhouden van
                                          de straat - zouden er opnieuw sociale contacten in geanonimiseerde stadsbuurten
                                          ontstaan. Mensen doen wat met elkaar en leren elkaar daardoor kennen. In meer
                                          problematische situaties probeert de gemeente Rotterdam echter verder te reiken en
                                          bewoners te mobiliseren om gezamenlijk in actie te komen voor de buurt. Dit gebeurt
                                          door het gezamenlijk opstellen van een 'straatagenda' - of zo men wil: een 'sociaal
                                          contract' - waarin bewoners afspraken maken met elkaar én met diverse instanties
                                          die voor de straat of buurt van belang zijn (vuilophaal, plantsoenendiensten, politie,
                                          enzovoort). Dergelijke projecten lopen inmiddels in een kleine 80 Rotterdamse straten,
                                          waaronder diverse straten in onze onderzoeksbuurten Tarwewijk en elders in het
154
                                          stadsdeel Charlois.
                                                   Deze beschouwing is geen evaluatie van het project Mensen Maken de Stad.
RMO advies 37
                                          Het ontbrak ons aan mogelijkheden en tijd om de voortgang en effecten van activiteiten
                                          in het kader van Mensen Maken de Stad systematisch in kaart te brengen.24 Onze
                                          conclusies over Mensen Maken de Stad zijn niet meer dan eerste indrukken over dit
                                          project. Wij zouden drie conclusies willen trekken. In de eerste plaats laat de praktijk
                                          van Mensen Maken de Stad zien dat laagdrempelige ontmoetingsactiviteiten zoals
                                          Opzoomeren een eerste voorwaarde zijn om met verdergaande projecten in de sfeer
                                          van stadsetiquette en afspraken over de buurt te starten. Zolang mensen hun straat-
                                          genoten niet kennen en niet groeten op straat, zullen ze nooit gezamenlijk in actie
                                          komen voor de buurt. Vandaar dat in Mensen Maken de Stad zo veel nadruk wordt
                                          gelegd op elementaire omgangsvormen in de straat of buurt ('mensen groeten
                                          elkaar' en 'doen mee aan gezamenlijke straatactiviteiten'). Sociale contacten in de
                                          buurt, waaronder de etnische scheidslijnen overstijgende contacten, zijn een noodza-
                                          kelijke, maar geen voldoende voorwaarde om tot nadere afspraken over de buurt te
                                          komen. Anders gezegd: meeting tussen bewoners die eerst anoniem naast elkaar
                                          woonden, leidt niet automatisch tot verdergaande afspraken over de buurt. Maar
                                          meeting is wel een eerste voorwaarde om tot zulke afspraken te komen.
                                          24 Het Verwey-Jonker Instituut werkt momenteel aan een evaluatie van Mensen Maken de Stad.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 154 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 155 ======================================================================

<pre>       In veel gevallen wordt het initiatief om tot zulke straatafspraken te komen in
eerste instantie door professionals (welzijnswerkers, buurtagenten, vertegenwoordigers
van woningcorporaties, enzovoort) genomen. Deze professionals zoeken echter al
snel naar bewoners in de straat die hun schouders onder het initiatief willen zetten
(de 'gangmakers'). Opgemerkt is - dat is onze tweede conclusie - dat het bij deze
gangmakers in veel gevallen om zogenaamd 'wit kader' gaat: meer gevestigde
autochtone bewoners die in de buurt zijn blijven wonen. Hetzelfde constateerden we
                                                                                                Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
hiervoor ook bij het Rotterdamse Opzoomeren. Dit wil echter niet zeggen dat er
binnen het project Mensen Maken de Stad geen sprake is van interetnische contacten.
Er zijn ook succesverhalen, zoals verteld door de geciteerde opbouwwerker uit Charlois.
Soms lukt het wel degelijk om ook allochtone bewoners bij dit soort projecten te
betrekken (zoals in de flat met veertien gangmakers uit twaalf verschillende culturen).
We zagen ook dat actieve autochtone bewoners juist door het project voor het eerst hun
allochtone buurtgenoten leren kennen, hetgeen soms als eye-opener wordt ervaren.
       Een derde en laatste conclusie is dat zeker in problematische situaties niet te
veel van de zelfwerkzaamheid ('actief burgerschap') van bewoners verwacht mag
worden. Dit blijkt bij Mensen Maken de Stad op minstens twee verschillende manieren.
Al bij de eerste pogingen om tot een door bewoners gedragen straatetiquette te
komen, bleek dat dit in al te problematische situaties niet lukt. Soms is de 'straatstress',
de verloedering en onveiligheid op straat, dusdanig dat bewoners niet bereid zijn om
mee te werken. Bewoners vinden dat de gemeente eerst orde op zaken moet stellen
voordat ze zelf onderling afspraken willen maken.
Maar ook als bewoners wel bereid zijn mee te doen, lukt dit niet altijd. In problematische
buurten zoals de Tarwewijk of de Millinxbuurt in Charlois kan Mensen Maken de Stad
                                                                                               155
niet zonder de inzet van welzijnprofessionals. In veel straten is er te weinig midden-
kader om een project als Mensen Maken de Stad zelfstandig draaiende te houden.
                                                                                               RMO advies 37
Daarbij zijn professionals soms beter in staat etnische scheidslijnen te overstijgen
dan de gewone burger. Inzet van professionals is en blijft door dit alles een must.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 155 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 156 ======================================================================

<pre>                                          Wederzijdse hulp
                                          5.1 Inleiding
                                          De laatste en hoogste trede op de bindingsladder is dat ontmoetingen en sociaal
                                          contact er uiteindelijk toe leiden dat mensen elkaar wederzijds helpen en ondersteunen.
                                          De impliciete gedachte bij veel beleidsmakers (bijvoorbeeld degenen die betrokken
                                          zijn bij stedelijke herstructurering) is dat leden van achterstandsgroepen baat hebben
                                          bij en betere sociale kansen krijgen door informeel contact met autochtonen c.q.
                                          werkenden. Ook de wens van de overheid om interetnische contacten te bevorderen,
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          wordt op zijn minst deels ingegeven door de achterliggende gedachte dat door interet-
                                          nische contacten wederzijdse steunrelaties ontstaan waar juist allochtone groepen
                                          hun voordeel mee kunnen doen. Men kan echter diverse kanttekeningen plaatsen bij
                                          de gedachte dat contacten in eigen kring weinig en 'overbruggende' contacten met
                                          anderen veel steun opleveren. Zo blijkt enerzijds dat wederzijdse steunrelaties tussen
                                          'lotgenoten' (bijvoorbeeld tussen arme, alleenstaande moeders) heel belangrijk kunnen
                                          zijn (Ypeij en Snel 2002). Anderzijds blijkt uit onderzoek over stedelijke herstructurering
                                          dat het idee dat in gemengde buurten vanzelf de gewenste groepsoverstijgende con-
                                          tacten ontstaan in veel gevallen wishful thinking is (Blokland 2003). Toch zien we in
                                          de beleidspraktijk diverse initiatieven die expliciet gericht zijn op het bevorderen van
                                          wederzijdse steunrelaties tussen kansrijken en kansarmen. Een aantal van deze
                                          beleidsinitiatieven worden hier beschreven. Ingegaan wordt op projecten rond de
                                          thema's taal (par. 6.2) en onderwijs, bedrijven en de buurt (par. 6.3).
156
                                          5.2 Taalprojecten
                                          We bespreken hier twee verschillende taalprojecten, namelijk het landelijke project
RMO advies 37
                                          Gilde Samenspraak georganiseerd door 't Gilde en het Amsterdamse taalproject ABC
                                          (wat staat voor Amsterdamse Buurvrouwen Contact). De twee taalprojecten hebben
                                          met elkaar gemeen dat ze lesnemers - allochtone Nederlanders die de Nederlandse
                                          taal willen leren - matchen aan een lesgever. De laatste groep bestaat uit zowel
                                          autochtone als allochtone Nederlanders die de Nederlandse taal goed beheersen en
                                          op vrijwillige basis taalles geven. Een belangrijk verschil met reguliere taalcursussen
                                          is het vrijwillige karakter en het feit dat de taalles plaatsvindt bij de lesnemer of lesgever
                                          aan huis. Hoewel het beter beheersen van de Nederlandse taal het primaire doel is,
                                          gaat het daarnaast ook om het leren kennen van een andere cultuur.
                                          Nieuwsgierigheid naar de ander en het helpen van een medemens zijn belangrijke
                                          motieven voor lesgevers om vrijwilliger te worden.
                                          “Het gaat natuurlijk niet alleen om het Nederlands spreken, het leren kennen van de
                                          andere cultuur is ook een belangrijk onderdeel. Onze vrijwilligers zijn allemaal
                                          nieuwsgierig. Voor de anderstalige is het ook interessant om via het project meer te
                                          leren over de Nederlandse manieren. (…) De gesprekken worden ook om de beurt bij
</pre>

====================================================================== Einde pagina 156 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 157 ======================================================================

<pre>de vrijwilliger thuis en bij de anderstalige thuis gehouden. Het moet van twee kanten
komen” (Resp. 5).
Het is van groot belang dat het klikt tussen de lesgever en lesnemer. Daarom wordt
bij het matchen ook rekening gehouden met gemeenschappelijke interesses, hobby's
en sekse. Na een paar weken wordt geëvalueerd of de match geslaagd is. Daarna
gaan de leskoppels een verbintenis aan van maximaal één jaar waarin ze elkaar wekelijks
                                                                                                                         Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
treffen. In sommige gevallen ontstaat er een vriendschapsband, wat ertoe kan leiden
dat men elkaar ook buiten de projecten om en langer dan een jaar blijft ontmoeten
en ondersteunen. Dit wordt in beide projecten als een positieve ontwikkeling gezien.
“Het ABC is niet voor niks een taal én ontmoetingscentrum, dus als er uit de ont-
moeting iets positiefs groeit, mensen bijvoorbeeld vrienden worden, dan is dat een
heel mooi resultaat. Tegen alle verwachtingen in kunnen dus blijkbaar mensen uit
een volstrekt andere cultuur vrienden worden met elkaar. Wij zien dit gelukkig vaak”
(Resp. 21).
Er zijn echter ook verschillen tussen beide projecten. Zo richt ABC zich vooral op geï-
soleerde en kwetsbare vrouwen die veelal analfabeet zijn. Een regulier taaltraject is
voor deze vrouwen nog een brug te ver. Gilde Samenspraak richt zich daarentegen
juist op de doelgroep die 'te goed' is voor regulier taaltrajecten. Het gaat om alloch-
tonen die de Nederlandse taal al redelijk beheersen. Het gaat daarom niet zozeer om
taalles, maar om communicatie, het oefenen in het gebruik van alledaags Nederlands.
Dit is ook van invloed op de lesgevers. Bij ABC Amsterdam gaat het om vrouwen van
                                                                                                                        157
allerlei leeftijden; bij Samenspraak zijn de lesgevers leden van 't Gilde die merendeels
vijftig jaar of ouder zijn.
                                                                                                                        RMO advies 37
“Onze ervaring is dat de deelnemers vaak goed zijn opgeleid. Zo had ik pas een dokter
uit Afrika die de Nederlandse taal beter wilde leren. Die heb ik weten te koppelen
aan een Nederlandse huisarts. We zoeken namelijk ook altijd naar overeenkomstige
interesses tussen de vrijwilliger en de anderstalige” (Resp. 5).
Het project Gilde Samenspraak is in 2004 onderzocht door de Radboud Universiteit
Nijmegen. Uit het onderzoek 'Samen leven, samen spreken'25 blijkt dat de deelnemers
positief zijn over het project. Ze waarderen met name de persoonlijke aanpak en de
relatie van gelijkwaardigheid met de lesgever. Hun taalvaardigheid neemt in de loop
van de tijd dat ze deelnemen ook toe. Bovendien stijgt hun zelfvertrouwen en hebben
ze het gevoel beter te functioneren in de Nederlandse samenleving. Het onderzoek
25 Twee studenten van de Radboud Universiteit Nijmegen hebben in samenwerking met de eenheid Externe Relaties,
  Onderzoek & Maatschappij in het kader van hun afstudeerproject ieder een onderzoek uitgevoerd. In het ene onderzoek
  is bij 409 anderstaligen die deelnemen aan Gilde Samenspraak een lijst vragen afgenomen om te achterhalen of en in
  welke mate deelname bijdraagt aan taalbeheersing en aan structurele, culturele en sociale integratie. In het tweede
  onderzoek is bij 39 deelnemers een interview afgenomen waarbij de aard van het integratieproces nader wordt onder-
  zocht en waarbij gevraagd wordt naar de motivatie van de deelnemers en de manier waarop deelname aan Gilde
  Samenspraak bijdraagt aan sociale integratie.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 157 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 158 ======================================================================

<pre>                                          concludeert verder dat de structurele integratie (gemeten naar werk, inkomen en
                                          huisvestingspositie) niet noemenswaardig is toegenomen. Op het gebied van culturele
                                          integratie worden de opvattingen van anderstaligen ietwat 'moderner', met name ten
                                          aanzien van emancipatie. Verder neemt op het gebied van sociale integratie het aantal
                                          informele contacten van de anderstaligen met autochtonen toe. Een nadere analyse
                                          laat zien dat dit een indirect effect is dat plaatsvindt via de toename van de taalbeheersing.
                                          Deelname aan Samenspraak leidt tot een grotere taalbeheersing en het vermogen te
                                          communiceren in het Nederlands, en dat leidt vervolgens tot meer sociale contacten
                                          (Prins (red) 2004).
                                                    Het onderzoek maakt bovendien duidelijk dat deelname aan het taalproject
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          Gilde Samenspraak tot een grotere communicatieve competentie leidt, wat dan weer
                                          de sociale integratie en participatie in de samenleving bevordert. Dit effect is sterker
                                          bij de groepen die al langer met Samenspraak bezig zijn. Hoe langer een gilde het
                                          project Samenspraak aanbiedt, des te groter de effectiviteit van het project. Bij projecten
                                          die al langer dan vijf jaar lopen, integreren de anderstalige deelnemers meer en
                                          raken beter sociaal ingebed.
                                          “Het contact tussen de vrijwilliger en de anderstalige is zeker niet oppervlakkig! In
                                          het begin natuurlijk wel, maar ze gaan een relatie van één jaar aan waarin ze elkaar
                                          vaak wekelijks zien. Je ziet dat wanneer het echt klikt, er warme relaties ontstaan.
                                          Men wil elkaar ook helpen en is nieuwsgierig naar de ander” (Resp. 5).
                                          In Nederland zijn 38 gilden actief bezig met het project Gilde Samenspraak, waarbij in
                                          totaal meer dan 1000 vrijwilligers en 1400 anderstaligen betrokken zijn. In Dordrecht26
158
                                          zijn 52 anderstaligen het project Samenspraak actief, zowel oudkomers als nieuwkomers,
                                          afkomstig uit 20 landen (maar merendeels uit Turkije). Er nemen in Dordrecht wat
RMO advies 37
                                          meer vrouwen dan mannen deel aan Samenspraak en het betreft zowel laagopgeleiden
                                          als middelbaar opgeleiden. Ook in Dordrecht zijn de ervaringen met het project
                                          Samenspraak erg positief, zowel van de anderstalige deelnemers als van de vrijwillige
                                          leggevers. De Dordtse ervaring is dat veel allochtone deelnemers door het project
                                          aan werk zijn geholpen of met een studie zijn begonnen. Dit Dordtse project is dan
                                          ook een fraai voorbeeld van hoe interetnisch contact gunstige neveneffecten kan
                                          hebben, juist voor degenen die in een achterstandssituatie verkeren.
                                          Het aantal deelnemers aan het ABC-project in Amsterdam is het afgelopen jaar ver-
                                          dubbeld van 50 naar 100 leskoppels. Sinds kort wordt er in dit project behalve met
                                          vrijwilligers ook met professionals gewerkt. Dit is belangrijk, omdat de ervaring leert
                                          26 In Dordrecht wordt tweemaal per maand een spreekuur gehouden: iedere tweede dinsdag van de maand in Het Stadswiel
                                            en iedere vierde dinsdag van de maand in het Da Vinci College (Taalschool) op de Noordendijk. Na een intakegesprek
                                            met de anderstalige koppelt de coördinator hem/haar aan een vrijwilliger, zodat ze snel een afspraak kunnen maken.
                                            Er zijn lokale bijeenkomsten waar vrijwilligers ervaringen kunnen uitwisselen, en Gilde Nederland verzorgt introductie
                                            cursussen waar interculturele communicatie, ongestuurde taalverwerving en inburgering centraal staan. Gilde
                                            Samenspraak betrekt veel (lokale) instanties en organisaties bij het project. Belangrijk is niet alleen de (financiële)
                                            steun van de gemeente, maar ook draagvlak bij onder meer onderwijsinstanties, zelforganisaties, lokale afdelingen
                                            van Vluchtelingenwerk, Humanitas en Stichting Ouderenwerk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 158 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 159 ======================================================================

<pre>dat vrijwilligers gebaat zijn bij ondersteuning door een professional. Lesgeven vergt
behoorlijk wat expertise en deskundigheid, die niet iedere vrijwilliger in huis heeft.
“Het verschilt per individu, de één pakt het heel gemakkelijk op, maar anderen hebben
er meer hulp bij nodig. De verschillende leefwerelden van de vrouwen liggen soms
zo ver uit elkaar dat het opbouwen van een vertrouwensrelatie geen gemakkelijke
opgave is. Het kost veel tijd en vergt een lange adem bij beide partijen. Ik ben daarom
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
ook erg blij met de nieuwe beroepskrachten”' (Resp. 21).
Het ABC is specifiek voor buitenlandse vrouwen die zich in een geïsoleerde positie
bevinden en weinig of geen Nederlands spreken. De naam van het project (Amsterdamse
Buurvrouwen Contact) betekent overigens niet dat het om burencontact gaat. De
deelnemers zijn vrouwen uit Amsterdam die met elkaar een relatie aangaan die ver-
gelijkbaar is met die van buurvrouwen.
“De intentie was wel om vrouwen aan elkaar te binden die bij elkaar in de straat of
buurt wonen, maar dat stuitte vanaf de start al op praktische problemen. Zo hadden
we in Bos en Lommer bijvoorbeeld veel meer lesnemers dan lesgevers” (Resp. 21).
Het ABC-project verkreeg veel naamsbekendheid doordat het in 2003 de Marga
Klompé-prijs won. Sindsdien wordt ABC door andere partijen serieuzer genomen.
Daarvoor, zo legt een woordvoerder uit, werd er op neergekeken omdat het een vrij-
willigersorganisatie is. ABC kon op weinig waardering van professionele organisaties
en gemeenteambtenaren rekenen. Ook de commissie PaVEM heeft veel voor ABC
                                                                                            159
betekend; de inbreng van PaVEM heeft ertoe geleid dat het project in 2005 voor het
eerst gemeentelijke subsidie toegekend kreeg.
                                                                                            RMO advies 37
       Bij ABC worden de lesgevers verplicht een introductiecursus van vijf bijeen-
komsten te volgen. Na deze cursus worden deelnemers en lesgevers aan elkaar
gekoppeld. Bij het eerste bezoek gaat er iemand van het ABC mee, de wijkcontactvrouw.
Na een paar weken is er een terugkomdag waarop lesgevers hun ervaringen met
elkaar delen. “Hoe is het om bij iemand thuis te komen en wat zijn je eerste ervaringen?”
zijn vragen die aan bod komen. Verder is er twee keer per jaar een themabijeenkomst,
waarbij uiteenlopende onderwerpen worden besproken. Zo waren er themabijeen-
komsten over beeldvorming, de positie van vrouwen in Christendom en Islam en
interculturele communicatie. Het idee is dat ABC in de toekomst niet beperkt blijft tot
alleen taalles, maar dat men de deelnemende allochtone vrouwen probeert onder te
brengen op stages of werkplekken:
“Volgend jaar zullen we de 100 leskoppels ruim overschrijden. Wat ik verder hoop is
dat we tot leertrajecten kunnen komen in samenwerking met sociale partners. Nu
moeten onze deelnemers van de ene naar de andere cursus hoppen, dat is niet
goed. Wij willen graag het eerste stapje zijn in de taalketen, maar er ís geen keten!”
(Resp. 21).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 159 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 160 ======================================================================

<pre>                                          ABC heeft inmiddels leskoppels in alle Amsterdamse stadsdelen. Het project begon
                                          in 2000 als initiatief van de toenmalige diaconie van de Hervormde kerk, maar sinds
                                          2004 is het een onafhankelijke stichting. De stichting is een fraai voorbeeld van
                                          publiek-private samenwerking. De stichting wordt financieel ondersteund door de
                                          gemeente Amsterdam, door diverse kerkelijke instellingen (de Stichting Katholieke
                                          Noden, Protestantse Diaconie Amsterdam, Dekenaat Amsterdam en de diaconie van
                                          de Evangelisch-Lutherse gemeente in Amsterdam), maar ook door het Oranjefonds
                                          en de VSB-bank.
                                          5.3 Onderwijs, bedrijven en de buurt
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          Nederland telt inmiddels talloze buddy- en mentorprojecten. Buddyprojecten ontstonden
                                          als eerste in de Amerikaanse homobeweging toen midden jaren tachtig de aids-crisis
                                          uitbrak. Daar waar de reguliere gezondheidszorg aan aids-patiënten tekort schoot,
                                          sprongen vrienden en anderen in voor ondersteuning, psychosociale hulp of gewoon
                                          als iemand met wie een aids-patiënt eens een ontspannende activiteit kan ondernemen.
                                          Een buddy is een maatje, iemand op wie je in moeilijke tijden kunt terugvallen.
                                                 Meer algemeen is de gedachte achter veel buddy- of mentorprojecten dat
                                          kansarmen ervan kunnen profiteren wanneer ze gekoppeld worden aan kansrijken.
                                          Dit kan op allerlei manieren: de kansrijken wijzen de kansarmen de weg op de
                                          arbeidsmarkt en bieden concrete ondersteuning (door hulp of informatie), maar dienen
                                          ook als rolmodel. Ook deze laatste notie is afkomstig uit de Verenigde Staten. Het
                                          idee was dat bewoners van de grootstedelijke achterstandsgetto's eigenlijk niemand
                                          kennen die gewoon werkt, waardoor het bijna 'normaal' is om niet te werken.
                                          Wanneer je niet-werken normaal vindt, zul je echter ook niet actief naar werk zoeken
160
                                          (Wilson 1996). Een rolmodel is met andere woorden iemand die je kent en die het
                                          goede voorbeeld geeft. Het idee achter buddy- of mentorprojecten is dat ze mensen
RMO advies 37
                                          in een kansarme positie niet alleen helpen om rond te komen, maar ook om maat-
                                          schappelijk vooruit te komen en de sociale positie te verbeteren.
                                          Het zogenaamde Makkerproject in de Rotterdamse deelgemeente Charlois is hiervan
                                          een voorbeeld. In dit project worden 'makkers' ingezet om de sociale competenties
                                          van de kinderen te vergroten. De makkers zijn tweede-, derde- of vierdejaarsstudenten
                                          aan sociale of sociaal-pedagogische opleidingen in het Rotterdamse middelbaar of
                                          hoger beroepsonderwijs. Dit project valt onder de verlengde schooldagactiviteiten,
                                          richt zich op kinderen uit de hoogste klassen van de basisschool (leeftijd ongeveer 9
                                          t/m 12 jaar) en is ontstaan op de 'zwarte' christelijke basisschool De Akker (95%
                                          allochtoon) in de Millinxbuurt. Binnen het project is er bewust voor gekozen om
                                          basisschoolleerlingen te koppelen aan nog relatief jonge begeleiders:
                                          “Ze zijn adolescenten die de puberteit achter de rug hebben en als zodanig als
                                          ervaringsdeskundige dicht bij de kinderen kunnen staan en een band opbouwen waarbij
                                          ze als voorbeeld en als vraagbaak kunnen dienen. Kinderen uit groep 6, 7 en 8 hebben
</pre>

====================================================================== Einde pagina 160 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 161 ======================================================================

<pre>daar behoefte aan: de band met de ouders begint dunner te worden en de peer-
groep wordt steeds belangrijker” (Resp. 18).
Het Makkerproject 2004-2005 is geëvalueerd via een enquête onder kinderen, coördi-
natoren en de makkers zelf. De kinderen bleken het Makkerproject zeer te waarderen:
de meeste kinderen gaven aan dat ze graag een makker wilden hebben en het merendeel
van de kinderen, die nu aan het Makkerproject deelnemen, geven aan volgend jaar
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
weer mee te willen doen. De ervaring is dat de kinderen binnen dit project echt
behoefte hebben aan een makker: ze vinden het fijn dat iemand naar hem of haar
luistert en dat ze iemand hebben waarop ze kunnen vertrouwen. De coördinatoren van
het project zijn minder optimistisch. Zij vertellen dat kinderen aan het begin van het
Makkerproject erg druk waren. Wanneer kinderen zich bij een activiteit niet gedragen
en er geen makker aanwezig is om het kind op te vangen, is dit erg vervelend voor
de leerkracht. De makkers zelf, ten slotte, gaven aan dat de communicatie bij de start
van het project niet goed is verlopen. Zo zijn de leerkrachten en de makkers soms
niet goed aan elkaar voorgesteld, waardoor sommige makkers gedemotiveerd raakten.
De makkers vonden het ook soms onduidelijk wat er precies van hen werd verwacht
binnen het project, maar over de omgang met kinderen waren ze erg te spreken en
ze beoordelen het project in het algemeen positief. Activiteiten die in 2004-2005 aan
bod kwamen zijn onder meer koken, streetdance, Millinxminisoap, boksles, fotografie,
judo, sieraden maken en breakdance.
Een project van een heel andere orde is Campus Nieuw West. Campus is actief in
heel Amsterdam Nieuw-West (de stadsdelen Osdorp, Bos en Lommer, Slotervaart -
                                                                                            161
waar de onderzoeksbuurt Overtoomse Veld ligt - en Geuzenveld) en is een initiatief
van het particuliere bedrijfsleven. Het project ontstond in 2003 na een initiatief van de
                                                                                            RMO advies 37
gemeente Amsterdam, de Kamer van Koophandel Amsterdam en diverse bedrijven en
instellingen uit de wijk. Inmiddels werkt de Campus samen met bijna 180 organisaties
(waaronder rond 75 bedrijven). Het project beoogt een brug te slaan tussen jongeren
van 8 tot 16 jaar en het bedrijfsleven. Het wil jongeren uit de wijk laten kennismaken
met bedrijven en instellingen, laten zien welke beroepen er bestaan en wat de nood-
zakelijke stappen zijn om zo'n beroep uit te kunnen oefenen. Om dit te bereiken worden
de volgende activiteiten georganiseerd:
-   Een 'snuffelstage' waarbij basisschoolkinderen een halve dag meewerken in een
    bedrijf of instelling in de wijk (variërend van de brandweer tot de lokale bakker);
-   Richard Krajicek Playgrounds: realisatie en beheer van multifunctionele sportpleinen
    in achterstandswijken;
-   Jongerenpersbureau: kinderen van 12-16 jaar verzamelen nieuws uit hun wijk en
    verspreiden dat via website, krant, radio of TV;
-   Mentorenproject: middelbare scholieren uit achterstandswijken worden begeleid
    en gemotiveerd door mentoren uit het bedrijfsleven met als doel het voorkomen
    van schooluitval;
</pre>

====================================================================== Einde pagina 161 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 162 ======================================================================

<pre>                                          -   All Stars: programmamakers gaan de straat op en werven jongeren om mee te
                                              doen aan een talentenshow waarna ze kunnen doorstromen naar een opleiding of
                                              cursus in het bedrijfsleven.
                                          De Campus is niet zelf initiatiefnemer van al deze projecten, maar faciliteert en
                                          bemiddelt tussen partijen en brengt verbindingen tot stand tussen de wijken, haar
                                          bewoners en bedrijven. Een van de initiatieven in 2005 is 'CNW Sports Amsterdam' dat
                                          georganiseerde sportparticipatie op straat wil stimuleren door de oprichting van een
                                          nieuwe, bijzondere sportclub door de jongeren zelf (sporten die ze zelf 'cool' vinden,
                                          die in hun subcultuur passen of worden beoefend in de landen van herkomst van de
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          jongeren).
                                          Campus Nieuw West is vooral interessant vanwege de brugfunctie tussen jongeren in de
                                          wijk en het bedrijfsleven. Amsterdam Nieuw-West, en ook het stadsdeel Slootervaart, telt
                                          relatief veel jongeren (één op de vier Amsterdamse jongeren woont in dit deel van
                                          de stad). Het stadsdeel Slootervaart telt bovendien veel onderwijsinstellingen, naast
                                          basisscholen ook diverse vmbo-scholen. Het project Campus legt direct contact tussen
                                          deze kinderen en jongeren en het bedrijfsleven. Zo fungeren inmiddels 75 werknemers
                                          van ABN-AMRO als mentor op diverse vmbo-scholen, sporten wekelijks ruim 300
                                          jongeren op het in 2004 geopende sportplein in Overtoomse Veld-Noord en 'snuffelden'
                                          in 2004 850 basisschoolleerlingen een halve dag bij circa 50 bedrijven in de wijk. In
                                          2006 zullen naar verwachting 26 basisscholen en 9 vmbo-scholen aan de diverse
                                          activiteiten meedoen en hoopt men 4000 jongeren te bereiken
                                                  Het streven om jongeren uit Amsterdam Nieuw-West vertrouwd te maken met
162
                                          het bedrijfleven kan tevens gezien worden als een voorbeeldproject op het vlak van
                                          interetnische binding. Door de snuffelstages en het mentoraat ontstaan immers posi-
RMO advies 37
                                          tieve contacten tussen de overwegend allochtone leerlingen van basis- en vmbo-scholen
                                          uit de wijk en het overwegend 'blanke' bedrijfsleven. Deze contacten beperken zich
                                          niet tot ontmoeting, maar omvatten ook kennisoverdracht en hulp tussen de leerlingen
                                          en medewerkers van bedrijven en instellingen in de wijk. Uit evaluatieformulieren na
                                          de snuffelstages bleken veel kinderen er erg positief over te zijn, al vonden sommigen
                                          het programma 'niet leuk'. Behalve de leerlingen waren ook de deelnemende bedrijven
                                          erg enthousiast over deze vorm van samenwerking. Zo meldden sommige medewerkers
                                          van deelnemende bedrijven dat de aanvankelijke angst en vooroordelen ten aanzien
                                          van allochtone vmbo-leerlingen na de activiteiten zijn verdwenen, dat men het erg
                                          leuk vindt om de enthousiasme en leergierigheid van de leerlingen te zien en dat er
                                          minder naar de etniciteit van leerlingen worden gekeken, maar naar de individuele
                                          leerling zelf.
                                                  Enkele spin-off-activiteiten van het project: nadat een groep leerlingen snuffel-
                                          stages bij de stadsreiniging hadden gelopen, zijn ze op eigen initiatief een project
                                          gestart om samen de stoepen rond hun school schoon te houden. KPN was zo
                                          enthousiast na hun ervaring in het project 'ICT Kidzz Academy' dat ze eenzelfde project
</pre>

====================================================================== Einde pagina 162 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 163 ======================================================================

<pre>in Almere zijn gestart. In dit project biedt KPN vier gemotiveerde leerlingen per
basisschool een plek waar kinderen na schooltijd huiswerk kunnen maken en leren
omgaan met computers. Op de plek staat een aantal computers met internet en de
kinderen worden begeleid door medewerkers van het bedrijf. Vmbo-leerlingen die, in
een ander project, in de eigen taal klanttevredenheidsonderzoeken uitvoerden bij
klanten van KPN, waren zo enthousiast dat zij op eigen initiatief het NIPO hebben
benaderd en deze onderzoeken nu, in samenwerking met het NIPO, ook bij andere
                                                                                           Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
bedrijven uitvoeren. Voor KPN leverden de telefonische enquêtes in de eigen taal
veel informatie op.
5.4 Conclusie
De laatste en hoogste trede op de bindingsladder is dat ontmoetingen en sociaal
contact er uiteindelijk toe leiden dat mensen elkaar wederzijds helpen en ondersteunen.
De impliciete gedachte bij veel beleidsmakers (bijvoorbeeld degenen die betrokken
zijn bij stedelijke herstructurering) is dat leden van achterstandsgroepen baat hebben
bij en betere sociale kansen krijgen door informeel contact met autochtonen c.q.
werkenden. Ook de wens van de overheid om interetnische contacten te bevorderen
wordt op zijn minst deels ingegeven door de achterliggende gedachte dat door interet-
nische contacten wederzijdse steunrelaties ontstaan waar juist allochtone groepen
hun voordeel mee kunnen doen.
       We vonden in onze vier onderzoeksbuurten diverse initiatieven die expliciet
gericht zijn op het bevorderen van wederzijdse steunrelaties tussen kansrijken en
kansarmen. Deze initiatieven staan ook wel bekend als buddy- of mentorprojecten.
Een voorbeeld hiervan zijn taalprojecten waarbij vrijwilligers (autochtonen én alloch-
                                                                                          163
tonen die het Nederlands goed beheersen) lesgeven aan allochtone vrouwen - zoals
we ook hiervoor al constateerden, functioneren zulke initiatieven in de praktijk vooral
                                                                                          RMO advies 37
bij vrouwen. Het idee is dat 'leskoppels' minstens een jaar lang samen optrekken,
waarbij het niet alleen om taalonderwijs gaat, maar ook om elkaar ontmoeten. Een
enkele keer ontstaan op deze wijze zelfs vriendschapsbanden. Ook in het onderwijs
zien we in toenemende mate dit soort ondersteuningsrelaties, zoals het Rotterdamse
Makkerproject waarbij (veelal allochtone) basisschoolleerlingen worden gekoppeld
aan leerlingen van het middelbaar en hoger beroepsonderwijs. In Amsterdam-West
vonden we ten slotte nog een project van een heel andere orde, een initiatief van het
plaatselijke bedrijfsleven dat een brug probeert te slaan tussen jongeren uit de wijk
en het bedrijfsleven (Campus). Basisschoolleerlingen mogen een halve dag in een
bedrijf rondkijken ('snuffelstage'), middelbare scholieren worden begeleid door men-
toren afkomstig uit bedrijven uit de wijk, enzovoort.
  De hier beschreven initiatieven en projecten zijn overigens niet de wederzijdse
steunrelaties die beleidsmakers verwachten wanneer ze bijvoorbeeld meer sociale
menging in de buurt nastreven. Bij alle beschreven initiatieven en projecten gaat het
niet om wederzijdse hulp en ondersteuning van bewoners onderling, maar om een-
zijdige hulp van vrijwilligers aan allochtone kinderen, jongeren en vrouwen. De
</pre>

====================================================================== Einde pagina 163 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 164 ======================================================================

<pre>                                          steungevers zijn niet alleen autochtonen, maar ook meer 'gevestigde' allochtonen.
                                          Zo is bijvoorbeeld bekend, dat huiswerkprojecten voor allochtone kinderen vooral
                                          succesvol zijn wanneer de begeleiders studenten zijn met dezelfde etnische herkomst
                                          als de kinderen die ze begeleiden. Ten slotte kunnen we uit de hier beschreven initia-
                                          tieven leren dat ook het particuliere bedrijfsleven een belangrijke rol kan spelen door
                                          het 'adopteren' van achterstandsbuurten. Dit sluit aan bij de hedendaagse trend van
                                          maatschappelijk ondernemen. De ervaring van Campus in Amsterdam-West is daarbij
                                          dat niet alleen kinderen en jongeren uit de buurt van dergelijke initiatieven kunnen
                                          profiteren, maar ook de bedrijven zelf. Zo meldden sommige medewerkers van
                                          betrokken bedrijven dat door hun activiteiten in de buurt hun aanvankelijke angst en
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          vooroordelen ten aanzien van allochtone vmbo-leerlingen zijn verdwenen. Zo groeien
                                          allochtone jongeren uit de buurt en het bedrijfsleven langzaamaan naar elkaar toe.
164
RMO advies 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 164 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 165 ======================================================================

<pre>Literatuur
Allport, G.W., 1979. The Nature of Prejudice. Reading MA: Addison-Wesley. 25th
Anniversary edition, first published 1954
Amir, Y., 1969. Contact hypothesis in ethnic relations.
Psychological Bulletin, 71 (5), 319-342
                                                                                            Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
Beckers, D., 2004. Effecten van ICT op sociale cohesie in Cyburg, Amsterdam. In :
J. de Haan en O. Klumper, red. Jaarboek ICT en samenleving 2004: beleid in praktijk.
Amsterdam: Boom
Blokland, T. red., 2001. Woningdifferentiatie en stedelijke middenklassen.
Beleid en maatschappij 28 (1), 2-6
Blokland, T., 2003. 'Goeie buren houden zich op d'r eigen': integratie, racistische
repertoires en antiracisme op buurtniveau.
Beleid en maatschappij 30 (2), 101-112
Blokland-Potters, T., 1998. Wat stadsbewoners bindt: sociale relaties in een achter-
standswijk. Kampen: Kok Agora
Breed initiatief maatschappelijke binding: gemeenschappelijke verklaring van kabinet
en maatschappelijke organisaties bij de bijeenkomst maatschappelijke binding,
26 januari 2005. Den Haag; Ministerie van Justitie
                                                                                           165
Brouwer, L., 2004. Het Amsterdams Computer Clubhuis: creatief met computers. In:
                                                                                           RMO advies 37
J. de Haan en O.Klumper. Jaarboek ICT en samenleving 2004: beleid in praktijk.
Amsterdam: Boom.
Dagevos, J., 2005. Gescheiden werelden? De etnische signatuur van vrijetijdscontacten
van minderheden.
Sociologie 1 (1), 52-69
Dagevos, J., en R. Schellinghout, 2003. Sociaal-culturele integratie: contacten, cultuur
en oriëntatie op de eigen groep. In: J. Dagevos, M. Gijsberts en C. van Praag, red.
Rapportage minderheden 2003: onderwijs, arbeid en sociaal-culturele integratie. Den
Haag: SCP
Duyvendak, J.W. en L. Veldboer, 2001. Meeting point Nederland: over samenlevings-
opbouw,multiculturaliteit en sociale cohesie. Amsterdam: Boom
Duyvendak, J.W. en P. v.d. Graaf, 2001. Opzoomeren stille kracht? Utrecht: Verwey-
Jonker Instituut
</pre>

====================================================================== Einde pagina 165 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 166 ======================================================================

<pre>                                          Duyvendak, J.W. et al., 1998. Integratie door sport? Een onderzoek naar gemengde en
                                          ongemengde sportbeoefening van allochtonen en autochtonen. Rotterdam: Gemeente
                                          Rotterdam
                                          Engbersen, G., E. Snel en A. Weltevrede, 2005. Sociale herovering in Amsterdam en
                                          Rotterdam: één verhaal over twee wijken. Amsterdam: AUP
                                          Glazer, N. en D. Moynihan, 1963. Beyond the Melting Pot. Cambridge MA: MIT Press.
                                          Gordon, M. ,1964. Assimilation in American life: the role of race, religion and national
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          origins. New York: Oxford University Press
                                          Granovetter, M., 1974. The Strength of Weak Ties.
                                          American Journal of Sociology, 78 (1), 1360-1380
                                          Graaf, P. van der, 2001. Samenlevingsopbouw in Rotterdam: het opzoomeren. In:
                                          J.W. Duyvendak en L. Veldboer (red.). Meeting point Nederland: over samenlevings-
                                          opbouw, multiculturaliteit en sociale cohesie. Amsterdam: Boom
                                          Gijsberts, M. en J. Dagevos, 2005. Uit elkaars buurt: de invloed van etnische concen-
                                          tratie op integratie en beeldvorming. Den Haag: SCP
                                          Gordon, M., 1964. Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and
                                          National Origions. New York: Oxford University Press
166
                                          Haan, J. de en O. Klumper, red., 2004. Jaarboek ICT en samenleving 2004: beleid in
RMO advies 37
                                          praktijk. Amsterdam: Boom
                                          Haan, J. de, red., 2004. Jaarboek ICT en samenleving 2003: de sociale dimensie van
                                          technologie. Amsterdam: Boom
                                          Hazeu, C.A. et al, 2005. Buurtinitiatieven en buurtbeleid in Nederland anno 2004 : ana-
                                          lyse van een veldonderzoek van 28 casussen. Den Haag: WRR
                                          (www.wrr.nl)
                                          Hortulanus, R. en J. Machielse, 2002. Ontmoeting, ontspanning en ontplooiing. (Het
                                          sociaal debat: dl. 8). 's-Gravenhage: Elsevier Overheid
                                          Karyotis, S. et al., 2005. Jeugd en buitenruimte in Rotterdam: het Thuis Op Straat project.
                                          Rotterdam: Risbo
                                          Kleijwegt, M., 2005. Onzichtbare ouders: de buurt van Mohammed B. Zutphen:
                                          Plataan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 166 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 167 ======================================================================

<pre>Kleinhans, R.L., L. Veldboer en J.W. Duyvendak, 2000. Integratie door differentiatie?
Een onderzoek naar de sociale effecten van gemengd bouwen. Den Haag: Vrom
Laan Bouma-Doff, W. van der, 2004. Begrensd contact: de relatie tussen ruimtelijke
segregatie en het contact met autochtonen.
Mens & Maatschappij, 79 (4), 348-366
                                                                                             Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
Laan Bouma-Doff, W. van der, 2005. De buurt als belemmering? Assen: Van Gorcum.
Lemaire, T., 1977. Over de waarde van kulturen: een inleiding in de kultuurfilosofie:
tussen europacentrisme en relativisme. Baarn: Ambo.
Meere, F. de, E. Plemper en A. Huygen 2004. Rotterdamse straten op de agenda: de
ontwikkelingsfase van Mensen maken de Stad. Utrecht: Verwey-Jonker Instituut
Odé, A., 2002. Ethnic-cultural and socio-economic integration in the Netherlands. A
comparative study of Mediterranean and Carribean minority groups. Assen: Van Gorcum
Park, R., 1928. Human migration and the marginal man. Indianapolis: Bobbs-Merril
Portes, A. en M. Zhou, 1994. Should immigrants assimilate?
The public interest, 116 (June), 1-17
Prins, M., red., 2004. Samen leven, samen spreken. Nijmegen: Radboud Universiteit
                                                                                            167
Putnam, R., 2000. Bowling Alone. New York: Simon and Schuster
                                                                                            RMO advies 37
Putnam, R. en L. Feldstein, 2004. Better Together. Restoring the American Community.
New York: Simon and Schuster Paperbacks
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, 2005. Eenheid, verscheidenheid en binding.
Den Haag: RMO
Scheffer, P., 2004. De vermijding voorbij: acht stellingen over segregatie en integratie.
In: RMO, 2005. Eenheid, verscheidenheid, binding. Den Haag: Sdu
Snel, E. en J. Burgers, 2000. The Comfort of Strangers: etnische enclaves in de grote
steden. Amsterdams Sociologisch Tijdschrift, 27 (3), 292-313
Snel, E., 2003. De vermeende kloof tussen culturen. Oratie Universiteit Twente.
Enschede: Universiteit Twente
</pre>

====================================================================== Einde pagina 167 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 168 ======================================================================

<pre>                                          Snel, E.en P. Scholten, 2005. Integratie: van gastarbeiders tot multicultureel drama.
                                          In: M. Arentsen en W. Trommel, red. Moderniteit en overheidsbeleid: hardnekkige
                                          beleidsproblemen en hun oorzaken. Bussum: Uitgeverij Couthino
                                          Veld, T., 2004. Interetnische contacten op portieken en in voetbalclubs: de ervaringen
                                          van allochtone en autochtone bewoners uit de Schilderwijk en Bouwlust. Rotterdam:
                                          ISEO
                                          Wilson, W.J.,1996. When Work Disappears. The World of the New Urban Poor. New
                                          York: Alfred A. Knopf
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, 2005. Vertrouwen in de buurt. Den
                                          Haag: WRR
                                          Ypeij, J. en E. Snel, 2002. 'Met z'n vieren één': alleenstaande moeders, armoede en infor-
                                          mele steun. In: G. Engbersen, C. Vrooman en E. Snel, red. Balans van het armoedebeleid:
                                          vijfde jaarrapport armoede en sociale uitsluiting. Amsterdam: AUP
                                          Documenten en verslagen:
                                          -   Algemeen projectplan Cleo-Patria te Rotterdam, 2004
                                          -   Amsterdam Airport Schiphol. Sponsoring 2001-2003. Amsterdam Airport Schiphol
                                              en de digitale trapvelden. Computer Clubhuis-Cybersoek-Zaandam-Zuid
                                          -   Campus Nieuw West. Jaarverslag 2004, 2005
                                          -   Christelijke basisschool de Akker. Het Makkerproject. Projectplan 2005-2006
168
                                          -   Gemeente Amsterdam Stadsdeel Slotervaart. Met SIP meer grip. Jaarverslag
                                              Investeren in mensen: Sociaal Investeringsplan Overtoomse Veld 2003, 2004
RMO advies 37
                                          -   Gemeente Amsterdam Stadsdeel Slotervaart. Werk in uitvoering. Jaarverslag
                                              Investeren in mensen: Sociaal Investeringsplan Overtoomse Veld: 2004, 2005
                                          -   Gemeente Dordrecht, DWO en OBAZ. Smeerolie 2 Crabbenhof Dordrecht: september
                                              2003-maart 2004, 2004
                                          -   Gemeente Dordrecht, DWO en OBAZ. Smeerolie 3 Crabbenhof Dordrecht: april-
                                              december 2004, 2005
                                          -   Gemeente Dordrecht, Sociaal Geografisch Bureau (SGB). Onze buurt aan zet,
                                              tussenevaluatie, 2004
                                          -   Gemeente Dordrecht. Sociaal Investeren/Onze Buurt aan Zet. Een aanpak met
                                              resultaat, 2004
                                          -   Gemeente Zaanstad. Met elkaar verbonden. Ontwikkelingsvisie Zaandam
                                              Zuidoost, 2004
                                          -   Gemeente Zaanstad. Samen werken aan je wijk. Wijksignalement Poelenburg, 2004
                                          -   Gilde Samenspraak. Een uniek taal- en integratieproject, 2002
                                          -   Islam & Integratie. Verslag expertmeetings. Projectbureau sociale integratie.
                                              Rotterdam, 2004
</pre>

====================================================================== Einde pagina 168 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 169 ======================================================================

<pre>-   Islam en Integratie. Rapport publieke debatten. Projectbureau sociale integratie,
    Rotterdam, 2005
-   Islamitische Stichting Nederland. Zaandam Sultan Ahmet Moskee, culturele centrum.
    Informatiebrochure, 2005
-   Jaarverslag Sciandri 2003
-   Kabinetsreactie op het advies 'Eenheid, verscheidenheid, binding' van de Raad
    voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO), dd. 20 september 2005
                                                                                         Bijlage 3: De waarde van interetnisch contact
-   Stichting IMCO. 'Nieuwe Buren' Zaanstad, van oriëntatie naar realisatie.
    Beschrijving van een werkwijze, 1999
-   Werkplan OKZ/Brede School 2004/2005 Tarwewijk
Websites:
www.abc-amsterdam.org
www.opzoomermee.nl
www.tarwewijk.nl
www.thuisopstraat.nl
www.wrr.nl
www.stadsdiner.nl
www.amsterdamdialoog.nl
www.dagvandedialoog.nl
www.gilde-samenspraak.nl
www.sciandri.nl
www.overtoomseveld.nl
www.zaansewijken.nl
                                                                                        169
www.oudkirspijn.nl
www.wielwijk.nl
                                                                                        RMO advies 37
www.zaanstad.nl
www.werkindezorg.nl/index.php?p=8392 (Campus Nieuw West)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 169 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 170 ======================================================================

<pre>                                          Bijlage 1 Respondenten
                                              Voornaam   Achternaam       Functie                            Stad        Interview
                                          1   Ali        Baddaou          sportconculent Sciandri            Amsterdam   face-to-face
                                          2   Alex       Beer, de         TOS-baas                           Dordrecht   face-to-face
                                          3   Aliek      Berg, van de     Opbouwwerker                       Dordrecht   face-to-face
                                          4   Rinke      Fisser           medewerker International           Rotterdam   telefonisch
                                                                          Christian Fellowship
                                          5   Ina        Groen            voormalig beleidsmedewerker        Dordrecht   face-to-face
                                                                          't Gilde
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          6   Margot     Heijn            Opbouwwerker                       Zaanstad    face-to-face
                                          7   Katja      Horeman          coördinator projectbureau          Rotterdam   telefonisch
                                                                          Tarwewijk
                                          8   Trudy      Larrooij         Wethoudersaccount                  Zaanstad    face-to-face
                                          9   Leonore    Olde             gebiedsmanager Zaanstad            Zaanstad    telefonisch
                                          10 Lineke      Opzeeland, van   brede schoolcoördinator            Amsterdam   face-to-face
                                          11 Arnout      Peters           directeur Sciandri                 Amsterdam   telefonisch
                                          12 Stanley     Ramkelawan       strategisch                        Dordrecht   face-to-face
                                                                          beleidsmedewerkers integratie
                                          13 Corrie      Rhee, van        projectleider Sociaal Investeren   Amsterdam   face-to-face
                                                                          Overtoomse Veld
                                          14 Eli         Ruipasa          Opbouwwerker                       Rotterdam   face-to-face
                                          15 Ali Riza    Sariyildiz       projectleider Logeren              Zaanstad    face-to-face
                                                                          om te leren
                                          16 Thomas      Stam             medewerker Youth For Christ        Rotterdam   telefonisch
170                                       17 Paul        Steinman         Opbouwwerker                       Rotterdam   face-to-face
                                          18 Monique     Struijk          Bredeschoolcoördinator             Rotterdam   face-to-face
                                          19 Stefan      Teeken           sportconsulent Sciandri            Amsterdam   face-to-face
RMO advies 37
                                          20 André       Veth             projectleider sportstimulering     Dordrecht   face-to-face
                                          21 Miriam      Hollander, Den   projectleider ABC-Amsterdam        Amsterdam   telefonisch
                                          22 Anneke      Goede, de        directeur Cleo-Patria              Rotterdam   telefonisch
                                                                          Vrouwenhuizen
                                          23 Wim         Lakmakers        productleider MMS                  Rotterdam   telefonisch
</pre>

====================================================================== Einde pagina 170 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 171 ======================================================================

<pre>Bijlage 4: Geraadpleegde deskundigen     171   RMO advies 37
             Geraadpleegde deskundigen
Bijlage 4:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 171 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 172 ======================================================================

<pre>Niet langer met de ruggen naar elkaar   172   RMO advies 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 172 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 173 ======================================================================

<pre>Dhr. drs. M. Baba        Directeur adviesbureau Mex-it, Amsterdam
Dhr. drs. B. Moerkerk    Senior beleidsmedewerker Sociale Dienst Gemeente
                         Dordrecht
Mevr. M. Bhagwandin      Senior beleidsmedewerker directie Arbeidsmarktbeleid
                         Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
                         Den Haag
Dhr. drs. N. Boonstra    Onderzoeker Verwey-Jonker Instituut, Utrecht
Dhr. dr. C. Choenni      Ministerie van Vreemdelingenzaken en Integratie,
                         Directie Coördinatie Integratiebeleid en Minderheden,
                                                                                        Bijlage 4: Geraadpleegde deskundigen
                         Den Haag
Dhr. dr. J. Dagevos      Wetenschappelijk medewerker Sociaal en Cultureel
                         Planbureau, Den Haag
Dhr. drs. I. Hartman     Projectleider Instituut voor Publiek en Politiek, Amsterdam
Dhr. drs. Ch. Huinder    Bestuurssecretaris Forum / Instituut voor Multiculturele
                         Ontwikkeling, Utrecht
Dhr. mr. R. Kaitjily     Programmadirecteur Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
                         Wetenschap, Directie Dialoog, Den Haag
Dhr. drs. R. Kleinhans   Onderzoeker Onderzoeksinstituut OTB, Delft
Dhr. drs. H. Krijnen     Hoofd In- en Externe Betrekkingen, Forum / Instituut voor
                         Multiculturele Ontwikkeling, Utrecht
Dhr. dr. A. Odé          Clustermanager Regioplan Amsterdam
Dhr. drs. S. Rutten      Onderzoeker Sardes, unit Beleid, Utrecht
Dhr. R. Scherpenisse     Directeur SEV (Innovatie in wonen), Rotterdam
Mevr. B. Sijsses         Beleidsmedewerker Strategie Forum / Instituut voor
                                                                                       173
                         Multiculturele Ontwikkeling, Utrecht
Dhr. prof. dr. E. Snel   Erasmus Universiteit Rotterdam / Universiteit Twente
                                                                                       RMO advies 37
Dhr. dr. P. Tesser       Ministerie van Vreemdelingenzaken en Integratie, Directie
                         Coördinatie Integratiebeleid en Minderheden, Den Haag
Dhr. drs. J. Uitermark   Promovendus, Universiteit van Amsterdam, Amsterdamse
                         School voor Sociaal-Wetenschappelijk Onderzoek
Mevr. dr. M. Li Vos      Coördinator www.zestienmiljoenmensen.nl, Ministerie van
                         Algemene Zaken, sector Nieuwe Media van de
                         Rijksvoorlichtingsdienst, Den Haag
Dhr. W. Wijma            Casemanager, Gemeente Dordrecht, afdeling Werk van de
                         Sociale dienst
Mevr. I. Worung          Casemanager, Gemeente Dordrecht, afdeling Werk van de
                         Sociale dienst
</pre>

====================================================================== Einde pagina 173 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 174 ======================================================================

<pre>                                          Overzicht van uitgebrachte
                                          publicaties van de Raad voor
                                          Maatschappelijke Ontwikkeling
                                          Adviezen
                                          Derde raadsperiode 2005-2008
                                          37   Niet langer met de ruggen naar elkaar. Een advies over verbinden. (2005)
  Niet langer met de ruggen naar elkaar
                                          36   Lokalisering van maatschappelijke ondersteuning. Voorwaarden van
                                               maatschappelijke ondersteuning. (2005)
                                          Tweede raadsperiode 2001-2004
                                          35   Eenheid, verscheidenheid en binding. Over concentratie en integratie van
                                               minderheden in Nederland. (2005)
                                          34   Ouderen tellen mee. Advies aan de Themacommissie Ouderenbeleid van de
                                               Tweede Kamer. (2004)
                                          33   Mogen ouderen ook meedoen. (2004)
                                          32   Toegang tot recht. (2004)
                                          31   Sociale veiligheid organiseren. Naar herkenbaarheid in de publieke ruimte.
                                               (2004)
                                          30   Verschil in de verzorgingsstaat. Over schaarste in de publieke sector. (2004)
                                          29   Humane genetica en samenleving. Bouwstenen voor een ander debat. (2004)
174
                                          28   Europa als sociale ruimte. Open coördinatie van sociaal beleid in de Europese
                                               Unie. (2004)
RMO advies 37
                                          27   Hart voor Europa. De rol van de Nederlandse overheid. (2003)
                                          26   Medialogica. Over het krachtenveld tussen burgers, media en politiek. (2003)
                                          25   De handicap van de samenleving. Over mogelijkheden en beperkingen van
                                               community care. (2002)
                                          24   Bevrijdende kaders. Sturen op verantwoordelijkheid. (2002)
                                          23   Geen woorden maar daden. Bijdrage aan het normen- en waardendebat.
                                               (2002)
                                          22   Werken aan balans. Een remedie tegen burn-out. (2002)
                                          21   Educatief centrum voor ouder en kind. Advies over voor- en vroegschoolse
                                               opvang. (2002)
                                          20   Levensloop als perspectief. Kanttekeningen bij de Verkenning Levensloop.
                                               Beleidsopties voor leren, werken, zorgen en wonen. (2002)
                                          19   Van uitzondering naar regel. Maatwerk in het grotestedenbeleid. (2001)
                                          18   Aansprekend opvoeden. Balanceren tussen steun en toezicht. (2001)
                                          17   Instituties in lijn met het moderne individu. De sociale agenda 2002-2006. (2001)
                                          16   Kwetsbaar in kwadraat. Krachtige steun aan kwetsbare mensen. (2001)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 174 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 175 ======================================================================

<pre>Eerste raadsperiode 1997-2000
15     Ver weg en dichtbij. Over hoe ICT de samenleving kan verbeteren. (2000)
14     Van discriminatie naar diversiteit. Kanttekeningen bij de Meerjarennota
       Emancipatiebeleid 'Van vrouwenstrijd naar vanzelfsprekendheid'. (2000)
13     Wonen in de 21e eeuw. (2000)
12     Alert op vrijwilligers. (2000)
                                                                                           Overzicht van uitgebrachte publicaties van de RMO
11     Ongekende aanknopingspunten. Strategieën voor de aanpassing van de sociale
       infrastructuur. (2000)
10     Aansprekend burgerschap. De relatie tussen organisatie van het publieke
       domein en de verantwoordelijkheid van burgers. (2000)
9      Nationale identiteit in Nederland. (1999)
8      Arbeid en zorg. Reactie op de kabinetsnota 'Op weg naar een nieuw
       evenwicht tussen arbeid en zorg'. (1999)
7      Integratie in perspectief. Advies over integratie van bijzondere groepen en van
       personen uit etnische groeperingen in het bijzonder. (1998)
6      Verantwoordelijkheid en perspectief. Geweld in relatie tot waarden en
       normen. (1998)
5      Uitsluitend vrijwillig!? Maatschappelijk actief in het vrijwilligerswerk. (1997)
4      Kwaliteit in de buurt. (1997)
3      Werkloos toezien. Activering van langdurig werklozen. (1997)
2      Stedelijke vernieuwing. (1997)
1      Vereenzaming in de samenleving. (1997)
                                                                                          175
Publicaties van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling zijn te downloaden via
                                                                                          RMO advies 37
www.adviesorgaan-rmo.nl
Adviezen zijn ook te bestellen bij:
Sdu Klantenservice
Tel. 070 378 98 80
Fax 070 378 97 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 175 =================================================================

<br><br>