<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>2 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Verschil maken
Eigen verantwoordelijkheid na de verzorgingsstaat
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Verschil maken
Eigen verantwoordelijkheid na de verzorgingsstaat (advies 38)
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
ISBN 90 6665 752 9
NUR 740
© 2006 B.V. Uitgeverij SWP Amsterdam
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in
een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,
hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
Voor zover het maken van kopieën uit deze uitgave is toegestaan op grond van artikel 16B
Auteurswet 1912 j° het Besluit van 20 juni 1974, St.b. 351, zoals gewijzigd bij het besluit van
23 augustus 1985, St.b. 471 en artikel 17 Auteurswet 1912, dient men de daarvoor wettelijk
verschuldigde vergoedingen te voldoen aan de Stichting Reprorecht (Postbus 3060, 2130 KB
Hoofddorp). Voor het overnemen van gedeelte(n) uit deze uitgave in bloemlezingen, readers en
andere compilatiewerken (artikel 16 Auteurswet 1912) dient men zich tot Uitgeverij SWP
(Postbus 257, 1000 AG Amsterdam) te wenden.
4 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
Voorwoord         7
Samenvatting         9
1. Inleiding        17
    1.1   Eigen verantwoordelijkheid: actualiteit van een begrip      17
    1.2   Vraagstelling       18
    1.3   RMO en verantwoordelijkheid         20
    1.4   Opbouw van het advies         21
2. De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’          25
    2.1   Eigen verantwoordelijkheid als brug tussen twee ontwikkelingen  25
    2.2   Eigen verantwoordelijkheid en de crisis van de verzorgingsstaat 26
    2.3   Eigen verantwoordelijkheid en de last van het gedrag       38
    2.4   Conclusie       43
3. Beleidsanalyse en diagnose         45
    3.1   De introductie van eigen verantwoordelijkheid        45
    3.2   Eigen verantwoordelijkheid: actuele opvattingen        46
    3.3   Eigen verantwoordelijkheid: instrumenten         50
    3.4   Conclusie       55
4. Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap          57
    4.1   Dilemma’s        57
    4.2   Burgerschap        62
    4.3   Conclusie       69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>5. Aanbevelingen           71
    5.1    Noodzaak van een repertoirewisseling        71
    5.2    Eigen verantwoordelijkheid in de verzorgingsstaat in enge zin      74
    5.3    Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat als dienstverlener   78
    5.4    Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat in ruime zin       83
    5.5    Tot besluit      88
Literatuur         91
Bijlagen
    Bijlage 1 Adviesvraag        99
    Bijlage 2 Geraadpleegde deskundigen         101
    Bijlage 3 Overzicht van uitgebrachte publicaties van de Raad voor Maatschap-
               pelijke Ontwikkeling     105
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling           109
6 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Voorwoord
Het kabinet heeft de RMO verzocht een advies uit te brengen over ‘Eigen verant-
woordelijkheid’. Centrale vraag van het kabinet is hoe de overheid de eigen verant-
woordelijkheid van burgers kan bevorderen.
Eigen verantwoordelijkheid is een veel besproken en veel gebruikt begrip. Het
kent vele ladingen en uiteenlopende interpretaties. Het is een cruciaal begrip in
het beleid van het zittende kabinet, waar het liberale en christen-democratische
waarden verenigt. Het is een uitdrukking van de beoogde hervorming van de ver-
zorgingsstaat, omdat het de relaties tussen overheid en burger herformuleert. Voor
critici is het begrip vooral een verhulling van bezuinigingsambities en een radicaal
terugtredende overheid.
De RMO heeft ter voorbereiding van zijn advies een studie laten verrichten door dr.
R. Ossewaarde van de Universiteit Twente. De RMO dankt de onderzoeker voor zijn
grondige analyse die conceptueel zowel als empirisch het begrip eigen verantwoor-
delijkheid in perspectief heeft geplaatst.
Tevens zegt de RMO dank aan de gesprekspartners, wetenschappers, ambtenaren
en andere betrokkenen en deskundigen, die zo vriendelijk waren hun tijd en in-
zichten aan ons ter beschikking te stellen. In individuele gesprekken en in twee
expertmeetings hebben zij een belangrijke bijdrage geleverd aan de verdieping en
aanscherping van het advies.
                                                                         Voorwoord / 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De commissie die dit advies heeft voorbereid bestond uit:
Prof. dr. P.H.A. Frissen (raad)
Drs. M.A. Rouw (secretariaat)
Drs. T. Schillemans (secretariaat)
De verantwoordelijkheid voor het advies berust bij de raad.
prof. dr. H.P.M. Adriaansens                            dr. K.W.H. van Beek
voorzitter                                              secretaris
8 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Samenvatting
Eigen verantwoordelijkheid is een centraal begrip in het regeringsbeleid. Met dit
advies wil de RMO het denken over eigen verantwoordelijkheid verdiepen. Dit is
nodig, omdat de praktijk nu te zeer is gebaseerd op het beeld van de burger als
rationeel kiezende klant en op het beeld van de burger die meewerkt aan zijn eigen
disciplinering (en die van anderen). De raad verrijkt eigen verantwoordelijkheid
met de notie van burgerschap. Alleen dan gaat keuzevrijheid gepaard met beschik-
kingsmacht en beslissingsmacht, en zijn individueel verantwoordelijkheidsbesef en
maatschappelijke betrokkenheid te verbinden. Wanneer de overheid de eigen ver-
antwoordelijkheid van burgers wil bevorderen, dient zij een fundamenteel ander
repertoire te hanteren. Zij moet enerzijds terugtreden in ambities en beleidspro-
gramma’s. Anderzijds beschermt en bevordert de overheid de (sociale) contexten
waarin eigen verantwoordelijkheid reëel gestalte kan krijgen. Bovendien koerst de
overheid op het vermijden van onaanvaardbare uitkomsten. Door dit perspectief
op eigen verantwoordelijkheid ontstaat meer variëteit en ruimte voor pluriforme
burgers. Eigen verantwoordelijkheid draait dan om de kern, namelijk om het vorm
geven aan verschil.
        De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’
Eigen verantwoordelijkheid is een veelbesproken begrip. Het is een kernwaarde in
het regeringsbeleid die uitdrukking geeft aan de politieke wens om de verhoudin-
gen tussen burgers, ‘civil society’ en staat te herordenen. Eigen verantwoordelijk-
heid verwijst daarnaast naar een verzameling instrumenten die beogen de positie
van de burger te versterken, zoals vraagsturing, eigen risico’s en marktwerking.
                                                                       Samenvatting / 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>In het begrip eigen verantwoordelijkheid komen twee belangrijke vraagstukken
samen. In de eerste plaats is dat de kritiek op de verzorgingsstaat. Deze kritiek kan
worden gespecificeerd naar drie domeinen van de verzorgingsstaat:
•        De verzorgingsstaat in enge zin: het stelsel van inkomensoverdrachten en
         risicobescherming. Hier zien we verstatelijking en anonimisering van soli-
         dariteit.
•        De verzorgingsstaat als maatschappelijke dienstverlener. Hier heeft een
         omvangrijke verstatelijking van overwegend particuliere verzorgingsar-
         rangementen plaatsgevonden. Bureaucratische beheersing en omvangrijke
         controlesystemen gaan hier samen.
•        De verzorgingsstaat in ruime zin. Hier is de staat een ‘albedil’ die, op aan-
         drang van velen, de eindverantwoordelijkheid voor maatschappelijke ont-
         wikkeling draagt. Omvangrijke regelzucht is het gevolg. Bovendien leiden
         niet waar te maken pretenties tot ernstig legitimiteitsverlies.
Eigen verantwoordelijkheid raakt in de tweede plaats aan het debat over de ‘last
van gedrag’. Dat gaat over de relaties tussen burgers onderling, over het gedrag van
burgers in het publieke domein en over de manier waarop burgers omgaan met
publieke voorzieningen. Burgers zouden zich onverantwoordelijk gedragen in het
publieke domein en zich weinig van elkaar aantrekken. Bovendien is agressiviteit
in de publieke ruimte de keerzijde van emancipatie en mondigheid. Ook zouden
burgers zich te afhankelijk tonen van de staat en te weinig zelf initiatieven nemen
om problemen op te lossen.
         Hoe bevordert de overheid eigen verantwoordelijkheid?
In het overheidsstreven naar eigen verantwoordelijkheid van burgers zien we twee
accenten. In de eerste plaats is de rol van de burger vooral die van een kiezende
consument. Veel aandacht is er voor vraagsturing, marktwerking en voor eigen
risico’s. Gedragsverandering bij burgers wordt vaak nagestreefd door de systema-
tiek van straffen en belonen.
In de tweede plaats zien we dat de overheid uitgesproken opvattingen heeft over
wat burgers moeten doen met die eigen verantwoordelijkheid. De invulling van
eigen verantwoordelijkheid wordt vaak verplichtend geformuleerd. Hierdoor is veel
toezicht, monitoring en controle nodig om ongewenste uitkomsten zo veel mogelijk
te voorkomen.
10 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Het streven naar eigen verantwoordelijkheid stuit op de volgende dilemma’s:
•       De staat moet aan de ene kant terugtreden om meer ruimte voor verant-
        woordelijke burgers en hun verbanden te realiseren. Aan de andere kant
        moet de staat sterker en strenger worden, omdat hij zich moet beschermen
        tegen het ‘onverantwoordelijke’ gedrag van diezelfde burgers.
•       De overheid wil de burger stimuleren tot eigen verantwoordelijkheid. Daar-
        mee loopt zij het risico burgers opnieuw afhankelijk te maken en dus ver-
        antwoordelijkheid te ontnemen: het emancipatiedilemma.
•       Eigen verantwoordelijkheid kan uitkomsten hebben die niet gewenst of on-
        bedoeld zijn. De daaruit voortvloeiende regeldichtheid en controlenoodzaak
        ondermijnen eigen verantwoordelijkheid.
Volgens onze analyse hebben deze dilemma’s alles te maken met de beperkte op-
vatting van eigen verantwoordelijkheid die in het beleid naar voren komt, namelijk
dat burgerschap vooral een zaak van consumentistisch kiezen is. Daardoor raakt
het veel rijkere beeld van de burger ondergesneeuwd.
        Eigen verantwoordelijkheid verdiept
De RMO pleit daarom voor een verdieping van het begrip eigen verantwoordelijk-
heid, op twee manieren.
In de eerste plaats moet het begrip van burgerschap worden verruimd. ‘De’ burger
bestaat niet. ‘Burgers’ verwijst naar allerlei mensen met uiteenlopende verwach-
tingen van de overheid en uiteenlopende burgerschapsstijlen. Het gaat niet alleen
om de kiezende consument of de homo economicus. Het gaat ook en misschien
wel vooral om de ‘citoyen’. Dat is de burger die voor alles ‘vrije inwoner van de
republiek’ wil zijn, de burger die vormgever is van zijn eigen leven en medevormge-
ver van de samenleving. Die vrijheid is natuurlijk altijd contextueel, betrokken op
andere burgers en vormgegeven in verbanden. Bij dit burgerschap gaat het primair
om beslissingsmacht en beschikkingsmacht. Alleen dan is ook de keuzevrijheid van
de consument een publieke waarde.
In de tweede plaats zal de overheid moeten accepteren dat de uitoefening van ei-
gen verantwoordelijkheid door burgers in de hiervoor voorgestelde ruime zin altijd
onbedoelde effecten zal hebben. Belangrijkste valkuil bij voorstellen voor veran-
dering is dat deze nog te veel de geest ademen van datgene dat veranderd moet
worden. We kunnen niet aan de logica van de verzorgingsstaat ontsnappen als we
                                                                       Samenvatting / 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>onze veranderingsvoorstellen nog steeds een verzorgingsstatelijk karakter geven.
Stimulering van eigen verantwoordelijkheid door de overheid is dan ook vaak pro-
blematisch. Wat met de ene hand aan vrijheid wordt gegeven, wordt aan de andere
kant met disciplinering teruggenomen.
        Een noodzakelijke repertoirewisseling
Eigen verantwoordelijkheid van burgers als kernwaarde vraagt vooral om een re-
pertoirewisseling van de overheid. Leidende voor deze repertoirewisseling zijn de
volgende uitgangspunten:
•       Eigen verantwoordelijkheid betekent dat het primaat ligt bij de burger en
        zijn verbanden. De burger beslist, samen met andere burgers, wat hij pri-
        vaat wil regelen en waarvoor hij publieke arrangementen prefereert, al dan
        niet opgezet en gefinancierd door de staat.
•       Een burger die beslissingsmacht en beschikkingsmacht heeft, vraagt om
        een pluricentrisch perspectief op macht en gezag. Legitimiteit is dan ge-
        legen in een stelsel van ‘checks and balances’, van macht en tegenmacht
        en niet in het probleemoplossend vermogen van een unicentrisch politiek
        systeem.
•       Eigen verantwoordelijkheid kan niet worden ingekaderd door allerlei ge-
        wenste uitkomsten. Beter is het te koersen op het vermijden van onaan-
        vaardbare uitkomsten. Het gaat om ‘bevrijdende’ kaders die de ruimte voor
        verschil binnen bepaalde marges houden.
Deze uitgangspunten leiden tot verschillende uitkomsten in de verschillende do-
meinen van de verzorgingsstaat. In het navolgende wijzen we steeds op uitgangs-
punten, risico’s en doen we enkele aanbevelingen.
Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat in enge zin
In de stelsels van risicobescherming vindt een overgang plaats naar een verzeke-
ringsstelsel. Verzekeringsarrangementen bieden namelijk meer mogelijkheden om
variëteit en beschikkingsmacht te realiseren dan collectieve belasting- en premie-
heffing. Waar publieke middelen en voorzieningen nodig zijn volgen zij op private
middelen en voorzieningen. Wel is er altijd een grens waar mensen niet beneden
mogen komen, die wordt ‘bewaakt’ door collectieve basisvoorzieningen.
12 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>In een overgang naar een op verzekeringen gebaseerd stelsel zit het risico dat men-
sen zich niet of onvoldoende verzekeren. Bovendien kunnen de verschillen tussen
verzekerden te groot worden.
De RMO beveelt aan:
•       De overheid ruimt institutionele belemmeringen op voor private verzeke-
        ringen en creëert randvoorwaarden.
•       Om te voorkomen dat mensen zich niet of onvoldoende verzekeren, zijn een
        verzekeringsplicht en een acceptatieplicht nodig voor bepaalde risico’s.
•       De overheid houdt een basisstelsel van collectieve voorzieningen in leven
        voor degenen die het echt nodig hebben.
•       Er zijn meer discretionaire bevoegdheden nodig in de uitvoering van pu-
        blieke arrangementen om publieke bijdragen adequaat te laten aansluiten
        op private middelen.
Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat als dienstverlener
Het eigenaarschap van veel maatschappelijke dienstverleners berust bij de vele
actoren in deze domeinen. De overheid beperkt haar taak tot de bescherming van
checks and balances en de definitie van ongewenste uitkomsten. Goede publieke
dienstverlening is gebaat bij variëteit. Burgers hebben keuzevrijheid en zijn me-
devormgevers van de diensten. In publieke dienstverlening geldt daarnaast het
primaat van de professionele uitvoering. De ruimte om kwaliteitsnormen zelf te
definiëren is maximaal en wordt verantwoord aan andere professionals en burgers.
Het risico bestaat dat checks and balances onvoldoende werken en dat mensen
geen gebruik maken van keuzevrijheid en zeggenschap, bijvoorbeeld omdat ze
zichzelf niet capabel genoeg vinden. Bovendien kunnen kwaliteitsverschillen tus-
sen instellingen onaanvaardbaar groot worden.
De RMO beveelt aan:
•       Het bevorderen en onderhouden van checks and balances vergt een an-
        dere rol van de overheid dan die van regelaar en toezichthouder. Deze
        rol houdt in dat overheid zeer gedifferentieerd en toegepast op specifieke
        omstandigheden aanwezig is en subtiel intervenieert als het nodig is. De
        grondregel van deze subtiele aanwezigheid is ‘terughoudend als regel,
        actief waar nodig’.
                                                                      Samenvatting / 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>•       De overheid garandeert basale voorzieningen op de verschillende terreinen
        van maatschappelijke dienstverlening.
•       De overheid sluit aan bij initiatieven van burgers, bedrijven, instellingen
        en professionals. Ze ruimt belemmeringen uit de weg, en waakt ervoor om
        veelbelovende initiatieven over te nemen.
•       De overheid zorgt verder dat er betrouwbare informatie is en dat informatie
        van instellingen wordt gevalideerd door onafhankelijke derden. In plaats
        van bureaucratische vormen van verantwoording zijn er gevarieerde vor-
        men van checks and balances en macht en tegenmacht.
Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat in ruime zin
De overheid en de politiek worden op dit moment voortdurend ‘verleid’ om in te
grijpen in tal van maatschappelijke kwesties en doen dat ook: denk aan de ver-
plichte kinderopvang, de programmering op publieke netten, sociale binding van
immigranten, toetjes in verzorgingstehuizen en het selectiebeleid bij het Neder-
lands elftal. Bij eigen verantwoordelijkheid past echter geen staat die eindverant-
woordelijke is voor tal van maatschappelijke processen. De staat tempert daarom
voortdurend zijn eigen pretenties en maatschappelijke verwachtingen. Wel kan de
staat bijdragen aan de condities waaronder burgerschap zich ontwikkelt. In ‘con-
texten van verantwoordelijkheid’ wordt de burger als medevormgever gevormd. De
overheid stuurt niet langer aan op wenselijke uitkomsten, maar bevordert contex-
ten waarin burgers, instituties en professionals verantwoordelijk kunnen zijn voor
probleemoplossing.
Bij deze accentverschuiving hoort het risico dat eigen verantwoordelijkheid onvol-
doende van de grond komt en mensen vooral aan zichzelf denken. Bovendien kan
het oude of nieuwe maatschappelijk middenveld verdwijnen, dan wel zich onvol-
doende krachtig ontwikkelen.
De RMO beveelt aan:
•       Het aantal voorgenomen beleidsprogramma’s wordt gesaneerd. Er is een
        ambitieus programma voor beleidsbeëindiging.
•       Burgerschap is beslissingsmacht en beschikkingsmacht, keuzevrijheid is
        daarvan een onderdeel. De overheid stelt kaders die bevrijdend moeten zijn.
        Aan de ene kant betekent dat het formuleren van ongewenste uitkomsten.
        Aan de andere kant bevorderen die kaders de ruimte om verschil te maken
        en verschil vorm te geven.
14 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>• Burgers ontwikkelen zich in krachtige contexten van herkenbaarheid en
  persoonlijke betrokkenheid. De staat heft belemmeringen daarvoor op,
  honoreert verscheidenheid en laat vakmanschap en professionaliteit richt-
  snoer zijn.
• Bij burgerschap horen individuele verantwoordelijkheid (voor zichzelf en
  voor anderen), geïnformeerd zijn en oordeelsvermogen. Dit zijn vermogens
  die deels in het onderwijs kunnen worden versterkt.
                                                             Samenvatting / 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>16 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>1. Inleiding
Het begrip ‘eigen verantwoordelijkheid’ is al langer populair in de wereld van
politiek en beleid. Het is impliciet of expliciet een belangrijk uitgangspunt geweest
voor achtereenvolgende kabinetten.1 Ook voor het kabinet-Balkenende II is eigen
verantwoordelijkheid een sleutelbegrip, getuige bijvoorbeeld de volgende passage
uit de eerste pagina van het Hoofdlijnenakkoord: “Meedoen betekent niet alles van
een ander of van de overheid verwachten, maar zelf verantwoordelijkheid nemen.
De overheid heeft te lang gedacht dat door steeds meer regels te maken Nederland
er beter voor komt te staan. Dat blijkt echter niet te werken. Mensen kunnen veel
zelf als zij daarvoor de vrijheid krijgen: als ondernemer, als werknemer, als docent,
agent, verpleger of opvoeder. En als kiezer.”
         1.1 Eigen verantwoordelijkheid: actualiteit van een begrip
Het kabinet stelt dat het de leden van deze samenleving nadrukkelijk zal aanspre-
ken op het nemen van eigen verantwoordelijkheid (Kabinetsvisie andere overheid,
2003). Dit is om een aantal redenen nodig. Zo doen burgers een te groot beroep op
collectieve voorzieningen voor hun behoeften aan zorg en sociale zekerheid. Dat
leidt niet alleen tot een te omvangrijke en te dure overheid, maar maakt burgers
ook afhankelijk en apathisch. Verder neemt de sociale cohesie af als burgers zich
bij maatschappelijke kwesties als vanzelfsprekend richten op de regelende over-
heid en geen beroep doen op elkaar.
In het regeerakkoord staan daarom allerlei initiatieven die raken aan de eigen
verantwoordelijkheid van burgers. Bijvoorbeeld het beperken van subsidies voor
welzijnsbeleid, de liberalisering van de energiemarkt, individualisering van het
(pre) pensioen, introductie van leerrechten in het hoger onderwijs en vernieuwing
van de vreemdelingenwetgeving. De ambitieuze hervormingsdoelstellingen kunnen
worden samengevat in de titel van de Bilderberglezing van de minister-president:
                                                                            Inleiding / 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>‘Op eigen kracht: van verzorgingsstaat naar participatiemaatschappij’. Balkenende
sprak daar vooral over het sociaal-economisch perspectief van Nederland, maar
het regeerakkoord laat zien dat deze perspectiefwisseling ook geldt voor andere
terreinen.
Overigens betekent deze nadruk op eigen verantwoordelijkheid niet dat zij het
enige leidende beginsel is voor het regeringsbeleid. Evenzeer ontwerpt het kabinet
nog behoorlijk wat ‘paternalistisch’ beleid, bijvoorbeeld op het terrein van de volks-
gezondheid (het anti-rookverbod) en dwingend beleid, bijvoorbeeld op het terrein
van veiligheid (de identificatieplicht).
Maar als het centrale motto van het kabinet functioneert eigen verantwoordelijk-
heid als het verbindende begrip tussen enerzijds het communitaristische gedach-
tegoed van het CDA en anderzijds het neoliberale gedachtegoed van VVD en D66.
Het verbeeldt de ambitie van het kabinet om de verzorgingsstaat grondig te trans-
formeren. Deze transformatie is volgens velen nodig omdat de verzorgingsstaat op
fundamentele grenzen van financieel-economische, institutionele en politiek-ideo-
logische aard is gestuit.
        1.2 Vraagstelling
Het kabinet heeft de RMO verzocht een advies uit te brengen over eigen verant-
woordelijkheid. De vraagstelling luidt hoe de overheid de eigen verantwoordelijk-
heid van burgers kan bevorderen (zie bijlage 1). Om deze vraag te kunnen beant-
woorden is het naar het oordeel van de Raad nodig om het begrip ‘eigen verant-
woordelijkheid’ zowel conceptueel als empirisch te verhelderen.
Conceptuele verheldering
Er is een conceptuele verheldering nodig. Uit onze inventarisatie van beleids-
voornemens en -maatregelen waarin het begrip ‘eigen verantwoordelijkheid’ een
belangrijke rol speelt, blijkt namelijk dat het een containerbegrip is met verschil-
lende betekenissen (zie Ossewaarde, 2005). Soms lijkt eigen verantwoordelijkheid
te duiden op het versterken van consumentensoevereiniteit, soms blijkt het een
instrument te zijn voor de disciplinering van het gedrag van burgers. Dat blijkt
onder meer uit de verschillende strategieën die het kabinet gebruikt om eigen ver-
antwoordelijkheid te realiseren. Voorbeelden daarvan zijn vraagsturing, wettelijke
voorzieningen, verplichtingen, informatiecampagnes, retoriek en overtuiging, en
bezuiniging en versobering. Dragen deze strategieën nu daadwerkelijk bij aan de
18 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>eigen verantwoordelijkheid van burgers? Hanteert de overheid deze strategieën
consistent, of neemt ze soms met de ene hand (rekenschap) wat ze met de andere
hand geeft (ruimte)? Kan de overheid over haar eigen, regulerende schaduw heen
springen? Het valt immers op dat de overheid veel moet regelen om te ontregelen.
En hoe verhoudt zich paternalistisch en dwingend beleid tot het bevorderen van
eigen verantwoordelijkheid?
Verder is het begrip ‘eigen verantwoordelijkheid’ ideologisch zwaar beladen. Het
staat midden in het politieke debat. Sommige commentatoren zien de discussie
over eigen verantwoordelijkheid uitsluitend als een nauwelijks verhulde poging om
te bezuinigen of als een met mooie woorden toegedekte poging om de solidariteit
‘de nek om te draaien’. Andere commentatoren juichen de ‘bevrijding’ van de bur-
ger van staatspaternalisme juist toe en zien een kabinet dat eindelijk werk maakt
van belangrijke vraagstukken. Dit ideologische karakter is niet altijd bevorderlijk
voor de analyse en verdieping. Juist een adviesraad kan die analyse en verdieping
ter hand nemen vanwege zijn onafhankelijkheid. Een adviesraad kan trachten de
betekenissen en relevanties te verhelderen om zo het maatschappelijke en po-
litieke debat te stimuleren en bij te dragen aan constructieve beleidspraktijken.
Bovendien moet hij een zekere prudentie innemen ten aanzien van ideologische en
politieke posities.
Empirische verheldering
Naast de conceptuele is ook een empirische verheldering nodig. In dit advies con-
centreren we ons daarvoor op het ontstaan van het eigen verantwoordelijkheids-
begrip. Op welke problemen moet het eigenlijk een antwoord geven? Uit de recente
geschiedenis van het begrip blijkt dat de overheid het te hulp roept in de al lang ge-
wenste hervorming van de verzorgingsstaat en bij de bestrijding van de ‘(over)last
van het gedrag’. Daarom besteden we in hoofdstuk 2 uitgebreide aandacht aan
de werking van de verzorgingsstaat. De verzorgingsstaat is immers een belangrijk
onderdeel van de context waarin burgers van dit land worden gesocialiseerd in hun
relatie met de overheid, met maatschappelijke instituties en met andere burgers.
Die context is bepalend voor het gedrag dat mensen vertonen, dus ook of ze een
verantwoordelijkheid voelen en nemen voor hun omgeving en hun medemensen.
Vandaar dat we ons in hoofdstuk 4 afvragen of het type interventies van de over-
heid een ‘context van verantwoordelijkheid’ bevorderen of juist belemmeren. Met
deze laatste vraag bevinden we ons midden in de adviestraditie van de RMO. We
werken die traditie in de volgende paragraaf kort uit.
                                                                          Inleiding / 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>        1.3 RMO en verantwoordelijkheid
De RMO heeft in eerdere adviezen herhaaldelijk geadviseerd over de vormgeving
van verantwoordelijkheid. Het onderwerp mag een gewaardeerde specialiteit he-
ten.2 We zullen de adviesvraag van het kabinet interpreteren en uitwerken in con-
tinuïteit met eerdere adviezen. Daarom vatten we hier kort de centrale gedachten
uit die adviezen samen.
Het RMO-gedachtegoed op het punt van verantwoordelijkheid is gefundeerd op twee
samenhangende noties. De eerste notie verwijst naar een dominant maatschappelijk
proces, de tweede notie geeft het beleidsantwoord van de RMO weer.
De eerste notie is dat er in een kennisintensieve samenleving als Nederland een
verschuiving optreedt van patronen van collectieve naar individuele verantwoorde-
lijkheid. Dit is vooral een gevolg van autonome maatschappelijke processen zoals
individualisering en kennisintensivering. Burgers zijn daardoor als het ware uit
hun institutionele jas gegroeid. De vraag is hoe die jas weer passend gemaakt kan
worden. Met andere woorden, welke inrichting van het publieke domein past bij
hedendaagse burgers?
De overheid kan op verschillende manieren reageren op deze processen.
De tweede notie, het beleidsantwoord van de RMO, is dat het meest adequate aan-
grijpingspunt voor sturing in een kennisintensieve samenleving is de ‘context van
verantwoordelijkheid’. Dit houdt kortweg in dat de overheid zich concentreert op
het scheppen van de condities waaronder burgers als het ware worden uitgenodigd
om zich verantwoordelijk te gedragen. Met andere woorden, onder bepaalde condi-
ties ontstaan ‘contexten van verantwoordelijkheid’. De RMO wijst dan op drie di-
mensies: schaal, sturing en samenhang van maatschappelijke organisatie waarop
verandering moet plaatsvinden. Die verandering wordt geleid door drie principes:
1.      Kleinschalige organisatie van globaliteit. De onvermijdelijke globalisering
        van organisaties en menselijke verhoudingen dient zoveel mogelijk in klein-
        schalige eenheden te worden georganiseerd. Schaalvergroting in het pu-
        blieke domein biedt alleen voordelen als daarbinnen herkenbare eenheden
        ontstaan.
2.      Ruimte binnen kaders. Sturing in het publieke domein richt zich op het
        scheppen van ruimte binnen kaders. Kaderstelling houdt in dat de overheid
        zich terugtrekt op essentiële kaders en stuurt met enkele kernregels. Dit
        schept én begrenst de ruimte voor professionals en burgers. Horizontalise-
20 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>        ring houdt in dat instellingen en professionals zich, binnen de gestelde ka-
        ders, veel meer richten op burgers en elkaar dan op de landelijke overheid.
3.      Cultuur van verschil. Dit betreft het principe om binnen een kader van
        gelijkwaardigheid meer ruimte te geven voor individuele- en groepsverschil-
        len. Een cultuur van verschil sluit aan bij de menselijke behoefte aan on-
        derscheiding, mits mensen ook actief verbonden zijn met de samenleving.
Deze principes leiden tot de eerder genoemde contexten van verantwoordelijk-
heid. Die vergroten de kans dat burgers individueel verantwoordelijkheidsbesef
ontwikkelen.
De raad legt ten eerste zoveel nadruk op contexten omdat die veel meer binnen
de invloedssfeer van de overheid liggen dan andere factoren die het gedrag van
mensen beïnvloeden. Daarom besteden we in dit advies veel aandacht aan institu-
ties en dan vooral aan de verzorgingsstaat en aan burgerschap als condities voor
gedrag van mensen. Ten tweede besteden we aandacht aan contexten omdat het
past bij de eigen aard van eigen verantwoordelijkheid dat de overheid zich beperkt
tot het creëren van condities waaronder mensen zelf kunnen invullen wat verant-
woordelijkheid inhoudt. Dat laatste zullen we uitgebreider betogen in hoofdstuk 4.
        1.4 Opbouw van het advies
Het advies heeft de volgende opbouw. In hoofdstuk 2 beschrijven we de twee maat-
schappelijke vraagstukken die de achtergrond vormen van het debat over eigen
verantwoordelijkheid. Het gaat om de verschuivende verhouding tussen enerzijds
burgers en (verzorgings)staat en anderzijds om spanningen in maatschappelijke
relaties tussen burgers.
In hoofdstuk 3 volgt een diagnose en analyse van regeringsbeleid dat erop gericht
is de eigen verantwoordelijkheid van burgers te vergroten. We beschrijven de span-
ningen en tegenstrijdigheden die daarbinnen bestaan.
In hoofdstuk 4 werken we het perspectief en de uitgangspunten van de RMO voor
dit advies nader uit. Burgerschap staat hier centraal.
In hoofdstuk 5 ten slotte presenteren we onze aanbevelingen.
    Noten
1.  Zie de passages uit opeenvolgende regeerakkoorden:
    “De leidende gedachte in dit programma is het herijken van de verhouding tussen gemeen-
    schappelijke regelingen en eigen verantwoordelijkheid” (Regeerakkoord 1994, Keuzes voor de
    toekomst).
                                                                                 Inleiding / 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>    “Steeds snellere maatschappelijke en technologische veranderingen zijn echter voor veel
    mensen bedreigend en versterken gevoelens van onveiligheid en uitsluiting. De uitdaging
    voor overheid en samenleving is om op deze veranderingen in te spelen en ze in goede
    banen te leiden […]. De overheid moet betrokken zijn bij mensen: maar mensen moeten
    zich ook betrokken weten bij het bestuur [ …]. De burger die mede verantwoordelijk is voor
    wat er in zijn land, in zijn gemeente en in zijn buurt gebeurt, kan ook op die verantwoorde-
    lijkheid worden aangesproken. Die eigen verantwoordelijkheid geldt voor alle burgers, ook
    voor nieuwkomers” (Regeerakkoord, 1998).
    “Inzet is een samenleving waarin een ieder in vrijheid, welvaart en zekerheid kan leven op
    basis van wederzijds respect en verantwoordelijkheid. Dat is geen natuurlijk gegeven. Het
    vergt een voortdurende inspanning en inzet van burgers en maatschappelijke instituties
    én een overheid die handhaaft en handelt, maar die ook onderkent dat een samenleving
    meer is dan een markt en een overheid. Daarom moet het beleid ruimte laten en keuze-
    vrijheid bieden. Het dient mensen aan te zetten hun mogelijkheden te benutten in het
    arbeidsproces, of in ondernemende zin” (Strategisch Akkoord, 2002, Werken aan vertrouwen,
    een kwestie van aanpakken).
2.  Zie bijvoorbeeld Aansprekend burgerschap (2000), Bevrijdende kaders (2002) en Verschil in de
    verzorgingsstaat (2004a).
22 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>2. De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’
In dit hoofdstuk beschrijven we de empirische context waarin het begrip ‘eigen
verantwoordelijkheid’ tot wasdom is gekomen. We zullen laten zien dat het streven
naar eigen verantwoordelijkheid samenhangt met de dehiërarchisering van de ver-
houding tussen burger en instituties, waaronder de staat. Dit is het gevolg van een
aantal diepgaande maatschappelijke ontwikkelingen die kunnen worden samen-
gevat als de overgang van een moderne naar een postmoderne samenleving. In
het debat over eigen verantwoordelijkheid komen twee omvattende vraagstukken
samen. In de eerste plaats de kritiek op de verzorgingsstaat. In de tweede plaats de
zorg om sociale samenhang en de ‘last van het gedrag’ onder burgers. We zullen
beide kwesties in dit hoofdstuk onder de loep nemen en hun relatie tot ‘eigen ver-
antwoordelijkheid’ duiden.
        2.1 Eigen verantwoordelijkheid als brug tussen twee ontwikkelingen
Het kabinet wil de eigen verantwoordelijkheid van burgers vergroten omdat het
erkent dat de verhouding tussen burgers en instituties, waaronder de staat, is ge-
dehiërarchiseerd. Dit staat bijvoorbeeld expliciet in het eerder genoemde Hoofd-
lijnenakkoord van het kabinet en in de Kabinetsvisie andere overheid (2003). He-
dendaagse burgers zijn mondig geworden, zoals tegenwoordig zo vaak met enige
hoop en vrees wordt gesteld. Veel burgers accepteren het gezag van de overheid
niet als vanzelfsprekend en zij zijn niet snel tevreden met publieke diensten. De
gemiddelde burger is assertiever, autonomer en (zeker niet onbelangrijk) rijker
dan in het verleden het geval was. Deze assertievere houding hangt samen met
veelbesproken macrosociologische processen als individualisering, informalise-
ring, secularisering en informatisering (zie voor reflecties over deze trends onder
meer Blokland, 1991; Frissen, 2002; SCP, 2004). Deze maatschappelijke trends
tekenen de geleidelijke overgang van een moderne samenleving naar wat vaak
                                             De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>wordt aangeduid als een postmoderne samenleving (zie ook Commissie ICT en
Overheid, 2001).
Tegen de achtergrond van deze sociologische trends woeden al lange tijd twee
heftige politieke debatten. Het belang van eigen verantwoordelijkheid in de poli-
tiek-bestuurlijke arena is nu dat het deze twee debatten verbindt. Ten eerste is het
begrip eigen verantwoordelijkheid gerelateerd aan de, inmiddels bijna spreekwoor-
delijke, crisis van de verzorgingsstaat.1 In de tweede plaats is het begrip verbonden
met de maatschappelijke zorg om sociale samenhang, waarden en normen en de
last die burgers ondervinden van elkaars gedrag. In het eerste geval gaat het om
verschuivende verhoudingen tussen de staat en burgers, in het tweede geval om
de betrekkingen tussen burgers onderling. We zullen beide ontwikkelingen en de
debatten erover hierna op hoofdlijnen belichten.
        2.2 Eigen verantwoordelijkheid en de crisis van de verzorgingsstaat
De verzorgingsstaat staat al enkele decennia ter discussie (zie bijv. Bank et al 1983;
Economisch statistische berichten, 1991).2 De kritiek op de verzorgingsstaat wordt
vanuit verschillende politiek-ideologische achtergronden geformuleerd. Hij past
allereerst in een lange traditie van kritiek op staatsinterventies. In veel liberaal en
libertair gedachtegoed was de staat altijd al een gevaarlijke institutie die scherp
moest worden begrensd. De verzorgingsstaat is in die politiek-theoretische tradi-
tie een hoogtepunt van bemoeizucht en maakbaarheidspretenties. In deze kritiek
komen een normatieve redenering (de staat mag niet interveniëren) en een empi-
rische diagnose (de staat kan niet interveniëren) samen. In de afgelopen decennia
is die verbinding aangescherpt in vele sociaal-wetenschappelijke analyses van de
grenzen aan overheidssturing en financieel-economische diagnoses van onbe-
heersbare overheidsfinanciën.
De kritiek op de verzorgingsstaat wordt vaak tamelijk massief geformuleerd. Voor
een goed begrip is het echter nodig om hierbij een aantal aspecten te onderschei-
den. In de eerste plaats is er het verschil tussen democratische rechtsstaat en ver-
zorgingsstaat. In de tweede plaats willen we de verzorgingsstaat ontleden in drie
verschillende domeinen. De ‘crisis’ werkt in elk van deze drie domeinen anders uit.
2.2.1 Het fundament: de democratische rechtsstaat
De verzorgingsstaat is gebouwd op het fundament van de democratische rechts-
staat. De democratische rechtsstaat is één van die grote en veelgebruikte begrip-
pen waarvan de kern niet eenduidig kan worden vastgesteld. Kenmerkend voor de
26 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>democratische rechtsstaat3 zijn in ieder geval de volgende aspecten. Om te begin-
nen het legaliteitsbeginsel: de uitvoerende macht is gebonden aan het recht. In
de tweede plaats: democratische besluitvorming. Het opstellen en uitvoeren van
wetten is object geworden van democratische controle. Verder gelden in de demo-
cratische rechtsstaat de juridische gelijkheid van rechtssubjecten, bureaucratische
regeluitvoering van genomen besluiten en een unicentrische staatsopvatting. Met
dit laatste wordt bedoeld dat de legitimiteit van publiek optreden steeds wordt
herleid tot één democratisch gefundeerde bron. In Nederland is die bron altijd het
parlement, dat op zijn beurt weer verantwoording moet afleggen aan het soeve-
reine volk.
De rechtsstaat ontwikkelde zich in eerste instantie als een stelsel van afspraken en
regels dat erop is gericht om de burger te beschermen tegen de overheid en zeg-
genschap te geven in besluitvorming. Zowel het legaliteitsbeginsel als de democra-
tische fundering van de macht zijn beschermingsmechanismen tegen de willekeur
van de staat.
De negentiende-eeuwse rechtsstaat was relatief klein. Hij voegde de begrenzing
van de uitvoerende macht en de bescherming van eigendomsverhoudingen in het
maatschappelijke verkeer toe aan de klassieke staatstaken als het bewaken van
de externe grenzen, het bewaren van de interne vrede en de uitoefening van het
belastingmonopolie.
        De democratische rechtsstaat
        De democratische rechtsstaat is één van die grote begrippen waarvan de essentie
        omstreden is (zie Bovens, 2003; Witteveen & Van Klink, 2002). De rechtsstaat is een
        vat van verbonden argumentaties en ideeën die niet zijn te herleiden tot één cen-
        trale kern. Belangrijke onderdelen van de democratische rechtsstaat zijn klassieke
        burgerlijke vrijheidsrechten, politieke rechten, de bescherming van burgers tegen de
        overheid en de binding van de uitvoerende macht aan de wet.
        De onderstaande momenten zijn ‘hoogtepunten’ in de ontwikkeling van de Neder-
        landse democratische rechtsstaat. De vijf gebeurtenissen belichten alle een ander
        definitorisch element van de democratische rechtsstaat.
 •      1798 – Staatsregeling voor het Bataafsche volk – De eerste grondrechten worden
        vastgelegd (klassieke vrijheidsrechten).
 •      1848 – Grondwetswijziging van Thorbecke – Onder meer introductie van de poli-
        tieke ministeriële verantwoordelijkheid (parlementair stelsel).
                                                    De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre> •      1879 – Meerenberg-arrest – Vestigt het primaat van de wetgevende over de uitvoe-
        rende macht en het legaliteitsbeginsel (binding van de macht aan het recht).
 •      1919 – Kieswetwijziging – Introductie algemeen kiesrecht voor vrouwen (gelijke
        rechten voor alle burgers).
 •      1976 – Wet administratieve rechtspraak overheidsbeschikkingen (Wet AROB) – In-
        troduceert een algemeen stelsel van rechtsbescherming tegen de overheid (be-
        scherming tegen de overheid).
        (Naar: Bovens, 2003:12)
In de loop van de twintigste eeuw is op het fundament van de rechtsstaat een in
historisch en vergelijkend perspectief uitgebreide verzorgingsstaat gebouwd. De
staat werd op veel terreinen in de loop der jaren een dienstverlenende instantie,
hoewel de feitelijke uitvoering vaak in handen was van private partijen. In het op-
treden van de overheid gingen de waarden van de democratische rechtsstaat en de
waarden van de brede verzorgingsstaat nu tegelijkertijd een rol spelen.
Een aantal veelbekritiseerde aspecten van de verzorgingsstaat is terug te voeren
op het dieperliggende fundament van de rechtsstaat. Het zijn in zekere zin de
onbedoelde en ongewenste gevolgen van het toepassen van de grondbeginselen
van de democratische rechtsstaat in een verbrede context. Dit geldt vooral voor
twee belangrijke waarden, namelijk rechtsgelijkheid en bureaucratie. Ze dienden
aanvankelijk om de burger te beschermen tegen de overheid en zeggenschap te
geven over de macht, maar werden nu toegepast in domeinen van (professionele)
dienstverlening door de overheid of door statelijk gefinancierde private instanties.
Zo gaan klassieke beginselen van de rechtsstaat samen met moderne ambities
en pretenties van bescherming, verzorging en sturing. De klassieke grondrechten
zijn verbonden met sociale grondrechten, waardoor rechtsgelijkheid en bureau-
cratie onder het parlementaire primaat tot een zeer omvangrijke verstatelijking
hebben geleid.
2.2.2 Het drieledige gezicht van de verzorgingsstaat
De verzorgingsstaat kan worden onderscheiden in drie aspecten, namelijk de ver-
zorgingsstaat in enge zin, de verzorgingsstaat als maatschappelijk dienstverlener
en de verzorgingsstaat als verzorgende staat.
28 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>1. Verzorgingsstaat in enge zin
In de eerste plaats is er de verzorgingsstaat in enge zin. Daarmee doelen we op
het stelsel van algemene risicobescherming en daaraan gekoppelde herverdelende
inkomensoverdrachten. De geschiedenis van de Nederlandse verzorgingsstaat kan
kortweg worden getypeerd naar drie periodes: de vooroorlogse opbouw, naoorlogse
uitbouw en de recente renovatie. In de vooroorlogse periode zijn er veel kleine
wetten gemaakt voor de voornaamste bestaansrisico’s, zoals inkomensverlies
door ziekte, invaliditeit of ouderdom. De reikwijdte van deze eerste wetten was
meestal niet universeel maar was beperkt tot specifieke groepen werknemers. De
verzorgingsstaat ontstond tegen de achtergrond van de late industrialisering van
Nederland aan het einde van de negentiende eeuw. De sociale gevolgen van deze
veranderingen riepen hier, net als in andere Westerse landen, nieuwe behoeften
aan sociale bescherming op. Tegelijkertijd bestaat er in Nederland een relatief
grote huiver voor al te grote overheidsbemoeienis met het maatschappelijk leven.
Het compromis tussen beide, dat in jarenlange debatten in het parlement stap
voor stap tot stand komt, is dat de uitvoering van sociale wetten een taak wordt
van werkgevers en werknemers. Zij doen dit wel binnen wettelijke kaders en onder
politieke eindverantwoordelijkheid.
In de naoorlogse periode van wederopbouw, Koude Oorlog en welvaartstoename
verbreedt en verdiept het bereik van de verzorgingsstaat zich. Veel oude wetten
met een beperkt bereik (zoals de vrijwillige ouderdomsverzekering) worden vervan-
gen door nieuwe wetten die voor iedereen verplicht zijn (in dit geval de AOW). In
de jaren vijftig en zestig vindt de volwassen en brede Nederlandse verzorgingsstaat
zijn vorm. Het stelsel van risicobescherming wordt ‘afgerond’ met de invoering van
de WAO in 1967. De uitvoering van de sociale zekerheid blijft tot 1994 in handen
van de maatschappelijke partners. Vanaf het einde van de jaren zeventig komt
deze taakverdeling echter steeds meer onder kritiek te staan. De maatschappelijke
partners in de sociale zekerheid hebben hun wortels in de relatieve stabiliteit van
de industriële economie en de verzuilde samenleving. Beide fundamenten zijn in
deze periode aan sterke erosie onderhevig. De industriële economie van Nederland
komt in de jaren zeventig knarsend en piepend tot stilstand en gaat onmiskenbaar
over in een postindustriële diensteneconomie. Tegelijk beginnen de verzuilde ka-
ders van de samenleving aan betekenis te verliezen.
                                              De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>        Opbouw, uitbouw en renovatie van de verzorgingsstaat
        De geschiedenis van de Nederlandse verzorgingsstaat kan kortweg worden gety-
        peerd in drie periodes: de vooroorlogse opbouw, naoorlogse uitbouw en de recente
        renovatie. Kenmerkend voor de eerste periode is dat er veel kleine wetten voor de
        voornaamste risico’s (inkomensverlies door ziekte, invaliditeit, ouderdom) worden
        gemaakt. Deze wetten krijgen een bredere geldigheid en groter bereik in de naoor-
        logse uitbouwfase. Vanaf ongeveer de jaren tachtig stopt de uitbouw, vinden organi-
        satorische veranderingen plaats in de uitvoering van de sociale zekerheid en worden
        belangrijke wetten herzien. Er is sprake van een renovatie. De politieke partijen zijn
        het eens over de noodzaak van renovatie, maar allesbehalve over het bouwplan.
        Critici vreesden daarom dat de gerenoveerde verzorgingsstaat een gebouw zonder
        plan zou worden (Kuijpers et al, 1999). Zij stelden dat wie een huis wil bouwen een
        ontwerp nodig heeft. Met die eenvoudige constatering zou de kern van het probleem
        van de sociale zekerheid gegeven zijn.
        Belangrijke jaartallen in de geschiedenis van de verzorgingsstaat zijn de volgende:
 •      1874 – Kinderwetje van Van Houten.
 •      1901 – Ongevallenwet, verzekert ‘loontrekkers’ in de meer gevaarlijke industriële
        bedrijven tegen de financiële gevolgen van een bedrijfsongeval.
 •      1913 – Invaliditeitswet, dekte het financiële risico van invaliditeit voor mensen in
        loondienst.
 •      1919 – Vrijwillige Ouderdomsverzekering (VOV).
 •      1930 – Ziektewet.
 •      1941 – Kinderbijslagwet.
 •      1949 – Werkloosheidswet.
 •      1952 – Organisatiewet Sociale Verzekeringen.
 •      1957 – Algemene Ouderdoms Wet (AOW).
 •      1963 – Algemene Kinderbijslagwet (AKW).
 •      1965 – Algemene Bijstandswet (Abw).
 •      1967 – Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO).
 •      ’70-’80 – herzieningen van diverse wetten.
 •      1992 – Parlementaire enquête uitvoering sociale zekerheid.
 •      2001(1998) – Nota Structuur en Uitvoering Werk en Inkomen.
 •      2004 – Wet werk en bijstand (WWB) vervangt de oude bijstandswet.
 •      2006 – De Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO) verandert in Wet
        werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA).
        (Naar: Trommel en De Kruijf (2005); www.svb.nl; http://home.szw.nl)
30 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>De uitbouw van de verzorgingsstaat ging samen met een groeiend bereik van col-
lectieve voorzieningen en toenemend complexe regelgeving. De Nederlandse ver-
zorgingsstaat heeft een brede dekking en iedereen moet eraan meebetalen. Veel
toezicht op de uitvoering van de sociale zekerheid was er niet in de naoorlogse
periode. Dat was tot halverwege de jaren zeventig ook niet nodig, omdat een maat-
schappelijk sterk ontwikkeld arbeidsethos, economische groei en volledige werk-
gelegenheid (voor kostwinners) garant stonden voor een spaarzaam gebruik van
sociale voorzieningen. Toen de economie in de jaren zeventig echter in een wereld-
wijde recessie tuimelde, werd de brede en complexe verzorgingsstaat steeds meer
een mikpunt van kritiek. Tegen een decor van economische recessie en ontzuiling
kwam de immanente rechtvaardigheid van het stelsel onder permanente druk te
staan, doordat er een praktijk van hoge sociale zekerheidsconsumptie ontstond.
De uitvoeringsorganisaties zagen in deze context van bedrijfssluitingen en mas-
saontslagen geen kans om de toevloed aan nieuwe uitkeringsaanvragen te stoppen.
Sterker nog, er ontstond een bloeiende praktijk van WAO-afkeuring op grond van
bedrijfseconomische afwegingen. Dit was aanvankelijk voordelig voor werknemer,
werkgever én overheid. Trommel en De Kruijf (2005:159) stellen: “Voor het bedrijf
een aantrekkelijke, want uiterst goedkope optie, voor de werknemer een royale,
want loongerelateerde en tot het pensioen gegarandeerde regeling, en voor de over-
heid een middel om het werkloosheidscijfer kunstmatig te drukken.”
De jarenlange kritiek op de uitvoering van sociale zekerheid heeft geleid tot een
voortdurend proces van herziening van de verzorgingstaat in enge zin. Veel taken
zijn de afgelopen twee decennia sterker gecentraliseerd (zie bijv. Bekke & Van Ge-
stel, 2004; Trommel & De Kruijf, 2005). Het gevolg is dat allerlei arrangementen die
aanvankelijk in maatschappelijke domeinen werden uitgevoerd, echte staatstaken
zijn geworden. De uitvoering, sturing en normering zijn min of meer exclusief in
Den Haag belegd.
Deze centralisering hangt nauw samen met de taakopvatting van het parlement
in de democratische rechtsstaat. Het parlement vat zichzelf steeds meer op als
normatief referentiepunt in de samenleving. Het wil oordelen over alle wezenlijke
vraagstukken en vervolgens de sturingsarrangementen ontwerpen waarmee de
samenleving in de gewenste richting kan worden bijgestuurd. In de sociale zeker-
heid heeft dit geleid tot een gelijktijdige verbreding én verdichting van het stelsel.
Het stelsel van overdrachtsuitgaven is vooral in de problemen gekomen door toe-
passing van de moeilijk passende rechtsstatelijke waarden van rechtsgelijkheid en
bureaucratische regeluitvoering. Er worden algemene wetten geformuleerd waar-
                                               De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>aan burgers op objectiveerbare gronden aanspraken kunnen ontlenen. Niet zelden
leidt dit tot overconsumptie. Om tegemoet te komen aan de schaarste van publieke
middelen neemt de overheid vervolgens generieke maatregelen die alle rechtheb-
benden in gelijke mate treffen, lees: korten, waardoor de mensen die echt steun
behoeven tekortkomen (zie RMO 2004a).
          Uitbreiding van de studiefinanciering
         Zouridis toont dit mechanisme op treffende wijze in zijn proefschrift over onder meer
         de studiefinanciering (Zouridis, 2000; Zouridis & Bovens, 2002). In de eerste peri-
         ode was de studiefinanciering een toelage die studenten konden krijgen wanneer
         zij ervoor in aanmerking kwamen. Het ministerie beschouwde een studiebeurs als
         een gunst. De toekenningsambtenaren van de afdeling Rijksstudietoelagen hadden
         aanzienlijke discretionaire ruimte bij het toekennen van beurzen; het stelsel is wel
         gekarakteriseerd als een paternalistische grabbelton. De ambtenaren hadden veel
         ruimte om zelf in te schatten of een toelage nodig was: “Het was bijvoorbeeld soms
         nodig dat het inkomen van de ouders werd geschat, omdat deze als kleine midden-
         standers geen adequate boekhouding bijhielden. Of men bepaalde dat een meisje
         een lager bedrag kreeg dan een jongen, omdat zij haar eigen kleding kon maken.
         De meeste toekenningsambtenaren kenden ook hun ‘klanten’, omdat ze jaarlijks
         met dezelfde groep te maken kregen. Ze belden soms met de studenten om te
         vragen hoe het met de studie ging, of belden de decaan van de onderwijsinstelling
         om de studievoortgang te controleren […]. Het kwam bijvoorbeeld wel voor dat het
         hoofd van een afdeling uit het raam zag dat een student zich met de auto meldde bij
         het kantoor van de uitvoeringsorganisatie en vervolgens besloot dat iemand die zich
         klaarblijkelijk een auto kon veroorloven ook zelf zijn studie wel kon betalen” (Zouridis
         & Bovens, 2002: 69).
         De rechtvaardigheid van dit stelsel was afhankelijk van de besluitvaardigheid van be-
         slisambtenaren. De nadelen van een dergelijke regeling zijn natuurlijk evident. Wille-
         keur en favoritisme dreigen. Tijdens de massificatie van het hoger onderwijs vanaf de
         jaren zestig bleek dit stelsel dan ook niet houdbaar en werd het vervangen door een
         stelsel met voor iedereen vastgelegde rechten. Aan het einde van de jaren zeventig
         werd door sommigen in de politiek nog overwogen om de studiefinanciering op
         het niveau van het minimumloon te brengen. Inmiddels is de hoogte teruggebracht
         tot € 248,48 p/m (voor uitwonenden) en € 89,24 (voor thuiswonenden). Dit is voor
         veel studenten een leuke aanvulling op het hoofdinkomen, voor een kleinere groep
         studenten een onvoldoende bodem voor hun lening(en). Anders gezegd, het is een
         toelage voor iedereen die velen niet nodig hebben en voor sommigen echt te laag is.
32 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Solidariteit is een sleutelwoord in het domein van de verzorgingsstaat in enge zin.
Solidariteit wordt vooral vormgegeven met behulp van een algemene en nivelleren-
de belastingheffing. Het is in feite een geïnstitutionaliseerde vorm van solidariteit,
waarbij het de vraag is of burgers het echt als een vorm van solidariteit ervaren
wanneer ze belastingen en premies afdragen. Betalen zij, in hun perceptie, voor
elkaar of voor de staat? In de praktische uitvoering is deze solidariteit bovendien
geanonimiseerd geraakt (zie bijv. Adriaansens & Zijderveld 1981). Rosanvallon ver-
woordt dit (in onze vertaling) treffend als volgt: “De verzorgingsstaat functioneert
als het ware in de mist. Slechts weinig mensen hebben enig idee hoeveel er wordt
ingehouden op hun inkomen (de notie van bruto-inkomen betekent niets voor de
onderneming of voor de werknemer) […] Het is voor individuen niet meer mogelijk
om het verband te zien tussen hun individuele afdrachten en de maatschappelijke
doelen waarvoor die worden ingezet. Het gevolg is een universeel gebrek aan ver-
antwoordelijkheid” (Rosanvallon, 1988: 211).
2. Verzorgingsstaat als maatschappelijk dienstverlener
In de tweede plaats is er de verzorgingsstaat als maatschappelijke dienstverlener.
De overheid is in dit domein vaak het besturend orgaan en is systeemverantwoor-
delijke voor veel gedeeltelijk privaat uitgevoerde maatschappelijke diensten in
bijvoorbeeld de domeinen onderwijs, zorg, welzijn, arbeidsbemiddeling en cultuur-
beleid (zie WRR, 2004). Vaak zijn het private partijen die maatschappelijke diensten
leveren op basis van publieke financiering en op grond van een wettelijk mandaat.
De uitvoerende organisaties hebben veelal wortels in levensbeschouwelijke zuilen
en ze hebben lange tijd een relatief grote autonomie ten opzichte van de overheid.
Politiek worden rechten en aanspraken geformuleerd en verzekerd. Vanaf de jaren
zeventig worden deze domeinen, ondanks grote onderlinge verschillen, sterk ge-
raakt door financieringsproblemen, veranderende wettelijke kaders en organisato-
rische schaalvergroting en reorganisatie.
Een belangrijke trend in dit domein is de verstatelijking van verzorgingsarrange-
menten (zie De Swaan, 1976). Die verstatelijking heeft tot gevolg dat de oorspron-
kelijke normatieve fundamenten van de maatschappelijke dienstverlening (caritas,
bedeling, solidariteit en gemeenschapszin) worden geabstraheerd, al blijft een pa-
ternalistische kern behouden.
De verstatelijking heeft te maken met een aantal ingewikkelde processen, zoals
financieringsproblemen, de zorg om rechtvaardige uitkomsten, de ontzuiling en
uitvoeringsproblemen. De logica die zich manifesteert is dat uitvoeringsproblemen
leiden tot strakkere regelgeving. Dit gaat gepaard met toenemende monitoring en
                                                De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>een zekere onteigening van de uitvoering van maatschappelijke partijen en uitvoe-
rende professionals. Daardoor wordt de maatschappelijke dienstverlening steeds
meer onderworpen aan de logica die geldt in het domein van de democratische
rechtsstaat. Dit leidt tot een sterk juridisch geïnterpreteerde gelijkheid in de be-
handeling van specifieke gevallen: diensten worden rechten. Dit betekent ook dat
het discretionaire vermogen in de uitvoering vermindert (vergelijk Ossewaarde,
2005; WRR, 2004; Van der Grinten & Meurs, 2005; De Vijlder & De Jager, 2005).
De centralisering van de maatschappelijke dienstverlening heeft een aantal ge-
volgen. In de eerste plaats leidt ze ertoe dat de professionele uitvoering van taken
(zoals lesgeven of zieken behandelen) meer ondergeschikt wordt gemaakt aan bu-
reaucratische beheersing, zowel vanuit de kantoorcomplexen in Den Haag als van-
uit de nieuwe managementlagen bij de dienstverlenende instanties. De specifiek
relationele betekenis van zorg en onderwijs lijkt van secundair belang te worden,
terwijl die uit het oogpunt van kwaliteit juist zo belangrijk is. In de tweede plaats
leidt de centralisering van de maatschappelijke dienstverlening tot steeds meer
monitors en andere beheersingssystemen om professionals te sturen en te contro-
leren (zie ook Toonen & Van der Meer, 2004). Deze controlebureaucratie heeft niet
zelden een myopisch (letterlijk: bijziend) effect: uitvoerende organisaties produ-
ceren omvangrijke hoeveelheden verantwoordingsinformatie om toezichthouders
tevreden te stellen. Gaandeweg verliezen deze verantwoordingsdocumenten echter
de referentie met de dagelijkse werkelijkheid van uitvoerders (Leeuw, 2000).
3. Verzorgende staat
Ten slotte is er de verzorgingsstaat in ruime zin: de verzorgende staat. Dit is de ver-
zorgingsstaat die door velen impliciet of expliciet wordt beschouwd als de centrale
regelkamer van de samenleving.
Deze verzorgingsstaat is als een albedil. Hij wordt door velen eindverantwoordelijk
gehouden voor het realiseren van gewenste uitkomsten in complexe, maatschap-
pelijke processen. En bij een toenemende zorg om maatschappelijke kwesties
groeit, ondanks de jarenlang retorica van de terugtredende overheid, als vanzelf de
reguleringsopgave van de overheid. De afgelopen jaren heeft de politiek vergaande
ambities verwoord op uiteenlopende terreinen, zoals het vanaf de geboorte in
beeld brengen van alle jongeren bij publieke instanties (zie de zgn. Operatie Jong),
het versterken van de civil society (onder meer via de Wet Maatschappelijke On-
dersteuning) en het realiseren van daadwerkelijke loyaliteit van alle burgers aan
de samenleving (zie het integratiebeleid). De verzorgende staat schiet zo te hulp
34 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>bij gepercipieerde problemen in private domeinen. Dit is niet de ‘schuld’ van de
verzorgingsstaat, maar komt door het simpele feit dat journalisten, kamerleden,
geënquêteerde burgers en adviesraden zodanig zijn gesocialiseerd dat ze als van-
zelfsprekend naar de overheid kijken wanneer ze zich zorgen maken over maat-
schappelijke ontwikkelingen.
Deze op zich wel begrijpelijke zorg om ontwikkelingen leidt tot steeds dezelfde type
reflex: regeling. Dat is een dure reflex, met bureaucratie en anonimiteit als bijver-
schijnselen. Want overheidsinterventies op de complexe terreinen die we hierboven
aanstipten (‘de’ ontwikkeling van de jeugd, ‘de’ loyaliteit van burgers en ‘de’ ont-
wikkeling van de civil society) kosten zonder uitzondering veel denk-, onderzoeks-,
uitvoerings- en handhavingskracht.
Het denken over de verzorgingsstaat als eindverantwoordelijke voor gewenste
uitkomsten gaat samen met het streven om de eigen verantwoordelijkheid van
burgers te vergroten, maar staat er ook mee op gespannen voet. De overheid
streeft tegelijkertijd naar regeling en naar ontregeling. De overheid lijkt terug te
schrikken voor de mogelijke negatieve uitkomsten die kunnen ontstaan wanneer
burgers door ontregeling meer beschikkingsmacht krijgen. Bij stelselveranderin-
gen (zoals de invoering van het nieuwe zorgstelsel) tracht de overheid om risico’s,
overeenkomstig de logica van de democratische rechtsstaat, vooraf en met gene-
rieke maatregelen af te dekken. Het resultaat is dan dat de aanvankelijk gewenste
ruimte voor burgers wordt gereguleerd. De overheid wil met andere woorden terug-
treden en optreden tegelijk. Dat wil zeggen dat de overheid enerzijds probeert om
meer ruimte te maken voor maatschappelijke partijen en die ruimte aan de andere
kant weer dicht regelt in de zoektocht naar gewenste beleidsuitkomsten.
Ten slotte is het centrisme van de verzorgingsstaat een tamelijk masochistisch
ideaal. Er gaapt namelijk een kloof tussen enerzijds de ambities en anderzijds de
interventiemacht in complexe maatschappelijke vraagstukken. De staat eigent zich
allerlei buitengewoon ingewikkelde problemen toe, zoals nogmaals de loyaliteiten
van burgers, de ontwikkeling van de civil society of de toekomst van de jeugd, en
laadt daarmee de verantwoordelijkheid op zich voor gewenste uitkomsten. Die
liggen echter niet binnen zijn bereik. Keer op keer blijkt dat maatschappelijke pro-
blemen hardnekkig voortbestaan ondanks het beleid. De hoge ambities leiden tot
onbehaalde doelen en dit komt de legitimiteit van de staat niet ten goede.
                                               De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>2.2.3 Tragiek van de verzorgingsstaat
Samenvattend is het beeld dat de verzorgingsstaat in alledrie de aspecten aan zijn
eigen succes ten onder lijkt te gaan.
Te ruim en te krap
De verzorgingsstaat in enge zin was erop gericht om de risico’s van tekort en tegen-
slag te remediëren (De Swaan, 1988:224) en om een bestaansminimum te garan-
deren. De hoogte van het minimum en de breedte van dekkingsgaranties staan de
laatste jaren onder druk. Het uitgangspunt van een gegarandeerd minimum echter
niet. Het maatschappelijke minimum is in de loop der jaren omhoog gegaan, zij
het in een lager tempo dan het ‘maatschappelijk maximum’. Dat is een niet te
onderschatten winst van de verzorgingsstaat in enge zin, en vormt een belangrijk
verschil met het verleden en met de situatie in veel arme landen. Echter, het stel-
sel van collectieve bescherming past niet goed bij de veranderde sociaal-economi-
sche werkelijkheid. De verzorgingsstaat is gebaseerd op een industriële economie,
waarin risico’s kenbaar en universeel zijn en carrières stabiel binnen één sector of
zelfs bij één werkgever plaatsvinden (zie Putman et al, 2002). In de huidige postin-
dustriële economie is de algemene verzorgingsstaat tegelijk te ruim en te krap. Hij
verzekert alle burgers tegen risico’s die zij zeker niet allemaal (denken te) lopen.
Tegelijkertijd is de verzorgingsstaat te krap, omdat hij voor reële risico’s, zoals ou-
derdom een beperkte bescherming biedt.
Emancipatie en mondigheid
De verzorgingsstaat als dienstverlener streefde er vooral via het onderwijs naar dat
de burger emancipeerde. Ook in dit opzicht is de verzorgingsstaat, binnen de speci-
fieke economische en maatschappelijke constellatie waarin hij tot wasdom kwam,
succesvol geweest. De emancipatie heeft mensen echter niet alleen bevrijd van
oude banden en ongelijkheden, maar heeft tegelijk bijgedragen aan het ontstaan
van nieuwe banden en ongelijkheden. In grote woorden, de ongelijkheden van een
klassenmaatschappij zijn overgegaan in de ongelijkheden van een meritocratie.
Ook in de huidige samenleving van zogenaamd mondige burgers bestaan er allerlei
ongelijkheden, alleen manifesteren ze zich nu langs andere lijnen. Tot op zekere
hoogte zijn het ‘hardere’ ongelijkheden geworden, omdat ze zijn gebaseerd op ver-
schillen in kennis, leervermogen en prestaties, waarin erfelijkheid een rol speelt.
De emancipatie heeft bovendien geleid tot mondige burgers en een assertiviteit die
soms doorslaat naar agressiviteit (zie Van den Brink, 2002). Het paradoxale gevolg
daarvan is dat geëmancipeerde burgers niet meer goed passen in de arrangemen-
36 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>ten van de verzorgingsstaat. Ze zijn zelfbewust of calculerend. Ze eisen rechten op
en willen als geïndividualiseerde burger worden behandeld. In reactie daarop is de
verzorgingsstaat uitgebouwd en verfijnd om zoveel mogelijk recht te doen aan alle
variëteit die is ontstaan. Mede daardoor is de verzorgingsstaat voorzien van een
grote regel- en uitvoeringsbureaucratie die uit een oogpunt van uitvoerbaarheid
noodzakelijk is, maar tegelijkertijd schadelijk is voor de effectiviteit. Bureaucrati-
sering en regeldichtheid zijn de even onbedoelde als onvermijdelijke gevolgen van
een verzorgingsstaat die in zijn dienstverlening recht wil doen aan de fragmentatie
van de samenleving.
Normatieve grenzen
De verzorgingsstaat in ruime zin ten slotte leeft bij de suggestie dat dringende
maatschappelijke vraagstukken bij de overheid moeten worden belegd én dat de
overheid deze problemen vervolgens ook kan oplossen. In normatieve zin wordt
dit idee nog steeds door velen onderschreven. Er is zoals gezegd een sterke reflex
bij politici, journalisten, adviesraden, belangengroepen én burgers om bij serieuze
problemen wel degelijk naar de overheid te kijken. Tegelijkertijd is het vertrouwen
in de overheid als probleemoplosser sterk teruggelopen. Ook bestaat er een brede
onvrede over de omvang van de overheid in termen van het aantal regels, ambte-
naren en belastingafdrachten. Deze teleurstelling in de overheid kan bij hoger op-
geleiden leiden tot cynisme en bij lager opgeleiden tot verbittering over de overheid
(Kleinnijenhuis, 2003). De verzorgingsstaat in ruime zin stuit daarom op norma-
tieve grenzen. Waar de samenleving van burgers dankzij het paternalisme van de
verzorgingsstaat is geëmancipeerd, stuit het paternalisme van de verzorgingsstaat
op normatieve grenzen bij geëmancipeerde burgers.
Reflexieve modernisering
De sociologen Giddens, Beck en Lasch hebben de ontwikkelingen in Westerse ver-
zorgingsstaten aan het einde van het vorige millennium omschreven met de term
‘reflexieve modernisering’. Het moderniseringsproces stuit volgens hen op grenzen
en contradicties die door het moderniseringsproces zelf worden geproduceerd.
Dezelfde redenering achten wij van toepassing op de verzorgingsstaat: hij stuit op
grenzen die dankzij hemzelf zijn ontstaan. In die zin is er ook sprake van tragiek.
De grenzen en contradicties van de verzorgingsstaat zijn onafwendbaar, terwijl te-
gelijkertijd de transformatie door diezelfde verzorgingsstaat wordt ondernomen en
ook door velen van hem wordt verwacht. Dat is wat de interventieparadox wordt
genoemd: de maatschappelijke vraagstukken zijn evident en omvattend, terwijl de
grenzen aan overheidssturing empirisch en principieel zijn.
                                               De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>        2.3 Eigen verantwoordelijkheid en de last van het gedrag
In het voorgaande is de discussie over eigen verantwoordelijkheid steeds naar vo-
ren gekomen als een kritiek op de verzorgingsstaat. Dat is echter slechts de helft
van het verhaal. Er is namelijk ook een traditie van morele kritiek op de verzor-
gingsstaat, een traditie waarin het ethos van de burgers centraal staat. Volgens
deze kritiek heeft het verantwoordelijkheidsbesef van burgers te lijden onder de
uitdijende overheid. Van Oorschot en Arts (2005) duiden dit aan als de ‘crowding
out’ hypothese: de groei van de verzorgingsstaat zou leiden tot het verdwijnen van
informele zorgrelaties, van sociale netwerken, van gemeenschappen van wederke-
righeid, van commitment aan waarden en normen (‘civil norms’) en van participa-
tie in de civil society.
In het domein van de verzorgingsstaat in enge zin zouden burgers te veel gebruik
maken van collectieve regelingen en zich te weinig gelegen laten liggen aan het
maatschappelijk belang. Het relatief grote aantal mensen met uitkeringen in Ne-
derland wordt steeds minder als een structureel probleem op de arbeidsmarkt
geïnterpreteerd en steeds meer als een vorm van overconsumptie van regelingen
met veel te brede toegangswegen.
        Steun voor de verzorgingsstaat?
        Uit verschillende onderzoeken blijkt dat mensen naar een solidaire samenleving ver-
        langen. In het voorjaar van 2005 kwam dat naar voren in de omvangrijke internetpei-
        ling (www.21minuten.nl).Tachtig procent van de respondenten wenst een solidaire
        samenleving, zestig procent vindt dat de huidige samenleving moet veranderen van
        individualistisch naar solidair. Dat weerspiegelt zich ook in het wensbeeld van gelijk-
        heid dat vierentachtig procent erop nahoudt. Volgens zevenentachtig procent van
        de deelnemers bestaat die solidaire samenleving overigens uit zelfstandige perso-
        nen, en niet uit afhankelijke burgers.
        In lijn hiermee stelde het SCP in 2004 dat solidariteit boven aan de ‘agenda van de
        hoop’ staat, hoewel het thema op de ‘agenda van zorgen’ veel minder scoort. Maar
        ook gevraagd naar de ideale samenleving van de toekomst geeft een bevolkings-
        meerderheid de voorkeur aan ‘een samenleving met gevoel voor gemeenschapszin’
        (SCP, 2004). Dat is een samenleving waarin aandacht voor elkaar is en waar de
        overheid dichtbij mensen staat. Er is meer sociale controle en mensen spreken
        elkaar aan op gedrag. Ze ondernemen ook initiatieven om voor elkaar te zorgen.
        Het SCP noemt dit een voorkeur voor een ‘feminiene’ samenleving waarin het
38 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>gevoel bij elkaar te horen en voor elkaar verantwoordelijk te zijn de hoogste goede-
ren zijn. ‘Masculiene’ waarden als concurrentie en prestatie staan minder in aanzien.
De resultaten van 21minuten.nl bevestigen deze voorkeur. De respondenten is de
keuze voorgelegd tussen enkele toekomstscenario’s waarbij zich een dilemma voor-
doet tussen economische groei en onder meer sociale bescherming. De meeste
mensen kiezen dan voor de scenario’s met een lagere economische groei en een
hogere bescherming.
Uit het Sociaal en Cultureel Rapport 2004 bleek ook al dat behoorlijk wat mensen
zich zorgen maakten over de houdbaarheid van de voorzieningen van de verzor-
gingsstaat. Dat rijmt goed met ander onderzoek van het SCP waaruit blijkt dat de
steun voor de verzorgingsstaat, in brede zin onder burgers in de afgelopen dertig
jaar stabiel is. Dat gaat samen met de hoge verwachtingen die burgers van de
overheid hebben en een lage waardering als de overheid niet aan die verwachtin-
gen voldoet.
Met de nodige voorzichtigheid is uit deze bevindingen af te leiden dat veel burgers
de voorkeur voor een verantwoordelijke samenleving combineren met die voor de
verzorgingsstaat. Blijkbaar delen ze niet de analyse die veel politici maken dat de
huidige verzorgingsstaat juist die verantwoordelijke samenleving teniet doet, hoewel
burgers wel de zorgen van politici delen over het gebrek aan verantwoordelijkheids-
besef voor elkaar. Deze bevindingen voor Nederland over verantwoordelijkheidsbesef
passen grosso modo bij bevindingen in andere Europese landen (zie bijv. Schneider-
Haase & Haubner, 2005; Dekker et al, 2004).
De steun voor de verzorgingsstaat is aan de ene kant positief te duiden, namelijk als
een verbinding wordt gelegd met de voorkeur voor gelijkheid en voor bijvoorbeeld
kleine inkomensverschillen. Tegen de zeventig procent van de respondenten van
het SCP-onderzoek naar de steun voor de verzorgingsstaat op lange termijn vindt
bijvoorbeeld dat de inkomensverschillen best wat kleiner mogen. Negentig procent
van de ondervraagden acht het onwenselijk dat mensen met hogere inkomens betere
zorg krijgen dan mensen met lage inkomens. Om dat te realiseren is de verzorgings-
staat een geschikte herverdeler. Maar de liefde voor de verzorgingsstaat is ook anders
te interpreteren, namelijk als bescherming van de eigen portemonnee. Uit hetzelfde
onderzoek bleek dat maar weinig mensen ervoor voelen om meer eigen bijdrages aan
onderwijs te betalen, net zoals een meerderheid van de bevolking niet zit te wachten
op het individueel bijverzekeren voor een goed pensioen. Verder wil zo’n achtentwintig
procent van de geënquêteerden meer eigen verantwoordelijkheid in een toekomstig
stelsel van sociale zekerheid, terwijl drieënveertig procent dat onwenselijk acht. Ander
onderzoek bevestigt dat mensen zich beperkt persoonlijk verantwoordelijk voelen
                                            De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>        voor maatschappelijke problemen. Ze zijn bijvoorbeeld niet bereid om salaris in te
        leveren, langere werkweken te maken of later met pensioen te gaan, ook niet als dat
        ontslagen voorkomt, de economie stimuleert, de pensioenen veiligstelt of de nega-
        tieve gevolgen van de vergrijzing ondervangt.
        (Naar: SCP, 2004; Becker, 2005; www.21minuten.nl; Voorlichtingsraad, 2005)
In het domein van de verzorgingsstaat als dienstverlener richt de kritiek zich
vooral op de onverstandige keuzes van burgers op het gebied van bijvoorbeeld
gezondheid, carrièreplanning of ‘employability’. Nalatig gedrag van burgers heeft
externe, financiële gevolgen voor andere burgers. Zo zijn bijvoorbeeld de betaal-
baarheidsproblemen in de zorg deels terug te voeren op een mix van overconsump-
tie en onverantwoordelijk gedrag als roken, lekker vet eten en niet sporten. Het zijn
overigens niet alleen de gebruikers van zorg die aan overconsumptie bijdragen,
maar ook de professionals in de zorg. Een ander punt van kritiek is dat de verzor-
gingsstaat mensen ‘zorgeloos’ heeft gemaakt. Hij heeft de zorg voor de naasten uit
handen genomen, met als gevolg dat mensen niet meer naar elkaar omzien.
In het domein van de overheid in ruime zin, ten slotte, richt de kritiek op burgers
zich op laksheid, waarde- en normloosheid en overheidsfixatie in het algemeen.
        Beleefde normloosheid
        In het Nationaal Vrijheidsonderzoek 2005 komt deze kritiek als volgt naar voren.
        Over de burgerzin in Nederland hebben veel respondenten geen goed gevoel. Een
        grote meerderheid vindt dat mensen te weinig rekening houden met anderen en dat
        ouders veel meer aandacht zouden moeten besteden aan het hun kinderen bijbren-
        gen van waarden en normen. Minder mensen zijn het helemaal of enigszins eens
        met de stelling dat de samenleving ten onder gaat aan vergaand individualisme. In
        gezinnen en scholen wordt naar de smaak van een behoorlijk percentage respon-
        denten te weinig aandacht besteed aan de vorming tot actief en verantwoordelijk
        burgerschap.
        Uit dezelfde enquête blijkt dat er ook wel enige empirische aanleiding is voor deze
        zorgen. Iets meer mensen dan voorheen (31% tegen 27% in 2004) zijn het bijvoor-
        beeld eens met de stelling ‘ik bemoei me bij voorkeur zo weinig mogelijk met de
        mensen in mijn buurt’.
        Bij een ander item uit dit onderzoek waarin naar het eigen initiatief van mensen
        wordt gevraagd, doet zich iets dergelijks voor. Minder dan enkele jaren geleden
40 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>        spreken mensen elkaar aan op overlastgevend gedrag in de openbare ruimte (59%
        tegen 66% in 2002). Bovendien vinden meer mensen dan in 2004 dat veiligheid op
        straat primair de verantwoordelijkheid van de overheid is en niet van burgers, net
        als meer mensen (60%) zeggen dat de overheid het initiatief moet nemen om met
        oplossingen te komen als er spanningen zijn in een wijk.
        Andere bevolkingsenquêtes laten overigens zien dat het beeld genuanceerd is op
        dit soort items. In Belevingsmonitor voorjaar/zomer 2004 zeggen veel respondenten
        dat waarden en normen hun eigen verantwoordelijkheid zijn. Een meerderheid vindt
        ook dat ze in eerste instantie zelf verantwoordelijk is om anderen aan te spreken,
        bijvoorbeeld als vandalisme dreigt (Voorlichtingsraad, 2005).
Het blijkt lastig te zijn om grip te krijgen op het onbehagen dat schuilgaat achter
de kritiek op de uitwerking van de verzorgingsstaat in ruime zin op het gedrag van
burgers. Dat verwoordt het kabinet ook in zijn reactie op het WRR-rapport Waar-
den, normen en de last van het gedrag (2003): “Het thema ‘waarden en normen’
staat volop in de maatschappelijke belangstelling. Dat is niet voor niets. In alle
geledingen van de samenleving bestaat er een zeker onbehagen over een verruwing
van omgangsvormen. Dit breed levende onbehagen heeft in de publieke discussie
dikwijls betrekking op een veelheid aan gesignaleerde ontwikkelingen op tal van
terreinen van de samenleving. Als gevolg hiervan gaat achter de actuele discussie
over waarden en normen een grote variëteit aan maatschappelijke ongenoegens
schuil. Deze lopen uiteen van concrete ergernissen ten aanzien van asociaal gedrag
op straat, misbruik van collectieve voorzieningen, respectloosheid ten opzichte van
ouderen, wangedrag van leerlingen in het onderwijs tot buitensporig geweld op de
televisie. Sommigen spreken meer in het algemeen over een toename van ‘hufterig-
heid’ in de maatschappij, in het bijzonder in de publieke ruimte” (Kabinetsreactie
op Waarden, normen en de last van het gedrag, 2004).
De WRR heeft in het genoemde rapport de ‘variëteit aan ongenoegens’ ontleed in
een kleine catalogus van ergernissen. De WRR onderscheidt normovertredingen in
‘onprettig’, ‘onbehoorlijk’, ‘onduldbaar’ en ‘onwettig gedrag’. Dit varieert van on-
beleefdheid en pesten tot mishandelen en criminaliteit. In een achtergrondstudie
bij het WRR-rapport stelt Gabriël van den Brink dat het probleem niet zozeer is dat
mensen er lagere normen op na houden. Integendeel, zo blijkt uit zijn onderzoek,
op veel terreinen zijn Nederlanders juist strenger geworden. Het probleem is vol-
gens hem vooral dat die normen niet worden onderhouden in het publieke domein
(Van den Brink, 2004).
                                                   De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>Naast het ongenoegen over verschillende vormen van normoverschrijding, bestaat
er ook brede onzekerheid over de gemeenschappelijkheid van waarden en over de
botsing van waardestelsels. Dit richt zich vooral op conflicten tussen waardestel-
sels op basis van verschillende culturele achtergronden. De individualisering heeft
de afgelopen dertig jaar geleid tot meer geïndividualiseerde waardepatronen (WRR,
2003). Pluriformiteit van waarden en normen is daardoor een kenmerk van mo-
derne samenlevingen geworden. De keerzijde daarvan is dat het conflictpotentieel
tussen waardestelsels groter wordt.
Het is onder meer deze onzekerheid die er in het afgelopen decennium toe heeft
geleid dat er in toenemende mate een beroep wordt gedaan op burgers om zich te
houden aan algemeen aanvaarde waarden en normen. Burgerschap wordt daarin
meer en meer een morele categorie: burgerschap verandert in burgerzin, een hou-
ding ten opzichte van de samenleving. Men is in dit perspectief eigenlijk pas burger
als men zich houdt aan bepaalde waarden en normen of, met andere woorden, als
men zich verantwoordelijk gedraagt. Verantwoordelijk krijgt dan feitelijk de beteke-
nis van fatsoenlijk.
        2.4 Conclusie
Het discours over eigen verantwoordelijkheid, zo hebben wij betoogd, verbindt
twee kwesties: de kritiek op de verzorgingsstaat en de last die burgers ondervinden
van elkaars gedrag.
De overgang van een moderne naar een postmoderne samenleving zorgt voor
spanningen binnen de drie domeinen van de verzorgingsstaat: de verzorgingsstaat
in enge zin (inkomensoverdrachten en risicobescherming), de verzorgingsstaat als
maatschappelijke dienstverlener (zoals in onderwijs, zorg, welzijn, cultuur), de ver-
zorgingstaat in ruime zin (het maatschappelijk sturingscentrum). Deze spanningen
hebben een tragisch karakter. De verzorgingsstaat stuit op de grenzen van het
eigen succes, op grenzen bij geëmancipeerde burgers en op de normatieve grenzen
van abstracte en anonieme solidariteit, van bureaucratisering en disciplinering.
De discussie richt zich niet alleen op het functioneren van de instituties van de
staat, maar ook op het gedrag van burgers. De maatschappelijke zorg om sociale
cohesie en overlast leidt tot een normatieve wending in het denken over burger-
schap. Burgerschap krijgt dan de betekenis van burgerzin en de burger wordt met
het credo ‘eigen verantwoordelijkheid’ opgeroepen om zich verantwoordelijk te
gedragen.
42 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>   Noten
1. Zie het themanummer van Christen Democratische Verkenningen over eigen verantwoor-
   delijkheid voor de relatie van het begrippenpaar met de toekomst van de verzorgings-
   staat. Het themanummer heeft een deel over ‘de praktijk’. Vijf van de zes onderwerpen
   in dit gedeelte betreffen de sociale zekerheid. Het zesde thema is lastendruk (Van den
   Heuvel et al, 2005).
2. We beperken ons hier tot de discussie in Nederland. Deze discussie speelt echter in
   heel Europa (zie bijvoorbeeld Esping-Andersen, 2002).
3. Zie voor uitgebreide reflecties op het begrip ‘democratische rechtsstaat’: WRR (2002);
   Witteveen & Van Klink (2002); Bovens (2003).
                                              De opkomst van ‘eigen verantwoordelijkheid’ / 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>44 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>3. Beleidsanalyse en diagnose
Het kabinet Balkenende II heeft ‘eigen verantwoordelijkheid’ tot één van de kern-
punten van zijn beleid gemaakt. Op veel verschillende beleidsterreinen streeft het
kabinet ernaar om ‘de verantwoordelijkheid en zeggenschap van burgers en sa-
menleving te versterken’, zoals het regeerakkoord stelt. Dat roept de vraag op wat
het kabinet precies verstaat onder die eigen verantwoordelijkheid. Dat is de eerste
vraag die in dit hoofdstuk aan de orde komt. Vervolgens gaan we in op de manier
waarop het kabinet eigen verantwoordelijkheid wil bevorderen. Welke instrumen-
ten zet het daarvoor in?
         3.1 De introductie van eigen verantwoordelijkheid
Het begrip ‘verantwoordelijkheid’ wordt in de politiek al zeker drie decennia door
verschillende politieke stromingen gebruikt. En als ze al niet spreken van verant-
woordelijkheid gebruiken partijen woorden die er nauw aan verwant zijn, zoals
burgerschap, zelfontplooiing of keuzevrijheid. Zoals Ossewaarde (2005) in zijn
analyse betoogt, staat het gebruik van deze begrippen ongeveer vanaf het laatste
kwart van de 20e eeuw in het teken van de ‘crisis van de verzorgingsstaat’ of breder
de ‘crisis van de staat’. Het discours van eigen verantwoordelijkheid contrasteert
daarmee sterk met het discours van de zekerheidssamenleving dat eraan vooraf
ging tijdens de opbouw van de verzorgingsstaat in het eerste driekwart van de
twintigste eeuw.
In de zekerheidssamenleving is de overheid de sociale probleemoplosser bij uitstek.
De overheid verzekert burgers tegen allerlei bestaansrisico’s. Daarvoor is het nodig
om in termen van collectieven te denken. Vanaf het eind van de negentiende eeuw
tot het laatste kwart van de twintigste eeuw was het denken over verantwoorde-
lijkheid en burgerschap bij verschillende politieke stromingen dan ook vooral ge-
baseerd op twee steunpilaren: gemeenschap en emancipatie. Burgerschap speelde
                                                           Beleidsanalyse en diagnose / 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>zich als vanzelfsprekend af binnen een gemeenschap en was ook gericht op ge-
meenschapsvorming. De gemeenschap vormt de burger in de dubbele betekenis
van vorm geven en vorm krijgen. Burgerschap hield echter ook emancipatie in van
het individu als autonome burger én van de gemeenschap waarvan de burger deel
uitmaakt. Burgerschap of verantwoordelijkheid was echter niet vanzelfsprekend, in
de zin dat iedere burger automatisch over de noodzakelijke mogelijkheden en com-
petenties beschikte. Burgerschap ging daarom gepaard met vorming; emancipatie
was een proces van ‘Bildung’.
In het laatste kwart van de twintigste eeuw lijkt het er echter op dat het individu
vooral tegenover de samenleving wordt geplaatst, of meer nog dat de idee van de
samenleving als een voorwaarde voor burgerschap en individuele verantwoorde-
lijkheid verdwijnt. In een beroemd geworden analyse van de Britse oud-premier
Margaret Thatcher bijvoorbeeld was er geen samenleving in de zin van een civil
society of middenveld: alleen staat en markt waren voor het individu relevant. In
dit licht kan ook de opkomst van het begrippenpaar ‘eigen’ en ‘verantwoordelijk-
heid’ worden verklaard.
         3.2 Eigen verantwoordelijkheid: actuele opvattingen
Eigen verantwoordelijkheid is een sleutelbegrip dat in veel tegenwoordige politieke
en beleidsteksten naar voren komt.1 Alle politieke partijen verwijzen in hun ver-
kiezings- en beginselprogramma’s naar eigen verantwoordelijkheid. In vier voor
ons onderzochte beleidsdomeinen, namelijk integratie, veiligheid, jeugdbeleid en
geestelijke gezondheidszorg, figureert het begrippenpaar prominent (Ossewaarde,
2005). Onze indruk is dat dit ook op andere terreinen het geval is.
De vraag is dan: welke betekenis geven actoren aan eigen verantwoordelijkheid
in verschillende domeinen? In het huidige politieke en bestuurlijke discours komt
eigen verantwoordelijkheid terug in vier betekenissen. Deze betekenissen zijn ge-
baseerd op een conceptuele studie van Bovens (1998) en kunnen telkens worden
verbonden met een bepaalde analyse van of visie op de werkelijkheid die een spe-
cifiek licht werpt op die betekenis.
46 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>         Vijf betekenissen van verantwoordelijkheid2
 1.      Verantwoordelijkheid als vermogen: je bent toerekeningsvatbaar, je kunt instaan voor
         je daden.
 2.      Verantwoordelijkheid als oorzaak: je bent verantwoordelijk voor de gevolgen van een
         daad.
 3.      Verantwoordelijkheid als aansprakelijkheid: je wordt ter verantwoording geroepen
         voor de gevolgen van bepaalde handelingen of nalatigheden (Bovens noemt dit ook
         wel passieve verantwoordelijkheid).
 4.      Verantwoordelijkheid als taak: verantwoordelijkheden die voortvloeien uit een be-
         paalde rol die je vervult.
 5.      Verantwoordelijkheid als deugd: een persoonlijke kwaliteit van iemand, die we een
         verantwoordelijk persoon noemen (ook wel actieve verantwoordelijkheid). Het is een
         kwalificatie die we meestal achteraf toekennen.
         (Naar: Bovens, 1998; Ossewaarde, 2005)
1. Vermogen
De eerste betekenis is die van eigen verantwoordelijkheid als vermogen. Het gaat
erom dat iemand de capaciteiten en mogelijkheden heeft om verantwoordelijk te
zijn. Wanneer we uitgaan van verantwoordelijke burgers in deze betekenis, is het
voor de overheid in eerste instantie zaak om ruimte vrij te maken voor die capaci-
teiten. In tweede instantie heeft de overheid de taak om mensen uit te rusten met
de middelen en vaardigheden die ze nodig hebben om hun verantwoordelijkheid
waar te maken. In de vier beleidssectoren in de studie van Ossewaarde is het beleid
steeds erop gericht de autonomie of machtspositie van individuen te vergroten,
maar wel vanuit het gezichtspunt dat die autonome individuen bijdragen aan het
overwinnen van de actuele ‘crisis’ op dit beleidsdomein. Die crisis kan op verschil-
lende manieren worden geïnterpreteerd. Bijvoorbeeld als een morele crisis, als een
overmaat aan onveiligheid of als een multicultureel drama.
In het integratiebeleid houdt eigen verantwoordelijkheid als vermogen dan on-
der meer in dat individuele vrouwen zich door het zelfstandig verwerven van
een sociale positie invoegen in de samenleving. In het veiligheidsbeleid wordt
gewezen op de noodzaak dat individuen zelf bijdragen aan een veilige omgeving,
onder meer door actief sociale controle uit te oefenen (bijv. surveilleren) en door
mensen met deviant gedrag te melden of aan te geven bij de politie (bijv. via een
kliklijn). Op het terrein van jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg wordt veel
                                                                   Beleidsanalyse en diagnose / 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>nadruk gelegd op vraagsturing van individuen: een zorgvrager wordt geacht zelf
zijn zorgvraag te formuleren.
Omdat eigen verantwoordelijkheid op de onderzochte beleidsterreinen sterk in het
licht van dé crisis staat, krijgt de autonomie van individuen een paradoxale keer-
zijde. Eigen verantwoordelijkheid als vermogen wordt geïntroduceerd binnen het
discours van de crisis op verschillende beleidsdomeinen. Deze vorm van eigen ver-
antwoordelijkheid dient dus om die crises te overwinnen. Daardoor verandert eigen
verantwoordelijkheid van betekenis. Omdat crises als het multiculturele drama of
de onveilige samenleving worden veroorzaakt door het gedrag van burgers, vraagt
de oplossing om aanpassing van burgers aan een al dan niet verondersteld domi-
nant waarden- en normenpatroon. De fatsoenlijke burgers worden ingeschakeld
om de overheid te steunen in dit aanpassingsproject.
2. Aansprakelijkheid
De tweede betekenis van eigen verantwoordelijkheid die in veel beleidsstukken
en politieke documenten terugkomt, is die van aansprakelijkheid. Dit is inhoude-
lijk nauw verwant aan ‘vermogen’. Immers, iemand die in staat wordt geacht een
bepaalde verantwoordelijkheid te dragen, kan daarop ook worden aangesproken.
Mensen zijn aansprakelijk voor de gevolgen van hun keuzes. In het beleid wordt
deze vorm van verantwoordelijkheid sterk gekoppeld aan het creëren van markten,
omdat deze de consument keuzemogelijkheden verschaffen. En hoe meer keuze-
mogelijkheden individuele consumenten hebben, des te groter is de vrijheid en
vooruitgang die de samenleving boekt. Doordat burgers meer zelf kunnen kiezen,
zijn zij ook aansprakelijk voor gevolgen.
Verschillende politieke partijen schilderen de vrijheid om je eigen leven vorm te
geven af als een uitnodigend perspectief. In het door Ossewaarde bestudeerde be-
leid slaat dit perspectief vooral neer in de vorm van het vergroten van individuele
keuzemogelijkheden, ofwel in het bevorderen van consumentenmacht tegenover
publieke voorzieningen. Zoals reeds aangegeven heet dit ‘vraagsturing’ in beleids-
termen. Aanbieders van publieke diensten, zoals jeugdzorg en inburgeringscursus-
sen, moeten hun aanbod afstemmen op de vraag van individuele klanten. Zo moet
een markt van publieke voorzieningen ontstaan.
Die markt wordt overigens niet alleen overgelaten aan het vrije spel tussen consu-
menten en aanbieders. De overheid acht zich namelijk verantwoordelijk voor het
toezicht op de kwaliteit van diensten. Daarvoor worden bestaande toezichthouders
beter uitgerust of nieuwe toezichthouders in het leven geroepen.
48 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>3. Taak
De derde betekenis waarin eigen verantwoordelijkheid door politici en bestuurders
wordt gebruikt, is die van taak of opdracht. Vanuit dit perspectief worden burgers
aangesproken op de verplichtingen die voortvloeien uit de specifieke sociale rollen
die zij vervullen, bijvoorbeeld de rol van ouder of van (buurt)bewoner. Uitgangs-
punt in het veiligheidsbeleid is bijvoorbeeld dat bewoners een grote verantwoorde-
lijkheid dragen voor hun beveiliging en de overheid assisteert daarbij. Zo worden
bijvoorbeeld ook de ouders verantwoordelijk gesteld voor het deviante gedrag van
hun kinderen. De overheid bindt burgers aan bepaalde plichten, onder meer door
contracten af te sluiten, maar ook door straffen uit te delen.
Deze strenge overheid heeft alles te maken met het perspectief waarin verant-
woordelijkheid als taak voorkomt, het perspectief namelijk van een beschavings-
offensief. Dat offensief zou volgens veel politieke partijen nodig zijn omdat veel
mensen hun plichten niet langer nakomen en de samenleving daardoor verloe-
dert. Het ontbreekt in de samenleving aan fatsoen, zo luidt de redenering. Als
mensen hun verantwoordelijkheid echter weer op zich nemen, kan het onfatsoen
worden gekeerd.
4. Deugd
De vierde betekenis is eigen verantwoordelijkheid als deugd. Dat houdt in dat aan
het gedrag van iemand een positief waardeoordeel wordt toegekend. Dat waarde-
oordeel wordt toegekend als iemand zich verantwoordelijk toont voor zijn naasten
of voor de samenleving als geheel. Eigen verantwoordelijkheid is dan vaak verant-
woordelijkheid voor de ander. De overheid zou zich vanuit dit perspectief moeten
richten op de ontwikkeling van burgerschapscompetenties als empathie, weerbaar-
heid, betrokkenheid en aanspreekbaarheid.
Dit komt ook terug in het genoemde onderzoek van Ossewaarde. In de zorg gaat de
overheid er bijvoorbeeld vanuit dat in de samenleving genoeg onderlinge betrok-
kenheid bestaat waarop burgers kunnen terugvallen. En dat niet alleen, het doel
van de vermaatschappelijking in de geestelijke gezondheidszorg is dat de mensen
die zorg nodig hebben volop meedoen in de samenleving en niet langer geïsoleerd
aan de zijlijn leven. Ook in de jeugdzorg zijn de inspanningen van de overheid erop
gericht jeugdigen te ontwikkelen tot competente burgers. Empowerment is de stra-
tegie die daarbij past.
Empowerment is erop gericht dat mensen de dominantie en dwang die daarvan
uitgaan, kunnen weerstaan en zichzelf kunnen ontwikkelen. Dat is nodig, want
volgens veel analyses is het de bureaucratie die in de afgelopen jaren het functio-
neren van de instituties zwaar heeft gehinderd. Burgerschap lijdt daaronder. Dit wil
                                                           Beleidsanalyse en diagnose / 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>echter niet zeggen dat burgers lijdzaam moeten toezien. Integendeel, eigen verant-
woordelijkheid houdt in dat overheid en burgers als het ware bondgenoten worden
in de strijd tegen gebureaucratiseerde instituties.
         3.3 Eigen verantwoordelijkheid: instrumenten
Nu we hebben gezien welke verschillende betekenissen politici en beleidsmakers
geven aan eigen verantwoordelijkheid, richten we ons op de vraag welke catego-
rieën instrumenten zij (willen) inzetten om eigen verantwoordelijkheid in verschil-
lende betekennissen te bevorderen. We beschrijven de categorieën instrumenten
globaal aan de hand van de vier typen van eigen verantwoordelijkheid die we in de
vorige paragraaf hebben onderscheiden. Ook deze beschrijving baseren we op de
achtergrondstudie van Ossewaarde, met de opmerking dat die is gebaseerd op vier
beleidsterreinen, hetgeen noopt tot terughoudendheid in de conclusies voor het
gehele regeringsbeleid.
1. Straf en beloning
Bij het eerste type, eigen verantwoordelijkheid als vermogen, horen vooral straf en
beloning als instrumenten. De verwachting is hier dat sancties mensen dwingen
om hun eigen vermogen aan te spreken in plaats van op anderen te vertrouwen.
In het veiligheidsbeleid zijn keurmerken voorbeelden van beloningen die worden
uitgedeeld aan burgers en bedrijven als zij goed letten op hun eigen veiligheid. In
het jeugdbeleid staat vroegsignalering in het teken van zo vroeg mogelijk ingrijpen
in gezinnen voordat zaken kunnen ontsporen. Een ander voorbeeld kan zijn het
integratiebeleid waarin de immigrant meer zelf verantwoordelijk wordt gesteld
voor zijn inburgering. Het al dan niet toekennen van een verblijfsvergunning is het
straf-beloningmechanisme dat deze eigen verantwoordelijkheid moet onderstre-
pen. Dit mechanisme wordt ook ingezet bij huwelijksmigranten. Daar is het voor-
nemen dat immigranten, wanneer zij zich vrijwillig in Nederland vestigen, in eigen
land reeds aan het inburgeringsproces beginnen. Een verblijfstoegang is de ‘belo-
ning’, een geweigerde toegang de ‘straf’ die hier is voorgesteld. Het effect van al
deze typen beleid lijkt te zijn dat burgers meer verplicht worden tot samenwerking
met de autoriteiten om de doelstellingen van die autoriteiten te behalen.
Ook de organisaties die het beleid uitvoeren, krijgen meer te maken met verplich-
tingen. Onder meer omdat de beleidsnetwerken waarin ze samenwerken meer
geformaliseerd en gebureaucratiseerd raken door verplichtende contracten. In die
contracten worden in toenemende mate prestatiecriteria opgenomen waarop in-
stellingen en professionals kunnen worden afgerekend, zowel positief als negatief.
50 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>2. Marktwerking en toezicht
Marktwerking is het dominante instrument als het gaat om de bevordering van
aansprakelijkheid, het tweede type van eigen verantwoordelijkheid. Burgers wor-
den gedefinieerd als autonome, rationeel kiezende consumenten die aansprakelijk
kunnen worden gesteld voor de gevolgen van hun zelfstandige keuzes. Om mensen
te kunnen laten kiezen, is het nodig dat er markten zijn waarop de aanbieders hun
diensten aanbieden. De creatie van markten vindt duidelijk plaats in de zorg en
wordt ook beoogd in de toeleiding bij de inburgering. Tegelijk met marktwerking
wordt echter ook het toezicht in brede zin opgetuigd. Het is alsof de overheid niet
voor de verrassende keuzes van vrij kiezende burgers wil komen te staan. Toezicht
houdt enerzijds in dat de overheid de kwaliteit van de publieke diensten bewaakt.
Het effect daarvan is, soms bedoeld en soms onbedoeld, dat de scope van publieke
diensten wordt beperkt. Dit gebeurde bijvoorbeeld in het onderwijs: de onderwijs-
inspectie beoordeelt alle scholen op dezelfde maatlat. Het resultaat daarvan was
dat de, op zich bij een beperkte groep ouders zeer populaire, Montessorischolen het
in vergelijkend opzicht niet goed deden. Omdat hun onderwijsconcept afwijkt van
gebruikelijke onderwijsmethoden, leek het er in vergelijking op dat zij ‘slecht pres-
teerden’. In reactie op deze negatieve uitkomsten zijn de Montessori-scholen overi-
gens toen een eigen kwaliteitsvisitatie en –vergelijking gaan organiseren (ontleend
aan Meijer, 2004). Anderzijds komt toezicht voor in de gestalte van monitoring
waarmee het gedrag van burgers in kaart wordt gebracht, met als één van de doe-
len om dat gedrag eventueel te beïnvloeden. Op alle vier de door Ossewaarde on-
derzochte terreinen is of wordt een keur aan monitoren ontwikkeld. De Politiemo-
nitor Bevolking bijvoorbeeld is een grootscheeps onderzoek dat al sinds het begin
van de jaren negentig eerst tweejaarlijks en sinds kort jaarlijks wordt gepubliceerd.
Van vrij recente datum zijn de plannen voor een integratiemonitor en voor een
jeugdmonitor, beide bedoeld om het gedrag van de respectievelijke doelgroepen op
macroschaal te volgen. De ‘Verwijsindex risicojongeren’ is erop gericht om de ‘insti-
tutionele carrière’ van individuele jongeren te kunnen volgen, zodat de geëigende
instantie op het geëigende moment kan ingrijpen.
        De kiezende mens?
        In veel recente beleidsmaatregelen wordt de kiezende burger centraal gesteld (Os-
        sewaarde, 2005). Dergelijk beleid sluit aan bij mensbeelden die in de normatieve
        filosofie en economische theorie zijn ontwikkeld.
        In veel economische modellen wordt de mens beschouwd als een rationeel subject
        dat - gegeven zijn preferenties en budget - rationele keuzen maakt die tot doel heb-
                                                                Beleidsanalyse en diagnose / 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>        ben zijn nut te maximaliseren. Daarmee is niet per se gezegd dat deze economen
        denken dat mensen werkelijk zo zijn, wel dat hun gedrag vanuit deze aanname kan
        worden begrepen. In de morele filosofie sinds Jeremy Bentham (1748–1832) en
        John Stuart Mill (1806–1873) hanteert het utilitarisme een vergelijkbaar mensbeeld.
        Het utilitarisme veronderstelt allereerst dat menselijk gedrag wordt gedreven door
        het nastreven van ‘pleasure’ en het vermijden van ‘pain’ (dit kan ook worden om-
        schreven in termen als nut of welzijn). De politieke opgave die daaruit volgt, is dan
        het maximaliseren van het totaal aan maatschappelijke pleasure en het minimalise-
        ren van pain. De goede samenleving is dan de samenleving waarin het totaal aan
        pleasure het grootst is.
        De geschiedenis van de politieke filosofie in de twintigste eeuw is deels te lezen als
        een kritische uiteenzetting met het utilitarisme. Het ultraliberale mensbeeld van het
        utilitarisme is door velen bekritiseerd omdat het niet wenselijk en/of niet werkelijk
        zou zijn. Bekritiseerd is bijvoorbeeld het atomisme dat in dit mensbeeld schuilgaat.
        Het individu wordt in volledig isolement van zijn sociale omgeving geconstitueerd.
        De sociale omgeving heeft geen invloed op zijn preferenties en de sociale omgeving
        speelt ook geen rol in zijn afwegingen. Dit is volgens critici een erg onrealistisch,
        geabstraheerd en asociologisch perspectief op mensen.
        Eén van de critici van dit mensbeeld is nobelprijswinnaar Amartya Sen. Sen verzet
        zich tegen de gedachte dat de mens een rationele en egoïstische nutsmaximalisa-
        tor is. In de utilitaristische wereld loopt echter niet de homo sapiens rond maar de
        homo economicus rond. Zijn enige ethisch imperatief is maximalisatie van zijn eigen
        nut. Dit is een povere beschrijving van menselijke keuzen. Zo streven wereldwijd
        tal van mensen naar de onafhankelijkheid van hun land. Zij zijn bereid hoge kosten
        te maken voor dit soms economisch irrationele doel. Menselijk gedrag wordt ook
        gedreven door cultureel of ethisch bepaalde beslissingen en dit geschiedt op basis
        van dezelfde (on)zorgvuldige afwegingen als economische beslissingen. Normatieve
        en economische theorieën doen er volgens Sen goed aan een rijker perspectief op
        menselijke keuzen te hanteren. “De verwerping van de beschrijving van menselijke
        motieven in termen van egoïsme betekent niet hetzelfde als de aanvaarding van
        een algemene ethiek als de basis van feitelijk gedrag. Ook maakt het de mens niet
        uitzonderlijk edel. Als hij al schittert, dan in vergelijking – in contrast – met het gang-
        bare beeld van de rationele gek” (Sen, 1995:66).
        Een twee criticus van de mens als maximalisator was de Amerikaanse econoom
        en psycholoog Herbert Simon. Hij bestreed de gedachte dat de mens een ‘rational
        economic man’ was. Simon stelt dat economen doorgaans twee zaken vergeten.
        In de eerste plaats gaan zij er vanuit dat mensen volledige kennis hebben van
        keuzemogelijkheden op markten en de gevolgen van keuzen. Dat is echter een
52 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>         illusie: in praktijk kiezen mensen tussen onzekerheden. In verband daarmee zien
         veel economen over het hoofd dat er kosten zijn verbonden aan het verwerven van
         informatie. Gegeven de schaarste aan middelen zijn keuzeprocessen dus altijd aan
         beperkingen onderhevig. Mensen kunnen het zich niet veroorloven om zich volledig
         te informeren over keuze-opties. De cognitieve vermogens van mensen schieten
         bovendien te kort om alle informatie die nodig is voor optimale keuzes te verwerken.
         Simon concludeert daaruit dat mensen niet naar maximalisatie streven maar naar
         tevredenheid over keuzen. We hanteren impliciete minimumcriteria voor goederen
         en selecteren een goed als dat aan deze minimumcriteria voldoet. Mensen trachten
         hun nut dus niet te maximaliseren, aldus Simon. Zij vertonen vooral ‘satisficing be-
         havior’ (Veldhuis, 2005).
         (Naar: Mosse, 1988; Blokland,1991; Sen, 1995; Veldhuis, 2005, Ossewaarde, 2005)
3. Binding aan verplichtingen
Bij het derde type van eigen verantwoordelijkheid, verantwoordelijkheid als taak,
gaat het erom dat mensen worden gebonden aan de verplichtingen die voortvloei-
en uit de rollen die ze vervullen. Dat doet de overheid door die rollen in het beleid
vast te leggen, door burgers bewust te maken van die rollen en door ze te binden
aan de plichten die daarbij horen door een (overdrachtelijk) contract. In de jeugd-
zorg gebeurt dat bijvoorbeeld door het Bureau Jeugdzorg dat in de indicatiestelling
nadrukkelijk meeneemt welke inzet de naaste omgeving kan leveren in de zorg
voor jeugdigen en daarop de professionele zorg afstemt. Verder worden de profes-
sionele jeugdzorgers opgeroepen duidelijk normerend op te treden en te fungeren
als sociale rolmodel voor hun pupillen. Ook in de aangekondigde wet op de maat-
schappelijke ondersteuning wordt voorgesteld om in de indicatie voor formele zorg
voor mensen vast te stellen welke zorg familieleden en vrienden kunnen leveren.
Een variant op dit mechanisme is sturing op doelen, niet op middelen. De over-
heid stuurt in dit geval dwingend aan op uitkomsten, maar laat de wijze waarop
uitkomsten worden bereikt over aan de eigen verantwoordelijkheid van betrok-
kenen. Een voorbeeld daarvan zien we bij de inburgering. Daar werd aanvankelijk
voorgesteld om een verplicht doel voor inburgering vast te stellen (taalbeheersing
op niveau 2 NT2 en voldoende kennis van de Nederlandse samenleving en insti-
tuties), maar de wijze waarop de inburgeraar dit doel bereikt vrij te laten (Tweede
Kamer 2003-4: 28 689). Dit zou in de plaats komen van de situatie waarin deelne-
mers zijn verplicht deel te nemen aan een cursus op een ROC (van gemiddeld 600
uur), waarbij de verplichte eindtoets niet hoeft te worden gehaald. In termen van
                                                                  Beleidsanalyse en diagnose / 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>eigen verantwoordelijkheid vindt hier een verschuiving plaats: van een verplichte
tijdsinvestering (waarbij het de eigen verantwoordelijkheid is van de inburgeraar of
hij wat wil leren) naar een verplichte cognitieve winst (waarbij het de eigen verant-
woordelijkheid is van de inburgeraar hoe hij aan die kennis komt).
Het voorstel is uiteindelijk niet in deze vorm gedaan. In de contourennota Her-
ziening van het inburgeringstelsel werden toch kwaliteitseisen aan de aanbieders
van cursussen gesteld. De overheid nam zich voor een systeem van certificering op
te zetten en een landelijke lijst van gecertificeerde cursusaanbieders op te zetten
(Tweede Kamer, 2003-4:29 543). Blijkbaar was een verdergaande invulling van ‘stu-
ring op doelen, niet op middelen’ een brug te ver.
4. Competentieontwikkeling
Het beleidsinstrument dat past bij eigen verantwoordelijkheid als deugd, het vier-
de type, is competentieontwikkeling. Competenties zijn in dit perspectief nodig om
‘burgerdeugden’ te verwerven.3
Het lijkt erop dat burgerschapscompetenties hooguit impliciet in beleidsteksten
aan de orde komen, zo laat de analyse van Ossewaarde zien. Zo zou men kunnen
zeggen dat van professionals in veiligheid en in de zorg prudentie wordt verwacht.
Veiligheidsambtenaren moeten namelijk zorgvuldig omgaan met de beelden en de
geluiden die ze door camera’s en opnameapparatuur ontvangen. De indicatieme-
dewerkers van Bureau Jeugdzorg moeten zorgvuldig afwegen welke zorg in welke
situatie nodig is. Verder wordt van burgers verwacht dat ze zorgen voor hun mede-
mensen. Impliciet wordt daarmee gezegd dat daar moed en barmhartigheid voor
nodig zijn. Het beleid kan alleen slagen als burgers bereid zijn om dergelijke deug-
den te verwerven en in te zetten.
De overheid en maatschappelijke instituties kunnen dit bevorderen door zich te-
rughoudend op te stellen in hun interventies. Met andere woorden, zij moeten zich
subsidiair opstellen. Ze komen pas in actie als burgers er zelf niet uitkomen. Het
gaat hier om het verzekeren van de vrijheid van burgers door bevrijding van de
dominantie van bureaucratische systemen. Verder is het van belang dat burgers
tegenmacht kunnen ontwikkelen. De overheid zou burgers daartoe kunnen uitrus-
ten met machtsmiddelen en bevoegdheden. Met een dergelijke opstelling ontwerpt
en onderhoudt de overheid een context waarin burgers zelf middelen kunnen ge-
bruiken. Direct interveniëren doet de overheid pas in het uiterste geval. In theorie
ademen verschillende beleidsteksten deze benadering. Of die in de praktijk ook van
de grond komt, is nog maar de vraag.
Verantwoordelijkheid als deugd vertoont grote gelijkenis met (informele) solida-
riteit; beide zijn gebaseerd op vrijwillige inzet voor naasten. Maar die vrijwillige
54 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>inzet is in sommige gevallen afhankelijk van een gevoel van lotsverbondenheid.
Het creëren van lotsverbondenheid is te herkennen in de zorg, maar vooral ook
in het integratiebeleid. Het neemt daar de vorm aan van het initiatief van het
kabinet om aan de binding te werken van bevolkingsgroepen aan elkaar en aan
de samenleving.
        3.4 Conclusie
Op basis van deze relatief korte en gestileerde analyse van het kabinetsbeleid mer-
ken we op dat in het overheidsstreven naar eigen verantwoordelijkheid van burgers
twee hoofdaccenten zijn te ontdekken.
In de eerste plaats zien we dat de rol die de burger wordt toebedeeld vooral die is
van een rationeel kiezend en calculerend individu. In drie van de vier typen van
eigen verantwoordelijkheid die voorkomen in politieke teksten en beleidsteksten,
is dat het dominante perspectief op burgers. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat
er veel aandacht is voor vraagsturing, voor marktwerking en voor eigen risico’s. Die
instrumenten zijn overigens niet alleen bedoeld om het gedrag van burgers te be-
invloeden, maar ook om professionals in de publieke sector te sturen. Om dit soort
burgerschap te bevorderen, is de systematiek van straffen en belonen populair bij
beleidsmakers.
Ten tweede lijkt het erop dat de overheid op veel beleidsterreinen uitgesproken
opvattingen heeft over de uitkomsten van eigen verantwoordelijkheid. De burger
moet meer de vrijheid krijgen om te kiezen, maar lijkt niet vrij te zijn in wat hij
kan kiezen. Deze eigen verantwoordelijkheid wordt vaak verplichtend geformu-
leerd.4 Daarom ook gaat de bevordering van eigen verantwoordelijkheid gepaard
met de inzet van toezicht, monitoring en controle, die allemaal zijn bedoeld om
ongewenste uitkomsten te bestrijden, of liever nog, te voorkomen.
Deze gelijktijdige inzet op het bevorderen van eigen verantwoordelijkheid, vooral
in een consumentistische zin, en het beheersen van de uitkomsten, door toe-
zicht en monitors, stuit op de nodige dilemma’s. Deze werken we in het volgende
hoofdstuk nader uit.
        Noten
1.      Dit hoofdstuk is gebaseerd op een achtergrondstudie die we hebben laten uitvoeren
        naar de wijze waarop in het tegenwoordige politieke spectrum wordt aangekeken
        tegen eigen verantwoordelijkheid (Ossewaarde, 2005). Die studie analyseert een selec-
                                                                Beleidsanalyse en diagnose / 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>        tie van politieke documenten, politieke uitspraken en beleidsteksten over vier beleids-
        terreinen, namelijk integratie, veiligheid, jeugdbeleid en geestelijke gezondheidszorg.
        Deze selectie geeft een beperking aan de analyse die in dit hoofdstuk volgt, hoewel ze
        naar onze indruk representatief is voor het beleid en debat op andere beleidsterreinen.
2.      Bovens onderscheidt in zijn boek vijf betekenissen van verantwoordelijkheid. Osse-
        waarde vond vier van deze betekenissen terug in zijn onderzoek. De vijfde betekenis
        van Bovens, verantwoordelijkheid als ‘oorzaak’, komt niet terug in het vervolg.
3.      Sinds lang worden in de westerse denktraditie zeven deugden onderscheiden, die
        teruggaan op de vier kardinale deugden van de Griekse wijsgeer Aristoteles namelijk
        prudentie, moed, matiging en rechtvaardigheid, aangevuld met de christelijke deugden
        geloof, barmhartigheid en hoop.
4.      Vergelijk een analyse van Joop Roebroek (2005) op het terrein van sociale zekerheid.
        Hij constateert dat aan het eind van de 20e eeuw sociale politiek in het teken staat
        van disciplinering en dwang. Daarin zit volgens hem wantrouwen tegen individuele
        burgers.
56 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>4. Het uitgangspunt van de RMO: versterking van
burgerschap
De manier waarop het kabinet eigen verantwoordelijkheid bevordert, stuit op een
aantal dilemma’s. Zij hangen samen met de twee hoofdaccenten in het beleid.
Daar waar instrumenten worden ingezet om de ruimte voor burgers te vergroten,
worden tegelijk initiatieven ontplooid die de ruimte inperken. Het risico is dat het
nettoresultaat van deze twee soorten beleid uiteindelijk eerder beheersing bete-
kent voor burgers dan bevrijding. Dan overwint het wantrouwen dat de overheid
koestert tegenover burgers. We beschrijven de vijf belangrijkste dilemma’s kort in
paragraaf 4.1. Vervolgens gaan we in paragraaf 4.2 in op de vraag hoe de overheid
kan voorkómen in de fuik tussen ontregelen en (her)regelen terecht te komen. Dit
is volgens ons mogelijk door ten eerste uit te gaan van een rijker begrip van burger-
schap en in het verlengde daarvan van eigen verantwoordelijkheid, en ten tweede
door de routines van de verzorgingsstaat te verlaten.
        4.1 Dilemma’s
We onderscheiden in deze paragraaf vijf dilemma’s: terugtreden en optreden van
de overheid, het emancipatiedilemma, de verhouding tussen eigen verantwoorde-
lijkheid en nationale consensus, de verhouding tussen eigen verantwoordelijkheid
en de gewenste uitkomsten van beleid en ten slotte hoe de inwoners in dit land
worden afgeschilderd, als burgers of als consumenten.
4.1.1 Terugtreden en optreden
Het huidige kabinet is niet het eerste kabinet dat eigen verantwoordelijkheid van
burgers wil bevorderen, zo bleek uit onze korte impressie van de ‘Werdegang’ van
                                 Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>het begrip in de Nederlandse politieke geschiedenis. Het huidige kabinet wijkt in
twee opzichten echter af van zijn voorgangers. Ten eerste door de ongekende om-
vang van de bezuinigingen die het kabinet doorvoert. Op sommige terreinen leidt
dat tot een soort schoktherapie, de subsidie voor organisaties van burgers wordt
bijvoorbeeld fors teruggeschroefd of beëindigd. Ten tweede door de bijzonder nor-
matieve invalshoek die het kabinet kiest. Die normativiteit schuilt enerzijds in het
morele appèl waarmee het de burgers oproept en stimuleert om hun eigen verant-
woordelijkheid te nemen, zoals dat onder meer in de zorg en veiligheid gebeurt.
Anderzijds komt die normativiteit terug in de dominante rol die de overheid voor
zichzelf opeist als bewaker van de (Westerse) waarden en normen. Deze rol is dui-
delijk terug te zien in het integratiebeleid en op het terrein van veiligheid, zoals in
de bestrijding van extremisme.
Op dit punt stuiten we op het eerste dilemma in het kabinetsbeleid. De staat moet
weliswaar terugtreden, maar moet tegelijk ook sterker en strenger worden. De
staat vraagt eigen verantwoordelijkheid en verantwoordelijk gedrag van de burgers,
maar beschermt zichzelf (en andere burgers) tegelijkertijd steeds uitdrukkelijker
tegen diezelfde burgers als ze zich onverantwoordelijk gedragen. De inperking van
klassieke grondrechten vloeit daaruit voort.
4.1.2 Emancipatiedilemma
Een tweede dubbelzinnigheid heeft te maken met de vraag hoe de overheid het
beste kan bevorderen dat burgers hun verantwoordelijkheid op zich nemen. Het is
verleidelijk om te vervallen in de simpele dichotomie van terugtreden of optreden,
alsof eigen verantwoordelijkheid een ‘zero sum game’ is waarin óf de burger óf de
overheid aan het kortste eind trekt. Maar als dat niet zo is, als met andere woor-
den het dragen van eigen verantwoordelijkheid het gevolg is van een partnerschap
tussen burgers en overheid, doemt al snel het zogeheten emancipatiedilemma op
(Blokland, 1991). Als de overheid actief stimuleert dat burgers verantwoordelijk-
heden op zich nemen en als zij burgers daarbij zonodig ondersteunt, ontneemt de
overheid die burgers dan niet eigenlijk hun eigen verantwoordelijkheid?
4.1.3 Eigen verantwoordelijkheid en nationale consensus
Uit de normatieve rol van de overheid vloeit nog een derde dilemma voort. Na-
melijk dat de overheid vanuit haar bewakende rol de grenzen rond eigen verant-
woordelijkheid zo nauw trekt, dat er nauwelijks nog sprake lijkt van eigen verant-
woordelijkheid van burgers. Burgers moeten voldoen aan de verwachtingen van
58 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>de overheid, anders gedragen ze zich niet verantwoordelijk. Zo roept het kabinet
op tot het onderhouden van de dominante waarden en normen van dit land1. Een
interessante vraag is dan hoe de bevordering van eigen verantwoordelijkheid zich
verhoudt tot het streven naar een nationale consensus, hoe minimaal ook, inzake
waarden en normen. Is eigen verantwoordelijkheid te verbinden met een pleidooi
voor burgerzin op een collectief fundament?
4.1.4 Eigen verantwoordelijkheid en gewenste uitkomsten
Eigen verantwoordelijkheid kan leiden tot uitkomsten van beleid die de overheid
niet wenst en/of niet heeft voorzien. Hoe grondig de beleidsvoornemens ook zijn
doordacht, hoe verfijnd het beleidsprogramma ook is uitgewerkt, hoe professioneel
de uitvoering ook is toegerust, ‘helaas’ bestaat het object van beleid uit subjecten
in maatschappelijke verhoudingen. Zij onttrekken zich altijd deels aan het begrip
van beleidsmakers en leren vaak snel hoe ze creatief kunnen omspringen met de
gelegenheid die nieuwe regulering hen biedt om daarmee te realiseren wat be-
leidsmakers niet hadden bedacht of gewild. Veel effecten zijn zo niet ongewenst,
dan toch onbedoeld. En dat terwijl, zoals we stelden, de overheid op veel terreinen
bepaalde resultaten wil bereiken. Daar komt nog bij dat het populaire afrekenen
op resultaten, onder meer via de zogeheten operatie ‘Van Beleidsbegroting tot Be-
leidsverantwoording’, de overheid aanmoedigt om beleid te formuleren in de vorm
van concrete resultaten. De overheid definieert dan vooraf de resultaten die ze wil
boeken, en kent dus eigenlijk de uitkomsten van beleid al. In de gezondheidszorg
bijvoorbeeld moet eigen verantwoordelijkheid leiden tot kostenbeheersing. Maar
wat als burgers in alle verantwoordelijkheid kiezen voor duurdere zorg?
Het kan dan bijna niet anders of de overheid moet ook definiëren wat verantwoor-
delijk handelen van burgers inhoudt in concrete gevallen om de gewenste resulta-
ten te bereiken. Dat leidt dan weer tot een regeldichtheid en controlenoodzaak die
de eigen verantwoordelijkheid fors inperken. Neem bijvoorbeeld persoonsgebonden
budgetten. Als blijkt dat burgers daar al te creatief mee omgaan, neemt de over-
heid beperkende maatregelen. Dan treedt beleidsverfijning op, die niet zelden ook
weer onbedoelde effecten heeft. Meestal is het nettoresultaat dat burgers minder
eigen verantwoordelijkheid krijgen in plaats van meer.
                                 Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>4.1.5 Burger of consument
Het vijfde dilemma hangt samen met de typen eigen verantwoordelijkheid die het
kabinet wil bevorderen. In drie van de vier typen, namelijk vermogen, aansprake-
lijkheid en taak, wordt de burger geconstrueerd als een individu dat zelfstandig
zijn weg uitstippelt en zich opstelt als een consument van publieke diensten. In dat
beeld is burgerschap teruggebracht tot een permanente afweging van nutsfuncties
en is eigen verantwoordelijkheid gereduceerd tot consumentistisch kiezen en cal-
culeren. De burger heet in dat vertoog vaak een klant en de staat maakt producten.
Het lijkt erop dat eigen verantwoordelijkheid in deze zin vooral bedoeld is om af te
grenzen en mensen op zichzelf aangewezen te doen zijn in plaats van op een col-
lectief.2
          Over keuzegedrag
          In 2002 publiceerde het SCP een onderzoek naar het draagvlak voor keuzevrijheid
          in de sociale zekerheid (Hoff & Vrooman, 2002). Het SCP legde enkele varianten van
          keuzevrijheid voor en het bleek dat voor elk van de vormen tussen de veertien en
          zeventig procent voorstanders waren te vinden. ‘Een zeker draagvlak’ voor keuze-
          vrijheid concludeerde het SCP. Hoewel in mindere mate geven de respondenten ook
          aan gebruik te zullen maken van verschillende vormen van keuzevrijheid. Interessant
          is echter dat er sprake is van een uitgesproken meerderheid voor keuzevrijheid als
          die ertoe leidt dat de collectieve risicodekking op hetzelfde niveau blijft of hoger
          wordt. Als keuzevrijheid ertoe leidt dat het huidige niveau wordt aangetast, zijn er
          minder voorstanders te vinden.
          Het SCP vond verder dat vooral rationele (financiële) afwegingen en principiële
          overtuigingen zwaar wegen bij de afwegingen rondom meer of minder keuzevrijheid.
          Variabelen als persoonskenmerken en het eerder genoemde verzekeringsgedrag
          spelen nauwelijks een rol.
          Als het gaat om onderwijs zijn ouders betrokken en geïnformeerde gebruikers, zeker
          als hun kinderen op de basisschool zitten. Bij de schoolkeuze informeert de over-
          grote meerderheid van de ouders zich bijvoorbeeld door zelf scholen te bezoeken
          en door te praten met andere ouders. Een andere indicator voor geïnformeerdheid
          is de mate waarin ouders de berichtgeving in de media over onderwijs en onderwijs-
          beleid volgen. Ook hier blijkt dat de meerderheid van de ouders de berichtgeving
          regelmatig volgt. Zeker onder hoger opgeleiden is er een substantieel aantal ouders
          dat aangeeft vaak de berichtgeving te volgen.
60 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>        Maar de betrokkenheid van ouders gaat nog verder. De grote meerderheid van hen
        wil invloed uitoefenen op het schoolbeleid. Gevraagd naar een typering van de rol
        die ouders willen innemen, tekent zich duidelijk af dat ouders zich, als de kinderen
        eenmaal op school zitten, het liefste als ‘constituent’ van de school zien. Dat wil
        zeggen dat ze samen met de school zoeken naar oplossingen voor eventuele pro-
        blemen. De rollen van ‘cliënt’ en ‘consument’ spreken ouders veel minder aan. Wel
        vatten veel ouders hun rol als consument op als ze een school aan het kiezen zijn.
        Ze hebben dan behoefte aan onafhankelijke en vergelijkbare informatie.
        Hoe graag willen mensen kiezen in de zorg? Willen ze bijvoorbeeld kiezen wie de
        diagnose stelt of waar ze worden behandeld? In het algemeen bestaat er een grote
        behoefte aan keuzevrijheid. In Nederland geeft ruim tachtig procent van de res-
        pondenten aan keuzes te willen maken in de zorg. Dat is minder dan in Duitsland,
        Frankrijk en België, maar meer dan in Engeland. Ook als men deze vraag uitsplitst
        naar onderdelen van de zorgketen, willen veel mensen beschikken over keuzes,
        vooral voor de diagnose (90%) en voor de behandelplaats (84%). Ander onderzoek
        ondersteunt deze bevindingen. Berg (2003) laat zien dat vanuit patiëntenperspec-
        tief één van de belangrijkste kwaliteitscriteria voor de ‘care’ is dat er sprake is van
        medezeggenschap en zelfbeschikking, gecombineerd met een goede bejegening.
        Informatievoorziening scoort hoog in de ‘care’ zowel als in de ‘cure’, wat overigens
        niet wil zeggen dat patiënten gebruik maken van openbare informatie als ze ziek zijn.
        Berg stelt daarover dat patiënten zich nauwelijks iets aantrekken van informatie over
        wachtlijsten, medisch-inhoudelijke vakbekwaamheid of ranglijsten van zorginstellin-
        gen. Factoren als nabijheid, advies van de huisarts en bekendheid met de voorzie-
        ning blijken in de praktijk relevanter te zijn voor de keuzes die mensen maken.
        (Gebaseerd op Hoff & Vrooman 2002; Vogels 2002; Hendrix, 2003; Berg, 2003)
Het hoeft niemand te verwonderen dat burgers zich dan ook gaan gedragen als
calculerende en nutsmaximaliserende individuen, met alle onplezierige neven-
effecten van dien. Om die neveneffecten te beteugelen, beperkt eigen verant-
woordelijkheid in het kabinetsbeleid zich feitelijk tot aanpassing, normaliteit en
fatsoen.
Het gevolg hiervan is echter dat eigen verantwoordelijkheid als deugd, een heel
ander type burgerschap dan het consumentistische, ook wordt beteugeld. Deze
burger, in politiektheoretische termen wel de citoyen genoemd, kiest, beslist en
beschikt in vrijheid maar houdt tegelijk het publieke belang in het oog. Hij is
                                      Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>onaangepast omdat zijn gedrag onvoorspelbaar is voor de overheid en omdat
hij keuzes kan maken die ingaan tegen de doelstellingen van het beleid. Deze
burger kiest ook niet altijd rationeel en weloverwogen uit een set van keuzemo-
gelijkheden, maar hij laat zich soms leiden door loyaliteiten en voorkeuren, die
in nutsmaximaliserend perspectief irrationeel kunnen lijken. Hij is bijvoorbeeld
loyaal aan de school die naar prestatie-indicatoren gemeten slecht scoort, maar
waarvan hij het klimaat buitengewoon plezierig vindt voor zijn kind. Of hij brengt
zijn grootmoeder voor een heupoperatie liever naar het streekziekenhuis waar
de verpleging zeer empathisch is, in plaats van naar de zeer efficiënte ‘productie-
straat’ van het ziekenhuis in de grote stad.
Het kabinet lijkt zich enerzijds meer van dit type burgers te wensen, maar belem-
mert anderzijds dat mensen zich in deze richting ontwikkelen.
        4.2 Burgerschap
Samenvattend kunnen we stellen dat de burger, in de voor dit advies bestudeerde
beleidsdocumenten, meestal naar voren komt als een rationeel kiezende consu-
ment. Dit is vooral het geval wanneer we kijken naar de instrumenten waarvoor de
overheid kiest. In de achterliggende politieke teksten over eigen verantwoordelijk-
heid van verschillende partijen en in de traditie van denken over burgerschap zijn
rijkere perspectieven op burgerschap te vinden.
Het probleem van de conceptie van de burger als kiezende consument is dat het
één deelaspect van burgerschap uitlicht en met beleid stimuleert. Daarmee wordt
geen recht gedaan aan de grote verschillen die bestaan tussen burgers onderling
en aan de verschillende repertoires van burgerschap die één en dezelfde persoon
afwisselend kan hanteren.
4.2.1 Verantwoordelijk gedrag
‘De’ burger bestaat niet. Burgers lopen sterk uiteen in hun verwachtingen van de
overheid en stijl van burgerschap. Van den Brink (2002) onderscheidt bijvoorbeeld
drie typen burgers, bedrijvige, berustende en bedreigde burgers, die zich elk op
een andere manier verhouden tot de overheid. De bedrijvige burger wil vooral de
ruimte hebben om te ondernemen, terwijl de bedreigde burger veel meer verwacht
van ondersteuning en bescherming van de overheid. De berustende burger neemt
een tussenpositie in: hij is afwachtend maar kan vrij energiek uit de hoek komen
als zijn belang in het geding is. Een andere bekende typologie is die van het bureau
Motivaction dat in verschillende onderzoeken vier verschillende burgerschapsstij-
62 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>len onderscheidt (Commissie Toekomst Overheidscommunicatie - Commissie
Wallage, 2001; WRR, 2005). Burgers verschillen volgens dit bureau in de mate
waarin ze vertrouwen hebben in de overheid, in hun betrokkenheid bij de overheid
en in hun vermogen om op te komen voor hun belangen. Dat leidt tot vier stijlen
die lopen van matige betrokkenheid via een pragmatische omgang met de publieke
zaak tot een actieve betrokkenheid bij de publieke zaak.
Deze stilering van de werkelijkheid heeft uiteraard beperkingen. Het is goed moge-
lijk dat burgers al deze stijlen in zich verenigen. En wie vervolgens nog nauwkeu-
riger gaat kijken naar de voorkeuren van burgers, zal vermoedelijk ontdekken dat
een en dezelfde burger op het ene beleidsterrein meer eigen verantwoordelijkheid
verlangt maar op het andere meer overheidsverantwoordelijkheid. Of dat een en
dezelfde burger voor zichzelf meer ruimte wil, terwijl hij ook vindt dat de overheid
andere burgers juist zou moeten inperken.
Als we dan toch generaliseren, zouden we kunnen zeggen dat veel onderzoek laat
zien dat burgers enerzijds ruimte en bewegingsvrijheid ambiëren, terwijl ze ander-
zijds een sterke nadruk leggen op gelijkheid, op overheidsgaranties om die te rea-
liseren en op strenge handhaving van regels. Enerzijds vertonen veel burgers het
beoogde verantwoordelijk gedrag, onder meer in mantelzorg en vrijwilligerswerk,
anderzijds klagen ze over het tanende verantwoordelijkheidsbesef dat ze in de
samenleving waarnemen.
We leiden hieruit af dat om tegemoet te komen aan de verscheidenheid van bur-
gers er in het beleid een pluricentrisch begrip van burgerschap nodig is, een be-
grip dat recht doet aan de vrijheid van burgers om de eigen rol te kiezen. De RMO
meent dat de neorepublikeinse conceptie van burgerschap, zoals onder meer uit-
gewerkt door Herman van Gunsteren (1998), hiervoor het meest geschikt is. Want
in dit perspectief wordt groot belang toegekend aan de publieke rol van burgers en
is het een zaak van de burgers zelf om te definiëren hoe zij die rol invullen. Om die
reden sluit dit concept van burgerschap het beste aan bij de toegenomen plurifor-
miteit van mensen in de samenleving.
4.2.2 Pluriform burgerschap
De RMO pleit dus voor een verdieping van het begrip eigen verantwoordelijkheid
door burgerschap wijder op te vatten dan in veel beleidsdocumenten gebeurt. Wij-
der betekent dan vooral pluriform. De burger is immers veel meer dan een homo
economicus, en meer nog, burgers hebben de vrijheid om zelf te kiezen wat burger-
schap inhoudt. Volgens dit concept van pluriform burgerschap houdt de overheid
er dan geen overspannen verwachtingen op na over burgerschap en ook geen ver-
                                   Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>plichtende opvattingen. Integendeel, de staat zorgt ervoor dat een wijde range aan
invullingen mogelijk is.
Welke aspecten van dit concept van burgerschap maken het verder geschikt voor
een verdiepte benadering van eigen verantwoordelijkheid?
•       Burgerschap is het primaire ambt in een ‘republiek’; in politiek-theoretische
        zin in de betekenis van een gemeenschap van burgers (zie ook Van Gunste-
        ren, 1998). Dit wil zeggen dat alle andere ambten in de republiek afgeleid
        zijn van burgerschap en dienstbaar zijn aan dit burgerschap. In deze opvat-
        ting is niet leiderschap maar dienstbaarheid de primaire kwaliteit van een
        politicus of bestuurder.
•       De burger is lid van verschillende verbanden, al dan niet publiek van aard.
        Publieke verbanden hebben als belangrijke taak om de ontwikkeling en uit-
        bouw van andere verbanden te beschermen. De staat beschermt de vrijheid
        van burgers om verbanden te vormen.
•       Burgerschap is gebaseerd op waarden als vreedzaamheid, besluitvorming
        op basis van debat en redelijkheid, tolerantie van pluraliteit en beteugeling
        van geweld. Deze waarden veronderstellen eveneens vaardigheden in de
        uitoefening van burgerschap. Of anders gezegd, het gaat om een burger-
        schapsethiek van fatsoenlijk gedrag.
•       Politieke gelijkheid is noodzakelijk voor burgerschap, sociale gelijkheid is
        dat niet, tenminste voor zover behoeftigheid de uitoefening van burger-
        schap niet feitelijk onmogelijk maakt. Daarom zal er vanuit het perspectief
        van burgerschap een ondergrens in bestaansvoorwaarden moeten zijn.
•       De belangrijkste waarde (of deugd) van burgerschap is de organisatie van
        pluraliteit. Burgerschap veronderstelt dus geen consensus; verschillen zijn
        het uitgangspunt. De omgang daarmee kan tot consensus leiden.
•       Burgerschap ontstaat steeds weer opnieuw in actie. Daarom zijn randvoor-
        waarden van belang en is er een politieke verantwoordelijkheid om die te
        creëren. De waarde van burgerschap ligt echter primair in de uitoefening
        van dat burgerschap zelf. Die uitoefening is vanzelfsprekend pluriform.
•       In de organisatie van pluraliteit realiseert burgerschap vrijheid. Vrijheid is
        zowel voorwaarde als uitkomst bij burgerschap. Als het goed is vallen vrij-
        heid en burgerschap samen, want in de uitoefening van burgerschap reali-
        seert de burger zijn bevrijding. Ook pluraliteit is daarom een voorwaarde en
        een uitkomst bij burgerschap.
64 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Dit perspectief op burgerschap, waarin de beschikkingsmacht van burgers in pu-
blieke domeinen centraal staat, past volgens ons het beste bij dominante maat-
schappelijke trends als individualisering en kennisintensivering die de pluriformi-
teit in de samenleving hebben vergroot.
         Stijgend politiek zelfvertrouwen
         ‘Trust is a booming concept’, zo stelt Harbers (2003) terecht. Hij constateert dat
         vertrouwen een kernwoord is in recente publicaties en in uiteenlopende disciplines
         als de sociologie, bedrijfskunde, politicologie en wetenschapsgeschiedenis. Wellicht,
         zo concludeert hij, dat de zegetocht van het begrip ‘vertrouwen’ wel eens zou kun-
         nen duiden op een (vermeend) gebrek daaraan.
         In de wereld van het openbaar bestuur is het wantrouwen van burgers beslist een
         veelbesproken thema. Tal van (inter)nationale studies laten zien dat het vertrouwen
         van burgers in instituties in het algemeen en de politieke instituties (partij, overheid,
         regering, verkiezingen) in het bijzonder stelselmatig terugloopt. De ontwikkeling van
         vertrouwen verloopt in de Westerse wereld in conjuncturele golven, maar de onder-
         liggende richting is evident: het vertrouwen neemt af.
         Vaak is gedacht dat verschijnselen als teruglopende verkiezingsopkomsten of afne-
         mende ledentallen van politieke partijen moeten worden begrepen als uitdrukking
         van toenemende onverschilligheid bij burgers. Nader onderzoek suggereert dat dit
         niet het geval is. De politieke onverschilligheid onder de bevolking daalde namelijk
         scherp tussen 1975 en 2002 door het stijgende opleidingsniveau. Algemeen is de
         indruk dat burgers zichzelf, ondanks (of dankzij?) hun kritiek op politieke instituties
         en actoren, juist een steeds grotere rol toekennen in het politieke bedrijf. Burgers
         zijn het in toenemende mate oneens met de stelling dat stemmen de enige manier
         is waarop ze invloed kunnen uitoefenen op de regering. Burgers denken überhaupt
         vaker dat ze invloed hebben op het regeringsbeleid. Ook is de protestbereidheid en
         protestacceptatie bij burgers de afgelopen decennia sterk gestegen. Ten slotte is
         het zo dat veel mensen de wens uiten mee te willen beslissen in de maatschappij,
         onder meer via referenda.
         De conclusie die uit deze gegevens wordt getrokken, is dat burgers zich weliswaar
         ondergerepresenteerd voelen in de politiek, maar persoonlijk een groter politiek zelf-
         bewustzijn hebben. De burger toont zich zelfbewuster jegens de politiek en de macht
         en vindt dat politici en machthebbers daar ook naar hebben te luisteren. Voor steeds
         meer mensen mogen die politici en machthebbers overigens best sterke leiders zijn.
         (Naar: Dekker et al., 2004; Verhoeven, 2004; SCP, 2004)
                                       Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>In eerdere adviezen heeft de RMO uitvoeriger beschreven dat sociologische veran-
deringen hebben geleid tot een andere verhouding tussen burgers en instituties.
Dat komt omdat kennisintensivering ertoe leidt dat mensen hun identiteit meer
dan vroeger ontlenen aan zichzelf en niet aan de groep of groepen waarvan ze deel
uitmaken. En als ze zich nadrukkelijk associëren met een bepaalde groep of regio,
dan is dat meer dan in het verleden het gevolg van een persoonlijke keuze. Mensen
willen ertoe doen, ze willen verschil maken en worden aangesproken op hun eigen
en unieke capaciteiten. Daardoor zijn de banden tussen burgers en instituties over
het algemeen losser geworden en meer gefragmenteerd geraakt.
Eerder betoogde de RMO uitgebreider dat de inrichting van die instituties daarbij
achter is gebleven, omdat ze nog teveel zijn gebaseerd op en vormgegeven als pa-
tronen van collectieve verantwoordelijkheid. In ons advies Verschil in de verzorgings-
staat (2004) pleitten we er daarom voor om bij de hervorming van de verzorgings-
staat de eigen vermogens van burgers centraal te stellen en de verantwoordelijk-
heid van de overheid als subsidiair te beschouwen. De vraag is wat dat inhoudt
voor ons begrip van eigen verantwoordelijkheid.
4.2.3 Eigen verantwoordelijkheid verdiept: medevormgeverschap
Burgerschap zoals hierboven uiteengezet, leidt tot een conceptie van eigen verant-
woordelijkheid waarin de beschikkingsmacht en beslissingsmacht van individuele
burgers centraal staan. Het gaat om de mogelijkheden van burgers om invloed uit
te oefenen op en mede vorm te geven aan de inrichting van het publieke domein
en van de diensten binnen dat domein. Keuzevrijheid van de burger als consument
past bij dit perspectief onder de voorwaarde dat het in het teken staat van het
vergroten van zeggenschap. Want alleen dan is keuzevrijheid een publieke waarde
en geen uiting van consumentenmacht op een economische markt van vraag en
aanbod. Met andere woorden, de burger hoort eerst en vooral medevormgever te
zijn. Dit kan soms worden bevorderd met keuzevrijheid op markten, maar dat is
niet altijd en niet automatisch het geval.
Psychologisch onderzoek laat zien dat mensen niet altijd gelukkig worden van
meer keuzevrijheid, maar wel behoefte hebben, ieder op zijn eigen niveau, aan
beschikkingsmacht, aldus onder meer de Amerikaanse psycholoog Barry Schwartz
(2004; 2005). Dit gegeven suggereert dat er bij het vergroten van keuzevrijheid een
wet van afnemende meeropbrengsten geldt. Het lukt ons makkelijker om te kiezen
uit een beperkt aantal mogelijkheden dan uit een zeer groot aantal mogelijkhe-
den. Elke nieuwe mogelijkheid tot kiezen, voegt minder welzijn toe dan de vorige.
Bovendien worden de keuzekosten hoger met elke nieuwe keuzemogelijkheid. Dit
66 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>leidt tot twijfel en onzekerheid: ‘Heb ik wel het juiste gekozen, het moet toch moge-
lijk zijn de perfecte oplossing te vinden?’ Schwartz verbindt hieraan twee interes-
sante conclusies. De eerste is dat keuzevrijheid niet automatisch goed is voor het
individuele welzijn. Bij elke verandering zal beargumenteerd moeten worden waar-
om in dit geval keuzevrijheid het welzijn zal verhogen. Deze afweging zal overigens
van persoon tot persoon variëren. De tweede conclusie is dat vrijheid, keuzevrijheid
en zelfbeschikking, anders dan in het publieke debat soms wordt gesuggereerd,
geen synoniemen zijn. Vanuit het perspectief van burgers lijkt medevormgever-
schap (de burger als constituent, zie kader 8), belangrijker dan keuzevrijheid.
Dit medevormgeverschap is niet ongeclausuleerd, maar speelt zich altijd af binnen
een context: het is betrokken op andere burgers en wordt vormgegeven binnen ver-
banden. Beschikkingsmacht bestaat alleen maar bij de gratie van een maatschap-
pelijk verband waarbinnen hij wordt uitgeoefend en dat de mogelijkheid biedt om
beschikkingsmacht te kunnen uitoefenen. De Spaanse filosoof Fernando Savater
(2005): zegt het zo “Het gevaar van onvrijheid dat ons als individu bedreigt, wordt
ingedamd door de vrijheid vrijwillig te reguleren in een samenwerkende gemeen-
schap.” Ofwel, beschikkingsmacht komt voort uit en is gericht op (het voortbestaan
van) een gemeenschap. Bovendien verwerven mensen de vaardigheden die nodig
zijn om beschikkingsmacht te dragen in een (langdurig) proces van vorming. Daar-
voor zijn verbindingen met andere mensen onontbeerlijk.
Dat eigen verantwoordelijkheid zich altijd afspeelt binnen een context, heeft bo-
vendien tot gevolg dat er geen voor alle plaatsen en personen geldende norm van
eigen verantwoordelijkheid kan worden gedefinieerd. Het is niet mogelijk om voor-
af te zeggen dat er ‘in die en die situatie’ sprake is van eigen verantwoordelijkheid.
Integendeel, eigen verantwoordelijkheid doet zich voor in microsituaties en krijgt
daarin steeds opnieuw en gevarieerder vorm. Voor een geestelijk gehandicapte
houdt eigen verantwoordelijkheid iets heel anders in dan voor iemand die dat niet
is, maar voor beiden geldt dat in hun specifieke situatie eigen verantwoordelijkheid
kan worden bevorderd.
Een cruciaal gevolg van deze redenering is dat we er vanuit gaan dat ‘iemand al-
tijd verantwoordelijkheid kan dragen, tenzij…’, in plaats van de beperkingen aan
verantwoordelijkheid voorop te stellen. Dat betekent dat burgers vrij zijn om hun
eigen rol te kiezen, maar dat de overheid bewaakt dat zwakke belangen worden
gearticuleerd en gerepresenteerd en waar nodig worden ondersteund (met speci-
fieke arrangementen). Negatieve externe effecten mogen niet worden afgewenteld
en eventueel geleden schade moet worden gecompenseerd.
                                   Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>4.2.4 Weg van de routines van de verzorgingsstaat
Indien men eigen verantwoordelijkheid opvat in de zin van vrijheid voor burgers
om over zichzelf te beschikken, kan het gebeuren dat de uitkomsten van die beslis-
singen niet stroken met de verwachtingen van de overheid. Vanuit de overheid ge-
zien, is er dan sprake van onbedoelde (neven)effecten. Wanneer de overheid echter
uitgaat van eigen verantwoordelijkheid dan volgt daar logisch op dat ze die effecten
in beginsel accepteert, tenzij ze een kritische grens overschrijden. De overheid kan
vanuit het perspectief van eigen verantwoordelijkheid niet koersen op het stimule-
ren van gewenste uitkomsten, want het is aan burgers om daarover te beschikken.
Wel kan de overheid koersen op het vermijden van onaanvaardbare uitkomsten.
Zoals we in hoofdstuk 3 al beschreven gaat de geplande bevordering van eigen
verantwoordelijkheid gepaard met een uitbouw van controle, toezicht en monitoring.
Dit komt mede voort uit het feit dat de overheid tal van doelstellingen heeft waar-
aan de eigen verantwoordelijkheid van burgers dienstbaar moet zijn. Wat met de ene
hand aan vrijheid wordt gegeven, lijkt met de andere hand weer te worden terugge-
nomen. De overheid streeft naar verandering, maar wil die verandering bewerkstel-
ligen door terug te grijpen op beproefde routines en reflexen (zie ook RMO, 2002).
Dit is een terugkerend fenomeen bij vernieuwingen. De wijzigingen in stelsels,
instituties en structuren krijgen steeds hun beslag binnen het dominante para-
digma van de verzorgingsstaat, terwijl die vernieuwingen er nu juist op zijn gericht
om daaraan te ontsnappen. We noemen dit de valkuil van de ‘verzorgingsstatelijke
ontsnapping aan de verzorgingsstaat’.
Binnen het paradigma van de verzorgingsstaat en de overheidsroutines die daarbij
horen, is het moeilijk om eigen verantwoordelijkheid te stimuleren. Dat sorteert
dan vooral contraproductieve effecten, in die zin dat de ene hand vrijheid geeft,
terwijl de andere burgers poogt te disciplineren. Daardoor raken burgers opnieuw
verstrikt in de bureaucratieën die van goed bedoelde interventies het resultaat zijn.
         4.3 Conclusie
We hebben in dit hoofdstuk gewezen op enkele lastige dilemma’s waar de over-
heid op stuit bij het realiseren van eigen verantwoordelijkheid. Deze dilemma’s zijn
voor een belangrijk deel terug te voeren op het feit dat de overheid bij haar keuze
voor beleidsinstrumenten op de voor ons onderzochte terreinen veelal kiest voor
een beperkte, consumentistische conceptie van burgers. Dit past niet goed bij de
variëteit aan burgers en stijlen van burgerschap. De RMO pleit hier voor een rijker
68 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>perspectief op burgerschap gebaseerd op pluriformiteit. De beschikkingsmacht en
beslissingsmacht van burgers staan hier in centraal. Dit burgerschap is gesitueerd
in sociale contexten. Om dit burgerschap te realiseren, kan de overheid niet vast-
houden aan verzorgingsstatelijke wijzen van opereren. De overheid kan niet koer-
sen op gewenste uitkomsten, want het is aan burgers om te beschikken, maar kan
wel sturen op het vermijden van onaanvaardbare uitkomsten.
Samengevat houdt het voorgaande in voor eigen verantwoordelijkheid:
•       vrijheid: positief (vrijheid om) en negatief (vrijheid van)3
•       beslissen en vormgeven
•       kiezen en variatie
•       rekenschap en verbindingen
        Noten
1.      Ironisch detail is dat de website van het waarden en normenproject
        www.zestienmiljoenmensen.nl heet.
2.      Of zoals Schuyt het formuleert: “Verantwoordelijkheid schept een band, alleen ver-
        antwoordelijk zijn voor jezelf, snijdt die band weer door” (de Volkskrant, 22 september
        2004).
3.      Positieve vrijheid is het vermogen van mensen om zelfstandig richting te geven aan
        hun leven. Het is een veel omvattender en meer fundamentele waarde dan negatieve
        vrijheid. Die is namelijk te omschrijven als “het gebied waarin men ongestoord door
        anderen dat kan doen of zijn wat in zijn vermogen ligt” (Blokland, 1991).
                                      Het uitgangspunt van de RMO: versterking van burgerschap / 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>5. Aanbevelingen
Als de overheid eigen verantwoordelijkheid wil bevorderen, zal ze van repertoire
moeten wisselen. Teruggrijpen op verzorgingsstatelijke routines noch ongeorga-
niseerd terugtreden of ongeclausuleerd overlaten aan de markt, brengen eigen
verantwoordelijkheid dichterbij. De RMO wijst in lijn met eerdere adviezen op het
belang van contexten van verantwoordelijkheid. In dit hoofdstuk formuleren we
principes en aanbevelingen om die contexten dichterbij te brengen in de verzor-
gingsstaat in enge zin, in de verzorgingsstaat als dienstverlener en in de verzor-
gingsstaat in ruime zin.
        5.1 Noodzaak van een repertoirewisseling
We recapituleren kort de voorgaande hoofdstukken. Het begrip ‘eigen verantwoor-
delijkheid’ vervult, stelden we in hoofdstuk 2, een brugfunctie tussen twee grote
vraagstukken: de crisis van de verzorgingsstaat en het debat over waarden, normen
en de last van het gedrag. Tegen deze achtergrond werkt dit kabinet (en werkten
voorgaande kabinetten in mindere mate) aan het herijken van de verzorgingsstaat
en zijn relaties met de samenleving. Zoals we in de beleidsanalyse hebben gezien,
probeert de overheid op tal van terreinen de positie van de burger te versterken. De
formele doelstelling van veel beleidsveranderingen is vaak om de rol van de over-
heid te verkleinen om zo de ruimte te scheppen voor burgers en professionals.1
Op het eerste gezicht lijkt daarmee veel gedetailleerde overheidsbemoeienis tot
het verleden te gaan behoren. Burgers krijgen meer keuzevrijheid, er is meer
marktwerking in verschillende domeinen en er zijn meer private aanbieders van
collectieve diensten. Echter, in de praktijk blijken deze gewenste terugtred van de
overheid en de positieversterking van de burger bol te staan van dilemma’s, te-
genstrijdigheden en spanningen, zo betoogden we in hoofdstuk 4. Op het tweede
gezicht blijkt namelijk dat deze ontwikkelingen samengaan met vergaande vormen
                                                                      Aanbevelingen / 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>van toezicht, verplichtingen tot transparantie, gereglementeerde concurrentie,
publicatie- en registratieverplichtingen en op sommige terreinen ook vergaande
ordenings- en beïnvloedingsambities van de overheid.
Waar komt deze tegenstrijdigheid vandaan? In hoofdstuk 4 wezen we op drie facto-
ren. Ten eerste op de smalle conceptie van burgerschap in de voor ons bestudeerde
beleidsteksten, en dan vooral op het niveau van de maatregelen. De burger wordt
hier vooral gezien als consument. In de tweede plaats constateerden we dat de
overheid sterk ontwikkelde ideeën heeft over de uitkomsten van eigen verantwoor-
delijkheid, en dat ze burgers naar die uitkomsten toe wil sturen. Tenslotte signa-
leerden we dat de overheid de verzorgingsstaat wil hervormen met gebruikmaking
van de routines van de verzorgingsstaat.
Het blijkt dus uitermate lastig om de rol en het handelen van de overheid werkelijk
anders vorm te geven. Daarvoor is een repertoirewisseling nodig.
Uitgangspunten voor een repertoirewisseling
Als de overheid eigen verantwoordelijkheid van burgers wil bevorderen, zal ze haar
eigen handelen moeten aanpassen. Voor die repertoirewisseling hanteren we de
volgende uitgangspunten.
•       Eigen verantwoordelijkheid betekent dat het primaat ligt bij de burger en
        zijn verbanden. De burger beslist, samen met andere burgers, wat hij pri-
        vaat wil regelen en waarvoor hij publieke arrangementen prefereert, al dan
        niet opgezet en gefinancierd door de staat. Verantwoordelijkheid is alleen te
        bewerkstelligen als de burger bevoegdheden heeft. De staat moet in eerste
        instantie institutionele belemmeringen wegnemen voor de uitoefening van
        eigen verantwoordelijkheid.
•       Het vergroten van de beslissingsmacht en beschikkingsmacht van burgers
        past in een pluricentrisch perspectief op macht en gezag. Legitimiteit is dan
        gelegen in een stelsel van checks and balances, van macht en tegenmacht,
        en niet in het probleemoplossend vermogen van een unicentrisch politiek
        systeem. Dit pluricentrische perspectief biedt nieuwe perspectieven bin-
        nen de verschillende domeinen van de verzorgingsstaat. Bij inkomensover-
        drachten (verzorgingsstaat in enge zin) betekent dit dat de herordening
        van publieke domeinen meervoudigheid in de vormgeving van solidariteit
        mogelijk moet maken. De waarde van solidariteit is dan in de eerste plaats
        een waarde van burgers en hun verbanden en niet een gecollectiviseerde
        administratieve verplichting. Algemene belasting- en premieheffing zijn
72 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>        niet de enige manieren om solidariteit gestalte te geven, solidariteit kan ook
        op lagere schaalniveaus (gemeente, organisatie, beroepsgroep) worden ge-
        organiseerd. Uitkeringen en voorzieningen kunnen dan een veel specifieker
        bestemming krijgen. In de dienstverlening moet het gaan om ‘gelijkwaar-
        dige ongelijkheid’. Daar geldt het primaat van de professionele discretie en
        het feest van ongelijkheid en verschil. Dat wil zeggen: verschillen moeten
        niet te snel als problematisch worden geïnterpreteerd, maar eerder als logi-
        sche uitkomst van toenemende maatschappelijke pluriformiteit.
•       Eigen verantwoordelijkheid kan niet worden ingekaderd door allerlei ge-
        wenste uitkomsten. Dat perkt ruimte in, creëert bureaucratie en noodzaakt
        tot disciplinerende controle. Beter is te koersen op het vermijden van on-
        aanvaardbare uitkomsten. Een dergelijke inzet kan als ‘bevrijdende kaders’
        de ruimte voor verschil binnen bepaalde marges houden. De leidraad dient
        te zijn enerzijds discretionaire ruimte in de uitvoering en checks and balan-
        ces en anderzijds het vermijden van ongewenste uitkomsten. De precieze
        invulling van die leidraad is onderwerp van politieke strijd.
Deze repertoirewisseling is niet van de ene op de andere dag te realiseren. Inte-
gendeel, er zal veel tijd overheen gaan. De op- en uitbouw van de verzorgingsstaat
nam ongeveer een halve eeuw in beslag, de wending naar een ‘verantwoordelijke
samenleving’ zal eveneens de nodige tijd kosten en zal ook via allerlei omwegen
verlopen. Dit advies is dan ook geen ‘grand design’. Het bevat enkele richtingwij-
zers die behulpzaam zijn bij het langdurige en ingewikkelde veranderingsproces.
In de volgende paragrafen werken we die richtingwijzers voor elk aspect van de
verzorgingsstaat uit in de vorm van ontwikkelingsprincipes. Daarnaast signaleren
we risico’s, om te benadrukken dat we in dit advies geen utopia willen creëren.
De ontwikkelingsprincipes en risico’s worden gevolgd door enkele meer concrete
aanbevelingen aan de overheid. Vooraf is het nog belangrijk om de reikwijdte van
de aanbevelingen nader af te bakenen. We hebben het hier niet over de klassieke
staatstaken als defensie, politie en justitie.
        5.2 Eigen verantwoordelijkheid in de verzorgingsstaat in enge zin
De verzorgingsstaat in enge zin organiseert overdrachtsuitgaven met als doel
burgers te beschermen tegen vooral inkomensverlies en gezondheidsrisico’s. Over-
drachtsuitgaven hebben bovendien tot doel gekregen de maatschappelijke inko-
mensverdeling te beïnvloeden.
                                                                      Aanbevelingen / 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>5.2.1 Principes
Het eerste principe luidt dat verzekeringsarrangementen meer mogelijkheden
bieden om beschikkingsmacht en variëteit te realiseren dan collectieve belasting-
en premieheffing. We menen dat een verzekeringsstelsel een goede grondslag is
voor een koppeling tussen beschikkingsmacht en bescherming en verder tussen
een verzekering tegen eigen risico’s en solidariteit met mensen die dezelfde risico’s
lopen. Kiezen voor een verzekeringsstelsel leidt tot een verschuiving van arrange-
menten gebaseerd op collectieve belasting- en premieheffing naar collectieve maar
niet algemeen verbindende verzekeringen.
De verschuiving kan ook plaatsvinden omdat de maatschappelijke omstandighe-
den waarin voor collectieve arrangementen is gekozen sterk zijn veranderd. Voor
de collectivisering van verzekeringsarrangementen in de twintigste eeuw beston-
den kortweg drie redenen: a) het delen van gelijke risico’s; b) beperkte individuele
middelen; c) de angst bij vertegenwoordigers dat burgers niet uit zichzelf vol-
doende spaarzaam en toekomstgericht zouden zijn. Dit is, mede dankzij de verzor-
gingsstaat, in belangrijke mate veranderd. Door de toegenomen differentiatie in
leefstijlen van burgers zijn risico’s tegenwoordig meer ongelijksoortig van aard en
verdeling. Burgers hebben bovendien meer financiële mogelijkheden om te kiezen
voor bepaalde voorzieningen. Ze hebben het belang van vooruitzien mede daardoor
sterk geïnternaliseerd. Gevoegd bij het feit dat er een grote verzekeringsmarkt is
die verzekeringen op maat kan bieden voor uiteenlopende risico’s, zijn dit argu-
menten die een overgang naar een meer privaat georganiseerde risicobescherming
mogelijk maken.
Hierbij moet overigens worden opgemerkt dat de vraag of marktwerking is aan-
gewezen altijd om een situationele afweging vraagt. Markten functioneren niet
ongeconditioneerd, niet altijd en niet voor alle terreinen. Bovendien kan markt-
werking tot onaanvaardbare uitkomsten leiden die de overheid moet voorkomen.
Soms is bovendien zoveel ondersteunende regelgeving nodig om de markt zijn
werk te laten doen, dat de vraag gewettigd is of een dienst niet beter publiek kan
worden geleverd.
Het tweede principe formuleerden we al eerder in het advies Verschil in de verzor-
gingsstaat. Daarin betoogde de raad dat publieke voorzieningen niet langer als uit-
gangspunt zouden moeten fungeren, maar moeten volgen als aanvulling op private
middelen (RMO, 2004a). Daarmee nauw verbonden is de gedachte dat de beslissing
of iemand aanvullende middelen nodig heeft geen zaak is van ambtelijk-admini-
stratieve rationaliteit, maar van het professionele oordeel van werkers in het veld.
Voor dat oordeel zou meer (discretionaire) ruimte moeten komen.
74 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Het derde principe leiden we af uit het uitgangspunt dat de overheid zich vooral
moet richten op het vermijden van ongewenste uitkomsten. Dat houdt in dat er
binnen de verzorgingsstaat altijd een ondergrens moet zijn waar mensen niet be-
neden mogen komen. Die ondergrens wordt bewaakt door wettelijke verplichtingen
en door collectief gefinancierde basisvoorzieningen. Volgens de lijn die we hebben
ingezet in Verschil in de verzorgingsstaat, is het gebruik van deze voorzieningen selec-
tief. Alleen de mensen die ze echt nodig hebben, kunnen er gebruik van maken.
Ondergrens betekent overigens niet hetzelfde als ‘laag’ of ‘krap’, een vergissing die
vaak wordt gemaakt. De reikwijdte en hoogte van de ondergrenzen worden door
politieke besluiten vastgelegd, evenals het antwoord op de vraag of die ondergren-
zen in alle Nederlandse gemeenten even hoog moeten zijn.
5.2.2 Risico’s
Wat zijn risico’s die opdoemen bij een verschuiving naar meer eigen verantwoorde-
lijkheid voor (sociale) verzekeringen?
Het eerste risico is dat mensen zich niet of onvoldoende verzekeren. Dat is in eer-
ste instantie een risico voor henzelf, omdat het kan leiden tot allerlei ongewenste
uitkomsten zoals problematische schulden, onbereikbare zorg en uiteindelijk
marginalisering. Het is vervolgens ook een risico voor de samenleving als geheel,
omdat we mensen niet aan hun lot willen overlaten, dakloosheid en andere onder-
klasse-problemen onwenselijk vinden en dergelijke verschijnselen uiteindelijk ook
belastinggeld kosten.
Het tweede risico is dat de verschillen tussen verzekerden te groot worden. Sociale
stabiliteit is gebaat bij een overzichtelijk verschil tussen mensen die veel profiteren
van voorzieningen en degenen die minder profiteren van voorzieningen. Als de
relatieve deprivatie te groot wordt, groeit de kans op sociale onrust.
Het derde risico is dat de kwaliteit daalt van de collectieve basisvoorzieningen die
de ondergrens bewaken. Het gaat bij de verzorgingsstaat in enge zin dan om de
hoogte van uitkeringen en de reikwijdte van verzekeringspakketten. De vraag is of
deze basisvoorzieningen op een adequaat niveau kunnen worden gehandhaafd als
er minder mensen van profiteren. Willen mensen er dan nog wel de middelen voor
opbrengen?
                                                                        Aanbevelingen / 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>5.2.3 Aanbevelingen
Tegen het licht van de voorgaande uitgangspunten en risico’s beveelt de RMO aan
op het domein van de verzorgingsstaat in enge zin:
1.      De raad beveelt de rijksoverheid aan om voor bepaalde risico’s instituti-
        onele belemmeringen voor private verzekeringen op te ruimen, zodat de
        mogelijkheden voor burgers, bedrijven en bedrijfstakken toenemen om
        toegespitste arrangementen te organiseren.2 Het terrein van pensioenen
        is een geschikt beginpunt voor deze ontwikkeling, vanwege de nu al grote
        omvang van private pensioenen, de in het algemeen toegenomen welvaart
        en vanwege het feit dat ouderdom een voorzienbaar risico is.
2.      Om te voorkomen dat mensen zich niet of onvoldoende verzekeren, zijn
        voor bepaalde risico’s een verzekeringsplicht en een acceptatieplicht nodig.
        Deze plichten beschermen burgers tegen onverzekerdheid en reguleren de
        markt. De plichten dienen om onaanvaardbare uitkomsten te voorkomen.
3.      Voor degenen die het echt nodig hebben, creëert de overheid een wettelijke
        basisvoorziening.
4.      Om te bepalen wie het echt nodig hebben, hebben de professionals die aan-
        vragen voor uitkeringen behandelen discretionaire ruimte nodig. Onderdeel
        van de professionaliteit is enerzijds competente beslissingsbevoegdheid en
        anderzijds dat er verantwoording wordt afgelegd over beslissingen. Deze
        verantwoording dient zich vooral te richten op de deugdelijkheid van het
        oordeel en breed gericht zijn naar zowel opdrachtgevers als cliënten en
        burgers in het algemeen. Binnen uitvoerende organisaties kunnen andere
        horizontale mechanismen van kwaliteitszorg, zoals ‘peer review’ en ‘bench-
        marks’, de kwaliteit van het professionele handelen vergroten (zie RMO,
        2002, WRR 2004, Algemene Rekenkamer, 2004).
        Voorbeeld: verzekeren tegen inkomensrisico’s
        Tijdens de opbouw van de verzorgingstaat is een gefragmenteerd stelsel ont-
        staan dat beschermt tegen inkomensrisico’s als ziekte, invaliditeit, werkloosheid
        en ouderdom (zie ook het kader in hoofdstuk 2). Het stelsel is ingewikkeld en
        duur, en functioneert inmiddels naast, met of in concurrentie met private verzeke-
        ringen. Veel werknemers hebben bijvoorbeeld aanvullende verzekeringen tegen
        arbeidsongeschiktheid en de AOW is voor de meeste mensen een basis onder
        het pensioen.
76 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>De inkomensrisico’s waartegen de verzorgingsstaat beschermt kunnen in theorie
ook privaat of sectoraal gedifferentieerd worden aangeboden. Vergelijkend onder-
zoek laat zien dat de verzekeringsbereidheid in Nederland groot is (zie Verzekerd
in cijfers 2005). Nederland is één van de sterkst verzekerde landen binnen de EU.
De verzorgingsstaat in enge zin kan worden gezien als een institutionele belem-
mering voor andere vormen van risicobescherming. Wanneer deze op onderdelen
wordt afgebouwd, ontstaat ruimte voor bedrijven en binnen sectoren om meer toe-
gesneden vormen van risicobescherming uit te bouwen. Dit biedt mogelijk voorde-
len in termen van toelating tot overdrachten (kan onnodig gebruik beter voorkomen)
en in termen van toepassing (kan beter aansluiten op persoonlijke situatie). We kun-
nen hiervoor arbeidsongeschiktheid als voorbeeld nemen. Bedrijfsongevallen door
machines zijn een reëel risico voor sommige werknemers en voor anderen in het
geheel niet. Anderzijds is RSI voor andere werknemers een relatief groot risico. Meer
toegespitste verzekeringsvormen kunnen beter omgaan met deze omstandigheden.
Deze vrijgave van risicobescherming gebeurt niet ongeclausuleerd. Allereerst beteugelt
de overheid de voornaamste risico’s van ‘adverse selection’ (alleen grote risico’s ver-
zekeren zich) en onverzekerdheid door een verzekerings- en acceptatieplicht (zie ook
Teulings et al, 2003:69). Verder is het maatschappelijk onaanvaardbaar indien er geen
minimumnormen zijn. De overheid begrenst de ruimte dus door een politiek te bepalen
- dus in theorie potentieel zeer hoog - inkomensminimum. Het is een onaanvaardbare
uitkomst indien burgers beneden dat niveau zouden komen. Dit is vooral, maar niet al-
leen, belangrijk voor ouderen en lager opgeleiden. Verder vraagt vrijgave ook om trans-
parantie en checks and balances op markten. Het gaat erom monopolies en combines
te vermijden, ervoor te zorgen dat er transparantie van prijzen is, dat er deugdelijke
informatie is en dat aanbieders voldoen aan deugdelijkheidscriteria. De overheid kan
verder investeren in empowerment van burgers door informatie, cursussen, certificering
van aanbieders en tussenpersonen.
Een omslag naar een verzekeringsstelsel heeft als voornaamste voordeel de grotere
gelegenheid tot variëteit. Deze past beter bij de huidige postindustriële samenleving.
Burgers hebben een grotere verzekerbereidheid en zij hebben meer (financiële) mo-
gelijkheden dan burgers twee, drie generaties geleden. Er zijn ook andere voorde-
len. Allereerst kan verzekering leiden tot minder overconsumptie doordat een verze-
kering het betalen voor en profijt hebben van een regeling nadrukkelijk koppelt. Het
is net als met de autoverzekering: langer schadevrij blijven heeft persoonlijke voor-
delen. Het vrijgeven van deze verzekeringsmarkten zal waarschijnlijk ook leiden tot
koppelingen, bijvoorbeeld tussen ziekteverzekering en pensioen. Je niet ziek melden
wanneer dat niet echt nodig is, kan dan door een stimuleringsmaatregel (incentive)
worden bevorderd. Bijvoorbeeld wanneer gering ziekteverzuim tijdens je carrière
                                                                         Aanbevelingen / 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>        beloond wordt met een bonus aan het einde van je carrière. Dergelijke koppelingen
        beperken ‘moral hazard’. Dat wil zeggen, verzekerde mensen gedragen zich onver-
        antwoordelijk omdat ze toch al verzekerd zijn. Ze laten om het eenvoudig te stellen
        hun dure camera slingeren tijdens de vakantie of melden zich gemakkelijk ziek bij
        een baaldag omdat dit voor henzelf geen gevolgen heeft en ze toch al premie heb-
        ben betaald. Daarnaast houdt het verzekeringselement in dat je je beschermt tegen
        de risico’s waartegen ook collega’s zich beschermen. De relatie tussen verzeker-
        den wordt dan minder anoniem, hetgeen zowel de acceptatie van het gebruik van
        overdrachten als dit echt nodig is bevordert, als dat het overgebruik beter helpt
        voorkomen. Omdat de verhoudingen minder anoniem zijn is het gebruik dat ook. Dit
        individuele verantwoordelijkheidsbesef kan nog sterker worden bevorderd wanneer
        (groepen) burgers, bijvoorbeeld verenigd in oude of nieuwe vakbonden, verzekerin-
        gen aanbieden of collectief afsluiten voor medewerkers van bedrijven en sectoren of
        anderszins. Dit biedt gelegenheid tot maatwerk en meer mogelijkheden voor af-
        fectieve solidariteit. Burgers kunnen dan voor zichzelf en anderen zaken aanbieden,
        organiseren en uitonderhandelen. Waar nodig kan de overheid dit stimuleren.
        5.3 Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat als dienstverlener
Bij maatschappelijke dienstverlening gaat het om publieke voorzieningen onder
meer in het onderwijs, de zorg (inclusief de jeugdzorg), arbeidsbemiddeling, wel-
zijn, wonen, inburgeringsbeleid en bepaalde aspecten van veiligheidsbeleid, bij-
voorbeeld sociale veiligheid.
5.3.1 Principes
Het eerste principe is gebaseerd op het feit dat het eigenaarschap van de dienstver-
lening zowel in juridische als in feitelijke zin vaak berust bij de actoren in veel van
deze domeinen of bij op afstand geplaatste overheidsdiensten. De overheid beperkt
haar rol vooral tot het creëren en/of onderhouden van het krachtenveld rond in-
stellingen. Dat wil zeggen dat ze erop let dat er een zodanig spel van macht en
tegenmacht (checks and balances) bestaat dat instellingen hun prestaties verbete-
ren en publieke middelen effectief en zuinig inzetten. En verder dat de spelers zich
verantwoordelijk weten voor het functioneren van de publieke dienstverlening. In
eerdere adviezen heeft de raad dat het creëren van contexten van verantwoorde-
lijkheid genoemd (zie RMO, 2000; RMO, 2002).
78 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Daarnaast formuleert de overheid kaders die op globale wijze richting geven aan
de dienstverlening. Dat kan door kaders vooral te formuleren in termen van te ver-
mijden ongewenste uitkomsten. Binnen die kaders hebben instellingen de ruimte
om eigen doelstellingen te formuleren, afgestemd op en met hun omgeving.
De grondwettelijke verantwoordelijkheid van de overheid voor onder meer zorg en
onderwijs verandert op deze manier van ‘zorgen voor’ in ‘zorgen dat’.
Wat de financiering van voorzieningen betreft, komt er meer ruimte voor en wordt
er op intelligente manieren gebruik gemaakt van private financiering om de totale
dienstverlening te verbeteren. Op sommige terreinen kan het adagium: ‘private
middelen eerst – publieke bijdragen als aanvulling’ gelden (zie RMO, 2004a).
Het tweede principe is dat er ruimte moet zijn voor variëteit. Die ruimte is een
cruciale voorwaarde om het medevormgeverschap van burgers en het primaat van
de professionele levering van diensten te kunnen realiseren. De kwaliteit van dien-
sten is nauw verbonden met de specificiteit ervan, met de aansluiting op lokale en
contextuele omstandigheden en de behoeften van cliënten.
Het derde principe houdt in dat keuzevrijheid in het teken moet staan van het pri-
maire kenmerk van burgerschap. Dat is de beschikkingsmacht en beslissingsmacht
van burgers. Burgers zijn eerst medevormgevers van publieke voorzieningen, daar-
bij hoort zeggenschap over die voorzieningen. Keuzevrijheid staat niet op zichzelf,
maar is onderdeel van een spel van macht en tegenmacht.
Het vierde principe is dat in de publieke dienstverlening het primaat geldt van pro-
fessionele uitvoering (vgl. WRR, 2004; RMO, 2002). Professionals krijgen de ruimte
om eigen kwaliteitsnormen te definiëren en ze verantwoorden zich daarover in eer-
ste instantie aan burgers (hun cliënten) en aan andere professionals. Management
en beleid moeten veel meer in dienst komen te staan van de professionele levering
van diensten, in plaats van andersom zoals nu vaak het geval lijkt te zijn. Sturing
door dialoog staat centraal in de relaties die professionals onderhouden met zowel
de organisatie als met cliënten en partners. Noch de vragers, noch de aanbieders
bepalen de dienstverlening. Het eigene van publieke dienstverlening is dat ze door
dialoog en debat of deliberatie tot stand komt.
                                                                     Aanbevelingen / 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>5.3.2 Risico’s
Ook deze verschuiving is niet zonder risico’s. Zo zou het kunnen dat de checks
and balances rond instellingen onvoldoende werken, bijvoorbeeld omdat bepaalde
spelers onvoldoende kennis hebben of onvoldoende macht bezitten. Dat geldt bij-
voorbeeld voor ouders en studenten in het onderwijs en voor patiënten in de zorg.
Daardoor zou ongecontroleerde macht van professionals kunnen ontstaan.
Een risico hiermee nauw verbonden is dat mensen weinig gebruik maken van de
mogelijkheden tot zeggenschap of van hun keuzevrijheid, onder meer omdat ze
zich niet capabel achten. Verder zou er binnen instellingen een ‘democratie van de
grote bekken’ (Hartman, 2000) kunnen ontstaan: de mondige en assertieve burgers
weten hun eigen belangen goed veilig te stellen, ten koste van de belangen van
minder mondige cliënten.
Ten slotte kunnen er onaanvaardbaar grote verschillen ontstaan tussen instel-
lingen en tussen professionals. Er zouden zelfs instellingen ‘door het ijs’ kunnen
zakken doordat ze diensten leveren die niet blijken te voldoen aan de basale kwali-
teitscriteria die eraan gesteld mogen worden.
5.3.3 Aanbevelingen:
Tegen het licht van de voorgaande uitgangspunten en risico’s beveelt de RMO aan
op het domein van de verzorgingsstaat als dienstverlener:
1.       De rijksoverheid richt zich veel meer op het creëren en/of onderhouden van
         een goed werkend stelsel van checks and balances binnen de verschillende
         velden van maatschappelijke dienstverlening, ofwel op het organiseren
         van krachtenvelden rond instellingen. Dat is een andere rol dan die van
         regelaar of toezichthouder. Het adagium voor die rol is terughoudend als
         regel, actief waar nodig. De overheid is als een gerant in een restaurant. Ze
         houdt overzicht, wacht af en intervenieert zonodig slim en subtiel, maar
         altijd primair gericht op de versterking van maatschappelijke krachten en
         op de beperking van de overheidsrol. Een andere invulling van deze rol is
         die van knooppunt: bij de overheid komen partijen bij elkaar of ze worden
         daar of op locatie bij elkaar gebracht. Deze rollen vergen een rijk en gedif-
         ferentieerd repertoire van sturingsinstrumenten. In het ene geval kan het
         nodig zijn om een bevoegdheid bij wet te regelen, in het andere geval is een
         ingreep gewenst met welhaast chirurgische precisie ter plekke.
80 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>2. De overheid garandeert dat er basale voorzieningen zijn voor de verschil-
   lende vormen van maatschappelijke dienstverlening, primair door ruimte
   te laten aan private partijen om die diensten te leveren. Daartoe kan het
   nodig zijn om bepaalde rechten van burgers vast te leggen.
3. De overheid sluit aan bij initiatieven van burgers, bedrijven, instellingen
   en professionals. Ze kijkt waar regels en instituties in de weg zitten en on-
   dersteunt de initiatieven waar nodig, zonder ze over te nemen. Dit vraagt
   om een andere stijl van besturen. Een interessant experiment in dit kader
   is een poging om op het brede terrein van ‘uitval’ uit de samenleving en de
   instituties een situationele aanpak uit te proberen.3
4. Alle beleid is experimenteel en is primair gesitueerd in de samenleving.
   Beleid bestaat uit een serie van experimenten waarin verschillende aanpak-
   ken worden uitgeprobeerd en geëvalueerd. Zo ontstaat langzamerhand een
   beeld van aanpakken die werken en van randvoorwaarden die daarvoor
   moeten worden gecreëerd. De overheid stimuleert experimenten en heft
   institutionele belemmeringen op die zij zelf in stand houdt.
5. De overheid zorgt dat (dus niet zorgt voor) er onafhankelijk gevalideerde be-
   trouwbare informatie over het functioneren van maatschappelijke dienst-
   verlening beschikbaar is voor de professionals, instellingen, cliënten en een
   breed publiek. Niet minder belangrijk is dat er sprake is van pluraliteit, van
   rivaliteit tussen verschillende gevalideerde perspectieven op de kwaliteit
   van dienstverlening.
   In lijn hiermee stimuleert de overheid dat er in plaats van bureaucratische
   vormen van verantwoording gevarieerde mechanismen van macht en te-
   genmacht ontstaan. De overheid ziet erop toe dat de introductie van der-
   gelijke nieuwe vormen van verantwoording niet tot een verdichting van de
   verantwoordingslast van organisaties leidt, maar een verschuiving behelst
   naar meer op de omgeving gerichte vormen (vgl. WRR, 2004).
   De overheid verzamelt nu ook zelf al informatie over het functioneren van
   instellingen. Ze zorgt ervoor dat die informatie in bewerkte vorm als feed-
   back terugkeert naar de instellingen en voor een breed publiek beschikbaar
   komt, als één van de hiervoor genoemde perspectieven.
   In sommige gevallen zou de overheid nog een stap verder kunnen gaan met
   deze informatie, namelijk door zelf rivaliteit te organiseren tussen instel-
   lingen. Dat doet de overheid als er niet spontaan leereffecten optreden uit
   onder meer benchmarks, peer reviews en visitaties.
                                                                  Aanbevelingen / 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>        Voorbeeld: onderwijs en voortijdig schoolverlaten
        De maatschappelijke dienstverlening kampt met een aantal hardnekkige problemen,
        zo heeft de WRR (2004) overtuigend laten zien. Vanaf de jaren zeventig volgen insti-
        tutionele veranderingen elkaar in een hoog tempo op. Verschillende overheidsingre-
        pen hebben de problemen echter niet kunnen verhelpen en soms zelfs versterkt.
        Bezuinigingen, reorganisaties en grote bestuurlijke operaties hebben de relatie tus-
        sen overheden en dienstverlenende instellingen gedomineerd.
        Specifiek voor het onderwijs geldt dat voortdurend nieuwe maatschappelijke
        doelstellingen door onderwijsinstellingen zouden moeten worden behaald. Deze
        doelstellingen volgen politieke en maatschappelijke modes en leiden doorgaans
        tot stelselherzieningen. Niet lang geleden werden bijvoorbeeld de tweede fase en
        het studiehuis ingevoerd, wat met een grote reorganisatielast gepaard ging. Op het
        moment van schrijven tekent zich een kamermeerderheid af die het studiehuis weer
        wil opheffen.
        Wanneer we de aanbevelingen uit deze paragraaf volgen, dan zou de eerste aanbe-
        veling zijn dat maatschappelijke dienstverleners als onderwijsinstellingen vooral de
        taak hebben goed onderwijs te verzorgen. Juist in deze primaire taak is de school
        bij uitstek maatschappelijk (zie ook Frissen, 2004). De overheid dient uiterst terug-
        houdend te zijn bij het formuleren van aanvullende doelstellingen.
        De overheid kan verder zorgen voor checks and balances rondom de maatschap-
        pelijke dienstverleners. De overheid kan voorts zorgen dat er bruikbare informatie
        beschikbaar komt en kan, onder meer door het wegnemen van institutionele bar-
        rières, vernieuwingspogingen vanuit de sector steunen. De taak van de overheid
        is zeer terughoudend. Zij moet trachten de institutionele rust te creëren waardoor
        bijvoorbeeld scholen goed kunnen functioneren.
        Toch zijn er situaties waar meer actieve bemoeienis denkbaar is. Conform de uit-
        gangspunten van dit advies zouden die verwoord moeten worden in termen van
        onaanvaardbare uitkomsten. Eén denkbare, en op dit moment politiek gevoelige,
        onaanvaardbare uitkomst is voortijdig schoolverlaten. De vraag is hier: biedt het
        perspectief van dit advies soelaas voor dit probleem?
        Het uitgangspunt zou moeten zijn dat voortijdig schoolverlaten als een onaanvaard-
        bare uitkomst wordt gedefinieerd, in plaats van de gewenste uitkomst dat iedereen
        de school gediplomeerd moet verlaten.
        De redenen voor voortijdig schoolverlaten zijn zeer divers. Er is derhalve geen stan-
        daardoplossing beschikbaar die alle scholen op identieke wijze zouden kunnen uit-
82 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>         voeren. Belangrijk is dat op de verschillende onderwijsinstellingen een variëteit aan
         benaderingen wordt uitgeprobeerd. De politiek kan het thema agenderen zonder
         specifieke regels te stellen. Wel zou de overheid de beleidspraktijk van standaardop-
         leidingen moeten verlaten en ruimte moeten maken voor verschil.
         Onderwijsinstellingen proberen uitval op verschillende manieren te voorkomen. De
         overheid kan dit ondersteunen door te zorgen dat er adequate evaluaties en kennis
         beschikbaar zijn en door institutionele belemmeringen weg te werken die innova-
         ties tegenhouden. Ook kan zij stimuleren dat scholen hier van elkaar leren. Op die
         manier wordt de oplossing van een reëel probleem niet naar Den Haag gehaald,
         maar krijgen professionals en hun stakeholders mogelijkheden om het probleem
         terug te dringen.
         5.4 Eigen verantwoordelijkheid en de verzorgingsstaat in ruime zin
De verzorgingsstaat in ruime zin zou men kunnen typeren als de verzorgende
staat. Het is een metafoor voor een overheid die in tal van maatschappelijke
kwesties eindverantwoordelijk is, kwesties binnen de andere twee domeinen van
de verzorgingsstaat en kwesties daarbuiten. We hebben daar in het voorgaande
al verschillende voorbeelden van gezien. Daarbij wordt de verzorgingsstatelijke
manier van redeneren en organiseren (die op zijn beurt weer wordt gekleurd door
rechtsstatelijkheid) toegepast op al die kwesties.
5.4.1 Principes
‘Noch staat, noch markt’, zo zou men het eerste principe kunnen samenvatten. De
‘rijke’ invulling van eigen verantwoordelijkheid waarin het medevormgeverschap
van burgers centraal staat, is gebaat bij de idee van contexten van verantwoorde-
lijkheid. Dat wil zeggen dat de overheid niet langer stuurt op wenselijke uitkom-
sten, maar bevordert dat contexten ontstaan waarin de burgers en private partijen,
instituties en professionals de problemen aanpakken. De civil society is zeer wel in
staat eigen verantwoordelijkheid te formuleren en daarna ook te realiseren.
Contexten van verantwoordelijkheid onderscheiden zich door hun humane kwa-
liteiten. Ze geven enerzijds ruimte voor de mogelijkheid van mensen om ertoe te
doen, om zich te onderscheiden en om al hun talenten te ontplooien. Ze organise-
ren anderzijds betrokkenheid op elkaar en wederkerigheid. Daarvoor zijn kwalitei-
ten nodig als overzichtelijkheid, herkenbaarheid, zelfsturing, identiteitsvorming en
vrijwillige toetreding. Contexten die voldoen aan deze kwaliteiten vormen mensen
                                                                               Aanbevelingen / 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>tot medevormgevers van het publieke domein in brede zin, maar ook tot mensen
die zich verantwoordelijk voelen voor het wel en wee van hun medemensen.
Het tweede principe is dat de overheid voortdurend haar eigen pretenties en de
maatschappelijke verwachtingen van de overheid tempert. Ambitieuze beschei-
denheid is het richtsnoer. In deze tijd wordt daadkracht van de overheid verwacht
en wil de overheid ook uitstralen dat zij aan het roer zit. Volgens dit principe richt
de overheid die daadkracht of ambitie echter vooral op dienstbaarheid aan maat-
schappelijke instituties en aan de initiatieven van burgers. De overheid is beschei-
den over haar mogelijkheden en bijdragen aan de aanpak van maatschappelijke
vraagstukken. Ze vertrouwt veeleer op de kracht van instituties en burgers en on-
dersteunt die waar nodig.
Het derde principe is dat de intrinsieke waarde van maatschappelijke activiteiten,
zoals cultuur, onderwijs of zorg, voorop dient te staan en niet de mogelijk afge-
leide doelen. De politiek heeft vaak de neiging maatschappelijke domeinen op
instrumentele wijze te zien als middelen tot achterliggende doelen, zoals binding,
emancipatie, cohesie en dergelijke. Instrumentalisering komt voor in verschillende
vormen. De eerste vorm houdt in dat de primaire activiteiten op het terrein van
cultuur, arbeid en zorg en onderwijs, worden geherdefinieerd in managementter-
men als ‘outputcriteria’, ‘productencatalogi’ of ‘workflowmanagement’. De tweede
vorm is dat burgers en maatschappelijke instellingen in beleidsdocumenten wor-
den behandeld als instrumenten van dat beleid. De derde vorm, nauw verwant
met de tweede, is dat activiteiten als cultuur, onderwijs en zorg worden gezien als
instrumenten om andere doelen te bereiken. Vooral onderwijs en cultuur hebben
daarmee te maken, maar ook zorg wordt vaak gezien als onder meer een instru-
ment om maatschappelijke participatie te bewerkstelligen. Al deze vormen van
instrumentalisering miskennen feitelijk dat onderwijs, cultuur en zorg intrinsiek
waardevol en betekenisvol zijn. In zijn consequenties kan deze instrumentalisering
deze intrinsieke waarde zelfs tenietdoen.
5.4.2 Risico’s
Er bestaan risico’s aan twee kanten. Ten eerste aan de kant van de samenleving:
het zou kunnen gebeuren dat eigen verantwoordelijkheid onvoldoende van de
grond komt in de bredere betekenis die wij eraan hechten. Mensen denken dan
vooral aan zichzelf en handelen ook in het publieke domein alleen als consumen-
ten. Een van de gevolgen daarvan zou kunnen zijn dat er geen krachtige burger-
84 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>initiatieven ontstaan, geen organisaties waarin burgers gezamenlijk hun doelen
nastreven.
Een ander gevolg zou kunnen zijn dat er diepgaande maatschappelijke tegenstel-
lingen en conflicten ontstaan tussen groepen. Of dat conflicten vooral op een juri-
dische manier worden uitgevochten, bijvoorbeeld tussen cliënten en instellingen,
in plaats van door een dialoog.
Aan de kant van de overheid bestaat het risico dat de overheid voortdurend wordt
verleid om toch verregaand in te grijpen binnen allerlei maatschappelijke domei-
nen, waarmee ze de maatschappelijke dynamiek eerder verstoort dan bevordert.
5.4.3 Aanbevelingen
Het bevorderen van eigen verantwoordelijkheid in de verzorgingsstaat in ruime zin
vraagt ten eerste om een diepgaande bezinning over de vraag voor welke thema’s
de overheid verantwoordelijkheid draagt. Ten tweede vraagt het om een afweging
van de te gebruiken interventiestijlen wanneer de politiek tot de conclusie komt
dat bepaalde vraagstukken onder overheidsverantwoordelijkheid vallen.
Als de politiek en het bestuur eigen verantwoordelijkheid serieus nemen, dan kan
het eigenlijk niet anders dan dat er veel minder beleid hoeft te worden gemaakt.
Onze eerste aanbeveling luidt dan ook:
1.       Het aantal voorgenomen beleidsprogramma’s wordt gesaneerd en er wordt
         ook een ambitieus programma van beleidsbeëindiging opgezet. Dit pro-
         gramma concentreert zich op die terreinen waar de overheid verrijkende
         ambities heeft om in maatschappelijke processen te interveniëren en te
         gelijk zeer beperkte interventiemacht.
De reikwijdte van de verzorgingsstaat en van overheidsverantwoordelijkheid is een
zaak van politieke deliberatie en besluitvorming, daarvoor zijn geen eenduidige cri-
teria te formuleren. Het beroep dat op de overheid wordt gedaan is onverminderd
groot, ook vanuit de politiek, en ook vanuit partijen die eigen verantwoordelijkheid
hoog in het vaandel hebben staan. De werking van de verzorgende staat is zodanig
dat de staat als het belangrijkste, zo niet het enige instrument wordt gezien om
politieke doelen te verwezenlijken. Het zal dus niet eenvoudig zijn om de omvang
van het takenpakket van de overheid te beperken.
Over de manier waarop de overheid die taken invult, ofwel over de organisatie en
werking van de verzorgingsstaat, is vanuit dit advies meer te zeggen. Eigen ver-
antwoordelijkheid vraagt om een afhoudende stijl van opereren en voortdurend
                                                                      Aanbevelingen / 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>opletten wat de krachten in de samenleving zijn, hoe ze werken en hoe ze eventu-
eel versterkt of gecorrigeerd kunnen worden. Een belangrijke voorwaarde is dat er
burgers zijn die initiatieven nemen, zich organiseren en zeggenschap uitoefenen.
Dat type burgerschap is hooguit een bijproduct van beleid. De overheid kan het
zich wensen, maar niet bewerkstelligen, anders dan door bij te dragen aan het ont-
staan van contexten van verantwoordelijkheid. De volgende aanbevelingen richten
zich op dit doel:
2.      Burgerschap is beslissingsmacht en beschikkingsmacht, juist en vooral in
        de verzorgingsstaat in de ruime zin. Keuzevrijheid is daarvan een onder-
        deel. De overheid stelt kaders die bevrijdend moeten zijn. Aan de ene kant
        betekent dat het formuleren van ongewenste uitkomsten, hetgeen in de
        kern een politieke taak is. Aan de andere kant bevorderen die kaders de
        ruimte om verschil te maken en verschil vorm te geven. In die vormgeving
        van pluriformiteit is de kern van burgerschap te vinden en daarmee van de
        hier beoogde eigen verantwoordelijkheid.
3.      Burgerschap kan zich het beste ontwikkelen in krachtige contexten. In een
        geglobaliseerde en gefragmenteerde wereld moeten dit contexten zijn met
        een eigen identiteit waarin herkenbaarheid en persoonlijke betrokkenheid
        de boventoon voeren. De overheid heft daarom belemmeringen voor het
        ontstaan van dit soort contexten op, honoreert verscheidenheid en variëteit
        en laat vakmanschap en professionaliteit het richtsnoer zijn in publieke en
        private domeinen. Wanneer bijvoorbeeld de sociale context op een school
        of in een wijk zo onveilig is dat het de vorming van verantwoordelijkheid
        ondergraaft (zie het voorbeeld hier onder), dan zijn krachtige interventies
        aangewezen.
4.      Bij burgerschap horen individuele verantwoordelijkheid, voor zichzelf en
        voor anderen, geïnformeerdheid en oordeelsvermogen. Dit zijn vermogens
        die ten dele in het onderwijs, in opleidingen en trainingen kunnen worden
        ontwikkeld. Ze verwijzen naar het belang van kennis en kennisverwerving
        voor ieder op zijn eigen niveau.4
        Voorbeeld: Eigen verantwoordelijkheid versus de code van de straat
        Mensen ontwikkelen hun burgerschap in sociale contexten. We betogen hier dat de
        overheid kan investeren in contexten van verantwoordelijkheid waar de kans groter
        is dat mensen zich verantwoordelijk zullen gedragen. Omgekeerd bestaan er echter
        ook sociale situaties die dit juist ontmoedigen. Wanneer de overheid koerst op het
86 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>vergroten van eigen verantwoordelijkheid dient dit daarom ook te impliceren dat de
overheid dergelijke ontmoedigende sociale contexten tegengaat.
De overheid heeft een belangrijke taak in het garanderen van de veiligheid van het
publieke domein, want zonder die veiligheid is het risico groot dat mensen hun
eigen omgangscode ontwikkelen, de code van de straat. De Winter beschrijft deze
code, onder verwijzing naar de Amerikaanse etnograaf Elija Anderson, als een com-
plex stelsel van informele regels voor het gedrag in de publieke ruimte. Anderson
beschrijft hoe de code van de straat werkt in het getto van Philadelphia. Aspecten
van zijn beschrijving van deze code zijn ook te vinden in Nederlands onderzoek,
bijvoorbeeld van Werdmölder (2005:34), Kleijer et al (2004) en Van San (1998). Het
centrale element van de code is respect. Dit kan worden omschreven als: “een
luchtbel eigen ruimte, een individuele vierkante meter onaanraakbaarheid waar ie-
dereen, met name de leerlingen zelf, a priori recht op heeft” (Kleijer et al, 2004:107).
Respect verwerf je door voldoende ontzag af te dwingen. Wie voldoende ontzag
weet af te dwingen wordt op straat met rust gelaten. De Winter (2006) zegt in zijn
oratie: “Respect dwing je af door het vermogen en de bereidheid om geweld te
gebruiken. Kinderen uit straatgezinnen – vaak de meest gedesorganiseerde gezin-
nen met een enorme opeenstapeling aan problemen – leren van jongs af aan dat ze
‘tough’ moeten zijn: om je te kunnen redden moet je een hele grote mond hebben
en vooral goed kunnen vechten”.
In deze omstandigheden krijgt meer eigen verantwoordelijkheid al snel de betekenis
van meer eigenrichting. Het tegengaan van dergelijke onveilige sociale contexten is
daarom een noodzakelijk complement van het vergroten van eigen verantwoordelijk-
heid. De veiligheid van de publieke ruimte is hiervoor het eerste aangrijpingspunt (zie
RMO, 2004b).
Vaak zal een aanpak situationeel moeten zijn, zo heeft de WRR (2005) laten zien.
Hij adviseert om vertrouwen in de buurt te bevorderen door maatwerk per buurt te
leveren. Er is handelingsruimte nodig om te kunnen leren, zowel door beleidsma-
kers als door buurtbewoners. In sommige buurten is een sterke overheid nodig en
krachtige sociale spelers. ‘Sociale herovering’ noemt de WRR dat. In onze termen
is dat de overheid die basale voorzieningen garandeert, te beginnen met veiligheid.
De WRR pleit verder ervoor dat gemeentes bewuste keuzes maken voor een
bepaald beleidsmenu. Dat geldt voor het spoor van sociale herovering, maar ook
voor een ander spoor, namelijk dat van ‘kansgedreven’ beleid. Dat laatste beleid
drijft op bewoners die de ruimte krijgen om hun eigen buurt in gezamenlijkheid in
te richten en op een overheid die een cultuuromslag moet doormaken om daarbij
aan te sluiten.
                                                                       Aanbevelingen / 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>        5.5 Tot besluit
Eigen verantwoordelijkheid is een veel besproken en veel gehanteerd begrip. Het
kent vele ladingen en uiteenlopende interpretaties. Het is een cruciaal begrip in
het beleid van het zittende kabinet, waar het liberale en christen-democratische
waarden verenigt. Het is een uitdrukking van de beoogde hervorming van de ver-
zorgingsstaat, omdat het de relaties tussen overheid, civil society en burgers her-
formuleert. Voor critici is het begrip vooral een verhulling van bezuinigingsambities
en een radicaal terugtredende overheid.
Met dit advies wil de RMO bijdragen aan het denken over eigen verantwoordelijkheid.
De raad wil de betekenis van het begrip verdiepen en verbreden. Eigen verantwoor-
delijkheid is in het denken, maar vooral in de praktijk, nu nog te zeer gebaseerd op
het beeld van de burger als klant die rationeel kiest en de burger die meewerkt aan
zijn eigen disciplinering en die van anderen. De raad ziet eigen verantwoordelijk-
heid graag verrijkt met de notie van burgerschap. Alleen dan gaat keuzevrijheid
gepaard met beschikkingsmacht en beslissingsmacht en zijn individueel verant-
woordelijkheidsbesef en maatschappelijke betrokkenheid te verbinden. Alleen zo
is een werkelijke hervorming van de verzorgingsstaat te bereiken, omdat zo aan
eerder geschetste dilemma’s valt te ontkomen.
In deze opvatting zijn de uitkomsten van de eigen verantwoordelijkheid van
burgers, die meer zijn dan consumenten, per definitie pluriform. Vandaar ook
dat eigen verantwoordelijkheid van burgers om een fundamenteel andere rol
van de overheid vraagt. Deze moet terugtreden in ambities en beleidsprogram-
ma’s. Institutionele belemmeringen voor de verwerkelijking van eigen verant-
woordelijkheid moeten worden opgeheven. Dat is een programma van ambi-
tieuze bescheidenheid. Tegelijk vraagt dat om de bescherming en bevordering
van (sociale) contexten, waarin eigen verantwoordelijkheid reëel gestalte kan
krijgen.
We hebben in dit advies een perspectief op eigen verantwoordelijkheid geschetst
dat meer variëteit en ruimte geeft aan pluriforme burgers en tegelijk koerst op het
vermijden van onaanvaardbare uitkomsten. Politiek blijft er een belangrijke ver-
antwoordelijkheid voor het stellen van kaders. Die kaders moeten bevrijdend zijn:
ze formuleren enerzijds ongewenste uitkomsten en ze honoreren, beschermen en
bevorderen anderzijds pluriformiteit. Het gaat bij eigen verantwoordelijkheid im-
mers om de vormgeving van verschil. Want: “niet wat we delen, maar waarin we
van elkaar verschillen is bepalend voor de manier waarop we het publieke domein
vormgeven” (Frissen, 2002: p. 229). Zoals burgers verschillend zijn, is ook eigen
88 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>verantwoordelijkheid voor alle burgers verschillend. Dat is de kern van het burger-
schap dat de RMO graag verbonden ziet met het begrip eigen verantwoordelijkheid.
       Noten
1.     Vaak wordt beoogd om de ruimte voor burgers en professionals gelijktijdig te vergro-
       ten. Het één gaat echter niet vanzelfsprekend samen met het ander. Neem de zorg,
       waar door velen wordt gepleit voor een grotere rol van de professionals én de klanten
       vis-a-vis het management (zie bijv. WRR, 2004). Echter, de geschiedenis van de patiën-
       tenbeweging leert, dat de roep om meer autonomie en zelfbeschikking door patiënten
       zich in eerste instantie zeker ook richtte tegen de professionals, die wel wisten wat het
       beste was voor hen.
2.     Vergelijk in dit verband een opmerking van de Raad van State in het advies over de
       Miljoenennota 2006. De Raad constateert dat het noodzakelijk is om de collectieve
       uitgaven aan te passen. In dat kader vraagt hij zich (retorisch) af: “Zou een wettelijk
       gegarandeerde voorziening op minimumniveau hier niet kunnen volstaan voor die
       risico’s waarvoor men zich net zo goed in CAO-verband kan verzekeren?”
3.     Zie ‘Aanval op uitval’, een vernieuwingsproject dat in 2006 in de G 27 van start gaat,
       gesubsidieerd door InAxis: http://www.inaxis.nl/shared/default.asp?navid=758&1=1
       (geraadpleegd 30-11-2005).
4.     Wanneer mensen kennis hebben van bepaalde zaken gaan zij er gemakkelijker mee
       om. De overheid kan bij veranderingen die zij noodzakelijk acht zorgen dat burgers de
       gelegenheid hebben om adequate kennis te verwerven. Uit onderzoek blijkt bijvoor-
       beeld dat mensen met kennis van verzekeringen meer zelfvertrouwen hebben om
       keuzes te maken op de verzekeringsmarkt (Van der Lecq, 2005). Er is dus een markt
       voor bij voorkeur onafhankelijke partijen, zoals de Consumentenbond, om een ‘keu-
       zecampagne’ te lanceren, bijvoorbeeld met de leus ‘makkelijker kunnen we het niet
       maken, wel leuker’.
                                                                               Aanbevelingen / 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>90 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>Literatuur
‘Aanval op uitval’, een vernieuwingsproject dat in 2006 in de G 27 van start
        gaat, gesubsidieerd door InAxis: http://www.inaxis.nl/shared/default.
        asp?navid=758&1=11 (geraadpleegd 30-11-2005).
Adriaansens, H. & Zijderveld, A. (1981). Vrijwillig initiatief en de verzorgingsstaat.
        Cultuursociologische analyse van een beleidsprobleem, Deventer: Van Loghum
        Slaterus.
Algemene Rekenkamer (2004). Verbreding van de publieke verantwoording. Ontwikkelin-
        gen in maatschappelijke verslaglegging, kwaliteitszorg en governance. Den Haag:
        Algemene Rekenkamer.
Balkenende, J.P. (2005). ‘Op eigen kracht; van verzorgingsstaat naar participatiemaat-
        schappij’. Uitgesproken op Bilderbergconferentie van Stichting NCW. Oosterbeek, 22
        januari 2005, http://www.janmarijnissen.nl/weblog/2005/01/22/bilderberg-
        balkenende (geraadpleegd 30-11-2005).
Bank, J. et al. (1983). Het vierde jaarboek voor het democratisch socialisme. Amsterdam:
        De Arbeiderspers.
Becker, J. (2005). De steun voor de verzorgingsstaat in de publieke opinie, 1970-2002. Den
        Haag: SCP.
Bekke H. & Gestel, N. van (2004). Publiek verzekerd. Voorgeschiedenis en start van het
        Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) 1993 – 2003. Apeldoorn:
        Garant.
Berg, M. (2003). Informatie als instrument. In RVZ, Zorgaanbod en cliëntenperspectief.
        Zoetermeer: RVZ.
Blokland, H.T. (1991). Vrijheid, autonomie en emancipatie. Een politiekfilosofische en cul-
        tuurtheoretische beschouwing. Delft: Eburon.
Bovens, M.A.P. (2003). De digitale republiek. Democratie en rechtsstaat in de informatie-
        maatschappij. Amsterdam: Amsterdam University Press.
                                                                                Literatuur / 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>Bovens, M.A.P. (1998). The Quest for Responsibility: Accountability and Citizenship in
        Complex Organizations. Cambridge: Cambridge University Press.
Brink, G. van den (2004). Schets van een beschavingsoffensief. Amsterdam: Amsterdam
        University Press.
Brink, G. van den (2002). Mondiger of moeilijker: een studie naar de politieke habitus van
        hedendaagse burgers. Voorstudie WRR.
Commissie Toekomst Overheidscommunicatie (2001). In dienst van de democratie.
        Eindrapport. (Commissie Wallage), Den Haag.
Dekker, P., Hart, J. de & Beer, P. de (2004). De moraal in de publieke opinie. Een verkenning
        van normen en waarden in bevolkingsenquêtes. Den Haag: SCP.
Dekker, P. (2002). Sterkere democraten, zwakkere democratie? Veranderingen in politieke
        betrokkenheid en participatie. 1970-2000. B en M, 29, 2, 55-66.
Economisch Statistische Berichten (1991). Themanummer Kerntaken, 76, nr. 3828.
        Met bijdragen van K. Groenveld, Van verzorgingsstaat naar waarborgstaat, pp.
        986-989; A. Klink, Kerntaken van de overheid, pp. 990 – 993; P. Kalma, Kernta-
        ken: een overschat concept, pp. 994 – 997.
Eenmalige adviescommissie ICT en overheid (2001). Burger en overheid in de informa-
        tiesamenleving: De noodzaak van institutionele innovatie. Den Haag:Eenmalige
        adviescommissie ICT en overheid (Commissie-Docters van Leeuwen).
Esping-Andersen, G. et al. (2002). Why we need a New Welfare State. Oxford: Oxford
        University Press.
Frissen, P.H.A. (2002). De Staat. Een drieluik. Met beelden van Mieke Gerritzen. De Balie:
        Amsterdam.
Frissen, P.H.A. (2004). Van maakbaarheid naar autonomie en variëteit. Een bestuurlijke
        review van OAB/WSNS/LGF. In opdracht van Programmacommissie
        Beleidsgericht Onderzoek Primair Onderwijs van de NWO. Breda: NWO.
Giddens, A., Beck, U. & Lasch, C. (1994). Reflexive Modernization. Cambridge: Polity
        Press.
Grinten, T. van der & Meurs, P. (2005). Publieke verantwoording in de gezondheids-
        zorg. In W. Bakker & K. Yesilkagit (Red.), Publieke verantwoording (pp. 215
        – 244). Amsterdam: Boom.
Gunsteren, H. van (1998). A theory of citizenship: organizing plurality in contemporary
        democracy. Boulder: West View Press.
Harbers, H. (2003). Vertrouwen, ter inleiding. Krisis, Tijdschrift voor Empirische Filosofie,
        Vol. 4, 1, 3-7.
Hartman, I. (2000). Democratie van de grote bekken òf leer je wat van het publiek debat?
        Amsterdam: De Bevrijding.
92 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>Hemerijck, A. (1993). The historical contingencies of Dutch corporatism. Oxford: Oxford
         University Press.
Hendrix, C. (2003). Consumer empowerment. In RVZ, De wensen van zorgcliënten in
         Europa. Zoetermeer: RVZ.
Heuvel, F. van den, Prij, J. & Sap, J.W. (2005). Genoeg van eigen verantwoordelijk-
         heid? Christen Democratische Verkenningen (themanummer). Amsterdam:
         Boom.
Hoff, S. & Vrooman, C. (2002). Zelfbepaalde zekerheden. Den Haag: SCP.
Kabinetsreactie op Waarden, normen en de last van het gedrag (2004), http://www.
         minaz.nl/data/1078500940.pdf (geraadpleegd 30-11-2005).
Keuzes voor de toekomst. Regeerakkoord 1994, http://www.minaz.nl/regeringsbeleid/
         regeerakkoord (geraadpleegd 30-11-2005).
Kleinnijenhuis, J. (2003). Het publiek volgt media die de politiek volgen. Bijlage 4 bij
         RMO, Medialogica. Over het krachtenveld tussen burgers, media en politiek (pp.
         151 – 212). Den Haag: Sdu.
Kleijer, H., Reekum, R. van & Tillekens, G. (2004). Respect! De alledaagse werkelijk-
         heid van het ‘zwarte’ vmbo. Sociologische Gids, 51, 1,101-129.
Kuijpers, I., Leenders, P. & Vendrik, K. (1999). Een gebouw zonder plan. Over de privati-
         sering van de sociale zekerheid. Amsterdam: De Balie.
Lecq, F. van der (2005). Financiële alfabetisering. NRC-Handelsblad, 20 september
         2005.
Leeuw, F.L. (2000). Onbedoelde neveneffecten van outputsturing, controle en toe-
         zicht. In Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling, Aansprekend burgerschap:
         De relatie tussen organisatie van het publieke domein en de verantwoordelijkheid
         van burgers (pp. 149-171), Advies 10. Den Haag: Sdu.
Meedoen, meer werk, minder regels. Hoofdlijnenakkoord Regering Balkenende II,
         http://www.minaz.nl/regeringsbeleid/regeerakkoord (geraadpleegd 30-11-
         2005).
Meijer, A.J. (2004), Vreemde ogen dwingen. De betekenis van internet voor maatschappe-
         lijke controle in de publieke sector. Den Haag: Boom Juridische Uitgevers.
Mosse, G.L. (1988). The culture of Western Europe. The Nineteenth and Twentieth Centuries.
         Boulder & London: Westview Press.
Nationaal Vrijheidsonderzoek 2005 (2005). Uitgevoerd door Bureau Veldkamp in op-
         dracht van de rijksvoorlichtingsdienst. Amsterdam: Bureau Veldkamp.
Oorschot, W. van & Arts, W. (2005). The social capital of European welfare states:
         the crowding out hypothesis revisited. Journal of European social policy, 1, 5-26.
Ossewaarde, M.R. (2005). Eigen verantwoordelijkheid: bevrijding of beheersing? Werkdo-
         cument RMO.
                                                                              Literatuur / 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Putman, L., Ooijens, M. & Gier, E. de (2002). Een onzeker bestaan. De sociale zekerheid op
        het breukvlak van twee eeuwen. Amsterdam: SISWO.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2004a). Verschil in de verzorgingsstaat.
        Den Haag: Sdu.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2004b). Sociale veiligheid organiseren. Naar
        herkenbaarheid in de publieke ruimte. Den Haag: Sdu.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2002). Bevrijdende kaders. Den Haag: Sdu.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2001). Aansprekend opvoeden. Balanceren
        tussen steun en toezicht. Den Haag: Sdu.
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (2000). Aansprekend burgerschap. De relatie
        tussen de organisatie van het publieke domein en de verantwoordelijkheid van bur-
        gers. Den Haag: Sdu.
Raad van State (2005). Advies over de Ontwerp-Miljoenennota 2006. Den Haag: Sdu.
Regeerakkoord 1998, http://www.minaz.nl/regeringsbeleid/regeerakkoord(geraad-
        pleegd 30-11-2005).
Roebroek, J. (2005). De respectvolle samenleving – solidariteit en andere sociale
        warden. In M. Buijsen & E. de Jong (Red.), Solidariteit onder druk? Over de grens
        tussen individuele en collectieve verantwoordelijkheid (pp. 80-103). Nijmegen:
        Valkhof Pers.
Rosanvallon, P. (1988). The decline of social visibility. In J. Keane (Ed.), Civil society
        and the state. New European perspectives (pp. 199-220). London: Verso.
San, M. van (1998). Stelen en Steken. Delinquent gedrag van Curaçaose jongens in Neder-
        land. Amsterdam: Het Spinhuis.
Savater, F. (2005). De moed om te kiezen. Utrecht: Bijleveld.
Schneider-Haase, T. & Haubner, O. (2005). Staat der Zukunft. Ergebnisse einer Repräsen-
        tativbefragung. Bielefeld: TNS Emnid / Bertelsmann Stiftung.
Schuyt, C.J.M. (2004). Wat is er mis met eigen verantwoordelijkheid? de Volkskrant, 22
        september 2004.
Schwartz, B. (2005). De paradox van de keuzevrijheid: meer is niet beter. NRC-Han-
        delsblad, 29 januari 2005.
Schwartz, B. (2004). The Paradox of Choice: Why More is Less. New York: HarperCollins.
Sen, A.K. (1995). Welzijn, vrijheid en maatschappelijke keuze. Opstellen over de politieke
        economie van het pluralisme. Amsterdam: Van Gennep.
Sociaal en Cultureel Planbureau (2004). In het zicht van de toekomst: Sociaal en Cultu-
        reel Rapport 2004. Den Haag: Sdu.
Swaan, A. de (1988). In care of the state. Health Care, Education and Welfare in Europe and
        the USA in the Modern Era. Cambridge: Polity Press.
94 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>Swaan, A. de (1976). De mens is de mens een zorg. Over verstatelijking van verzor-
         gingsarrangementen. De Gids, 139-1/2, 35-47.
Teulings, C.N., Bovenberg, A.L. & Dalen, H.P. van (2003). De Calculus van het publieke
         belang. Den Haag: Kenniscentrum voor Ordeningsvraagstukken.
Toonen, T. & Meer, F.M. van der (2004). The Netherlands: edging away from pure
         mutuality? In C. Hood et al. (Eds), Controlling Modern Government. Variety, Com-
         monality and Change (pp. 161-8). Cheltenham: Edgar Elgar Publishing.
Trommel, W. & De Kruijf, J. de (2005). Ongezond wantrouwen. Over het politiek-
         bestuurlijke primaat in de sociale zekerheid. In W. Bakker & K. Yesilkagit
         (Red.), Publieke verantwoording (pp. 152 - 184). Amsterdam: Boom.
Tweede Kamer 2003-2004, 28 689, nr. 17: Onderzoek integratiebeleid.
Tweede Kamer 2003-2004, 29 543, nr. 1-2: Contourennota Herziening van het inburge-
         ringstelsel.
Veldhuis, O. (2005). De homo economicus als tevredenheidsdier. In M. Hurenkamp
         & M. Kremer (Red.), Vrijheid verplicht. Over tevredenheid en de grenzen van keu-
         zevrijheid (pp. 23-42). Amsterdam: Van Gennep.
Verhoeven, I. (2004). Veranderend politiek burgerschap en democratie. In E.R. Enge-
         len, & M. Sie Dhian Ho, De staat van de democratie, democratie voorbij de staat
         (pp. 55-78). Amsterdam: AUP.
Verzekerd van cijfers 2005. Dutch insurance industry in figures. Centrum voor Verzeke-
         ringsstatistiek (CVS), m.m.v. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en GfK
         PanelServices Benelux.
Vijlder, F. de & Jager, G. de (2005). Meervoudige publiek verantwoording in het on-
         derwijs. In W. Bakker & K. Yesilkagit (Red.), Publieke verantwoording (pp. 185-
         214). Amsterdam: Boom.
Vogels, R. (2002). Ouders bij de les. Den Haag: SCP.
Voorlichtingsraad (2005). Belevingsmonitor voorjaar/zomer 2004. Den Haag: Voorlich-
         tingsraad.
Werdmölder, H. (2005). Marokkaanse lieverdjes. Crimineel en hinderlijk gedrag onder
         Marokkaanse jongeren. Amsterdam: Balans.
Werken aan vertrouwen, een kwestie van aanpakken, Strategisch Akkoord 2002,
         http://www.minaz.nl/regeringsbeleid/regeerakkoord (geraadpleegd 30-11-
         2006).
Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (2005). Vertrouwen in de buurt. Am-
         sterdam, Amsterdam University Press.
Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (2004). Bewijzen van goede dienst-
         verlening. Amsterdam, AUP.
                                                                              Literatuur / 95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (2003). Waarden, normen en de last
        van het gedrag. Amsterdam: AUP.
Wetenschappelijke raad voor het regeringsbeleid (2002). De toekomst van de nationale
        rechtsstaat. Den Haag: Sdu.
Winter, M. (2006). Democratieopvoeding versus de code van de straat. Oratie. In M.
        de Winter, e.a. (Red.), Opvoeding in democratie. Amsterdam: SWP.
Witteveen, W.J.& Klink, B.M.J. van (2002). De sociale rechtsstaat voorbij. Twee ontwerpen
        voor het huis van de rechtsstaat. Den Haag, Sdu.
Zouridis, S. (2000). Digitale disciplinering. Over ICT, organisatie, wetgeving en het automa-
        tiseren van beschikkingen. Delft: Eburon.
Zouridis, S. & Bovens, M. (2002). Van street-level bureaucratie naar systeem-level
        bureaucratie. Over ICT, ambtelijke discretie en de democratische rechts-
        staat. Nederlands Juristenblad, 77, 2, 65-74.
96 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>BIJLAGEN
         Bijlagen / 97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>98 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 1
Adviesvraag
(Uit: Werkprogramma 2005 van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling)
4.1.3. Advies Eigen Verantwoordelijkheid
‘Eigen verantwoordelijkheid’ is een populair begrip in politiek en beleid. Maar het
is ook een jong begrip dat nog veel aan operationele betekenis kan winnen. Er lijkt
ook nog wel wat verwarring te zijn over de betekenis van het begrip. Voor som-
migen lijkt het bijvoorbeeld te betekenen dat de overheid vooral niets moet doen
en dat maatschappelijke partijen het zelf maar moeten uitzoeken, voor anderen
betekent ‘eigen verantwoordelijkheid’ eerder dat de overheid burgers op de een
of andere manier actief in de gelegenheid stelt om hun verantwoordelijkheid te
dragen. Door sommigen wordt ‘eigen verantwoordelijkheid’ vooral beschouwd als
een eufemisme voor bezuinigingen, voor anderen verwijst het begrip veeleer naar
een nieuwe maatschappelijke taakverdeling die aansluit bij veranderde wensen en
mogelijkheden van de samenleving.
Het thema eigen verantwoordelijkheid kan in bredere zin worden gevat onder de
noemer ‘omgaan met de geëmancipeerde burger’; een thema dat rijksbreed aan-
dacht krijgt. Hierbij gaat het om vraagstukken als gereguleerde marktwerking,
vraagsturing, de ontwikkeling van nieuwe bestuurlijke arrangementen, de com-
municatie tussen overheid en burger etc. De prominentie van het begrip in het
politieke debat is voor de RMO voldoende aanleiding om hier een verkenning aan
te wijden, vanuit zijn expertise op het gebied van participatie en stabiliteit van de
samenleving.
                                                                           Bijlage 1 / 99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>De RMO zal in dit adviestraject het beroep op de eigen verantwoordelijkheid van
mensen belichten tegen de achtergrond van veranderende sociale netwerken van
mensen. Zo is een groeiend deel van de bevolking alleenstaand en heeft om die
reden eerder een vriendennetwerk dan een familienetwerk. Ook zijn sociale net-
werken van mensen meer ruimtelijk gespreid en hebben ze een grotere dynamiek
dan voorheen. Dit soort netwerken geven wel ondersteuning, maar het is de vraag
of die zo ver zullen gaan als bijvoorbeeld het bieden van mantelzorg op min of
meer structurele basis. Een ander aspect van belang zou kunnen zijn de invulling
die mensen met verschillende culturele achtergronden geven aan het begrip eigen
verantwoordelijkheid. Er zou al met al wel eens een spanning kunnen bestaan tus-
sen enerzijds de gedachte dat mensen meer hun eigen sociale netwerken moeten
benutten voor allerlei ondersteuningsfuncties en anderzijds de veranderende aard
van die netwerken.
De RMO wil tegen deze achtergrond concrete overheidsinterventies formuleren die
de kans vergroten dat mensen hun verantwoordelijkheid herkennen en kunnen
nemen. Een ‘context van verantwoordelijkheid’ heeft de raad dit genoemd in zijn
advies Aansprekend burgerschap uit 2000. Het lijkt echter mogelijk om op basis van
het voortschrijdend inzicht dat sindsdien rond dit idee is ontstaan, nu concreter
en omvattender te adviseren over de wijze waarop een overheid mensen in hun
kracht kan zetten.
100 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 2
Geraadpleegde deskundigen
In de voorbereiding van het advies heeft de raad twee expertmeetings georgani-
seerd. De eerste expertmeeting had als onderwerp de discoursanalyse van dr. Ringo
Ossewaarde die als achtergrondstudie wordt gepubliceerd. De tweede expert-
meeting ging over beleidsaanbevelingen. Daarnaast hebben we gesprekken ge-
voerd. Enkele deskundigen leverden commentaar op conceptteksten. De namen
van zowel de deelnemers aan de expertmeetings als de individuele gesprekspart-
ners staan hieronder in alfabetische volgorde vermeld.
drs. E.J. van Asselt, Wetenschappelijk instituut voor het CDA, Den Haag
mw. dr. E Backbier, ministerie van Justitie, Den Haag
drs. C. van Beuningen MPA, Socires, Den Haag
dr. P. Blokhuis, Christelijke Hogeschool, Ede
prof. dr. H. Boutellier, Verwey-Jonkerinstituut, Utrecht
prof. dr. M. Bovens, Universiteit Utrecht; Utrechtse School voor Bestuurs- en
          Organisatiewetenschap, Utrecht
dr. G. van den Brink, (ten tijde van het advies) Nederlands Instituut voor Zorg en
          Welzijn, Utrecht
drs. D. Broeders, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR), Den
          Haag
                                                                         Bijlage 2 / 101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>mw. ds. P. van der Burg, Wetenschappelijk instituut voor het CDA, Den Haag
prof. dr. P. Dekker, Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), Den Haag
drs. J. van Dommelen, ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Den Haag
prof. dr. W. van de Donk, WRR, Den Haag
mw. drs. E. van Doorne, ministerie van Algemene Zaken, Den Haag
prof. dr. J.W. Duyvendak, Universiteit van Amsterdam; Faculteit der Maatschappij-
         en Gedragswetenschappen, Amsterdam
mw. mr. M. Eenshuistra, ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS),
         Den Haag
mw. dr. M. Gijsberts, SCP, Den Haag
dr. R. Gilsing, SCP, Den Haag
dr. K. Grit, Erasmus MC; Instituut Beleid & Management Gezondheidszorg, Rotter-
         dam
mw. drs. M. Groenewoud, Kenniscentrum Grote Steden (KCGS), Den Haag
mw. drs. F. Henkel, ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK),
         Den Haag
mw. dr. S. Hoff, SCP, Den Haag
mw. drs. C. Huisman, Forum voor Democratische Ontwikkeling, Den Haag
mw. drs. W. van der Kraan, Raad voor Volksgezondheid en Zorg (RVZ), Zoetermeer
mw. dr. M. Kremer, WRR, Den Haag
mw. dr. R. Kwekkeboom, SCP, Den Haag
102 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>drs. M. van Leeuwen, Kenniscentrum Grote Steden (KCGS), Den Haag
H. Meijer, GroenLinks, Utrecht
mw. M. Meulmeester, (ten tijde van het advies) RVZ, Zoetermeer
dr. R. Ossewaarde, Universiteit Twente; Faculteit Bedrijf, Bestuur en Technologie,
         Enschede
drs. T. van der Pennen, Onderzoeksinstituut OTB, Delft
mw. drs. J. de Ruijter, ministerie van BZK, Den Haag
mw. prof. dr. D. de Ruyter, Vrije Universiteit; Faculteit Psychologie en Pedagogiek,
         Amsterdam
drs. E. Schrijvers, WRR, Den Haag
drs. A. Soede, SCP, Den Haag
drs. W. Tiemeijer, ministerie van OCW, Den Haag
mw. drs. T. Timmermans, ministerie van BZK, Den Haag
mw. prof. dr. M. Trappenburg, Erasmus MC, Rotterdam
prof. dr. H. te Velde, Universiteit Leiden; Instituut voor Geschiedenis, Leiden
drs. I. Verhoeven, WRR, Den Haag
drs. J. Vollers, (ten tijde van het advies) ministerie van VWS, Den Haag
mw. dr. M. L. Vos, (ten tijde van het advies) ministerie van Algemene Zaken, Den
         Haag
drs. T. de Vries, ministerie van Economische Zaken, Den Haag
J. van Zuylen, InAxis, Den Haag
                                                                            Bijlage 2 / 103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>104 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>BIJLAGE 3
Overzicht van uitgebrachte publicaties van de Raad voor Maat-
schappelijke Ontwikkeling
     Adviezen
     Derde raadsperiode 2005-2008
38   Verschil maken. Eigen verantwoordelijkheid na de verzorgingsstaat. (2005)
37   Niet met de ruggen naar elkaar. Een advies over verbinden. (2005)
36   Lokalisering van maatschappelijke ondersteuning. Voorwaarden van maat-
     schappelijke ondersteuning. (2005)
     Tweede raadsperiode 2001-2004
35   Eenheid, verscheidenheid en binding. Over concentratie en integratie van
     minderheden in Nederland. (2005)
34   Ouderen tellen mee. Advies aan de Themacommissie Ouderenbeleid van de
     Tweede Kamer. (2004)
33   Mogen ouderen ook meedoen. (2004)
32   Toegang tot recht. (2004)
31   Sociale veiligheid organiseren. Naar herkenbaarheid in de publieke ruimte.
     (2004)
30   Verschil in de verzorgingsstaat. Over schaarste in de publieke sector. (2004)
29   Humane genetica en samenleving. Bouwstenen voor een ander debat.
     (2004)
28   Europa als sociale ruimte. Open coördinatie van sociaal beleid in de Euro-
     pese Unie. (2004)
27   Hart voor Europa. De rol van de Nederlandse overheid. (2003)
26   Medialogica. Over het krachtenveld tussen burgers, media en politiek. (2003)
                                                                      Bijlage 3 / 105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>25      De handicap van de samenleving. Over mogelijkheden en beperkingen van
        community care. (2002)
24      Bevrijdende kaders. Sturen op verantwoordelijkheid. (2002)
23      Geen woorden maar daden. Bijdrage aan het normen- en waardendebat.
        (2002)
22      Werken aan balans. Een remedie tegen burn-out. (2002)
21      Educatief centrum voor ouder en kind. Advies over voor- en vroegschoolse
        opvang. (2002)
20      Levensloop als perspectief. Kanttekeningen bij de Verkenning Levensloop.
        Beleidsopties voor leren, werken, zorgen en wonen. (2002)
19      Van uitzondering naar regel. Maatwerk in het grotestedenbeleid. (2001)
18      Aansprekend opvoeden. Balanceren tussen steun en toezicht. (2001)
17      Instituties in lijn met het moderne individu. De sociale agenda 2002-2006.
        (2001)
16      Kwetsbaar in kwadraat. Krachtige steun aan kwetsbare mensen. (2001)
        Eerste raadsperiode 1997-2000
15      Ver weg en dichtbij. Over hoe ICT de samenleving kan verbeteren. (2000)
14      Van discriminatie naar diversiteit. Kanttekeningen bij de Meerjarennota
        Emancipatiebeleid ‘Van vrouwenstrijd naar vanzelfsprekendheid’. (2000)
13      Wonen in de 21e eeuw. (2000)
12      Alert op vrijwilligers. (2000)
11      Ongekende aanknopingspunten. Strategieën voor de aanpassing van de
        sociale infrastructuur. (2000)
10      Aansprekend burgerschap. De relatie tussen organisatie van het publieke
        domein en de verantwoordelijkheid van burgers. (2000)
 9      Nationale identiteit in Nederland. (1999)
 8      Arbeid en zorg. Reactie op de kabinetsnota ‘Op weg naar een nieuw even-
        wicht tussen arbeid en zorg’. (1999)
7       Integratie in perspectief. Advies over integratie van bijzondere groepen en
        van personen uit etnische groeperingen in het bijzonder. (1998)
 6      Verantwoordelijkheid en perspectief. Geweld in relatie tot waarden en nor-
        men. (1998)
 5      Uitsluitend vrijwillig!? Maatschappelijk actief in het vrijwilligerswerk. (1997)
 4      Kwaliteit in de buurt. (1997)
 3      Werkloos toezien. Activering van langdurig werklozen. (1997)
 2      Stedelijke vernieuwing. (1997)
 1      Vereenzaming in de samenleving. (1997)
106 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>        Werkdocumenten
11      Horizontale verantwoording bij ZBO’s en agentschappen. T. Schillemans.
        (2005)
10      Tussen zorgen en begrenzen. Over de aanpak van delictplegers met
        psychi(atri)sche problemen. D. Graas en R. Janssens. (2005)
9       Gezin anno nu. M. Distelbrink, N. Lucassen en E. Hooghiemstra. (2005)
8       Tussen vangnet en trampoline. Over de inzet van publieke middelen voor
        participatie en zekerheid. H. Adriaansens, K. van Beek en R. Janssens. (2005)
7       Preventiebeleid. Een verkennende achtergrondstudie. R. Torenvlied en A.
        Akkerman. (2005)
6       Over insluiting en vermijding. Twee essays over segregatie en integratie. J.
        Uitermark en J.W. Duyvendak; P. Scheffer. (2004)
5       “Nee, ik voel me nooit onveilig”. Determinanten van sociale veiligheidsge-
        voelens. H. Elffers en W. de Jong. (2004)
4       Ouderen en maatschappelijke inzet. K. Breedveld, M. de Klerk en J. de Hart.
        (2004)
3       Financiële prikkels voor werknemers bij uittreding. I. Groot en A. Heyma.
        (2004)
2       Sociale veiligheid vergroten door gelegenheidsbeperking: wat werkt en wat
        niet? K. Wittebrood en M. van Beem. (2004)
1       Inburgering. Educatieve opdracht voor nieuwkomer, overheid en samenle-
        ving. (2003)
Publicaties van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling zijn te downloaden
via www.adviesorgaan-rmo.nl.
Adviezen zijn ook te bestellen bij:
Sdu Klantenservice
Tel. 070 378 98 80
Fax 070 378 97 83
                                                                         Bijlage 3 / 107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>108 / Verschil maken</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
De Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) werkt aan nieuwe concepten
voor de aanpak van sociale vraagstukken. De raad is:
prof. Hans Adriaansens
prof. Maurits Barendrecht
prof. Talja Blokland-Potters
prof. Anneke van Doorne-Huiskes
prof. Paul Frissen
Sadik Harchaoui
Yolan Koster-Dreese
José Manshanden
prof. Micha de Winter
Krijn van Beek is algemeen secretaris van de raad.
De RMO is bij wet ingesteld op 1 januari 1997. Zijn formele opdracht luidt:
“de regering en de beide kamers der Staten-Generaal te adviseren over de hoofd-
lijnen van beleid inzake de gevolgen van maatschappelijke ontwikkelingen voor
zover deze van invloed zijn op de participatie van burgers in en de stabiliteit van de
samenleving”.
Parnassusplein 5
Postbus 16139
2500 BC Den Haag
Tel. 070 340 52 94
Fax 070 340 54 46
rmo@adviesorgaan-rmo.nl
www.adviesorgaan-rmo.nl
                                              Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling / 109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>Colofon
Verschil maken
Eigen verantwoordelijkheid na de verzorgingsstaat (advies 38)
Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling
ISBN 90 6665 752 9
NUR 740
Eindredactie
Frans Brinkman
Foto omslag
Marie Cécile Thijs
Vormgeving omslag
Marc Horvat, Uitgeverij SWP
Vormgeving binnenwerk
Lieve Maas Produkties, Amsterdam
Uitgever
Paul Roosenstein
Voor informatie over overige uitgaven van Uitgeverij SWP:
Postbus 257
1000 AG Amsterdam
T (020) 330 72 00
F (020) 330 80 40
swp@swpbook.com
www.swpbook.com
110 / Verschil maken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>