<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De patiënt beter aan zet met
een Zorgconsumentenwet?
Advies en achtergrondstudies
Advies uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Den Haag, 2006
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
Tel        070 340 50 60
Fax        070 340 75 75
E-mail mail@rvz.net
URL        www.rvz.net
Colofon
Ontwerp:             2D3D, Den Haag
Fotografie:          Eric de Vries
Druk:                Quantes, Rijswijk
Uitgave:             2006
ISBN-10:             90-5732-1777-7
ISBN-13:             978 90-5732-177-1
U kunt deze publicatie bestellen via onze website (www.rvz.net)
of telefonisch via de RVZ (070 340 50 60) onder vermelding van
publicatienummer 06/12.
© Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>De rechten van de patiënt moeten beter
toegankelijk gemaakt worden
Welk probleem lost dit advies op?
Een aantal tekortkomingen in de rechtspositie van de individuele patiënt
die hem beletten ‘zorgconsument’ te worden.
Wat zijn de gevolgen voor de consument?
De zorgconsument weet beter gebruik te maken van zijn rechten en wordt
steeds meer een volwaardige partij op de zorg(verzekerings)markt.
Wat zijn de gevolgen voor de zorgverlener?
De zorgverlener wordt meer dan tevoren aangesproken op het leveren van
goede zorg. Hij wordt ook meer dan tevoren beloond voor het leveren van
kwaliteit.
Wat kost het?
Dat is afhankelijk van de uiteindelijke vormgeving en positionering van
het kennis- en adviescentrum voor patiëntenrechten.
Wat is nieuw?
Een centrale plaats waar zorgconsumenten en andere belanghebbenden
terecht kunnen met vragen over hun rechten.
RVZ                        De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
      Samenvatting                                                         7
1     Inleiding                                                           11
1.1   Aanleiding                                                          11
1.2   Vragen                                                              11
1.3   Inhoud en opzet van het advies                                      12
2     De rechtspositie van de zorgconsument                               15
2.1   Belang van een sterke rechtspositie                                 15
2.2   Wettelijke regeling van patiëntenrechten                            16
2.3   Conclusie en vooruitblik                                            20
3     Het recht van de patiënt om keuzes te maken                         21
3.1   Het recht om te kiezen                                              21
3.2   Het recht op informatie                                             22
3.3   Bespreking en conclusies                                            25
4     Recht van de patiënt op verantwoorde zorg                           28
4.1   Het recht op verantwoorde zorg                                      28
4.2   Wat is verantwoorde zorg?                                           28
4.3   Recht op tijdige zorg                                               30
4.4   Bespreking en conclusies                                            30
5     Klachtrecht van de patiënt                                          32
5.1   Klachten over de zorgverzekeraar                                    33
5.2   Klachten over zorgaanbieders                                        34
5.3   Bespreking en conclusies                                            34
6     Een integrale Zorgconsumentenwet als oplossing?                     36
6.1   Een (integrale) Zorgconsumentenwet                                  36
6.2   Analyse en beoordeling                                              37
6.3   Conclusie                                                           39
7     Het alternatief van de Raad                                         40
7.1   Oplossen knelpunten en lacunes in bestaande wetgeving               40
7.2   Thematische evaluatie van patiëntenrechten                          41
7.3   Een kennis- en adviescentrum patiëntenrechten                       42
RVZ                      De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    Bijlagen                                                             45
1.  Adviesaanvraag                                                       47
2.  Adviesvoorbereiding vanuit de Raad
    voor de Volksgezondheid en Zorg                                      48
3.  Literatuur                                                           51
    Achtergrondstudies                                                   55
    Beter verzekerd?                                                     57
    Prof. mr. G.R.J. de Groot
    Beter beschermd?                                                   127
    Prof. mr. B. Sluijters
    Lijst van afkortingen                                              138
    Overzicht publicaties RVZ                                           141
RVZ                     De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 6
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>De patiënt beter aan zet met
een Zorgconsumentenwet?
Samenvatting
In het nieuwe zorgstelsel wordt veel verwacht van de (verzekerde)
patiënt: hij moet een ‘zorgconsument’ worden, die op grond van verge-
lijkende informatie rationele keuzes maakt en daarmee zowel zorgaanbie-
ders als zorgverzekeraars aanzet tot kwaliteitsverbetering. In wezen vormt
hij de sleutel tot het welslagen van het nieuwe stelsel. De vraag is of dat
een reële verwachting is en vooral of de patiënt voldoende is toegerust
om die rol waar te maken.
De NPCF en verschillende kamerleden hebben daarover twijfels geuit;
zij vinden dat de patient in het nieuwe zorgstelsel onvoldoende
beschermd wordt. De rechten van patiënten zouden teveel versnipperd
zijn, zodat onduidelijk is welke rechten geborgd zijn, in welke wet en in
hoeverre deze wetten elkaar versterken of juist niet. Bovendien zouden
nieuwe ontwikkelingen en inzichten nog niet vertaald zijn in wettelijke
rechten en plichten.
De minister van VWS heeft de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
(RVZ) gevraagd of hij deze bezwaren deelt en als dit het geval is of hij
vindt dat een Zorgconsumentenwet een effectieve bijdrage kan leveren
aan de versterking van de rechtspositie van de zorgconsument.
Vanwege het spoedeisende karakter van het advies heeft de Raad
zijn onderzoek toegespitst op de wijze waarop de rechten die voor de
individuele patiënt in het bijzonder van belang zijn om zijn rol als
zorgconsument waar te kunnen maken, wettelijk verankerd zijn. Het
gaat dan om het recht om te kiezen, het recht op informatie, het recht
op verantwoorde zorg en het klachtrecht van de patiënt.
Hoewel de rechtspositie van de individuele patiënt over het algemeen
goed geregeld is, brengt het onderzoek van de Raad een aantal tekort-
komingen aan het licht. Dat geldt met name voor het recht op vergelij-
kende keuze-informatie, dat onvoldoende is geborgd. Weliswaar voorziet
de Wet marktordening gezondheidszorg (WMG) in deze lacune, maar
de betreffende bepaling is ontoereikend. De patiënt kan er geen recht
aan ontlenen op vergelijkende informatie over de kwaliteit en resultaten
van zorg bij specifieke aandoeningen, terwijl deze informatie bij uitstek
relevant is voor hem. Een ander probleem is de ontoegankelijkheid van
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>de patiëntenrechten. Dit wreekt zich vooral ten aanzien van het recht
van de patiënt op verantwoorde zorg. Dat is ernstig, want zolang niet
duidelijk of moeilijk te achterhalen is wat een patiënt in een concrete
situatie van een zorgverlener of zorgverzekeraar mag verwachten, wordt
niet alleen het onderhavige recht ondermijnd, maar ook het recht van
de patiënt om keuzes te maken en om te klagen.
Een integrale Zorgconsumentenwet is volgens de Raad echter niet de
geëigende oplossing voor de gesignaleerde problemen. Een dergelijke
wet zou vele verschillende onderwerpen moeten regelen, die niet alle-
maal in eenzelfde juridisch kader passen. Dat zou betekenen dat zo’n
wet een aparte plaats moet krijgen en daarmee wordt de aansluiting met
het Burgerlijk Wetboek (BW) moeizaam. In het BW is een evenwicht
gevonden tussen regelingen waarin de contractvrijheid centraal staat
en regelingen waarin de bescherming van een zwakke partij (consument,
huurder, werknemer en patiënt) voorop staat. Het uit het BW lichten
van de regeling waarin de patiënt beschermd wordt zal zijn positie
dan ook eerder verzwakken dan versterken.
Wat minstens zo belangrijk is: een integrale Zorgconsumentenwet voegt
niets toe aan de rechtspositie van de patiënt en draagt niet bij aan de
toegankelijkheid van de patiëntenrechten. De wetgever kan namelijk niet
volstaan met uitsluitend de formulering van rechten, zonder tevens aan
te geven welke condities daarvoor gelden. Laat de wetgever dit na dan
zou de wettelijke regeling misleidend zijn. Bovendien is het niet reëel te
veronderstellen dat alle rechten van patiënten uit en te na in de wet zelf
neergelegd kunnen worden. Te gedetailleerde regelgeving kan verstarrend
werken. Het gebruik van globale regels met open normen maakt het
beter mogelijk rekening te houden met de complexiteit van de dagelijkse
praktijk en doet recht aan de verantwoordelijkheid en deskundigheid
van medische beroepsbeoefenaren. Consequentie is wel dat nadere
invulling van wettelijke regels op andere niveaus plaatsvindt.
Een patiëntenwet kan dan ook nimmer ‘alomvattend’ zijn.
De Raad stelt daarom een andere oplossing voor:
1. Het oplossen van knelpunten en lacunes door bestaande wetgeving
     aan te passen;
2. Het verhogen van de toegankelijkheid van patiëntenrechten door:
Het bewerkstelligen van thematische evaluatie(s) van patiëntenrechten,
waarmee de samenhang en consistentie van de verschillende wettelijke
regelingen kan worden verbeterd en beter kan worden aangesloten bij
problemen die patiënten in de praktijk ondervinden bij het gebruik
maken van een bepaald recht;
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Het instellen van een laagdrempelig kennis- en adviescentrum, dat als
voornaamste taak heeft de informatie over patiëntenrechten bijeen te
brengen en te ontsluiten voor belanghebbenden. Daarvan afgeleide taken
zijn: vraagbaak voor patiënten en andere belanghebbenden; wegwijzer
voor het klachtrecht; monitoren hoe het is gesteld met de (implementatie
van) patiëntenrechten, daarover rapporteren en suggesties aandragen
voor verbetering en voor thematische evaluatie van patiëntenrechten.
Het gaat hier om publieke taken die bij voorkeur worden toebedeeld
aan een bestaande organisatie, waar de benodigde deskundigheid en
infrastructuur (ten dele) al aanwezig is en waarop gemakkelijk kan
worden aangesloten. De Raad beveelt aan een kwartiermaker te benoemen
die de opdracht krijgt het beoogde kennis- en adviescentrum op te zetten.
De Raad meent dat de voorgestelde oplossingen een wezenlijke bijdrage
kunnen leveren aan de verdere ontwikkeling van de patiënt tot zorgcon-
sument.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 10</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>1         Inleiding
1.1       Aanleiding
Volgens de Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie (NPCF)
wordt de patiënt in het nieuwe zorgstelsel onvoldoende beschermd.
De rechten van patiënten/consumenten zijn teveel versnipperd, zodat
onduidelijk is welke rechten van patiënten geborgd zijn, in welke wet
en in hoeverre deze wetten elkaar versterken of juist niet. Bovendien zijn
nieuwe ontwikkelingen en inzichten nog niet vertaald in wettelijke rech-
ten en plichten. Daarom dringt de NPCF sinds enige tijd aan op een
‘Zorgconsumentenwet’, die samenhang aanbrengt tussen de bestaande
wetten en de leemtes opvult die zijn ontstaan door de nieuwe verhou-
dingen in de gezondheidszorg. Wil de patiënt echt invloed krijgen op
zijn zorg en de rol kunnen vervullen die van hem wordt verwacht in
de nieuwe constellatie, dan moet hij in de ogen van de NPCF als indivi-
duele zorgconsument en als collectief een stevige juridische basis hebben
in één Zorgconsumentenwet. De NPCF ziet dit als een minimumvoor-
waarde voor patiënten/cliënten om zich als volwaardige partij, naast
zorgverzekeraars en zorgaanbieders, op de zorgmarkt te kunnen
positioneren.
Tijdens de parlementaire behandeling van zowel de Zorgverzekeringswet
als de Wet marktordening gezondheidszorg is door een aantal kamer-
leden bij de minister van VWS aangedrongen op het in voorbereiding
nemen van een wetsvoorstel voor een (integrale) Zorgconsumentenwet.
De minister heeft hierop de kamers geïnformeerd dat hij behoefte heeft
aan een nadere analyse alvorens een standpunt in te nemen. Daartoe
maakt hij gebruik van het jaarlijks onderzoek van de IGZ naar de Staat
van de Gezondheidszorg, dat dit jaar gewijd is aan de patiëntenrechten.
Daarnaast heeft hij de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ)
om een advies over dit onderwerp gevraagd.
Dit advies ligt thans voor u.
1.2       Vragen
De minister vraagt de RVZ in zijn advies de volgende vragen
te beantwoorden:
1. Hoe is de rechtspositie van de patiënt thans geregeld?
2. Op welke punten is versterking van deze rechtspositie noodzakelijk,
     gegeven de nieuwe constellatie in de gezondheidszorg?
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                    Bij de beantwoording van deze vraag dient specifiek aandacht
                                    te worden geschonken aan de volgende onderwerpen:
                                    a. toegang tot keuze-informatie over het zorgaanbod,
                                    b. keuze van zorgaanbieder en zorgverlener,
                                    c. de kwaliteit van de zorg en de vraag wie daarop voor
                                         de zorgconsument aanspreekbaar is,
                                    d. ketenzorg,
                                    e. de overeenkomst tussen zorgverlener en zorgconsument, zowel
                                         in de curatieve als in de langdurige zorg, en de vraag of het
                                         wenselijk is een dergelijke overeenkomst nader in te vullen
                                         met tweezijdige algemene voorwaarden,
                                    f. de beschikkingsmogelijkheid van de zorgconsument over de
                                         over hem vastgelegde medische informatie,
                                    g. diversiteit aan wegen in de gezondheidszorg (waaronder het
                                         tuchtrecht) langs welke consumenten kunnen klagen en hun
                                         recht kunnen halen,
                                    h. de vraag welke rol de Nederlandse Zorgautoriteit dient
                                         te spelen inzake klachten van zorgconsumenten,
                                    i. de positie van collectieven van zorgconsumenten, onder meer
                                         als ‘derde partij’ in relatie tot zorgverzekeraars en aanbieders.
                               3. Kan een integrale Zorgconsumentenwet een effectieve bijdrage
                                    leveren aan de versterking van de rechtspositie van de zorgcon-
                                    sument; wat zijn de voor- en nadelen van een dergelijke wet?
                               4. Als het oordeel over een Zorgconsumentenwet positief uitvalt
                                    wat zijn dan de contouren die een dergelijke wet moet krijgen?
                               5. Als het oordeel over een zorgconsumentwet negatief uitvalt,
                                    zijn er dan andere effectieve manieren om de positie van de
                                    patiënt te versterken?
                               1.3        Inhoud en opzet van het advies
                               De Raad acht het onderwerp waarover advies is gevraagd van groot
Aan de patiënt is een sleutel- belang, gegeven de ingrijpende stelselherziening in de gezondheidszorg
rol toebedacht                 die met de invoering van de Zorgverzekeringswet (ZVW) in januari
                               2006 is ingezet. In de nieuwe constellatie van de gezondheidszorg wordt
                               veel verwacht van de (verzekerde) patiënt: hij moet een ‘zorgconsument’
                               worden, die op grond van vergelijkende informatie rationele keuzes
                               maakt en aldus zowel zorgaanbieders als zorgverzekeraars aanspoort tot
                               kwaliteitsverbetering. In wezen vormt hij de sleutel tot het welslagen
                               van het nieuwe stelsel. Dat geeft te denken: is het een reële verwachting?
                               Meer in concreto: is hij voldoende toegerust om die rol waar te maken?
                               RVZ                             De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 12
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                             Dit neemt niet weg dat de Raad zich in zijn advies zal moeten beperken.
                             De relatief korte termijn waarop de Raad gevraagd is zijn advies te geven
                             vergt een scherpe afbakening van wat wel en wat niet verantwoord kan
                             worden behandeld.
Zijn de rechten van de       De focus van het advies is de rechtspositie van de individuele patiënt, en
patiënt daarvoor toereikend? dan vooral de rechten van de patiënt die in het bijzonder van belang zijn
                             om zijn rol als zorgconsument in het nieuwe stelsel waar te kunnen maken.
                             Deze focus heeft de volgende consequenties:
                             - Hoewel ook de plichten van een persoon onderdeel uitmaken
                                  van diens rechtspositie, komen deze in dit advies niet aan de orde.
                                  De Raad besteedt in zijn binnenkort uit te brengen signalement
                                  over goed patiëntschap uitvoerig aandacht aan dit aspect.
                             - Ondanks het gegeven dat het optreden als collectief bij uitstek
                                  een beproefd middel is om de positie ten opzichte van andere
                                  (markt)partijen te versterken, zal in dit advies niet worden ingegaan
                                  op de (rechts)positie van collectieven van zorgconsumenten.
                                  De vragen 2e en 2i vallen daarmee buiten het bestek van dit advies.
                             - Evenmin wordt vraag 2f behandeld. De vraag naar beschikkings-
                                  mogelijkheden van de patiënt over de informatie die over hem is
                                  vastgelegd is van een andere orde: het gaat daarbij in wezen over de
                                  ‘eigendom’ van informatie. Aan dit vraagstuk kleven meer aspecten
                                  dan op het eerste gezicht lijkt. Het voert in het kader van dit
                                  adviestraject te ver om hierop in te gaan.
                             Daarnaast is gebruik gemaakt van het onderzoek dat de IGZ onlangs
                             heeft laten uitvoeren in het kader van de Staat van de Gezondheidszorg
                             (SGZ) 2006. Daar waar de IGZ in zijn rapport de nadruk legt op de
                             uitwerking van de rechten van de patiënt in de relatie met de zorgverle-
                             ner, ligt het accent in het onderhavige advies op de rechtspositie van
                             de individuele patiënt ten opzichte van de (beide) andere partijen, zor-
                             gaanbieder en zorgverzekeraar. De Raad heeft hiertoe onderzoek laten
                             verrichten door prof. mr. G.R.J. de Groot en prof. mr. B. Sluijters.
                             Het advies heeft de volgende opzet:
                             In hoofdstuk 2 zet de Raad allereerst uiteen waarom een sterke rechts-
                             positie van de patiënt belangrijk is, in het bijzonder gegeven de nieuwe
                             verhoudingen in de gezondheidszorg. Vervolgens geeft de Raad in dit
                             hoofdstuk een typering van het wettelijke systeem van patiëntenrechten
                             op hoofdlijnen.
                             In de hoofdstukken 3, 4 en 5 houdt de Raad de rechten die wezenlijk zijn
                             om van patiënt zorgconsument te worden tegen het licht: respectievelijk
                             het recht van de patiënt om keuzes te maken (inclusief het recht op
                             informatie), het recht van de patiënt op verantwoorde zorg en het
                             RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>klachtrecht van de patiënt. Daarbij wordt tevens aandacht besteed aan
knelpunten, problemen en/of lacunes in de betreffende wettelijke rege-
ling(en). Hiermee beantwoordt de Raad de eerste en tweede adviesvraag.
In hoofdstuk 6 onderzoekt de Raad of een integrale Zorgconsumenten-
wet een toereikende oplossing biedt voor de gesignaleerde problemen.
De Raad analyseert daartoe de voor- en nadelen van een dergelijke wet.
Daarmee geeft de Raad antwoord op de derde en (impliciet ook op de)
vierde adviesvraag.
De Raad presenteert in hoofdstuk 7 zijn alternatief en beantwoordt
daarmee de vijfde en laatste adviesvraag.
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                          2         De rechtspositie van de zorgconsument
                          2.1       Belang van een sterke rechtspositie
                          De Raad vindt dat de NPCF terecht de vraag opwerpt of de wettelijke
                          regeling van patiëntenrechten in het nieuwe zorgstelsel wel toereikend is.
                          Met de stelselherziening is het sturingsconcept voor de zorg ingrijpend
                          veranderd. De van overheidswege gereguleerde gezondheidszorg is
                          vervangen door een stelsel van vraaggestuurde zorg binnen een markt-
                          georiënteerde context. Marktwerking en in het bijzonder concurrentie
                          tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders, moeten bevorderen dat de
                          zorg doelmatig wordt verleend en dat de zorgverlening beter wordt
                          afgestemd op de vraag van de patiënt.
Zal de zorgverzekeraar de Het nieuwe stelsel moet grofweg als volgt werken: Nederlandse ingeze-
belangen van de patiënt   tenen hebben de mogelijkheid om zelf een zorgverzekeraar te kiezen.
behartigen?               Dit zet zorgverzekeraars ertoe aan om in onderlinge concurrentie op
                          te treden als de belangenbehartigers voor hun verzekerden.
                          Zorgverzekeraars hebben de mogelijkheid gekregen om selectief te
                          contracteren. Daarmee kunnen zij ten behoeve van hun verzekerden de
                          zorg inkopen die de beste prijs- en kwaliteitsverhouding levert. Op die
                          manier stimuleren zij zorgaanbieders om zorg van hoge kwaliteit tegen
                          een redelijke prijs aan te bieden.
                          Het stelsel is met andere woorden gebouwd op een mechanisme van
                          countervailing powers: doordat verzekerden met de voeten kunnen
                          stemmen houden zij de zorgverzekeraars scherp en doordat de zorg-
                          verzekeraars selectief kunnen contracteren houden zij op hun beurt
                          de zorgaanbieders scherp.
Dat is (nog) onzeker      Dat klinkt mooi, maar de vraag is of het ook daadwerkelijk zo zal werken.
                          Zo is vooral onzeker of de zorgverzekeraar inderdaad de rol van belangen-
                          behartiger van de patiënt zal (kunnen) vervullen. Vooralsnog wijst de
                          praktijk uit dat zorgverzekeraars niet selectief contracteren. Bovendien kan
                          de zorgverzekeraar er ook voor kiezen om (uitsluitend) restitutiepolissen
                          aan te bieden. Wezenlijker nog is het gegeven dat de meeste verzekerden
                          geen patiënt zijn. De belangen van verzekerden en verzekerde patiënten
                          lopen niet - of niet per definitie - parallel. Zo zal de verzekerde meer
                          belang hechten aan de hoogte van de premie die hij moet betalen, terwijl
                          de verzekerde patiënt het meest hecht aan de kwaliteit van de zorg.
                          Dus als de zorgverzekeraar al als belangenbehartiger optreedt, is het zeer
                          de vraag voor wie: voor de verzekerde of voor de verzekerde patiënt?
                          RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>De patiënt is dus zelf aan zet Als de verzekeraar niet de belangen behartigt van de patiënt, wie dan
                               wel? Hier komt de rechtspositie van de patiënt nadrukkelijk in het vizier.
                               Naarmate zijn rechtspositie sterker is, is de patiënt minder afhankelijk
                               van de vraag of een andere partij bereid en in staat is zijn belangen te
                               behartigen. Een sterke rechtspositie compenseert met andere woorden de
                               zwakke uitgangspositie die de patiënt heeft ten opzichte van de andere,
                               beroeps- of bedrijfsmatig handelende, partijen op de gezondheidszorg-
                               markt(en).
                               Een sterke rechtspositie van de patiënt is dus belangrijk, zeker gegeven
                               de nieuwe verhoudingen in de gezondheidszorg en de onzekerheid over
                               de werking van het mechanisme waarop het stelsel is gebouwd. Er is dan
                               ook alle aanleiding na te gaan hoe het is gesteld met die rechtspositie.
                               2.2           Wettelijke regeling van patiëntenrechten
                               Het wettelijk ‘stelsel’ van patiëntenrechten heeft een aantal algemene
                               kenmerken, met daaraan verbonden consequenties. Deze zijn op
                               hoofdlijnen als volgt.
                               Versnipperde en afgeleide (indirecte) rechten
Patiëntenrechten zijn ver-     Rechten van patiënten zijn in de Nederlandse wetgeving in vele wettelijke
spreid...                      regelingen neergelegd. Om enig overzicht te verkrijgen kan de volgende
                               ordening behulpzaam zijn:
                                 Wetgeving die beoogt                          Voorbeelden
                                 rechten van burgers te regelen.
                                                                               Wet bescherming persoonsgegevens
                                 (algemene regelingen, die niet
                                 specifiek voor de gezondheids-                Burgerlijk Wetboek
                                 zorg zijn ontwikkeld)
                                 Wetgeving die beoogt de algemene              Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst
                                 rechten van de patiënt te regelen, zoals
                                                                               Wet klachtrecht cliënten zorgsector
                                 het recht op informatie, toestemmings-
                                 vereiste, rechten m.b.t. het dossier, etc     Wet medezeggenschap cliënten zorginstellingen
                                 Wetgeving die beoogt de                       Wet bijzondere opnemingen in
                                 rechten van patiënten in                      psychiatrische ziekenhuizen
                                 bijzondere situaties te regelen               Wet op het mentorschap
                                                                               Wet op het bevolkingsonderzoek
                                                                               Wet medisch-wetenschappelijk
                                                                               onderzoek met mensen
                                                                               Wet op de orgaandonatie
                                                                               Wet op de medische keuringen
                                                                               Infectieziektewet
                               RVZ                                     De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                          Wet afbreking zwangerschap
                                                                          Wet toetsing levensbeëindiging
                                                                          op verzoek en hulp bij zelfdoding
                               Wetgeving inzake de kwaliteit van zorg     Wet op de beroepen in de
                                                                          individuele gezondheidszorg
                                                                          Kwaliteitswet zorginstellingen
                                                                          Wet op de geneesmiddelenvoorziening
                                                                          Wet inzake bloedvoorziening
                                                                          Wet medische hulpmiddelen
                               Wetgeving inzake het stelsel van zorg      Zorgverzekeringswet c.a.
                                                                          AWBZ c.a.
                                                                          Wet op de zorgtoeslag
                                                                          Wet marktordening gezondheidszorg
                                                                          Wet toelating zorginstellingen
                               Internationale regelingen                  Voorbeelden:
                                                                          Europees Verdrag tot bescherming
                                                                          van de Rechten van de Mens
                                                                          Verdrag inzake Burgerlijke en
                                                                          Politieke Rechten
                                                                          Verdrag inzake de mensenrechten
                                                                          en de biogeneeskunde
                             Ontleend aan: J. Legemaate, Patiëntenrechten in wetgeving en rechtspraak,
                             achtergrondstudie bij de Staat van de Gezondheidszorg 2006 (IGZ).
                             In deze regelingen nemen de rechten van de patiënt een meer of minder
                             belangrijke plaats in, naast tal van andere onderwerpen.
...en vaak afgeleid van de   Patiëntenrechten komen bovendien op verschillende manieren aan
plichten van anderen         de orde, niet alleen in de vorm van regels die direct op de patiënt zelf
                             betrekking hebben, maar ook in de vorm van criteria voor het handelen
                             van hulpverleners of andere betrokkenen. Uit deze normeringen vloeien
                             evenzeer rechten van de patiënt voort.
                             Onduidelijke samenhang en gebrek aan consistentie
Dus is het moeilijk een      Consequentie van dit kenmerk is wel, dat in bepaalde gevallen pas een
volledig beeld te verkrijgen volledig beeld van de rechtspositie van de patiënt verkregen kan worden
                             door diverse wettelijke regelingen in samenhang met elkaar te bezien.
                             Dit is aan de orde in verhoudingen waarin er naast elkaar een algemene
                             en een bijzondere wettelijke regeling van kracht zijn. De bijzondere wet
                             regelt veelal zaken die in de algemene wet niet aan de orde komen of
                             RVZ                                  De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                          geeft aan bepaalde onderdelen uit de algemene wet een meer specifieke
                          invulling. De hoofdregel is dat de bijzondere regeling voor gaat.
                          Voor aangelegenheden die in de bijzondere regeling niet aan de orde
                          komen maar in de algemene wel, moet dan te rade worden gegaan bij
                          de algemene regeling. Welke rechten een patiënt precies heeft is hierdoor
                          – zeker voor niet-juristen – vaak onduidelijk.
                          Zo is het uitgangspunt van de Wet BOPZ dat ook een onvrijwillig
                          opgenomen patiënt moet instemmen met een behandelingsplan.
                          Toestemming veronderstelt informatie. De Wet BOPZ regelt wel het
                          toestemmingsvereiste, maar niet het recht van de patiënt op informatie.
                          Daarvoor moet worden teruggevallen op de informatiebepaling in
                          de WGBO.
                          Daar komt nog bij dat niet altijd duidelijk is wat precies de reikwijdte
                          is van een wettelijke regeling, met andere woorden wat wel onder de
                          wet valt en wat niet. Voorbeeld bij uitstek hiervan is het gegeven dat
                          de WGBO van toepassing is op ‘geneeskundige handelingen’. Hierdoor
                          bestaat onduidelijkheid over de vraag of de wet al dan niet van toepas-
                          sing is in zorgsituaties waarin niet het behandelen van patiënten op de
                          voorgrond staat, maar veeleer het verzorgen en begeleiden.
                          Het gegeven dat de rechtspositie van patiënten in verschillende wettelijke
                          regelingen is geregeld, kan bovendien met zich mee brengen dat tussen
                          met elkaar samenhangende regelingen (onverklaarbare) verschillen of
                          inconsistenties bestaan.
                          Zo bepaalt de Wbp in het eerste lid van artikel 10 dat persoonsgegevens
                          niet langer worden bewaard in een vorm die het mogelijk maakt de
                          betrokkene te identificeren, dan noodzakelijk is voor de verwerkelijking
                          van de doeleinden waarvoor zij worden verzameld of vervolgens worden
                          verwerkt. De WGBO daarentegen bepaalt dat de hulpverlener het
                          medisch dossier gedurende vijftien jaren bewaart (te rekenen vanaf het
                          tijdstip waarop het is aangelegd), of zoveel langer als redelijkerwijs uit
                          de zorg van een goed hulpverlener voortvloeit.
                          Globale wettelijke regels…
Patiëntenrechten bevatten Een tweede kenmerk is dat de genoemde wettelijke regelingen qua
vaak open normen...       inhoud, opzet en mate van detaillering sterk uiteen lopen. Zo zijn situ-
                          aties waarin inbreuk wordt gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van
                          patiënten zeer precies in de wet vastgelegd (zoals: dwangopneming in
                          de Wet bopz, orgaanuitname in de Wet op de orgaandonatie), terwijl in
                          andere gevallen de complexiteit en veelvormigheid van de dagelijkse
                          praktijk juist niet toestaan dat de wetgever gedetailleerde regels stelt
                          (zoals met betrekking tot het recht van de patiënt op informatie in de
                          WGBO). Dit laatste geldt ook als het gaat om aangelegenheden die bui-
                          RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                            ten de verantwoordelijkheid en deskundigheid van de wetgever vallen
                            (zoals het concretiseren van het vereiste van ‘verantwoorde zorg’
                            in de Kwaliteitswet zorginstellingen en de Wet BIG.
...die nader moeten worden  De (veelal weloverwogen en soms onvermijdelijke) keuze voor globale
ingevuld                    wettelijke regels brengt met zich mee dat cruciale wettelijke begrippen
                            en regels op andere niveaus nader worden uitgewerkt, bijvoorbeeld door
                            middel van richtlijnen en gedragsregels. Zo bepaalt de WGBO (artikel
                            7:453 BW) dat ‘de hulpverlener bij zijn werkzaamheden de zorg van een
                            goed hulpverlener in acht moet nemen en daarbij in overeenstemming
                            moet handelen met de op hem rustende verantwoordelijkheid, voort-
                            vloeiend uit de voor hulpverleners geldende professionele standaard’.
                            Wat in concreto zorg van een goed hulpverlener en de professionele
                            standaard zijn, ligt niet wettelijk vast, maar is onder meer in richtlijnen
                            en gedragsregels van de beroepsbeoefenaren zelf omschreven.
Ook de rechter draagt zijn  Ook de rechter speelt in het Nederlandse systeem een grote rol bij het
steentje bij                verduidelijken en uitwerken van globale wettelijke bepalingen. Wettelijke
                            regelingen moeten dan ook gezien en beoordeeld worden in relatie tot
                            de rechtspraak. Een voorbeeld is de informatieplicht van de hulpverlener
                            en het daaruit af te leiden recht op informatie van de patiënt. De
                            WGBO beschrijft deze plicht in zeer algemene bewoordingen. In de
                            rechtspraak is deze plicht verder uitgewerkt én aangevuld. Zo heeft de
                            rechter hieraan de norm toegevoegd dat de hulpverlener (in elk geval bij
                            ingrijpende verrichtingen) dient te controleren of de patiënt de informa-
                            tie ook werkelijk begrepen heeft.
                            De wet is niet de enige bron van (patiënten)recht
Kennis van de wet alleen is De keuze voor globale wettelijke regels brengt het risico met zich mee
dus niet voldoende          dat noodzakelijke nadere invulling van cruciale wettelijke begrippen en
                            regels ontbreekt. Want hoewel die nadere invulling met betrekking tot
                            tal van onderwerpen is gegeven, gebeurt dit niet systematisch. Het feit
                            dat de wet niet de enige bron is van patiëntenrecht heeft nog een andere
                            kant: hoe kan de patiënt op de hoogte zijn of raken van deze nadere
                            invulling in bronnen als de jurisprudentie en richtlijnen?
                            Wetgeving is geënt op bestaande situaties
Wettelijke regelingen zijn  Als een wettelijke regeling wordt opgesteld heeft de wetgever vaak een
vaak afgestemd op de        beeld voor ogen, dat wordt bepaald door de op dat moment bestaande
bestaande situatie          situatie in de gezondheidszorg. De wet wordt dan op die situatie
                            afgestemd.
                            … dus onduidelijkheid over nieuwe ontwikkelingen
                            Daarmee is niet gezegd dat de wet betekenis verliest als nieuwe ontwik-
                            kelingen de bestaande situatie wijzigen, maar wel dat niet altijd duidelijk
                            is wat de precieze relevantie is van de bestaande wettelijke bepalingen.
                            RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Een voorbeeld hiervan is ketenzorg. De patiënt kan daarbij te maken
krijgen met verschillende wettelijke klachtencommissies, die immers
gekoppeld zijn aan het type zorgaanbieder. Soms is echter niet duidelijk
op welke persoon (c.q. hulpverlener) de klacht betrekking heeft.
en roepen dus onduidelijkheden op als die situatie verandert
2.3       Conclusie en vooruitblik
Een sterke rechtspositie van de patiënt is belangrijk, zeker ook in het
nieuwe zorgstelsel. Het algemene beeld is dat de rechten van de patiënt
moeilijk toegankelijk zijn. Dat kan zijn rechtspositie ondermijnen,
immers: wie zijn rechten niet kent, kan er ook geen gebruik van maken.
Maar hoe is het in concreto gesteld met de rechten van de patiënt die bij
uitstek relevant zijn voor zijn functioneren als zorgconsument? Daarover
gaan de volgende hoofdstukken. Het gaat dan om de volgende (clusters
van) rechten: het recht van de patiënt om keuzes te maken, het recht op
verantwoorde zorg en het recht om te klagen.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                              3         Het recht van de patiënt om keuzes te maken
                              De zorgconsument, die weloverwogen kiest, vormt de sleutel tot het wel-
                              slagen van het nieuwe zorgstelsel. Dat stelt hoge eisen aan het recht van
                              de patiënt om te kiezen. En aan het recht op informatie. Immers, zonder
                              deugdelijke informatie is ieder recht om te kiezen zonder betekenis. Het
                              recht om keuzes te maken omvat dus tevens het recht op informatie.
                              Hoe is het hier anno 2006 mee gesteld?
                              3.1       Het recht om te kiezen
                              Voor de patiënt zijn tenminste drie verschillende keuzemogelijkheden
                              van belang: het kiezen van een zorgverzekeraar, het kiezen van een
                              zorgaanbieder en het kiezen voor (en instemmen met) een onderzoek
                              of een behandeling.
                              Het kiezen van een zorgverzekeraar
De patiënt heeft het recht te De ZVW biedt de burger het recht om zelf te kiezen met welke zorgver-
keizen...                     zekeraar hij een zorgverzekering sluit; voor zorgverzekeraars geldt name-
                              lijk een acceptatieplicht voor het wettelijk geregelde basispakket. Ook
                              waarborgt deze wet het recht van de verzekerde om tenminste éénmaal
                              per jaar van verzekeraar te veranderen. Dat recht heeft de verzekerde ook
                              als tussentijds de polisvoorwaarden in zijn nadeel worden gewijzigd.
Voor een zorgverzekeraar...   Voor de AWBZ geldt dat personen die in Nederland wonen van rechts-
                              wege verzekerd zijn bij de zorgverzekeraar met wie zij een zorgverzeke-
                              ringsovereenkomst hebben gesloten; de AWBZ-verzekering volgt als het
                              ware de zorgverzekering. Het kunnen veranderen van verzekeraar is wat
                              de AWBZ betreft zonder belang, aangezien de AWBZ voor alle verzeke-
                              raars gezamenlijk wordt uitgevoerd door de regionale zorgkantoren.
                              … en van een verzekeringsmodel
Voor een verzekeringsmodel... De consument heeft wat de zorgverzekering betreft niet alleen het recht
...en daarmee voor een recht  te kiezen voor een zorgverzekeraar, maar ook voor een verzekeringsmodel
op zorg                       (uiteraard mits aangeboden, hetgeen tot de vrijheid van bedrijfsuitoefening
                              van de zorgverzekeraar behoort). In tegenstelling tot het restitutiemodel
                              verplicht het naturamodel de verzekeraar tot het leveren van zorg. De
                              consument heeft daarmee zelf in de hand in hoeverre hij een afdwing-
                              baar recht heeft op zorg.
                              In de AWBZ heeft de verzekerde niet de keuze uit verschillende verzeke-
                              ringsmodellen; deze wet wordt uitgevoerd als naturaverzekering.
                              Daarmee staat overigens vast dat de verzekerde aan de AWBZ een recht
                              op zorg kan ontlenen.
                              RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                           Het kiezen van een zorgaanbieder
De patiënt kan zelf een    Het recht om zich te wenden tot een zorgaanbieder van eigen keuze is
zorgaanbieder kiezen       afhankelijk van het verzekeringsmodel waarvoor een verzekerde heeft geko-
                           zen. In de restitutieverzekering zonder gecontracteerde zorgaanbieders is de
                           verzekerde vrij in zijn keuze; in de naturaverzekering is die keuze in begin-
                           sel beperkt tot de door de zorgverzekeraar gecontracteerde aanbieders.
Maar betaalt daarvoor soms Overigens waarborgt de ZVW het recht van de verzekerde om zich ook
wel een prijs              in dat geval tot andere, niet gecontracteerde zorgaanbieders te wenden,
                           met dien verstande dat de zorgverzekeraar dan een korting op de vergoe-
                           ding van kosten kan toepassen. Een probleem dat zich hierbij voordoet is
                           dat de ZVW niet duidelijk maakt hoe hoog de korting mag zijn; de toe-
                           lichting op de wet bepaalt slechts dat de korting niet zo hoog mag zijn
                           dat deze voor de verzekerde een belemmering vormt om zich tot niet-
                           gecontracteerde zorgaanbieders te wenden. Evenmin is vastgelegd onder
                           welke omstandigheden het onredelijk is de korting toe te passen. De
                           rechten van de patiënt zijn op dit punt (te veel) voor discussie vatbaar.
                           Voor de AWBZ geldt dat de verzekerde zelf kan kiezen tot welke zor-
                           gaanbieder hij zich wendt, maar dan wel binnen de kring van degenen
                           met wie zijn zorgverzekeraar een overeenkomst heeft gesloten. Sinds het
                           vervallen van de contracteerplicht voor extramurale zorg kan het voor-
                           komen dat in een regio bepaalde zorgaanbieders niet meer toegankelijk
                           zijn voor verzekerden. De AWBZ geeft verzekerden niet het recht om
                           zich tegen gedeeltelijke vergoeding van kosten tot een niet-gecontracteerde
                           zorgaanbieder te wenden. De verzekerde kan daarvoor wel toestemming
                           vragen aan zijn zorgverzekeraar, maar deze is niet verplicht toestemming
                           te verlenen.
                           Het kiezen voor (en instemmen met) een onderzoek of een behandeling
                           In beginsel is de patiënt juridisch gezien geheel vrij al dan niet in te gaan
                           op een aanbod van de zorgverlener en daarmee te kiezen voor onderzoek
                           en behandeling. Deze vrijheid omvat tevens het recht van de patiënt om
                           op elk door hem gekozen moment de behandelingsovereenkomst te beëin-
                           digen. Een uitzondering geldt voor de wettelijk voorbehouden mogelijk-
                           heid van gedwongen opname (en wellicht op termijn ook gedwongen
                           behandeling). De Wet BOPZ biedt voldoende (publiekrechtelijke) waar-
                           borgen dat inbreuken op dit ‘vrijheidsrecht’ niet lichtvaardig plaats vinden.
                           3.2       Het recht op informatie
                           Bij het recht op informatie moet onderscheid worden gemaakt tussen
                           informatie over het aanbod aan zorgverzekeringen, over de verzekerde
                           prestaties, over het zorgaanbod en informatie over onderzoek en
                           behandeling.
                           RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                             Het recht op informatie over het zorgverzekeringsaanbod
De patiënt heeft recht op    De zorgverzekeraar moet op grond van de ZVW alle varianten van de
informatie over de zorg-     zorgverzekering in de vorm van modelovereenkomsten ter beschikking
verzekering                  stellen aan degenen die overwegen een zorgverzekering te sluiten.
                             Daarnaast is een verzekeraar op grond van de Wet financiële dienstverle-
                             ning (WFD) verplicht om voor de totstandkoming van een verzekerings-
                             overeenkomst de consument informatie te verstrekken voor zover dit
                             redelijkerwijs relevant is voor een adequate beoordeling van dat product.
                             Als eenmaal een verzekeringsovereenkomst tot stand is gekomen, is de
                             zorgverzekeraar verplicht de verzekerde telkens voor een nieuw kalender-
                             jaar een zorgpolis toe te zenden en verzekerden in kennis te stellen van
                             wijzigingen die in de loop van het jaar optreden.
                             In de AWBZ is niet voorzien in keuze-informatie vooraf, hetgeen
                             begrijpelijk is, omdat er geen keuze is.
                             Informatie over verzekerde prestaties
Dus ook over wat precies     De verplichting van zorgverzekeraars om verzekerden over de inhoud
verzekerd is                 van de verzekering te informeren staat dus vast en daarmee ook het recht
Maar dat is moeilijk bij te  van verzekerden op die informatie. Sommige elementen in de zorgverze-
houden                       kering zijn echter uit hun aard moeilijk toegankelijk. Dat geldt bij
                             uitstek voor het criterium ‘stand van de wetenschap en praktijk’, aan
                             de hand waarvan wordt bepaald welke prestaties precies verzekerd zijn.
                             Dit is een dynamisch criterium, waardoor de omvang van de verzekerde
                             zorg kan meegroeien met de ontwikkelingen in de medische wetenschap.
                             Gevolg daarvan is wel dat het voor een verzekerde moeilijk is op voor-
                             hand te weten waarop hij in een concrete situatie recht heeft. Heeft hij
                             bijvoorbeeld recht op geavanceerde methoden van onderzoek of behan-
                             deling, of op een behandelingsmethode die alleen nog maar in het
                             buitenland wordt toegepast?
Omdat de medische weten-     Ook voor dit onderdeel van de zorgverzekering geldt dat de zorgverzeke-
schap en praktijk veranderen raar desgevraagd de verzekerde moet inlichten. Maar ook de verzekeraar
                             zal dat vaak niet precies weten. Het is immers een criterium dat invul-
                             ling krijgt in de wetenschap en in de praktijk van de medische beroeps-
                             beoefenaren. De verzekeraar kan over de precieze inhoud van de verze-
                             kerde prestaties overigens advies vragen aan het CVZ. Het CVZ kan zijn
                             kennis hierover ook rechtstreeks ter beschikking stellen aan zorgconsu-
                             menten en hun organisaties. Een aanpassing van de wet is daarvoor niet
                             nodig; het past in zijn wettelijke taak.
                             In de AWBZ is geen afzonderlijke regeling getroffen voor verstrekking
                             van informatie over verzekerde prestaties. Maar aangezien uitvoerings-
                             organen van de AWBZ worden aangemerkt als ‘bestuursorganen’ in de
                             zin van de Algemene wet bestuursrecht (AWB), zijn zij verplicht om uit
                             RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                eigen beweging informatie te verstrekken. Die informatieplicht strekt
                                zich stellig uit tot de inhoud van de verzekerde prestaties.
                                Informatie over het zorgaanbod
De patiënt heeft ook recht      In de zorgverzekering heeft de verzekeraar tot op zekere hoogte de ver-
op informatie over zorg-        plichting de consument informatie te verstrekken over de zorgaanbieders
aanbieders                      die de verzekerde zorg kunnen verlenen. In zorgverzekeringen met
                                gecontracteerde aanbieders zal de verzekeraar de verzekerden moeten
                                informeren wie de gecontracteerde aanbieders zijn. Ook de ‘zorgplicht’
                                die ingevolge de ZVW op de verzekeraar rust bij restitutiepolissen brengt
                                die verplichting voor de verzekeraar met zich mee. De verzekeraar is op
                                grond van die zorgplicht gehouden activiteiten te ontplooien, gericht op
                                het verkrijgen van zorg. Daartoe behoort in ieder geval dat de verzeke-
                                raar de verzekerde desgevraagd informeert waar hij terecht kan om de
                                verzekerde zorg te verkrijgen, alsmede bij welke zorgaanbieders korte
                                of geen wachtlijsten bestaan.
Maar dat is onvoldoende         Tot zover staat de verplichting van de zorgverzekeraar om de consument
uitgewerkt                      alle relevante informatie over het zorgaanbod te verstrekken vast. Het is
                                echter de vraag of dat voldoende is.
De patiënt heeft specifieke     Zoals bij de bespreking van het recht op informatie over verzekerde pres-
informatie nodig                taties al naar voren kwam kan een verzekerde/patiënt behoefte hebben
...waar kan hij terecht voor de aan specifieke informatie over de beschikbaarheid van bepaalde verzeker-
meest geavanceerde behande-     de prestaties. Als voor een bepaald type aandoening in sommige zieken-
ling?                           huizen een standaardbehandeling wordt toegepast, terwijl inmiddels een
                                meer geavanceerde dan wel minder traumatische methode beschikbaar is
                                (die al behoort tot de stand van de wetenschap en praktijk en dus tot de
                                verzekerde prestaties), dan heeft de verzekerde op die meer geavanceerde
                                of minder traumatische methode recht en is het van belang te weten of
                                die methode beschikbaar is bij de gecontracteerde aanbieders. Voor een
                                patiënt met een rughernia bijvoorbeeld is het belangrijk te weten of de
                                gecontracteerde aanbieders de traditionele open operatietechniek
                                toepassen of (ook) de minder traumatische endoscopische techniek.
...wie behaalt daarin de beste  Maar er is meer: hoewel vaststaat dat de verzekerde ingevolge de ZVW
resultaten?                     steeds recht heeft op zorg die aan de minimumstandaard van verant-
                                woorde zorg voldoet, is tevens onmiskenbaar dat tussen zorgaanbieders
                                verschillen in kwaliteit bestaan, ook al is aan de minimumstandaard
                                voldaan. Het ligt voor de hand dat een patiënt zal willen kiezen voor
                                die instelling of arts die voor zijn soort aandoening ‘de beste’ zorg kan
                                bieden. De ZVW voorziet niet in een recht op dergelijke informatie.
                                Hetzelfde geldt voor de AWBZ. Ook de AWBZ voorziet niet in een
                                specifiek recht op informatie voor patiënten over zorgaanbieders en
                                RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>over verschillen in kwaliteit tussen zorgaanbieders. De informatie die
van belang is voor verzekerden, is hier nog ontoegankelijker dan in de
curatieve sector.
Dit gegeven klemt temeer omdat degenen die aangewezen zijn op
AWBZ-zorg doorgaans uiterst kwetsbare personen zijn, die lang niet
altijd de kennis, vaardigheid en mondigheid hebben die nodig is om
zelf keuzes te maken. Informatie alleen is dan niet voldoende, maar
moet worden aangevuld met individuele ondersteuning. Het bieden
van die ondersteuning ligt overigens in het verlengde van de natura-
verplichting tot zorgverlening, die in het geldende stelsel al op de
zorgverzekeraars rust.
Het recht op informatie over onderzoek en behandeling
Er is in deze situatie al een behandelingsovereenkomst tussen patiënt
en hulpverlener, die beheerst wordt door de regels van de WGBO.
Daarin is het recht op informatie over onderzoek en behandeling in
beginsel goed geregeld, hoewel er verbeteringen mogelijk zijn (met name
het codificeren van relevante rechtspraak). Uit onderzoek naar de prak-
tijk blijkt evenwel dat de naleving van de informatieverplichtingen die
op grond van de wet gelden nogal eens tekort schiet. Zo worden patiën-
ten vaak niet geïnformeerd over behandelalternatieven, terwijl dat op
grond van de wet wel zou moeten.
Ook is gebleken dat mensen die in een zorginstelling wonen niet betrok-
ken worden bij het vaststellen van zorgplannen en zorgovereenkomsten
en derhalve onbekend zijn met het gegeven dat zij ook in die situatie
keuzemogelijkheden hebben (Friele, 2006, in opdracht van de IGZ).
3.3        Bespreking en conclusies
Het recht van de patiënt om keuzes te maken is stevig verankerd in
de wetgeving. Wel is duidelijk geworden dat de keuze voor een bepaald
verzekeringsmodel verregaande consequenties heeft voor andere vitale
rechten van de patiënt, met name het recht op zorg en het recht een
zorgaanbieder te kiezen. Dit is juist ook een expliciete wens geweest van
de wetgever bij de vormgeving van het nieuwe stelsel van ziektekosten-
verzekeringen. Het is echter de vraag of de consument/patiënt zich
hiervan ten volle bewust is.
Wat het recht van de patiënt op informatie betreft ontstaat een ander
beeld. Op zichzelf is ruimschoots voorzien in de verplichting de zorg-
consument informatie te verstrekken over het aanbod aan zorgverzeke-
ringen. Dit levert wel een probleem op, namelijk dat het totale aanbod
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                              aan transparantie tekort schiet. Het is niet eenvoudig om de verschillen
                              tussen verzekeringspolissen te overzien en op waarde te schatten; de ver-
                              schillen kunnen immers legio zijn. Dit is een onvermijdelijk gevolg van
                              de keuze voor een privaatrechtelijk vormgegeven zorgverzekeringsstelsel.
                              De informatieplicht van zorgverzekeraars strekt zich uit tot informatie
                              over de verzekerde prestaties. Een probleem daarbij is dat het zowel voor
                              patiënten als voor zorgverzekeraars vaak moeilijk te achterhalen is wat voor
                              de behandeling van een bepaalde aandoening de stand van de wetenschap
                              en praktijk is. Het CVZ heeft hierover veel kennis, die het beschikbaar
                              kan stellen aan belanghebbenden. Dat behoort ook tot zijn wettelijke taak.
                              De ZVW noch de AWBZ voorzien in een recht van de verzekerde op
                              informatie over (verschillen in) de kwaliteit van zorgaanbieders. Dat is
                              een ernstig gebrek, omdat deze informatie bij uitstek van belang is voor
                              de patiënt en voor het functioneren van het zorgstelsel dat immers
                              scharniert op het maken van keuzes door verzekerden/patiënten.
                              Weliswaar wordt er in de praktijk uiteenlopende informatie aangeboden,
                              zowel door de overheid (bijv. www.kiesbeter.nl) als door private partijen
                              (patiëntenorganisaties, consumentenbond, en bijv. www. independer.nl),
                              maar dat gebeurt niet systematisch. Die informatie is bovendien gefragmen-
                              teerd en niet altijd even toegankelijk voor patiënten. Van een aantal bron-
                              nen is voorts niet duidelijk of de informatie objectief en betrouwbaar is.
Vergelijkende keuzeinformatie Juist omdat het kunnen beschikken over vergelijkende keuze-informatie
is essentieel                 essentieel is voor het goed kunnen functioneren van het nieuwe zorgstel-
                              sel, voorziet de WMG, die op 1 oktober 2006 in werking is getreden,
                              in deze lacune. Deze wet vormt het sluitstuk van de omslag naar het
                              nieuwe sturingsconcept van gereguleerde marktwerking.
De WMG voorziet daarin        De WMG legt zorgaanbieders en zorgverzekeraars de verplichting op
onvoldoende                   ‘informatie openbaar te maken over de eigenschappen van aangeboden
                              prestaties en diensten op een zodanige wijze dat deze gegevens voor
                              consumenten gemakkelijk vergelijkbaar zijn’. Deze informatie moet in
                              ieder geval de tarieven respectievelijk premies én de kwaliteit van de aan-
                              geboden prestaties en diensten betreffen. De Nederlandse Zorgautoriteit
                              (NZa), die krachtens deze wet is ingesteld, ziet toe op de naleving van
                              deze verplichting en kan bovendien aanwijzingen geven. Ook kan de
                              NZa zelf onderzoek doen naar de juistheid, inzichtelijkheid en
                              vergelijkbaarheid van de informatieverstrekking door zorgaanbieders en
                              zorgverzekeraars en deze informatie openbaar maken.
Het wachten is nu op de NZa   Op papier is hiermee het recht van de patiënt op ‘vergelijkende keuze-
                              informatie’ geregeld, maar het is de vraag of deze bepaling toereikend
                              is. Zij biedt recht op informatie over zorgaanbieders, maar biedt niet de
                              RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>vergelijking. Verder is de bepaling zeer algemeen geformuleerd. Zo kan
een zorginstelling aan de wet voldoen door informatie te verstrekken
over algemene aspecten van de kwaliteit van de geboden diensten.
Maar de bepaling verplicht niet tot het verstrekken van vergelijkende
informatie over de kwaliteit en resultaten van zorg bij specifieke ziekte-
beelden. Juist die informatie is cruciaal voor de patiënt: wie biedt voor
zijn soort aandoening de beste en meest efficiënte zorg? (zie ook: Beter
verzekerd, De Groot, 2006). Het is daarom van belang dat de NZa visie
en beleid ontwikkelt over de eisen waaraan de te verstrekken informatie
moet voldoen.
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                          4         Recht van de patiënt op verantwoorde zorg
                          Het nieuwe stelsel beoogt nadrukkelijk concurrentie op prijs en kwaliteit
                          te bewerkstelligen. Dat biedt kansen, maar houdt ook risico’s in: zal con-
                          currentie op de prijs niet ten koste gaan van de kwaliteit? Het is daarom
                          van cruciaal belang dat wettelijk geborgd is dat een patiënt recht heeft
                          op verantwoorde zorg.
                          4.1       Het recht op verantwoorde zorg
De patiënt heeft recht op Verplichtingen tot het verlenen van zorg van goede kwaliteit rusten pri-
verantwoorde zorg         mair op zorgverleners en zorginstellingen. De zorgverlener is op grond
                          van de geneeskundige behandelingsovereenkomst verplicht de zorg ‘van
                          een goed hulpverlener’ te verlenen en in overeenstemming te handelen
                          met de op hem rustende verantwoordelijkheid, welke voortvloeit uit
                          de voor hulpverleners geldende professionele standaard. De patiënt kan
                          hem dus aanspreken op (een gebrek in) de kwaliteit van de zorg. Dat-
                          zelfde geldt voor de zorginstelling, die op grond van de Kwaliteitswet
                          zorginstellingen verplicht is ‘verantwoorde zorg’ te leveren.
                          De wettelijke regels over de kwaliteit van zorg hebben voorts indirect
                          betekenis voor de zorgverzekeraar. In het naturamodel is de zorgverzeke-
                          raar er tegenover de verzekerde verantwoordelijk voor dat de geleverde
                          zorg voldoet aan de daaraan te stellen kwaliteitseisen. Schiet de zorg te
                          kort dan is de naturaverzekeraar daarvoor in beginsel aansprakelijk. Dit
                          ligt anders bij het restitutiemodel. Dan draagt de zorgverzekeraar geen
                          eigen verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de verleende zorg.
                          4.2       Wat is verantwoorde zorg?
Maar wat houdt dat        De wettelijke regeling van de aansprakelijkheid voor kwaliteit van zorg is
precies is?               op de keper beschouwd helder. Daarmee staat ook vast dat een patiënt,
                          zij het indirect, recht heeft op kwaliteit van zorg. Het probleem is veeleer
                          dat niet duidelijk is wat daaronder mag/moet worden verstaan. Zo is voor
                          patiënten niet duidelijk welke aspecten er onder vallen (gaat het alleen
                          om de zorgverlening sec of ook over de condities waaronder de zorg wordt
                          verleend zoals de termijn waarbinnen geleverd moet worden?); evenmin is
                          duidelijk of het gaat om een minimumnorm, die bovendien afhankelijk
                          gesteld mag worden van overwegingen van financiële haalbaarheid dan wel
                          of het een norm betreft waaraan de patiënt meer kan ontlenen (namelijk
                          zorg van een goed hulpverlener, op basis van de professionele standaard)?
                          RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                         Een groot probleem is dan ook dat het voor een patiënt bijzonder
                         moeilijk is te achterhalen wat verantwoorde zorg in een bepaalde
                         situatie inhoudt. Wat mag de patiënt wel en niet verwachten?
Er zijn vele normen voor Enkele voorbeelden:
de kwaliteit van zorg    - Er verschijnen steeds meer criteria waaraan de zorg minimaal moet
Maar die liggen niet          voldoen. Deze criteria kunnen voortkomen uit opvattingen van de
wettelijk vast                beroepsbeoefenaren zelf, uit afspraken tussen zorgverzekeraar en
                              zorgaanbieder, beleid van de Inspectie, of beleid van brancheorga-
                              nisaties. Maar op welke normen kan een patiënt zich in concreto
                              beroepen? Zo vonden enkele bewoners van een verpleeghuis dat de
                              geboden zorg tekortschoot. Zij spanden een rechtszaak aan tegen
                              het verpleeghuis, omdat zij van mening waren er recht op te hebben
                              iedere dag te worden gedoucht, iedere dag 15 minuten buiten te
                              kunnen wandelen en dat er permanent toezicht is op de huiskamers
                              waar zij zich bevinden. Het verpleeghuis had deze elementen zelf
                              vastgelegd als minimaal gewenste basiszorg, maar de rechter baseerde
                              zich op de ondergrenzen voor verantwoorde zorg zoals die door de
                              Inspectie waren gehanteerd tijdens een toetsing van de zorg in het
                              betreffende verpleeghuis. Het rapport van de inspectie ging uit van
                              indicatoren en normen die zijn opgesteld door koepelorganisaties
                              en brancheverenigingen in de branche verpleeghuizen. De bewoners
                              werden alleen in het gelijk gesteld voor zover het de eis van perma-
                              nent toezicht op de huiskamers betrof (Weekers, 2005).
Dus... hoe vind je ze?   -    Een patiënt die in een ziekenhuis verblijft, heeft op grond van de
                              ZVW recht op een geneesmiddel als het gezien de stand van de
                              wetenschap en praktijk als ‘verantwoorde en adequate zorg’ kan wor-
                              den beschouwd. Het gebruik van Trastuzumab (merknaam
                              Herceptin®) bij vrouwen met uitgezaaide borstkanker van een
                              bepaald agressief type is opgenomen in de Nederlandse richtlijnen
                              voor behandeling. Het middel remt de groei van tumorcellen, geeft
                              in combinatie met de reguliere chemotherapie een verlenging van het
                              leven van 7 tot 8,5 maanden en het kan zelfs uitzaaiingen voorko-
                              men. Toch is gebleken dat in 2004 slechts 40% van de vrouwen die
                              volgens de Nederlandse richtlijnen met Herceptin behandeld zouden
                              moeten worden, dit middel ook werkelijk heeft gekregen, terwijl er
                              bovendien grote regionale verschillen zijn. Zo krijgt in Friesland naar
                              schatting minder dan 10% van de patiënten met deze vorm van uit-
                              gezaaide borstkanker de behandeling die ze zouden moeten krijgen,
                              terwijl dat percentage in Zeeland boven de 85% ligt (Borstkanker
                              Vereniging Nederland). Als een patiënt geen kennis heeft kunnen
                              nemen van de betreffende richtlijnen heeft ze kennelijk ‘pech’ als ze
                              zich in Friesland tot een zorgaanbieder wendt.
                         RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                        Zolang niet duidelijk of moeilijk te achterhalen is wat verantwoorde zorg
                        in concreto inhoudt, wordt niet alleen het onderhavige recht ondermijnd,
                        maar ook het recht van de patiënt om keuzes te maken en om te klagen.
                        Een patiënt kan immers een aanbod of een geleverde dienst niet beoor-
                        delen als het referentiekader daarvoor ontbreekt.
                        4.3        Recht op tijdige zorg
Een eenduidig recht op  Eén van de aspecten van verantwoorde zorg is de termijn waarop de zorg
tijdige zorg ontbreekt  geleverd wordt. Het belang van tijdige zorg wordt alom onderschreven
                        en is evident. Desalniettemin gelden er uiteenlopende maatstaven,
                        afhankelijk van het soort verzekering. In het naturamodel geldt dat de
                        verzekeraar ‘terstond’ moet leveren zodra vaststaat dat een verzekerde op
                        de betreffende zorg is aangewezen, zij het dat de verzekeraar enige tijd
                        moet worden gelaten voor het leveren van de prestatie. Hij heeft echter
                        niet het recht om de prestatie uit te stellen. Als een specifieke regeling
                        is getroffen in de modelovereenkomst mag de zorgverzekeraar zelf de
                        termijn regelen waarop zorg wordt verleend; zo wordt vaak verwezen
                        naar ‘maatschappelijke normen van aanvaardbaarheid’ of naar de zgn.
                        Treeknormen. Voor de ‘zorgplicht’ in een restitutiepolis (activiteiten
                        gericht op verkrijgen van zorg) geldt geen bepaling die als maatstaf kan
                        dienen; de verzekeraar kan dat dus zelf bepalen. Voor de AWBZ geldt de
                        hoofdregel van het burgerlijk recht, namelijk dat ‘terstond’ nakoming
                        kan worden verlangd.
                        4.4        Bespreking en conclusies
Kwaliteitsnormen moeten Vaststaat dat de patiënt recht heeft op verantwoorde zorg. Maar wat
onstoken worden         verantwoorde zorg precies is, blijft te vaak onduidelijk. Dit is een ernstige
                        tekortkoming, omdat de patiënt hierdoor te vaak verstoken blijft van een
                        referentiekader, waaraan hij een aanbod kan toetsen. Dit gegeven onder-
                        streept één van de conclusies uit het vorige hoofdstuk, namelijk dat het
                        van belang is dat de patiënt kennis kan nemen van de normen voor
                        verantwoorde zorg. Deze moeten systematisch ontsloten worden. Dat
                        kan tevens aan het licht brengen waar normstelling ontbreekt dan wel
                        voor meer dan één uitleg vatbaar is.
                        Voorts is gebleken dat het recht op tijdige zorg niet eenduidig is gere-
                        geld. Voor een facet dat een zo belangrijke maatschappelijke waarde
                        vertegenwoordigt gelden uiteenlopende maatstaven. Daardoor is het
                        voor verzekerden vaak niet duidelijk waar zij recht op hebben. Het is
                        daarom te overwegen om wettelijk één eenduidige maatstaf vast te
                        leggen die aangeeft binnen welke termijn een patiënt mag verwachten
                        zorg te verkrijgen. Overigens betekent een algemene wettelijke maatstaf
                        RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>niet dat een patiënt zich daar te allen tijde met succes op kan beroepen.
Er kunnen zich altijd situaties voordoen die tijdige zorg verhinderen en
buiten de invloeds- en risicosfeer van de zorgaanbieder of zorgverzekeraar
liggen (overmacht).
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                               5                          Klachtrecht van de patiënt
                                               Het recht om te kiezen op grond van kwaliteit is belangrijk in het nieu-
                                               we stelsel; het zet zorgaanbieders en zorgverzekeraars aan tot kwaliteits-
                                               verbetering. Dat geldt, zoals aangegeven, ook voor de informatie over de
                                               (kwaliteit van de) zorg. Dit geeft echter geen garantie; er kan altijd iets
                                               misgaan. Het recht om te klagen vormt dan ook een onmisbare schakel
                                               in de keten van rechten van de patiënt.
De patiënt heeft het recht                     Het klachtrecht van de patiënt biedt een scala aan mogelijkheden (van
om te klagen                                   informeel tot formeel).
                                                                                                               Wegwijzers
                                                                                 CG-Raad
                                                                                                                                                      NPCF
                                                          IGZ-loket
                                                                                                                                                                                 Sociaal
                                               AMW                                                                                                                             Raadslieden
                                                                                                                                         Ce
                                                                  ht
                                                                     in                                                                                                                     rg
                                                                                                                                                                                        szo
                                 Het
                              Juridische                          G gK
                                                                    es la                                                                                                            id                       Breed
                                Loket                                 ch ch                                                                                                       he                        platform
                                                                  O ille ten                                                                                                   nd                          Verzekerden
                                                                     m nc e                                                       Kl                                        zo
                                                                        bu om n                                                   ac                          ng         ge                                 en Werk
                                                                          d          G                                              ht
                                                                                                                                                          igi          e      e n                      on
                                                         C Om Na sm mis esc
                                                                                                                                       en
                                                                                                                                                       en           r d ng rg                    er
                                                                                                                                                                                                    so
                                                    Kl olle bu tion an Z sie hill                                                                    er           oo ri zo
                                                                                                                                                   sv tie v eke ids                        en
                                                                                                                                                                                               sp
                                                        a      g      d     a
                                                Zo cht e v sm le o rg org n Z      o   Z e                                                      ep li ge rz e
              Ministerie
                                                     rg en oo an m ver ve org                                                                ro Po olle t Ve ndh ie ouw e
              van Justitie                              ve in r Z V bu ze rz v                                                            Be             tc h zo iss tr ti
              (publieks-                                   rz sti o er ds ke ek erz                                                                   ch ic ge m er isa
                                                             ek tu rg ze m ri er ek                                                                 tu ez e m nv an                                                        Medisch
             voorlichting )                                    er ur ve ke an ng ing er                                                          al To r d co te rg                                                       Maatschap -
                                                                 aa V rz ri                en en in                                          na an oo ten liën rgo
                                                                   r / er ek ng                                                           gio v e v h c o
                                                                                                    ge                                                                                                                      pelijk
                                St ic                                  zo zek erin en                  n                                re ad ti lac of / Z
                                                                                                                                              a       c           s                                                         werk
                                                                         rg er g
                                                                           ka in en                                                   en R spe K ari laar
                                    Ve                                        nt ge                                                al          I n              n e
                                       rz                                       oo n                                      St ra
                                                                                                                              nt
                                                                                                                                ra                          tio nd
                                         ek                                                                                  f-                           nc a                                                    t              Kies
              VWS                          er
                                              in
                                                                                  r                                                                    fu Beh                                                   ch               Beter
           (publieks-                            gs                                                                                                                                                          tre
              Voor -                                re                                                                                                                                                    ch
            lichting )                                 ch                                                                                                                                              tu
                                                          t                                                                                                                                       en
           Jurofoon                                                                                     r
                                                                                                     laa             )
                                              n t                                                 de              rg
                                           - e ch                                            h an              zo
                                       vie sre                                            be             ten en ep                                                                   O
                                    Ci ur                                              of              os en ro                                                                        ve
                                                                                                   ek n Be
                                                                                                                                                                                         rig
            Rechts -                     stu                                       tie           kt wo an                                                                                    e
                                     be                                         sa                                          St
             hulp                                                            ni              zie n v                           ich H
                                                                           ga an re de ad                                         tin et            N       N
            Advo-                                                        or ga e ei a ) )                                      Kl g G Co             ede e
             caten                                                     rg or nd ch e R O ie                                       ac es lle Co rlan derl                                                                    Huisarts
                                                                     zo tie zo (s al M ct                                           ht ch ge m d an
                                                                   r, ca Bij issie entr (W sfun                                       en il B m se ds
                                                                 oo di r                            e      e                            in len es iss M e Z
                                                              nt in oo m f C nt vi en                                                     sti co ch ie ed o
                                                            ka al nt om o ee ad iz                                                           tu m er ge ed rg
                                                         rg tra ka rc ad em en ( nhu                                                           ur m m lij in au
                                                                                                                                                 Fi iss ing ke gin tor
                                                       zo n ie u a                                       e
                                                    r, Ce trat Hu ge R G ring iek                                                                  na ie
                                                                                                                                                     nc s v Per beha gsau iteit
                                                 aa             is )                S ke Z                                                             iël oo soo n to
                    Consumen-                 er             in lag o                            e                                                        e D r C n de ri
                     tenbond            rz ek              m es f, H VW rze ssi                                                                               ien on sgeg ling teit
                                      ve                ad to ho n ve mi                                                                                                                                              Advocaat
                                   rg                 al rg ts va org om                                                                                         stv sum eve
                                Zo                ra Zo ch ie                                                                                                       er en ns
                                               nt t ( re ter r Z enc
                                                              e                                                                                                       len te (C
                                            Ce ns G inis voo hill
                                                  i e     ,
                                                                                                                                                                         in nz B
                                                                                                                                                                           g ( ak P)
                                              gd nk M lege esc                                                                                                                Ki en
                                           tin tba                  l G                                                                                                         Fi (S
                                       las ch
                                 Vakbond                         Co                                                                                                               D G
                                                                                                                                                                                   )       C)
                                    Be Re                                                                                                                                                  BIG-register
                                                  (Categorale) Patiënten                                                                                      Rechtsbijstands -
                                                        vereniging                                                                                              verzekering
                                                                                      Informatie en Klachtenbureau Gezondheidszorg
      Bron: RVZ, 2006
                                               In dit hoofdstuk beperken we ons tot een bespreking van de formele
                                               klachtmogelijkheden van verzekerden/patiënten over de dienstverlening
                                               door zorgverzekeraars en zorgaanbieders.
                                               RVZ                                                                       De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                             5.1       Klachten over de zorgverzekeraar
...over de zorgvezekeraar... Er is geen wettelijke voorziening voor de behandeling van klachten in de
                             ZVW, maar in de praktijk voorzien verzekeraars doorgaans zelf in een
                             interne klachtenprocedure. In de verzekeringsovereenkomst kan verder
                             bepaald zijn dat de verzekerde geschillen kan voorleggen aan een geschil-
                             lencommissie, die bij wijze van bindend advies uitspraak doet. In de
                             ZVW is hiervoor een specifieke regeling getroffen. Deze schrijft voor dat
                             eerst aan de zorgverzekeraar om heroverweging van de beslissing moet
                             worden gevraagd, terwijl naderhand de geschillencommissie advies moet
                             vragen aan het CVZ. Alle zorgverzekeraars hebben in hun modelover-
                             eenkomsten de geschillencommissie van SKGZ aangewezen. De proce-
                             dure hier is laagdrempelig en goedkoop en zo ingericht dat vrij snel een
                             definitieve uitspraak kan worden verwacht.
                             De verzekerde is overigens niet verplicht deze procedure te volgen; hij
                             kan er ook voor kiezen het geschil aan de burgerlijke rechter voor te
                             leggen. De procedure kan in drie instanties worden gevoerd en kan zeer
                             langdurig zijn. Bovendien is rechtsbijstand verplicht. In voorkomende
                             gevallen kan evenwel een voorziening in kort geding worden gevraagd.
                             Zorgverzekeraars zijn bestuursorganen voor zover zij de publiekrechtelijke
                             AWBZ uitvoeren. De AWB kent eenieder het recht toe bij een bestuurs-
                             orgaan een klacht in te dienen over de wijze waarop dat orgaan zich
                             tegenover hem heeft gedragen. Ook kan een klacht worden ingediend
                             bij de Nationale Ombudsman.
                             Daarnaast kan een verzekerde naar aanleiding van een beslissing over
                             een aanspraak op zorg bezwaar maken. Als de zorgverzekeraar bij zijn
                             standpunt blijft moet hij het CVZ om advies vragen. Tegen de beslissing
                             op bezwaar kan de verzekerde beroep instellen bij de rechtbank; hoger
                             beroep is mogelijk bij de Centrale Raad van Beroep. De procesgang
                             neemt lange tijd in beslag, maar de verzekerde kan in ieder stadium van
                             de procedure een voorlopige voorziening vragen.
                             Het ontbreken van een uniforme rechtsgang is te verklaren uit het feit
                             dat het om verschillende verzekeringen gaat: een privaatrechtelijke versus
                             een publiekrechtelijke verzekering. Het onderscheid tussen beide kan
                             niet ongedaan worden gemaakt zonder fundamentele wijziging van de
                             verzekeringsstelsels.
                             Uniformiteit is in de AWBZ wel te bevorderen. De AWB biedt de
                             mogelijkheid dat een bestuursorgaan een persoon of commissie belast
                             met de behandeling van en advisering over klachten. Het Reglement
                             van de Ombudsman Zorgvezekeringen voorziet in de mogelijkheid dat
                             de Ombudsman Zorgvezekeringen die taak op zich neemt. Een nadere
                             RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                            wettelijke regeling is daarvoor in beginsel niet nodig, mits alle zorgverze-
                            keraars de ombudsman tevens als klachteninstantie aanwijzen voor de
                            behandeling van klachten over de uitvoering van de AWBZ.
                            5.2        Klachten over zorgaanbieders
...en over de zorgaanbieder Op grond van de Wet klachtrecht cliënten zorgsector is iedere zorgaan-
                            bieder verplicht een adequate klachtenregeling te treffen en de patiënt
                            daarover te informeren. Het oordeel van de klachtencommissie kan aan-
                            bevelingen ter verbetering omvatten, maar de commissie kan geen maat-
                            regelen afdwingen of sancties opleggen. De aanbieder is verplicht de
                            patiënt binnen een maand te informeren over wat hij met de uitspraak
                            van de commissie gaat doen.
                            De patiënt kan ook een klacht voorleggen aan de tuchtrechter. Het tuch-
                            trecht is geregeld in de Wet BIG en is van toepassing op acht beroeps-
                            groepen. Als de klacht gegrond verklaard wordt kan de tuchtrechter
                            verschillende maatregelen opleggen, variërend van een waarschuwing of
                            berisping, tot een boete of een tijdelijke dan wel permanente schorsing
                            van de aangeklaagde hulpverlener.
                            Daarnaast kan de patiënt een civiele procedure starten als er met betrek-
                            king tot de patiënt een zodanige fout is gemaakt dat daaruit schade
                            voortvloeit. Als het de patiënt om schadevergoeding gaat moet hij deze
                            procedure starten. Dit betekent overigens niet dat hij meteen bij de
                            civiele rechter moet procederen; het merendeel van de claims wordt
                            afgehandeld in de relatie tussen de patiënt en de aansprakelijkheids-
                            verzekeraar van de aangeklaagde beroepsbeoefenaar of instelling.
                            In een aantal gevallen kan de patiënt met kleinere claims terecht bij
                            de Geschillencommissie Ziekenhuizen.
                            5.3        Bespreking en conclusies
Het is moeilijk door de     Het klachtrecht van de patiënt is goed geregeld en biedt tal van moge-
bomen het bos te zien       lijkheden. Daarin schuilt ook juist het probleem: de klachtmogelijkhe-
                            den zijn niet goed bekend bij patiënten, vooral niet wat de doelstelling
                            van de betreffende klachtregeling is (vergoeding van schade, kwaliteits-
                            verbetering etc). Patiënten hebben veelal andere verwachtingen. Het is
                            dan ook van belang dat patiënten goed geïnformeerd worden over hun
                            klachtmogelijkheden. Daarbij is cruciaal wat een patiënt met zijn klacht
                            wil bereiken. Op basis daarvan kan advies worden gegeven over de meest
                            in aanmerking komende procedure.
                            RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Ondersteuning is dan ook Een urgent probleem betreft de klachtmogelijkheden van mensen die in
gewenst                  een zorginstelling wonen. Zij zijn terughoudend met het indienen van
                         klachten, hetgeen vooral lijkt te zijn ingegeven door angst voor de conse-
                         quenties. Het gegeven dat klachten in verpleeghuizen vooral ‘in de lijn’
                         worden opgevangen zal de angst voor gevolgen eerder vergroten dan
                         verkleinen. Het is daarom van belang om juist van instellingen als deze,
                         waar kwetsbare personen wonen, te eisen dat zij voorzien in onafhanke-
                         lijke klachtenondersteuning en -bemiddeling.
                         RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                          6          Een integrale Zorgconsumentenwet
                                     als oplossing?
Het grootste probleem is  De rechtspositie van de patiënt is over het algemeen formeel goed
de ontoegankelijkheid van geregeld, zeker in vergelijking tot andere landen (IGZ 2006; zie ook:
patiëntenrechten          Beter beschermd?, Sluijters, 2006). De nadere analyse in dit advies
                          brengt echter tevens een aantal tekortkomingen aan het licht van de
                          regeling en implementatie van die rechten van de patiënt, die in het
                          bijzonder van belang zijn voor zijn functioneren als zorgconsument.
                          De vraag is nu of een integrale Zorgconsumentenwet de aangewezen
                          oplossing is voor de gesignaleerde problemen.
                          Daartoe wordt eerst onderzocht wat precies bedoeld wordt met een
                          Zorgconsumentenwet.
                          6.1        Een (integrale) Zorgconsumentenwet
                          Het antwoord van de NPCF op de gestelde bezwaren tegen de huidige
                          regeling van de patiëntenrechten is ‘een raamwet, waarin de rechten van
                          zorgconsumenten consistent zijn beschreven, die samenhang aanbrengt
                          tussen bestaande wetten en de leemtes opvult die zijn ontstaan door de
                          nieuwe verhoudingen onder de Zorgverzekeringswet’.
Wat behelst een           Op zichzelf biedt dit nog onvoldoende inzicht in wat zo’n wet zou moe-
Zorgconsumentenwet?       ten behelzen. Nader inzicht is te ontlenen aan een ingezonden stuk in de
                          Volkskrant van 29 augustus 2006 en de uitwerking daarvan in de nota
                          “Niet zonder ons”, welke in samenwerking met de NPCF is vervaardigd
                          (Van Heteren, 2006).
                          In deze wet moeten volgens de auteur(s) de uitgangspunten voor goede
                          zorgverlening worden vastgelegd. Tenminste de volgende rechten zouden
                          erin uitgewerkt moeten worden:
                          1. Recht op zorg. Dit recht moet beter worden verankerd dan nu het
                               geval is. Ieder individu dat in Nederland verblijft heeft recht op
                               tijdige, adequate en professionele zorgverlening die aan duidelijke
                               kwaliteitseisen voldoet.
                          2. Recht op toegang tot zorg. Ieder individu dat in Nederland verblijft
                               heeft recht op toegang tot verantwoorde zorg en maatschappelijke
                               dienstverlening. Die toegang moet stelselmatig zijn gewaarborgd.
                               Dat wil zeggen financieel door een brede basisverzekering maar ook
                               fysiek door voldoende aanbod en adequate voorzieningen. Scherper
                               dan nu moet ook het recht op toegesneden informatie zijn
                               verzekerd, met voorlichting op maat en keuze-ondersteuning van
                               patiënten. En scherper dan nu moet de overheid de toegang tot
                          RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                               zorg en zorginformatie monitoren en moeten patiënten prominent
                               betrokken worden bij verbeteringsvoorstellen. Voor mensen die hun
                               zorgverzekering niet kunnen betalen moet een waarborgfonds
                               ingericht worden dat assisteert bij de financiële toegang tot zorg.
                               Bij oplopen van het percentage onverzekerden tot boven de
                               3 procent moeten extra middelen worden ingezet.
                          3. Recht op veiligheid en kwaliteit van zorg. Zeker als de concurrentie
                               in de zorg groter wordt is het cruciaal de kwaliteit en veiligheid van
                               zorg te bewaken. Veiligheidsbevordering is technisch te ondersteu-
                               nen door met voorrang werk te maken van het EPD. Op alle
                               niveaus van de zorg moeten kwaliteits- en veiligheidsnormen
                               vanzelfsprekend worden. Patiënten moeten bij ontwikkeling van
                               die normen betrokken worden. De afgesproken basiskwaliteit van
                               producten, diensten en organisatie van de zorg moet voor iedereen
                               inzichtelijk zijn. Zorgaanbieders moeten op kwaliteit worden
                               afgerekend.
                          4. Recht op goede zorgverlening in (nieuwe) zorgarrangementen.
                               Voor patiënten moet ondubbelzinnig vastliggen wat de geboden
                               kwaliteit is en wie waarop aanspreekbaar is. Ook hier extra aandacht
                               voor informatie aan patiënten.
                          5. Recht op heldere geschillenbeslechting. Mocht het onverhoopt
                               toch misgaan dan moet ondubbelzinnig duidelijk zijn hoe een
                               patiënt zijn beklag kan doen en het geschil kan beslechten.
                          Bovendien moet de wet niet alleen de positie van de individuele patiënt
                          versterken maar ook die van patiënten als groep.
                          6.2       Analyse en beoordeling
Lost een Zorgconsumenten- Met een integrale Zorgconsumentenwet worden twee doelstellingen
wet het probleem op?      nagestreefd:
De Raad vindt van niet... - samenhang aanbrengen tussen bestaande wettelijke regelingen,
                               teneinde de toegankelijkheid van patiëntenrechten te verhogen
                               (ordening);
                          - leemtes opvullen die zijn ontstaan als gevolg van het nieuwe stelsel
                               (verandering).
                          Het meest klemmende argument voor een integrale
                          Zorgconsumentenwet is het ordeningsaspect. Hoe hierover te oordelen?
                          De geregelde onderwerpen kunnen niet in hetzelfde wettelijke kader worden
                          ondergebracht
                          De Raad acht het onmogelijk om alle voor de zorgconsument relevante
                          wettelijke regelingen in één wettelijk regime onder te brengen. De
                          onderwerpen die in genoemde wettelijke regelingen aan de orde komen
                          zijn divers van aard, en passen lang niet allemaal in een en hetzelfde
                          kader. Het is ondenkbaar dat ‘de overeenkomst’ het uitgangspunt kan
                          RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                               zijn van een regeling waarin zowel privaatrechtelijke als publiekrechtelijke
                               aspecten moeten worden samengebracht
                               Loshalen uit het BW doet afbreuk aan bescherming patiënt
...en heeft daarvoor verschil- Sommige regelingen hebben een breder bereik dan de gezondheidszorg,
lende argumenten               zoals de privacywetgeving en de regels van boek 1 BW. De aansluiting
                               van een alomvattende Zorgconsumentenwet bij het algemene recht zal
                               nog problematischer zijn dan nu al het geval is bij de WGBO en het
                               algemene verbintenissenrecht.
                               Bovendien betekent het bijeenbrengen van alle patiëntenrechten in één
                               wet tevens de gedeeltelijke onttakeling van het Burgerlijk Wetboek. Het
                               bestaande evenwicht in het BW tussen regelingen waarin de contractvrij-
                               heid centraal staat en regelingen waarin de bescherming van een zwakke
                               partij (consument, huurder, patiënt, werknemer) centraal staat, wordt zo
                               ten nadele van deze laatste verstoord.
                               Bundeling van rechten verhoogt niet toegankelijkheid/bekendheid
                               De Raad is van mening dat bundeling van patiëntenrechten in één
                               wettelijke regeling de bekendheid ervan bij patiënten niet vergroot.
                               Zo’n wet zal hoe dan ook gecompliceerd zijn en daarmee het probleem
                               van de ontoegankelijkheid opnieuw stellen. Deze wet zou namelijk een
                               enorme diversiteit aan onderwerpen moeten regelen, waarin meerdere
                               rechtsrelaties aan de orde zijn, zowel privaatrechtelijke als publiekrech-
                               telijke (Dute, 2006).
                               Mogelijkheden van wetgeving niet overschatten
                               Bovendien is het de vraag hoe ‘ondubbelzinnig’ de wetgever kan zijn in
                               zijn formulering. Stel dat het recht op zorg inderdaad als volgt geformu-
                               leerd zou worden: “Iedereen die in Nederland verblijft heeft recht op
                               zorg”. Dan zal hier meteen op zijn minst aan moeten worden toege-
                               voegd: ‘mits een zorgovereenkomst is gesloten’, ‘mits premie wordt
                               betaald’, ‘voor zover het zorg betreft die tot het basispakket behoort’,
                               ‘mits geïndiceerd’ etc., anders is de formulering onvolledig en misleidend.
                               Daarnaast zal duidelijk gemaakt moeten worden tegenover wie de verze-
                               kerde/patiënt het recht kan inroepen: tegenover de overheid, de zorgver-
                               zekeraar, de zorgaanbieder of ook tegenover elke willekeurige burger?
                               Dit brengt ons op het punt van de afgeleide rechten. Op zichzelf doet
                               het gegeven, dat bepaalde rechten van consumenten slechts een afgeleide
                               zijn van in de wetgeving neergelegde plichten van anderen, geen afbreuk
                               aan de rechtspositie van de patiënt. In sommige gevallen geldt eerder het
                               tegendeel: het maakt juist duidelijk tegenover wie de zorgconsument het
                               desbetreffende recht kan inroepen.
                               RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Overigens is het niet reëel te veronderstellen dat alle rechten van
patiënten uit en te na in de wet zelf neergelegd kunnen worden.
Te gedetailleerde regelgeving kan verstarrend werken. Het gebruik van
globale regels met open normen berust veelal op een weloverwogen
keuze en doet recht aan de complexiteit van de dagelijkse praktijk en
aan de verantwoordelijkheid en deskundigheid van medische beroeps-
beoefenaren. Consequentie is wèl dat nadere invulling van de regels
op andere niveaus plaatsvindt. Een patiëntenwet kan dan ook nimmer
‘alomvattend’ zijn.
6.3       Conclusie
Een integrale Zorgconsumentenwet is juridisch bezien niet te verwezen-
lijken. Wat minstens zo belangrijk is: een dergelijke wet draagt niet bij
aan de toegankelijkheid van patiëntenrechten, noch aan versterking van
de rechtspositie van de zorgconsument.
De wens om de rechten van de patiënt op een aantal specifieke punten
te veranderen of uit te breiden kan een gerechtvaardigde zijn. Dat vraagt
om een genuanceerde beoordeling, waarbij de aard van het te regelen
recht, de noodzaak om dit bij wet te doen, de effectiviteit en de hand-
haafbaarheid elementen zijn die in de afweging moeten worden betrok-
ken. Dit kan betekenen dat gemaakte keuzes opnieuw ter discussie
worden gesteld (bijv. ten aanzien van de onverzekerdenproblematiek).
Dit vergt een andere discussie, die nadrukkelijk thuis hoort in de politieke
besluitvormingsarena over het (verzekerings)stelsel. Duidelijk is in ieder
geval wel dat een integrale Zorgconsumentenwet daarvoor niet de
geëigende oplossing biedt.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                         7          Het alternatief van de Raad
Wat moet er dan wel      De Raad is van mening dat de oplossing voor de gesignaleerde problemen
gebeuren?                niet moet worden gezocht in een integrale Zorgconsumentenwet.
                         Wat dan wel? In dit hoofdstuk presenteert de Raad zijn alternatief,
                         dat uit de volgende sporen bestaat:
                         - Het oplossen van knelpunten en lacunes.
                         - Het verhogen van de toegankelijkheid van patiëntenrechten door:
                              a. thematische evaluatie van patiëntenrechten, waarmee de
                                   samenhang en consistentie van de verschillende wettelijke
                                   regelingen kan worden verbeterd;
                              b. het instellen van een kennis- en adviescentrum voor
                                   patiëntenrechten.
                         7.1        Oplossen knelpunten en lacunes in bestaande wetgeving
Aanpassen van wettelijke Voor zover de Raad in dit advies de rechten van de patiënt onder de loep
regelingen               heeft genomen, heeft hij de volgende aanbevelingen:
                         Algemeen
                         Wijzig de titel van afdeling 7.7.5 BW (‘de overeenkomst inzake genees-
                         kundige behandeling’; in de wandelgangen WGBO) zodanig dat het
                         werkingsgebied ervan wordt verruimd van geneeskundige behandeling tot
                         zorg (Van Wijmen, 2005). Daarmee wordt de bestaande onduidelijkheid
                         over de vraag of de WGBO ook van toepassing is in zorgsituaties waarin
                         niet het behandelen van patiënten voorop staat, maar veeleer het verzor-
                         gen en begeleiden, weggenomen. De titel zou bijvoorbeeld kunnen
                         luiden: ‘De zorg- en behandelingsovereenkomst’. Onderzoek tevens of
                         het mogelijk is deze afdeling tot een afzonderlijke titel te promoveren,
                         dat wil zeggen uit de titel ‘Opdracht’ te lichten.
                         Recht om keuzes te maken:
                         Neem in de Zorgverzekeringswet een nadere regeling op over de hoogte
                         en andere voorwaarden van de door zorgverzekeraars toe te passen kor-
                         ting op de vergoeding wanneer een verzekerde met een naturapolis kiest
                         voor een niet-gecontracteerde zorgaanbieder.
                         Recht op informatie:
                         Bewerkstellig dat de NZa voorrang geeft aan het ontwikkelen van een
                         visie en beleid op de vergelijkende keuze-informatie die zorgaanbieders en
                         zorgverzekeraars op grond van de WMG moeten verstrekken. Bevorder
                         datde Nza daarbij expliciet aandacht schenkt aan keuze-informatie over
                         de kwaliteit en resultaten van zorg bij specifieke aandoeningen.
                         RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                          Recht op tijdige zorg:
                          Overweeg een algemene wettelijke maatstaf vast te stellen die aangeeft
                          binnen welke termijn een verzekerde zorg moet verkrijgen; een maatstaf
                          die zowel voor de zorgverzekering als voor de AWBZ geldt en waarin het
                          medisch oordeel over wat aanvaardbaar is wordt gecombineerd met een
                          maximum dat maatschappelijk aanvaardbaar wordt geacht. Een tentatie-
                          ve formulering: voor de beoordeling van de vraag of een verzekerde tijdig
                          zorg kan verkrijgen dan wel heeft verkregen geldt de maatstaf dat zorg
                          binnen redelijke termijn dient te worden verleend. Onder ‘redelijke ter-
                          mijn’ wordt verstaan de termijn die naar objectief medisch oordeel aan-
                          vaardbaar is, met dien verstande dat deze termijn in elk geval niet langer
                          is dan x weken of maanden nadat de diagnose of indicatie is vastgesteld.
                          Klachtrecht:
                          Onderzoek de noodzaak van een aanvullende wettelijke maatregel waarin
                          uitvoeringsorganen van de AWBZ verplicht worden de Ombudsman
                          Zorgvezekeringen te belasten met de behandeling van en advisering over
                          klachten over de uitvoering van de AWBZ.
                          Bewerkstellig dat instellingen in de langdurige zorg wettelijk verplicht
                          zijn te voorzien in onafhankelijke klachtenondersteuning en -bemidde-
                          ling, naar analogie van de bepaling over de patiëntenvertrouwenspersoon
                          in de wet BOPZ.
                          7.2       Thematische evaluatie van patiëntenrechten
Functioneel evalueren van Weliswaar is het een goede gewoonte om patiëntenrechten regelmatig
patiëntenrechten          te evalueren, maar dit gebeurt op wetsniveau. Hierdoor worden wetten
                          niet op samenhang en consistentie beoordeeld. Het verdient volgens de
                          Raad aanbeveling om patiëntenrechten thematisch te evalueren. Op die
                          manier kan bijvoorbeeld worden verduidelijkt hoe de verschillende
                          wettelijke begrippen rondom de kwaliteit van de zorg (‘verantwoorde
                          zorg’, ‘goed hulpverlenerschap’ etc.) met elkaar samenhangen, waarin ze
                          overeenkomen en waarin ze verschillen. Daarmee wordt – zij het indirect
                          – de toegankelijkheid van de patiëntenrechten verhoogd.
                          Bovendien wordt met een thematische (dus functionele) evaluatie beter
                          aangesloten bij ontwikkelingen die zich in de praktijk voordoen en de
                          problemen die patiënten als gevolg daarvan ondervinden bij het gebruik
                          maken van hun rechten.
                          RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                            7.3       Een kennis- en adviescentrum patiëntenrechten
Maar vooral: het ontsluiten Om de rechtspositie van de patiënt te kunnen doorgronden is het niet
van patiëntenrechten        alleen van belang relevante wettelijke bepalingen (globaal) te kennen
                            maar ook de uitwerking die daaraan in rechtspraak, richtlijnen etc. is
                            gegeven. Het is van belang dat patiënten die informatie op één plaats
                            kunnen vinden. De Raad beveelt daarom aan een kennis- en advies-
                            centrum patiëntenrechten in te stellen, dat als voornaamste taak heeft
                            de informatie over patiëntenrechten bijeen te brengen en toegankelijk
                            te maken voor belangstellenden.
Door het instellen van      Daarvan afgeleide taken zijn:
een landelijk kennis- en    - Vraagbaak voor patiënten/belangstellenden. Het centrum dient
adviescentrum                    gemakkelijk bereikbaar c.q. laagdrempelig te zijn voor patiënten die
                                 vragen hebben over (de realisatie van) hun rechten. Dit vergt ook
                                 dat het centrum grote bekendheid verwerft. In wezen moet dat het
                                 eerste zijn dat bij zorgconsumenten met vragen op dit gebied
                                 opkomt: een “Eerste Hulp Bij Zorg” (EHBZ).
                            - Wegwijzer met betrekking tot het klachtrecht. Het centrum moet
                                 zorgconsumenten de weg wijzen wanneer zij een klacht hebben en
                                 hen zo nodig daarin ondersteunen.
                            - Monitoren hoe het is gesteld met de (implementatie van) patiënten-
                                 rechten, daarover rapporteren en suggesties aandragen voor verbete-
                                 ring (agendavorming). In het verlengde daarvan het aandragen van
                                 onderwerpen voor thematische evaluatie.
                            De Raad beveelt tevens aan een kwartiermaker te benoemen die de
                            opdracht krijgt de mogelijkheden nader te verkennen en vervolgens het
                            beoogde kennis- en adviescentrum op te zetten. Hij geeft daartoe de
                            volgende overwegingen mee ten aanzien van de bestuurlijk-juridische
                            positie van dat centrum.
                            Een publieke taak?
                            Het bijeenbrengen en ontsluiten van patiëntenrechten alsmede de daar-
                            van afgeleide taken zijn in de ogen van de Raad publieke taken. Volgens
                            de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) is sprake
                            van een publiek belang als de behartiging van een maatschappelijk
                            belang anders (in dit geval: spontaan via de markt) niet goed tot zijn
                            recht komt. Eerder in dit advies is betoogd dat een sterke rechtspositie
                            van de patiënt cruciaal is voor het kunnen vervullen van de rol die van
                            de patiënt verwacht wordt in het nieuwe zorgstelsel en daarmee tevens
                            voor het functioneren van dat stelsel. Een sterke rechtspositie van de
                            patiënt vertegenwoordigt derhalve een maatschappelijk belang. Ook is
                            aangetoond dat de rechtspositie van de patiënt over het algemeen for-
                            meel goed is geregeld, maar dat het als gevolg van de ontoegankelijkheid
                            van het wettelijk stelsel van patiëntenrechten, ontbreekt aan kennis en
                            RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>inzicht. Weliswaar wordt informatie verstrekt, maar deze is nog beperkt
en gefragmenteerd. De behartiging van het maatschappelijk belang komt
dus niet vanzelf (d.w.z. spontaan via de markt) voldoende tot zijn recht.
Het is de overheid die verantwoordelijk is voor de randvoorwaarden
waarbinnen het nieuwe zorgstelsel moet functioneren. Daartoe behoort
ook het ontsluiten van kennis over patiëntenrechten en het bieden van
ondersteuning bij het gebruik er van.
Bestaande of nieuwe organisatie?
De Raad is er voorstander van de genoemde taken te laten uitvoeren
door een (samenwerkingsverband van) bestaande organisatie(s), waar de
benodigde deskundigheid en infrastructuur (ten dele) al aanwezig is, dan
wel waarop gemakkelijk kan worden aangesloten. Organisaties die taken
verrichten welke raakvlakken hebben met de taken van het beoogde ken-
nis- en adviescentrum zijn: de NZa, de IGZ, het CVZ, Kiesbeter
(RIVM), NPCF, Consumentenbond.
Overheidsorgaan of privaatrechtelijke organisatie?
Er zijn allerlei organisatievormen mogelijk, waarmee de overheid taken
die voortvloeien uit de behoefte aan borging van een publiek belang kan
(laten) uitvoeren. De Raad spreekt geen voorkeur uit. Ook een samen-
werkingsverband komt in aanmerking, mits het centrum naar buiten toe
een eenduidig, herkenbaar gezicht heeft en laagdrempelig is.
Het centrum moet volgens de Raad in onafhankelijkheid zijn taken kun-
nen uitvoeren. Het heeft evenwel geen bestuursrechtelijke bevoegdheden
nodig, aangezien het geen besluiten neemt die gericht zijn op rechtsgevolg.
De Raad meent dat de voorgestelde oplossingen een wezenlijke bijdrage
kunnen leveren aan de verdere ontwikkeling van de patiënt tot zorg-
consument.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg,
Rien Meijerink,                                     Pieter Vos,
voorzitter                                           algemeen secretaris
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 44</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Bijlagen
RVZ      De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 46</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Adviesaanvraag Zorgconsumentenwet
De vraag naar één Zorgconsumentenwet
De rechtspositie van zorgconsumenten komt in vele wetten aan de orde.
Fundamentele lacunes lijken zich op het wetsniveau niet voor te doen.
Toch kunnen wij niet tevreden zijn over de rechtspositie van de zorg-
consument. De bestaande wettelijke regels zijn verspreid over een groot
aantal wetten en de rechten van zorgconsumenten zijn vaak indirect
geformuleerd. Verder blijkt dat de rechten onvoldoende bekend zijn bij
zorgconsumenten en zorgverleners. Ook blijkt dat voor zorgconsumen-
ten soms lastig is te bepalen bij welke instantie of partij men terecht
kan met vragen of met klachten of geschillen. Door de Nederlandse
Patiënten/Consumenten Federatie (NPCF) en ook in het parlement
wordt sinds enige tijd gepleit voor de totstandbrenging van een
Zorgconsumentenwet. De NCPF heeft haar opvatting dat de bestaande
zorgconsumentenrechten ontoereikend zijn, vastgelegd in een in het
voorjaar van 2006 gepubliceerde brochure. Ik voeg deze bij deze brief.
Ik heb aan de Eerste Kamer toegezegd om, mede op basis van onder-
zoek, een standpunt in te nemen vóór de kabinetsformatie, zodat het
onderwerp in het regeerakkoord kan worden meegenomen. Het gaat dan
met name over de verstrekkendheid: kan worden volstaan met aanpas-
sing van de bestaande wetten of is het beter één nieuwe wet te creëren?
Adviesvraag
Ik verzoek u mij te adviseren over de voor- en nadelen van de boven-
genoemde opties. Ik verzoek de RVZ in haar advisering de volgende
deelvragen te betrekken.
1. Bij welke thema’s of relaties tussen zorgpartijen is naar het oordeel
     van de RVZ versterking van de rechtspositie van de zorgconsument
     noodzakelijk? Ik verzoek de Raad in het bijzonder in te gaan op de
     gewenste rechtspositie van de zorgconsument in het licht van de
     volgende thema’s:
     a. vrije keuze van zorgaanbieder en zorgverlener (binnen de
         grenzen van de polis c.q. de gecontracteerde zorg);
     b. de kwaliteit van de zorg, de tijdigheid van de zorgverlening en
         de vraag wie daarop voor de zorgconsument aanspreekbaar is?;
     c. coördinatie en afstemming tussen betrokken professionals in
         situaties waarin meerdere zorgverleners voor één zorgconsument
         actief zijn (de zogenaamde `ketenzorg’);
     d. de overeenkomst tussen zorgverlener en zorgconsument, zowel
         in de curatieve als in de langdurige zorg, en de vraag of het
         wenselijk is een dergelijke overeenkomst nader in te vullen met
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>         tweezijdige algemene voorwaarden;
    e.   de toegang tot keuze-informatie over het zorgaanbod;
    f.   de informatieverstrekking aan de zorgconsument door
         de hulpverlener;
    g. de beschikkingsmogelijkheid voor de zorgconsument over
         de over hem of haar vastgelegde medische informatie;
    h. de diversiteit aan wegen in de gezondheidszorg (waaronder het
         tuchtrecht) langs welke consumenten kunnen klagen en hun
         recht kunnen halen;
    i. de vraag of de Nederlandse Zorgautoriteit i.o. een rol dient te
         spelen inzake klachten van zorgconsumenten en, zo ja, welke;
2. Kan een Zorgconsumentenwet een effectieve bijdrage leveren aan
    de versterking van de rechtspositie van de zorgconsument?
3. Indien de RVZ positief oordeelt over het perspectief van een
    Zorgconsumentenwet, verzoek ik de RVZ te adviseren omtrent
    de contouren, die een dergelijke wet dient te krijgen.
Staat van de Gezondheidszorg 2006
Binnenkort presenteert de IGZ haar jaarlijks onderzoek ‘Staat van de
Gezondheidszorg’, dat dit jaar geheel gewijd is aan de patiëntenrechten.
De IGZ onderzoekt de patiëntenrechten in Nederland en beoordeelt
deze op de aanwezigheid van onduidelijkheden, knelpunten en lacunes.
In drie achtergrondstudies wordt deze vraagstelling vanuit verschillende
perspectieven benaderd. Zo wordt vanuit het juridisch perspectief onder-
zocht welke rechten patiënten hebben op grond van de thans geldende
wettelijke regelingen en de rechtspraak en welke problemen zich daarbij
voordoen.
Het spreekt voor zich dat de Staat van de Gezondheidszorg belangwek-
kend materiaal zal bevatten om tot een goed oordeel te komen over de
meerwaarde van een aparte Zorgconsumentenwet. De IGZ verwacht de
Staat van de Gezondheidszorg aan het eind van de zomer te kunnen
afronden.
Verzoek
Ik verzoek u het gevraagde advies uiterlijk per eind oktober 2006 uit te
brengen, zodat het kan worden benut om nog vóór de kabinetsformatie
een standpunt te bepalen inzake een Zorgconsumentenwet.
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
Adviesvoorbereiding
Adviesvoorbereiding vanuit de Raad
Mr. H. Bosma
Drs. R. Meijerink
Adviesvoorbereiding door de ambtelijke projectgroep
Mw. mr. M.W. de Lint, projectleider
Drs. E.G. Brummelman, projectmedewerker
Mw. I.A. de Prieëlle, projectsecretaresse
Samenstelling klankbordgroep Zorgconsumentenwet
- Prof. dr. G.H. Blijham, Universitair Medisch Centrum Utrecht
- W. Etty, Andersson Elffers, Felix B.V.
- J. J. Gillissen, Diabetes Vereniging Nederland
- Prof. mr. E.H. Hondius, Universiteit van Utrecht
- Prof. mr. J. Legemaate, VUmc
- Mw. prof. dr. E.H. Tonkens, Universiteit van Amsterdam
- Drs. E. van der Veen, AGIS Zorgverzekeringen
- Mw. prof. mr. I.C. van der Vlies, Universiteit van Amsterdam
- Mw. mr. M. Weerts, Stichting Hoofd Hart Vaten
- Prof. mr. F.C.B. van Wijmen, Universiteit Maastricht
Verslaglegging klankbordgroep
De heer L. Lotterman
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 50</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Literatuur
Arcares. Toetsingskader voor Verantwoorde Zorg: een operationalisatie
van het Visiedocument Normen voor Verantwoorde zorg in een indica-
torenset en een sturingsmodel voor de V&V. Utrecht: Arcares, 2005.
Dute, J.C.J. De Zorgconsumentenwet: grote stappen, snel thuis?
Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, 2006, p. 414-422.
Dute, J.C.J. Naar een Zorgconsumentenwet?
Een beknopte literatuurstudie. Den Haag: ZonMw, 2006.
Dute, J.C.J. en F.C.B. van Wijmen. Consistentie van wetgeving in de
gezondheidszorg.
Antwerpen-Groningen: Intersentia Rechtswetenschappen, 1998.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Zorgverzekeringswet; nader
voorlopige verslag.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2004-2005. No. 29763-F.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Zorgverzekeringswet; nadere
Memorie van antwoord.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2004-2005. No. 29763-H.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Wet marktordening gezondheidszorg;
voorlopig verslag.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2005-2006. No. 30186-C.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Wet marktordening gezondheids-
zorg; memorie van antwoord.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2005-2006. No. 30186-D.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Wet marktordening gezondheids-
zorg; nader voorlopig verslag.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2005-20006. No. 30186-E.
Eerste Kamer der Staten-Generaal. Wet marktordening gezondheids-
zorg; nadere memorie van antwoord.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2005-2006. No. 30186-F.
Inspectie voor de Gezondheidszorg. Staat van de gezondheidszorg
2006. Patiënt en recht: de rechtspositie van de patiënt goed verzekerd?
Den Haag: IGZ, 2006.
RVZ                         De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>Friele, R.D. et al. Patiënten over hun rechten in de gezondheidszorg.
Een overzichtsstudie. Utrecht: Nivel, 2006.
Groot, G.R.J. de. Kiezen voor zorg, de keuzevrijheid van de patiënt
in een nieuw stelsel van ziektekostenverzekering (oratie).
Den Haag: Boom Juridische Uitgevers, 2003.
Groot, G.R.J. de. De zorgverzekeraar: spin in het web?
Tijdschrift voor Gezondheidsrecht., 2005, p. 40-60.
Groot, G.R.J. de, G.J.A. Hamilton en J. Legemaate. Zorgkwaliteit in
een competitieve verzekeringsmarkt.
Zorg&Financiering, 2005, p 10-26.
Groot, G.R.J. de. De stand van de wetenschap en praktijk.
Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, 2006, p. 326-350.
Heteren, G. van. Niet zonder ons. Patiëntenrechten bij de tijd.
PvdA Nota over de contouren van Zorgconsumentenwetgeving.
Den Haag: 2006.
Heteren, G. van en A. Schipaanboord. Ambitie ontbreekt om patiënten-
organisaties slagkracht te geven. Volkskrant, 29 augustus 2006.
Kastelein, W.R. en J. Legemaate. Wettenverzameling Gezondheidsrecht
2006. Den Haag: Sdu Uitgevers, 2006.
Legemaate, J. Patiëntenrechten in wetgeving en rechtspraak.
Amsterdam: VUMC, 2006.
Most, J.M. van der. De Zorgverzekeringswet en de zelfverzekerde burger.
Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, 2005, p 17-39.
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie. De Zorgconsumenten-
wet: één wet voor patiënten en consumenten. Utrecht: NPCF, 2006.
Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie. De meetlat voor een
gezond stelsel. Toetsingskader gezondheidszorg in patiënten/consumen-
tenperspectief. Utrecht: NPCF, 2001.
Nys, H. en L. Stultiëns. De rechten van de patiënt. Verslag van een
onderzoek naar de rechten van de patiënt in: België, Denemarken,
Duitsland, Frankrijk, Luxemburg, Spanje en het Verenigd Koninkrijk.
Leuven: KU Leuven, 2006.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Van patiënt tot klant.
Zoetermeer: RVZ, 2005.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Roscam Abbing, H.D.C. Kwaliteit van hulpverlening en
Zorgverzekeringswet. Tijdschrift voor Gezondheidsrecht, 2005, p. 459.
Sluijters, B. en M.C.I.H. Biesaart. De geneeskundige behandelings-
overeenkomst. Deventer: Kluwer, 2005.
Sluijters, B. et al. Gezondheidsrecht, Tekst & Commentaar.
Deventer: Kluwer, 2005.
Tweede Kamer der Staten-Generaal. Vaststelling van de begrotingsstaten
van het ministerie van VWS (XVI) voor het jaar 2006.
Den Haag: Sdu Uitgevers, vergaderjaar 2005-2006. No. 30300-XVI.
Tweede Kamer der Staten-Generaal. Brief minister en staatssecretaris van
VWS van 10 februari 2006. Kwaliteit van de zorg: hoog op de agenda.
Weevers, K. Het recht op zorg in de AWBZ; recht of zorg?
Nieuwegein: IVVU, 2006.
Wijmen, F.C.B. van. Richtlijnen voor verantwoorde zorg. Over de
betekenis van standaardisering voor patiënt, professional en patiënten-
zorg. Pre-advies Vereniging voor Gezondheidsrecht Maastricht:
Universiteit van Maastricht, 2000.
Wijmen, F.C.B. van. Een kleine mooie ritselende revolutie. Over de
effectiviteit van 35 jaar patiëntenrechten in Nederland. Afscheidsrede.
Maastricht: Universiteit Maastricht, 2006.
Wijmen, F.C.B. van. De kwetsbare patiënt. Wetgeving patiëntenrechten
kan stuk eenvoudiger. Medisch Contact, 61, 2006, no. 19, p 776-778.
Wijmen, F.C.B. van. Tot het vastgeroeste lostrilt … over de haalbaarheid
van één Zorgconsumentenwet. Journaal Ggz en recht 2, 2006, no.6.
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 54</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Achtergrondstudies
RVZ       De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 56</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Beter verzekerd?
Onderzoek naar aanknopingspunten voor een Zorgconsumentenwet
met het oog op de verhouding consument-verzekeraar
Prof. mr. G.R.J. de Groot
Achtergrondstudie uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg bij het advies De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumenten-
wet?
Den Haag, 2006
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 58</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
      Samenvatting                                                   61
1     Inleiding                                                      65
2     Opzet van het onderzoek                                        66
2.1   Inleiding                                                      66
2.2   Voorstellen en wensen                                          66
2.3   Onderzoeksvragen                                               69
2.4   Beperkingen                                                    70
3     Wettelijk kader                                                74
3.1   De zorgverzekering                                             74
3.2   AWBZ                                                           74
3.3   Aanvullende ziektekostenverzekeringen                          74
4     De materiële rechten van de zorgconsument                      75
4.1   Rechtsbeginselen                                               75
4.2   Toegang tot de verzekering                                     75
4.3   Veranderen van verzekeraar                                     76
4.4   Verzekerd pakket van voldoende omvang                          77
4.5   Recht op zorg                                                  78
4.6   Toegangsvoorwaarden                                            80
4.7   Recht op tijdige zorg                                          82
4.8   Recht op kwalitatief goede zorg                                85
4.9   Keuze van het type hulpverlener                                87
4.10  Keuze van de hulpverlener                                      88
4.11  Verplichtingen van verzekerden                                 91
4.12  Klachten                                                       93
4.13  Geschillen                                                     94
4.14  Collectieve belangenbehartiging                                96
5     Recht op informatie                                            97
5.1   Inleiding                                                      97
5.2   Informatie met het oog op het aangaan van de verzekering       97
5.3   Informatie over de verzekerde prestaties                       99
5.4   Informatie over het zorgaanbod                               100
5.5   Informatie over afspraken verzekeraar-zorgaanbieder          106
RVZ                                                     Beter verzekerd? 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>6   Conclusies                                                     107
6.1 Inleiding                                                      107
6.2 Aanknopingspunten voor versterking van de positie van de
    zorgconsument                                                  107
    Noten                                                          111
    Literatuur                                                     118
    De auteur                                                      125
RVZ                 De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Beter verzekerd?
Samenvatting
1. Naar aanleiding van overleg met het parlement heeft de minister van
    VWS aan de RVZ verzocht advies uit te brengen over een mogelijke
    nadere wettelijke regeling van de rechten van consumenten in de
    vorm van een Zorgconsumentenwet. Met het oog op dat advies
    heeft de RVZ opdracht gegeven voor twee achtergrondstudies. In
    deze studie staat de verhouding consument-verzekeraar centraal.
2. Voor een Zorgconsumentenwet zijn verschillende wensen naar voren
    gebracht, onder andere door de NPCF en vanuit het parlement. In
    deze achtergrondstudie is ervoor gekozen de verhouding consument-
    verzekeraar aan een systematische beschouwing te onderwerpen, met
    het oog op mogelijke aanknopingspunten voor een nadere wettelijke
    regeling. Het onderzoek heeft betrekking op zowel de zorgverzeke-
    ring als de AWBZ en de aanvullende ziektekostenverzekering. Er is
    gekozen voor twee invalshoeken: wat zijn de materiële rechten van
    de consument en in hoeverre heeft hij recht op de informatie die
    nodig is om die rechten optimaal te verwezenlijken? Vanuit iedere
    invalshoek worden diverse deelvragen aan de orde gesteld.
3. Wat de materiële rechten van de consument betreft, komen aan de orde:
    - het recht op toegang tot de verzekering;
    - het recht om van verzekeraar te veranderen;
    - de omvang van het verzekerde pakket;
    - het recht op zorg;
    - het recht op tijdige zorg;
    - het recht op kwalitatief goede zorg;
    - het recht op keuze van de hulpverlener;
    - de toegangsvoorwaarden voor de zorg;
    - de regeling van de verplichtingen van de verzekerden;
    - de behandeling van klachten en geschillen;
    - de mogelijkheden voor de collectieve belangenbehartiging.
4. Wat het recht op informatie betreft, komen aan de orde:
    - de informatie met het oog op het aangaan van de verzekering;
    - de informatie over de verzekerde prestaties;
    - de informatie over het zorgaanbod;
    - de informatie over afspraken tussen verzekeraar en
         zorgaanbieder.
RVZ                                                        Beter verzekerd? 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>5. In het onderzoek zijn onder andere de volgende uitgangspunten en
    beperkingen gehanteerd:
    - dat bepaalde rechten van consumenten slechts een afgeleide zijn
         van in de wetgeving neergelegde plichten van zorgverzekeraars,
         wordt niet als steekhoudend argument gezien voor een nadere
         wettelijke regeling;
    - evenmin wordt het gegeven dat de rechten van consumenten
         niet in één wet zijn opgenomen, hier als argument gehanteerd
         om een Zorgconsumentenwet tot stand te brengen;
    - de keuzes die de wetgever bij de vormgeving van het zorgstelsel
         heeft gemaakt worden gerespecteerd; vertrekpunt is: hoe kan
         eventueel de rechtspositie van de zorgconsument worden
         versterkt, gegeven die keuzes?
    - de vrijheid van de wetgever om de private ziektekosten-
         verzekering aan nadere wettelijke regels te onderwerpen,
         is Europeesrechtelijk ingeperkt; met die beperkingen moet
         rekening worden gehouden;
    - de vraag wie eventueel met welke taken en bevoegdheden moet
         worden uitgerust, blijft onbesproken.
6. Wat de materiële rechten van de zorgconsument betreft, zijn in het
    onderzoek geen aanknopingspunten gevonden voor nadere regelge-
    ving, voor zover het gaat om het recht op toegang tot de verzeke-
    ring, het recht om van verzekeraar te veranderen, de omvang van het
    verzekerde pakket, het recht op (kwalitatief goede) zorg, de behan-
    deling van klachten en geschillen en de mogelijkheden voor collec-
    tieve belangenbehartiging. Wat het recht op informatie betreft, zijn in
    het onderzoek geen aanknopingspunten gevonden voor nadere
    regelgeving, voor zover het gaat om het recht op informatie met het
    oog op het aangaan van de verzekering en de inhoud van afspraken
    tussen zorgverleners en zorgverzekeraars die de inhoud van de te
    verlenen zorg betreffen.
7. Aanknopingspunten voor versterking van de rechtspositie van de
    zorgconsument zijn er wel met betrekking tot het wettelijk vastleg-
    gen van één maatstaf voor tijdige zorg en het recht op vergelijkende
    informatie over de kwaliteit van zorgaanbieders, beide voor zowel
    de zorgverzekering als de AWBZ. Aandachtspunten voor eventuele
    latere aanpassing van de wetgeving zijn de vergoeding van kosten bij
    functiegericht omschreven aanspraken en de vergoeding van kosten
    van niet-gecontracteerde zorgaanbieders. Beide kunnen van belang
    zijn voor de keuzevrijheid van de consument. Tot slot kunnen
    enkele punten van verbetering worden genoemd die zonder
    wetgeving kunnen worden aangebracht.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>8. Eén maatstaf voor tijdige zorg. Overwogen kan worden wettelijk één,
    eenduidige, maatstaf vast te stellen die aangeeft binnen welke ter-
    mijn een verzekerde zorg moet verkrijgen; een maatstaf die zowel
    voor de zorgverzekering als voor de AWBZ geldt en waarmee ook de
    overheid bij de planning en bekostiging van voorzieningen rekening
    moet houden. Het ligt voor de hand aansluiting te zoeken bij de
    Europeesrechtelijke maatstaf dat zorg moet worden verleend binnen
    een termijn die naar objectief medisch oordeel aanvaardbaar is,
    welke termijn echter tevens zou moeten worden gebonden aan een
    maximum dat maatschappelijk aanvaardbaar wordt geacht. Er moet
    wel rekening mee worden gehouden dat zich omstandigheden kun-
    nen voordoen die overmacht opleveren, waardoor de betekenis van
    deze maatstaf tot op zekere hoogte beperkt wordt.
9. Recht op informatie over de kwaliteit van zorgaanbieders. De verzeker-
    de heeft steeds recht op zorg die aan de minimumstandaard van
    ‘verantwoorde zorg’ voldoet; tegelijk is onmiskenbaar dat tussen
    zorgaanbieders verschillen in kwaliteit én uitkomsten van de behan-
    deling bestaan, ook al is aan de minimumstandaard voldaan. Meer
    efficiënte zorg betekent snellere en meer doeltreffende diagnostiek
    en meer doeltreffende behandeling, leidend tot sneller en beter her-
    stel en meer gezondheidswinst. Het uitgangspunt van het nieuwe
    zorgstelsel is dat tussen zorgaanbieders concurrentie op gang komt,
    als middel om een optimale, doelmatige zorg te waarborgen. Voor
    een op kwaliteit en efficiency gericht competitie is het nodig een
    structuur te ontwikkelen waarin zorgaanbieders worden gestimu-
    leerd zichtbaar te maken dat zij door hún innovatieve werkwijze
    betere resultaten bereiken dan gemiddeld. Objectieve informatie
    daarover kan de consument ondersteunen bij zijn keuze voor de
    beste en meest efficiënte zorgaanbieder, zodat de toegankelijkheid
    van die informatie voor de consument gewaarborgd moet zijn.
    De geldende wetgeving voorziet hierin in onvoldoende mate.
10. Vergoeding bij functiegericht omschreven aanspraken. Als daaraan in de
    praktijk behoefte blijkt te bestaan, zou de verzekerde, zowel in de
    ZVW als in de AWBZ, het recht kunnen worden toegekend tegen
    (gedeeltelijke) vergoeding van kosten gebruik te maken van de dien-
    sten van zorgaanbieders met een andere kwalificatie dan door de
    verzekeraar aangewezen; thans heeft hij dat recht niet.
11. Vergoeding van kosten van niet-gecontracteerde zorgaanbieders. De
    voorwaarden waaronder de verzekerde in de zorgverzekering en de
    AWBZ gebruik kan maken van de diensten van niet-gecontracteerde
    zorgaanbieders kunnen op meer eenduidige wijze worden geregeld
    dan thans het geval is, met handhaving van de uitgangspunten die
RVZ                                                          Beter verzekerd? 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>    aan de geldende wetgeving ten grondslag liggen. Ook hier zal nader
    moeten worden vastgesteld of een dergelijke wijziging voorziet in
    een reëel gevoelde behoefte.
12. Verbeteringen zonder wetswijziging. De volgende maatregelen kunnen
    worden genomen zonder wetswijziging:
    - het bieden van individuele ondersteuning aan AWBZ-verzekerden
        om hun weg te vinden in het spinnenweb van regels, personen en
        instanties, hen in staat te stellen de beste keuze te kunnen maken,
        en om snelle en adequate oplossingen te verwezenlijken;
    - het CVZ zou zijn kennis over het belangrijkste criterium waar-
        mee de verzekerde prestaties worden bepaald (‘de stand van de
        wetenschap en praktijk’) rechtstreeks ter beschikking kunnen
        stellen aan consumenten/patiënten en hun organisaties;
    - er is één klachtenprocedure voor het gehele terrein van de ziek-
        tekostenverzekeringen als alle zorgverzekeraars de Ombudsman
        Zorgverzekeringen als klachteninstantie aanwijzen voor de
        behandeling van klachten over de AWBZ;
    - de laagdrempelige geschillenregeling die geldt voor de zorgverze-
        kering kan ook worden toegepast bij de aanvullende ziektekos-
        tenverzekering, als de ziektekostenverzekeraars daarvoor kiezen.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>1          Inleiding
Bij brief van 20 juli 2006, kenmerk MC/PenC-2701344, heeft de minis-
ter van VWS aan de RVZ verzocht advies uit te brengen over een moge-
lijke nadere wettelijke regeling van de rechten van zorgconsumenten.
Met het oog hierop heeft de RVZ besloten twee achtergrondstudies te
laten uitvoeren: één studie waarin de relatie patiënt-zorgaanbieder cen-
traal staat en één studie waarin de relatie consument-verzekeraar centraal
staat. Dit rapport bevat de tweede achtergrondstudie.
De opzet van deze achtergrondstudie is als volgt:
- in hoofdstuk 2 worden de opzet van het onderzoek en de daarbij
     gehanteerde uitgangspunten verantwoord;
- hoofdstuk 3 bevat een korte schets van de wettelijke regeling van het
     verzekeringsstelsel;
- in hoofdstuk 4 wordt de materieelrechtelijke positie van de zorg-
     consument systematisch onderzocht;
- in hoofdstuk 5 wordt besproken in hoeverre de zorgconsument
     recht heeft op voor hem noodzakelijke informatie;
- hoofdstuk 6 bevat de conclusies van het onderzoek.
RVZ                                                          Beter verzekerd? 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>2          Opzet van het onderzoek
2.1        Inleiding
Hierna zal eerst worden nagegaan welke voorstellen tot dusver voor een
Zorgconsumentenwet zijn gedaan (§ 2.2). Vervolgens wordt de onder-
zoeksvragen geformuleerd, gericht op de rechten van de zorgconsument
in relatie tot de verzekeraar (§ 2.3). Tot slot worden de beperkingen aan-
gegeven die bij het onderzoek in acht zijn genomen (§ 2.4).
2.2        Voorstellen en wensen
2.2.1      Brochure NPCF
In het voorjaar van 2006 heeft de NPCF een brochure uitgebracht
waarin de totstandkoming van een Zorgconsumentenwet wordt bepleit.1
De NPCF wijst erop dat de rechten van patiënten slechts gedeeltelijk
geregeld zijn, of een afgeleide zijn van de plichten van zorgaanbieders,
en dat zij verspreid zijn over verschillende wetten, met ondoorzichtig-
heid als gevolg. Nieuwe ontwikkelingen en inzichten zijn onvoldoende
in wetgeving geregeld. Als we willen dat de patiënt echt invloed krijgt
op zijn zorg, aldus de NPCF, moet hij een stevige juridische basis
hebben in één Zorgconsumentenwet.
Specifiek wat de relatie consument-verzekeraar betreft, voert de NPCF
de volgende punten aan.
- De uitgangspunten voor kwalitatief goede, toegankelijke en betaal-
     bare zorg zijn niet voldoende vastgelegd. In de naturaverzekering ligt
     niets vast over de naleving van de WGBO, over de eisen voor goede
     zorg, de levertijden van zorg, patiëntgerichte zorg en innovatie. Bij
     de restitutiepolis ligt nog minder vast.
- Niet voldoende duidelijk is wie de zorgconsument kan aanspreken.
- Weliswaar zijn de polisvoorwaarden afdwingbaar, maar die regelen
     geen elementaire uitgangspunten van patiëntenrechten. In zoverre
     staat de zorgconsument met lege handen.
- De rechten van de zorgconsument zijn niet doelmatig omschreven.
     Zij moeten in een wirwar van convenanten, voorwaarden e.d. wor-
     den teruggevonden.
- De rechten van de zorgconsument worden niet voldoende doelma-
     tig, duidelijk en eenduidig uitgelegd. Er zijn teveel betrokken
     instanties en er is onduidelijkheid over aanspreekpunten en rechten.
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 66
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>2.2.2     Wensen vanuit het parlement
Tijdens de parlementaire behandeling van zowel de ZVW als de WMG
is veel aandacht besteed aan de positie van de consument/verzekerde.
Tijdens de behandeling van de ZVW, maar vooral bij de behandeling
van de WMG is vanuit het parlement op een Zorgconsumentenwet aan-
gedrongen en heeft de minister van VWS onderzoek naar de mogelijk-
heid daarvan toegezegd.2 De adviesaanvraag aan de RVZ vloeit daaruit
voort. Tijdens de parlementaire discussie zijn in verband met een moge-
lijke Zorgconsumentenwet drie aspecten genoemd die voor de relatie
consument-zorgverzekeraar van belang zijn:
- een betere verankering van de invloed van verzekerden;
- formaliseren van de invloed van verzekerden op het inkoop- en
     contracteerbeleid van de zorgverzekeraars;3
- het onderbrengen van verschillende klachtenregelingen in één wet.4
2.2.3     Adviesaanvraag minister van VWS
In de adviesaanvraag aan de RVZ stelt de minister de vraag bij welke
thema’s of relaties tussen zorgpartijen versterking van de rechtspositie
van de consument noodzakelijk is. In verband daarmee stipt de minister
een aantal thema’s aan, waarvan de volgende van belang kunnen zijn
voor de verhouding consument-zorgverzekeraar:
- vrije keuze van zorgaanbieder en zorgverlener (binnen de grenzen
     van de polis c.q. de gecontracteerde zorg);
- de kwaliteit van de zorg en de vraag wie daarop voor de zorgconsu-
     ment aanspreekbaar is;
- de toegang tot keuze-informatie over het zorgaanbod;
- de diversiteit aan wegen in de gezondheidszorg langs welke consu-
     menten kunnen klagen en hun recht kunnen halen;
- de vraag of de NZa een rol dient te spelen inzake klachten van zorg-
     consumenten en zo ja, welke;
- de positie van collectieven van zorgconsumenten, onder meer als
     ‘derde partij’ in relatie tot de zorgverzekeraars.
2.2.4     ‘Niet zonder ons’
Onder deze titel heeft het Kamerlid Godelieve van Heteren eind oktober
2006 een nota gepresenteerd die tot stand is gekomen in samenwerking
met de NPCF.5
De nota schetst de mogelijke contouren van zorgconsumentenwetgeving.
Een aparte Zorgconsumentenwet zou als raamwet de positie van patiën-
ten/zorgconsumenten kunnen verstevigen. De uiteindelijke juridische
vormgeving wordt echter in het midden gelaten. Waar het op aankomt,
aldus de nota, is dat wetgeving voor patiënten robuust dient te zijn. De
RVZ                                                           Beter verzekerd? 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>huidige verbrokkeling werkt in de hand dat patiënten, maar ook juristen
vaak door de bomen het bos niet meer zien. In de nota wordt verkend
waaraan patiëntenwetgeving in ieder geval borging moet geven. Een deel
van wat wenselijk is, is nu al bij wet geregeld maar wordt in de praktijk
veel te mager toegepast of veronachtzaamd. Een ander deel ontbreekt
helemaal of ligt te versnipperd vast over meerdere wetten.
De belangrijkste in wetgeving verder te verankeren thema’s zijn volgens
de nota:
- Recht op zorg. Dit recht zal nog veel duidelijker verankerd moeten
     worden dan nu het geval is. Iedereen die in Nederland verblijft heeft
     recht op tijdige, adequate en professionele zorgverlening die aan
     harde kwaliteitseisen voldoet. De zorgverlening moet verantwoord
     zijn, patiëntgericht en innovatief.
- Recht op toegang tot zorg. Ieder individu dat in Nederland verblijft
     heeft recht op toegang tot verantwoorde zorg en maatschappelijke
     dienstverlening. Die toegang moet stelselmatig zijn gewaarborgd.
     Dat wil zeggen financieel door een brede basisverzekering, maar ook
     fysiek, door voldoende aanbod en adequate voorzieningen. Scherper
     dan nu moet het recht op toegang ook het recht op toegesneden
     informatie omvatten, met voorlichting op maat en keuzeondersteu-
     ning van patiënten.
- Recht op veiligheid en kwaliteit van zorg. Zeker als concurrentie in de
     zorg groter wordt is het cruciaal de kwaliteit en veiligheid van zorg
     goed te bewaken. De afgesproken basiskwaliteit van producten,
     diensten en organisatie van de zorg dient voor iedereen openbaar en
     toegankelijk te zijn en zorgaanbieders dienen op kwaliteit te worden
     afgerekend. Hiertoe wordt een Kwaliteitsautoriteit voorgesteld: een
     heldere plek waar kwaliteitsnormen worden verzameld en toeganke-
     lijk gemaakt voor patiënten.
- Recht op een goede zorgrelatie en hoogwaardige dienstverlening in
     (nieuwe) zorgarrangementen. Er zullen de komende jaren veel nieuwe
     vormen van zorgaanbod bij komen. Voor patiënten zal ondubbelzin-
     nig moeten vastliggen wat de geboden kwaliteit is en wie waarop
     aanspreekbaar is.
- Recht op een goede regeling bij fouten en geschillen. Mocht het onver-
     hoopt toch misgaan dan moet zonder meer duidelijk zijn hoe een
     fout wordt gemeld, hoe een patiënt zijn beklag kan doen, en een
     geschil op een eerlijke manier kan worden beslechten. Dat recht van
     de patiënt moet evenredig sterk zijn georganiseerd als dat van de
     zorginstelling of de zorgverzekeraar, hetgeen nu niet het geval is.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>2.3         Onderzoeksvragen
2.3.1       Inleiding
De verschillende wensen voor een Zorgconsumentenwet worden uiter-
aard in dit onderzoek betrokken. In deze achtergrondstudie is ervoor
gekozen de verhouding consument-verzekeraar systematisch te beschou-
wen om te kunnen vaststellen of er aanknopingspunten zijn, en zo ja,
welke, voor een nadere wettelijke regeling van de rechten van de zorg-
consumenten. Daarbij worden twee invalshoeken gehanteerd:
- zijn er tekorten in de materieelrechtelijke positie van de zorgconsu-
     ment, in relatie tot de verzekeraar, die met nadere regelgeving kun-
     nen worden opgeheven?
- heeft de zorgconsument in voldoende mate aanspraak op de infor-
     matie die hij nodig heeft om zijn rechten tot gelding te brengen?
Deze invalshoeken worden hierna in §§ 2.3.2 en 2.3.3 nader uitgewerkt.
2.3.2       Materieelrechtelijke positie van de zorgconsument
De eerste invalshoek betreft de materieelrechtelijke positie van de zorg-
consument. Ziektekostenverzekeringen hebben in het algemeen tot doel
de gezondheidszorg voor burgers financieel, en tot op zekere hoogte ook
feitelijk, toegankelijk te maken. In verband daarmee kunnen de volgende
deelvragen worden gesteld:
- heeft de consument recht op toegang tot de verzekering?
- kan de consument van verzekeraar veranderen?
- heeft de consument recht op een verzekerd pakket van voldoende
     omvang?
- heeft de consument, in het kader van de gesloten verzekering,
     recht op zorg?
- heeft de consument recht op tijdige zorg?
- heeft de consument recht op kwalitatief goede zorg?
- heeft de consument recht op keuze van het type hulpverlener?
- heeft de consument recht op keuze van de hulpverlener zelf?
- zijn er aanvaardbare toegangsvoorwaarden?
- zijn de verplichtingen van de verzekerden op aanvaardbare
     wijze geregeld?
- is er een toereikende klachtenregeling?
- is er een toereikende geschillenregeling?
- zijn er voldoende mogelijkheden voor collectieve belangen-
     behartiging?
RVZ                                                           Beter verzekerd? 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>2.3.3      Recht op informatie
Om zijn rechten op doeltreffende wijze te kunnen verwezenlijken heeft
de consument informatie nodig. Daarmee komt de tweede invalshoek
aan de orde, waarbij eveneens verschillende deelvragen kunnen worden
gesteld:
- heeft de consument een toereikend recht op informatie met het oog
     op het aangaan van de verzekering?
- heeft de verzekerde een toereikend recht op informatie over de ver-
     zekerde prestaties?
- heeft de verzekerde een toereikend recht op informatie over het zor-
     gaanbod, waartoe de verzekering toegang biedt?
- heeft de verzekerde een toereikend recht op informatie over afspra-
     ken tussen verzekeraar en zorgaanbieder?
2.4        Beperkingen
2.4.1      Inleiding
Hierna worden de uitgangspunten en beperkingen verantwoord die in
het onderzoek zijn gehanteerd. Daarbij moet het volgende voorop wor-
den gesteld:
- de achtergrondstudie bevat een juridische analyse; zij pretendeert
     niet de feitelijke werking van het zorgstelsel te analyseren;
- deze studie ziet slechts op de relatie consument-verzekeraar en
     betreft daarmee slechts een deel van de rechtspositie van de consu-
     ment;
- het onderzoek heeft betrekking op de drie typen verzekeringen: de
     zorgverzekering op grond van de ZVW, de AWBZ en de aanvullen-
     de ziektekostenverzekering;
- buiten beschouwing blijven de rechtspositie van de consument in
     verband met primaire en secundaire preventie, die niet in de ziekte-
     kostenverzekeringen geregeld zijn, de rechtspositie van de consu-
     ment in het kader van de bestaande subsidieregelingen en zijn
     rechtspositie in het kader van de WMO, alsmede de positie van
     onverzekerden;
- het was in het licht van de onderzoeksopdracht van de RVZ onver-
     mijdelijk zekere grenzen te stellen aan de mate van detaillering; niet
     alle bijzonderheden van de wetgeving worden behandeld.
2.4.2      Geen symboolwetgeving
Zoals hiervoor aangegeven is het onderzoek gericht op mogelijke aan-
knopingspunten voor een nadere regeling van de positie van de zorgcon-
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>sument in zijn relatie met de verzekeraar. In verband hiermee zijn de
criteria van belang die de overheid in de Aanwijzingen voor de regelgeving
heeft geformuleerd voor het totstandbrengen van wetgeving:
- wetgeving wordt alleen tot stand gebracht, als de noodzaak daarvan
      is komen vast te staan (aanwijzing 6);
- onderzocht moet worden of de gekozen doelstellingen kunnen wor-
      den bereikt door middel van het zelfregulerend vermogen in de
      betrokken sector of door aanpassing of beter gebruik van bestaande
      instrumenten (aanwijzing 7, onderdelen c en d);
- rekening moet worden gehouden met de mate waarin een regeling
      het beoogde doel zal helpen te verwezenlijken en met de neveneffec-
      ten ervan (aanwijzing 9).
Nadere regelgeving zal alleen in overweging worden gegeven als deze
inderdaad tot een versterking van de rechtspositie van de consument kan
leiden, en niet als de betekenis daarvan hooguit symbolisch zou zijn.
2.4.3      Plichten en rechten zijn elkaars spiegelbeeld
Dat bepaalde rechten van consumenten slechts een afgeleide zijn van in
de wetgeving neergelegde plichten van zorgverzekeraars, is op zichzelf
niet een steekhoudend argument voor een nadere wettelijke regeling.
Wanneer in de wet is bepaald dat de zorgverzekeraar tegenover de verze-
kerde tot een bepaalde prestatie verplicht is, volgt daaruit immers dat de
verzekerde tegenover de verzekeraar recht heeft op die prestatie.
Herformulering van een dergelijke bepaling draagt niet bij aan de rechts-
positie van de consument.
2.4.4      Verspreiding van regels geen argument voor een Zorgconsumentenwet
Het stelsel van wettelijke regelingen is complex en voor de consument
stellig niet doorzichtig. Verspreiding van regels over verschillende wetten
doet echter niet af aan de rechten die de consument daaraan kan ontle-
nen. Het is niet aannemelijk dat de doorzichtigheid van de wetgeving zal
toenemen als uit diverse wetten voor consumenten van belang zijnde
bepalingen worden geschrapt – waarmee tevens de inwendige samen-
hang van die wetten wordt verstoord – en aan het geheel van wetgeving
een nieuwe wet wordt toegevoegd. Theoretisch zou de wetgever ervoor
kunnen kiezen alle wetten op het gebied van de gezondheidszorg in één
wet(boek) onder te brengen: een complexe wetgevende operatie, leidend
tot een zeer omvangrijk wetboek, waarvan de reële winst voor de zorg-
consument gering is. Daarom wordt het gegeven dat de rechten van
consumenten niet in één wet zijn opgenomen, hier niet als argument
gehanteerd een Zorgconsumentenwet tot stand te brengen.
RVZ                                                             Beter verzekerd? 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>2.4.5     Driedeling zorgstelsel is een gegeven
Voor een deel is de gebrekkige doorzichtigheid van het zorgstelsel voor
consumenten te wijten aan de verdeling ervan in drie deelstelsels, die elk
hun geheel eigen en sterk uiteenlopende regulering kennen: zorgverzeke-
ring, AWBZ en aanvullende ziektekostenverzekering.6 De adviesaanvraag
over een Zorgconsumentenwet is niet de gelegenheid om de door de
wetgever vooralsnog gewenste of in elk geval aanvaarde driedeling van
het zorgstelsel ter discussie te stellen.
2.4.6     Politieke keuzes bij vormgeving zorgstelsel zijn een gegeven
Vanzelfsprekend is verschil van mening mogelijk over diverse keuzes die
de wetgever bij de vormgeving van het zorgstelsel heeft gemaakt. In deze
achtergrondstudie wordt echter uitgegaan van de geldende wetgeving en
de daaraan ten grondslag liggende keuzes van regering en parlement,
onder andere over de verantwoordelijkheidsverdeling tussen overheid,
zorgaanbieders en zorgverzekeraars. Deze achtergrondstudie is niet de
gelegenheid om de principiële, aan het geldende stelsel ten grondslag lig-
gende, keuzes ter discussie te stellen. Ook de adviesaanvraag bevat geen
aanwijzing dat de minister in het kader van een Zorgconsumentenwet
een fundamentele heroverweging van principes en uitgangspunten van
het zorgstelsel voor ogen zou staan. Vertrekpunt is dan ook: hoe kan
eventueel de rechtspositie van de zorgconsument worden versterkt, gege-
ven de keuzes die aan het geldende zorgstelsel ten grondslag liggen?
2.4.7     Europees recht stelt grenzen aan interventie in de zorgverzekering
De wetgever heeft ervoor gekozen de basisverzekering de vorm te geven
van een privaatrechtelijke verzekering, uit te voeren door privaatrechtelij-
ke schadeverzekeraars. Gedurende lange tijd is hoogst onzeker geweest of
en in hoeverre het Europeesrechtelijk toelaatbaar is met het oog op de
sociale doeleinden van een basisverzekering regels te stellen die de vrij-
heid van verzekeraars in de uitoefening van het schadeverzekeringsbedrijf
beperken. Eurocommissaris Bolkestein heeft in zijn brief aan minister
Hoogervorst van 25 november 2003 daarvoor ruimte geboden. De rege-
ring heeft zijn standpunt overgenomen, hoewel niet met zekerheid vast-
staat dat de Europese rechter dit standpunt deelt. In de visie van
Bolkestein is het vanwege de sociale doeleinden van de nieuwe basisver-
zekering toelaatbaar dat de wetgever regels stelt die de vrijheid van verze-
keraars, en in het bijzonder de vrijheid van vestiging en van dienstverle-
ning, kunnen beperken. Daarbij heeft de eurocommissaris echter tevens
aangegeven dat zulke beperkingen alleen gerechtvaardigd zijn wanneer
daarvoor, in het licht van de sociale doelstellingen van de verzekering,
een objectieve noodzaak bestaat en zij voldoen aan het proportionali-
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>teitsvereiste. In de visie van de eurocommissaris kan die rechtvaardiging
worden aangenomen ten aanzien van de verzekerings- en acceptatie-
plicht, de wettelijke regeling van de verzekerde prestaties en de systema-
tiek van financiering van de zorgverzekering. Daarbuiten zal van geval
tot geval kritisch moeten worden bezien of voor wettelijke maatregelen
die beperkingen stellen aan de wijze waarop een verzekeraar met verzeke-
ringsproducten op de markt opereert, een objectieve noodzaak bestaat en
of zij proportioneel zijn. Het vorenstaande brengt mee dat de vrijheid
van de wetgever om de zorgverzekering aan nadere wettelijke regels te
onderwerpen, Europeesrechtelijk is ingeperkt.
2.4.8      Geen interventie in aanvullende verzekeringen
De hiervoor bedoelde beperkingen doen zich in elk geval gelden ten aan-
zien van de aanvullende ziektekostenverzekering: de verzekering van die
zorg die de wetgever niet van zodanig belang heeft geacht dat deze in
een sociale verzekering moest worden ondergebracht. Bij een vorm van
verzekering die niet wordt gerekend tot de uit sociaal oogpunt noodza-
kelijke verzekering, kan geen Europeesrechtelijke rechtvaardiging worden
gegeven voor beperkingen van de vrijheid van bedrijfsuitoefening door
zorgverzekeraars. De eerder genoemde brief van Bolkestein is op dat
punt zeer expliciet.
2.4.9      Competentievragen blijven onbesproken
Centraal in deze achtergrondstudie staan de rechten van de zorgconsu-
ment in relatie tot de verzekeraar; bij de vraag in hoeverre die rechten
kunnen worden versterkt, kan allicht de vraag rijzen wie met welke
taken en bevoegdheden moet worden uitgerust, bijvoorbeeld de zorg-
verzekeraar, de NZa, de IGZ of het CVZ. Die vraag wordt hier buiten
beschouwing gelaten: aan wie welke taken moeten worden toebedeeld is
niet een vraag die aan de hand van een juridische analyse kan worden
beantwoord.
RVZ                                                           Beter verzekerd? 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>3         Wettelijk kader
3.1       De zorgverzekering
De zorgverzekering is een verplichte privaatrechtelijke verzekering die
de curatieve zorg omvat. De rechten en verplichtingen van verzekering-
nemer, verzekerde en zorgverzekeraar zijn geregeld in de modelovereen-
komsten die in de individuele verzekeringsovereenkomsten van toepas-
sing worden verklaard. Deze rechten en verplichtingen moeten overeen-
komen met de wettelijke bepalingen, zoals vervat in de ZVW, het Besluit
zorgverzekering en de Regeling zorgverzekering. Daarnaast vloeien rech-
ten en verplichtingen voort uit het BW. Het gaat daarbij behalve om
de algemene bepalingen van verbintenissenrecht om de regeling van de
algemene voorwaarden en de regeling van de verzekeringsovereenkomst,
beide sterk op consumentenbescherming gerichte regelingen. De WMG
voorziet in publiekrechtelijk toezicht op de uitvoering van de zorg-
verzekering, uitgeoefend door de NZa. Voorts is de zorgverzekeraar
onderworpen aan het toezicht van De Nederlandse Bank (DNB) op de
naleving van de WTV 1993. Ook is de zorgverzekeraar gebonden aan de
WFD, op de naleving waarvan de Autoriteit Financiële Markten (AFM)
toezicht houdt.
3.2       AWBZ
De AWBZ is een verplichte publiekrechtelijke verzekering die verpleging
en verzorging omvat alsmede, tot 2008, de (curatieve) geestelijke
gezondheidszorg. De rechten en verplichtingen van verzekeringnemer,
verzekerde en zorgverzekeraar zijn geregeld in de wet zelf, het Besluit
zorgaanspraken AWBZ alsmede een groot aantal uitvoeringsregelingen.
Vanwege het publiekrechtelijke karakter van de wet gelden tevens de
bepalingen van de Awb. De WMG voorziet in toezicht op de uitvoering
van de AWBZ.
3.3       Aanvullende ziektekostenverzekeringen
De rechten en verplichtingen van verzekeringnemer, verzekerde en zorg-
verzekeraar zijn geregeld in de verzekeringsovereenkomsten. Nadere sec-
torspecifieke wetgeving ontbreekt. Wel zijn ook hier de bepalingen van
het BW van toepassing alsmede, voor het publiekrechtelijk toezicht, de
WFD en de WTV 1993. De WMG voorziet tot op zekere hoogte in
toezicht op de uitvoering van de aanvullende ziektekostenverzekeringen.
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 74
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>4         De materiële rechten van de zorgconsument
4.1       Rechtsbeginselen
Het recht op gezondheidszorg is een sociaal grondrecht, neergelegd in de
Grondwet en in internationale verdragen. Het rechtskarakter van sociale
grondrechten brengt echter tevens mee dat de burger daarop in de natio-
nale rechtsorde geen beroep kan doen; het recht op gezondheidszorg
symboliseert het maatschappelijk belang van de gezondheidszorg en
brengt mee dat de gezondheidszorg een voortdurend onderwerp van
overheidsaandacht moet zijn, maar voor concrete en afdwingbare aan-
spraken is de burger aangewezen op verzekeringswetgeving en –overeen-
komsten.
Daarnaast zijn er andere rechtsbeginselen die wel degelijk door de zorg-
consument kunnen worden ingeroepen, zoals het gelijkheidsbeginsel,
neergelegd in onder meer de Grondwet, het IVBPR en de AWGB, en
het recht op bescherming van het privéleven, gewaarborgd bij artikel 8
EVRM. Er is, voor zover het de verhouding zorgconsument-zorgverzeke-
raar betreft, geen noodzaak voor nadere regeling van deze en andere
rechtsbeginselen bij wet.7
4.2       Toegang tot de verzekering
4.2.1     Zorgverzekering
Op grond van de ZVW is iedere verzekeringsplichtige verplicht zich te
verzekeren. De zorgverzekeraar is verplicht alle personen die zich kwalifi-
ceren als verzekeringsplichtigen als verzekerden te accepteren. Voor het
begrip verzekeringsplichtige verwijst de ZVW naar de AWBZ. Iedere
ingezetene kan als gevolg van de acceptatieplicht tegenover elke zorgver-
zekeraar aanspraak maken op het sluiten van een zorgverzekering. De
uitzonderingen op de acceptatieplicht zijn zeer beperkt omschreven. De
wettelijke regeling biedt consumenten dan ook met een hoge mate van
rechtszekerheid toegang tot de zorgverzekering. Op dit punt is geen
(wezenlijke) verbetering van de positie van de zorgconsument mogelijk.8
4.2.2     AWBZ
Het vorenstaande geldt ook voor de AWBZ. Personen die in Nederland
wonen zijn, met bepaalde wettelijk geregelde uitbreidingen en beperkin-
gen, van rechtswege verzekerd: zij zijn als AWBZ-verzekerde ingeschre-
ven bij de verzekeraar bij wie zij hun zorgverzekering hebben gesloten;
daar hoeven zij verder niets voor te doen.
RVZ                                                          Beter verzekerd? 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>4.2.3      Aanvullende ziektekostenverzekering
Anders ligt het bij de aanvullende verzekeringen. Een zorgverzekeraar is
niet verplicht aanvullende ziektekostenverzekeringen aan te bieden en
aan te gaan; hij is vrij in de premiestelling; hij mag bij ‘risicopatiënten’
weigeren bepaalde vormen van zorg te verzekeren of een wachttijd han-
teren. Die vrijheid van de verzekeraar kan op grond van de geldende
Europese schaderichtlijnen in beginsel niet worden beperkt door maatre-
gelen van de nationale overheid. Ook al zou het wenselijk zijn de toe-
gang tot de aanvullende ziektekostenverzekeringen wettelijk te waarbor-
gen, dan ontbreken daarvoor de juridische mogelijkheden.
4.3        Veranderen van verzekeraar
4.3.1      Zorgverzekering
De ZVW waarborgt het recht van de consument om tenminste éénmaal
per jaar van verzekeraar te veranderen. Dat recht wordt versterkt doordat
wettelijk is geregeld dat bepalingen in verzekeringsovereenkomsten,
inhoudend dat de aanvullende verzekering eindigt als consument zijn
zorgverzekering bij een andere verzekeraar afsluit, niet geldig zijn; de
mogelijkheid van lock in die de verzekerdenmobiliteit zou beperken,
wordt daarmee voor een belangrijk deel verhinderd. In zoverre is sprake
van heldere en ondubbelzinnige rechten van de zorgconsument. Er is ove-
rigens een wetsvoorstel aanhangig om de overstap van verzekerden per 1
januari, bij het ingaan van een nieuwe premie, te vergemakkelijken.9
Gewoonlijk wordt in de verzekeringsvoorwaarden aan de verzekeraar het
recht toegekend de voorwaarden tussentijds eenzijdig te wijzigen. Als de
voorwaarden in het nadeel van de verzekerde worden gewijzigd, heeft de
verzekeringnemer het recht de verzekering op te zeggen. Hierin voorziet
een dwingendrechtelijke bepaling van het verzekeringsrecht in het BW.10
Als iemand een zorgverzekering met gecontracteerde zorg heeft geslo-
ten,11 als gevolg waarvan hij zich in principe moet wenden tot een zor-
gaanbieder met wie zijn zorgverzekeraar een overeenkomst heeft geslo-
ten, is het voor hem van belang met wie precies een overeenkomst is
gesloten.12 Komt er tussentijds een einde aan de overeenkomst tussen de
zorgverzekeraar en een zorgaanbieder die voor de verzekerde van belang
is, dan kan er sprake zijn van een wijziging ten nadele van de verzekerde.
Op dit punt heeft de regering tijdens de parlementaire behandeling een
te terughoudend standpunt ingenomen. Verwacht mag worden dat de
rechter de algemene – voor de consument gunstige – regeling van het
verzekeringsrecht zal toepassen en zich niet zal laten leiden door de meer
restrictieve zienswijze in de toelichting op de ZVW. Op dit punt is er
daarom geen aanleiding tot nieuwe regelgeving.
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 76
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>4.3.2      AWBZ
Veranderen van verzekeraar is wat de AWBZ betreft zonder belang. De
AWBZ wordt voor alle verzekeraars gezamenlijk uitgevoerd door de
regionale zorgkantoren. Het maakt wat de AWBZ betreft niet uit waar
iemand verzekerd is.
4.3.3      Aanvullende ziektekostenverzekering
Wat de aanvullende verzekering betreft, is de consument vrij van verze-
keraar te veranderen – gewoonlijk kan de verzekering één keer per jaar
worden opgezegd – maar daarmee is nog niet gezegd dat hij een nieuwe
verzekeraar kan vinden. Voor aanvullende verzekeringen geldt immers
geen acceptatieplicht, en die kan op Europeesrechtelijke gronden ook
niet worden opgelegd. Er zijn hier dan ook geen mogelijkheden voor
werkelijke versterking van de positie van de zorgconsument op het punt
van verandering van verzekeraar.
4.4        Verzekerd pakket van voldoende omvang
4.4.1      Zorgverzekering
In de ZVW heeft de wetgever ervoor gekozen het ziekenfondspakket zon-
der wezenlijke veranderingen over te nemen in de nieuwe zorgverzeke-
ring.13 De vaststelling van aard, inhoud en omvang van de verzekerde pres-
taties is voor een belangrijk deel een politieke beslissing. ‘Voor een belang-
rijk deel’, maar niet helemaal. Allereerst is de vrijheid van de overheid
beperkt als gevolg van internationale verdragen waarbij Nederland partij is.
Het gaat daarbij om ILO-verdragen en de Europese Code inzake sociale
zekerheid, tot stand gekomen in het kader van de Raad van Europa.
Bovendien heeft de overheid één- en andermaal, ook bij de totstandko-
ming van de ZVW, uitgedragen dat beslissingen over de samenstelling
van het pakket van de sociale ziektekostenverzekering worden genomen
aan de hand van het model dat de Commissie-Dunning in 1991 heeft
geadviseerd, een model waarin voor elke vorm van zorg achtereenvolgens
wordt nagegaan:
- of de desbetreffende zorg noodzakelijk is;
- of de zorg werkzaam is;
- of de zorg doelmatig is, en
- of zij voor eigen rekening van de burger kan blijven.
Als verklaard beleid van de overheid is dat beslissingen over de pakketsa-
menstelling aan de hand van dit model worden genomen, mag de burger
de overheid daaraan houden; de criteria krijgen daarmee door de werking
van vertrouwens- en rechtszekerheidsbeginsel ook juridische betekenis,
RVZ                                                              Beter verzekerd? 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>hoezeer de criteria door hun algemene formulering ook ruimte laten voor
beleidsmatige afwegingen. Er is zeker iets voor te zeggen de criteria ook
wettelijk vast te leggen. Het is echter niet de plaats dit punt hier ter dis-
cussie te stellen, nu de Tweede Kamer nog onlangs een amendement van
deze strekking heeft verworpen.14 Daar komt bij dat de Dunning-criteria,
hoezeer zij voorzien in een plausibel denkmodel, voor discussie en verdie-
ping vatbaar zijn. Het recente rapport van de RVZ over Zinnige en duur-
zame zorg illustreert hoe moeilijk het is de omvang en daarmee de gren-
zen van de zorg te bepalen; een probleem waarmee alle westerse landen te
maken hebben. De discussie over de algemene criteria van pakketsamen-
stelling lijkt niet zodanig uitgekristalliseerd te zijn dat het de vraag is of
een verantwoorde wettelijke vastlegging daarvan mogelijk is.
4.4.2       AWBZ
Het vorenstaande geldt mutatis mutandis ook voor de AWBZ.
4.4.3       Aanvullende ziektekostenverzekering
De aanvullende ziektekostenverzekering omvat voor een deel vormen
van zorg waarvan nut en noodzaak onbetwist zijn, maar waarbij de wet-
gever ervoor heeft gekozen deze zorg voor rekening en verantwoording
van de consument te laten (met name tandheelkundige hulp en fysiothe-
rapie). Daarnaast omvat de aanvullende ziektekostenverzekering vormen
van zorg die niet als essentieel kunnen worden beschouwd. Inhoud en
omvang van de verzekerde prestaties in de aanvullende ziektekosten-
verzekering worden bepaald door het aanbod van de verzekeraars en de
preferenties van consumenten; de wetgever kan daarover niet beslissen.
4.5         Recht op zorg
4.5.1       Inleiding
Deze paragraaf betreft de vraag in hoeverre de burger een afdwingbaar
recht op zorg heeft. De vraag in hoeverre de burger recht kan doen gel-
den op tijdige en kwalitatief toereikende zorg komt hierna in § 4.6 en
4.7 aan de orde.
4.5.2       Zorgverzekering
Wat de zorgverzekering betreft kan een recht op zorg voortvloeien uit de
gesloten verzekeringsovereenkomst. In hoeverre recht op zorg bestaat,
hangt af van het contractueel toepasselijke verzekeringsmodel.
In het naturamodel heeft de verzekerde tegenover de verzekeraar een
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>afdwingbaar recht op zorg; de verzekerde prestaties bestaan uit de zorg
zélf en niet uit vergoeding van kosten. In dat model is de verzekeraar
genoodzaakt toereikende overeenkomsten met zorgaanbieders aan te
gaan om daarmee zeker te stellen dat hij aan zijn prestatieplicht tegen-
over de verzekerde kan voldoen.15
In het restitutiemodel daarentegen heeft de verzekerde tegenover de ver-
zekeraar alleen recht op vergoeding van kosten. De nieuwe zorgverzeke-
ring kent niet een dergelijk ‘kaal’ restitutiemodel: als het restitutiemodel
van toepassing is, geldt tevens een ‘zorgplicht’ die meebrengt dat de
zorgverzekeraar desgevraagd ‘activiteiten’ moet ontwikkelen ‘gericht op
het verkrijgen van zorg’; bij deze activiteiten kan worden gedacht aan
zorgbemiddeling in geval van wachtlijsten.
Geldt in de naturaverzekering dat de verzekeraar ervoor instaat dat de
verzekerde zorg krijgt (resultaatsverbintenis), in de restitutieverzekering
volgens de ZVW is slechts sprake van een inspanningsverbintenis. Een
afdwingbaar recht op zorg is er dus alleen in de naturaverzekering.16
Kenmerkend voor de ZVW is dat aan de zorgverzekeraars de vrijheid
wordt gelaten zelf te kiezen welk verzekeringsmodel zij aanbieden.
Verzekeraars kunnen ervoor kiezen alleen naturaverzekeringen aan te bie-
den of alleen restitutieverzekeringen,17 dan wel beide, of een verzekering
die elementen van natura en restitutie combineert. Het is vervolgens aan
de zorgconsument uit het aanbod van de verschillende verzekeringen zelf
een keuze te maken. Het is een bewuste keuze van de wetgever om deze
keuzes van zorgverzekeraars en consumenten open te laten. Deels valt die
keuze te verklaren doordat de wetgever een zo groot mogelijke ruimte
voor werking van de markt heeft geboden. Daar komt echter bij dat
eurocommisaris Bolkestein in zijn brief van 25 november 2003 ervoor
heeft gewaarschuwd dat het dwingend opleggen van het naturamodel
mogelijk wordt gezien als onacceptabele inbreuk op de vrijheid van uit-
oefening van het verzekeringsbedrijf en daarmee als inbreuk op het vrij
verkeer van diensten.18 Vanwege zowel de bewuste keuze van de wetgever
als de Europeesrechtelijke beperkingen is er geen plaats om een verster-
king van de positie van de zorgconsument na te streven door middel van
een verplicht naturamodel.
Overigens bieden praktische alle zorgverzekeraars op de Nederlandse
markt naturaverzekeringen aan; de wettelijke acceptatieplicht brengt mee
dat iedere consument het recht heeft een naturaverzekering te sluiten en
daarmee een afdwingbaar recht op zorg te verwerven.
4.5.3     AWBZ
De AWBZ wordt uitgevoerd als naturaverzekering. Daarmee staat vast dat
de consument aan de AWBZ een afdwingbaar recht op zorg kan ontlenen.
RVZ                                                             Beter verzekerd? 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>4.5.4     Aanvullende ziektekostenverzekering
Wat de aanvullende verzekering betreft, is de verzekeraar vrij deze als
natura- of als restitutieverzekering aan te bieden, of een combinatie
daarvan. Die vrijheid kan op grond van het Europese recht niet worden
beperkt.
4.5.5     Conclusie
Het belang van het ‘recht op zorg’ als sociaal grondrecht is onbetwist.
Het daarnaast wettelijk vastleggen van een algemeen, afdwingbaar recht
van de burger op gezondheidszorg voegt echter wat de naturaverzekering
(ZVW en AWBZ) betreft niets toe aan hetgeen nu al geldt, is niet ver-
enigbaar met het rechtskarakter van de restitutieverzekering (ZVW) en
kan niet worden verwezenlijkt in de aanvullende verzekering. De conclu-
sie is dan ook dat er geen aanleiding is voor wetgeving ter versterking
van het recht van de consument op zorg op zichzelf.
4.6       Toegangsvoorwaarden
4.6.1     Materiële toegangsvoorwaarden
Onder ‘toegangsvoorwaarden’ worden hier verstaan: de regels die gege-
ven het verzekerde pakket bepalen wanneer de verzekerde aanspraak kan
maken op (vergoeding van kosten van) zorg. Onderscheid moet worden
gemaakt tussen materiele en formele toegangseisen.
De belangrijkste materiële toegangseis in zowel de ZVW als de AWBZ is
de algemene indicatie-eis. Deze algemene indicatie-eis is op enigszins uit-
eenlopende wijze geformuleerd, maar in alle gevallen wordt verlangd dat
de verzekerde op de verzekerde zorg ‘redelijkerwijs aangewezen’ is.19 De
wijze waarop wordt vastgesteld of dat het geval is, verschilt. In de privaat-
rechtelijke zorgverzekering wordt de indicatie veelal door de zorgaanbie-
der zelf beoordeeld en komt de zorgverzekeraar slechts in uitzonderings-
gevallen toe aan een expliciete beslissing daarover. In de AWBZ is de indi-
catiebeoordeling voor een belangrijk deel van de verzekerde zorg opgedra-
gen aan het CIZ, maar de indicatiebeoordeling wordt in een niet onbe-
langrijk deel van de gevallen in feite overgelaten aan de zorgaanbieders.20
Naast deze algemene indicatie-eis kunnen voor bepaalde vormen van
zorg specifieke indicaties worden geëist (zoals voor plastische chirurgie
en fysiotherapie). Deze specifieke indicatie-eisen zijn, wat de ZVW
betreft, neergelegd in wettelijke voorschriften, waarvan de inhoud moet
worden overgenomen in de modelovereenkomsten. In de AWBZ zijn
dergelijke specifieke indicatie-eisen van toepassing krachtens de wettelij-
ke regeling. Deze regelingen (en de verschillen daartussen) vloeien voort
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>uit bewuste keuzes die de wetgever bij de inrichting van ZVW en AWBZ
heeft gemaakt. Gegeven die keuzes, valt niet in te zien hoe in het alge-
meen de positie van de zorgconsument versterkt zou kunnen worden.21
4.6.2      Formele toegangsvoorwaarden
In samenhang met de materiële toegangsvoorwaarde van de indicatie-eis
kunnen er formele toegangsvoorwaarden gelden. De belangrijkste zijn de
eis van verwijzing (bijvoorbeeld de verwijzing door de huisarts naar de
specialist) en de eis van voorafgaande toestemming, vaak aangeduid als
‘machtiging’ (bijvoorbeeld voor bepaalde geneesmiddelen). Een toestem-
mingseis dient ertoe de verzekeraar in staat te stellen te beoordelen of
aan de materiële indicatie-eis is voldaan.
Er kan op zichzelf geen bezwaar tegen bestaan dat een zorgverzekeraar
instrumenten hanteert om te controleren of de verzekerde inderdaad
gerechtigd is tot bepaalde zorg of tot een bepaalde vergoeding.
Normaliter wordt op grond van een verzekering immers niet uitgekeerd
zonder dat de verzekeraar heeft kunnen vaststellen dat de verzekerde
recht op uitkering heeft. In de ZVW is er bewust voor gekozen het aan
de zorgverzekeraar over te laten in hoeverre hij dergelijke eisen in de
modelovereenkomst wil opnemen.22 Op dit punt kunnen zorgverzeke-
raars eigen keuzes maken, al naar gelang aan welk gezichtspunt zij het
meeste belang hechten. De wens tot kostenbeheersing kan aanleiding
zijn tot het stellen van veel en strikte toegangseisen; klantvriendelijkheid,
zowel tegenover de verzekerde als tegenover de zorgaanbieder, kan aanlei-
ding zijn juist zo weinig mogelijk toegangseisen te stellen, die immers
vaak als bureaucratisch worden ervaren. Het gevolg kan zijn dat in de
ene verzekering voor bepaalde zorg een formele toegangseis geldt, terwijl
voor dezelfde zorg in een andere zorgverzekering niet zo’n eis niet geldt.
Al mag dat soms verwarrend zijn, in het kader van deze achtergrondstu-
die ligt het niet voor de hand de bewust door de wetgever gelaten keuze-
vrijheid ter discussie te stellen. Opmerking verdient overigens dat de
WMG aan de mogelijkheid om formele toegangseisen te stellen in het
belang van de consument zekere beperkingen stelt.23
In de AWBZ zijn de formele toegangseisen wettelijk geregeld, op basis
van het oordeel van de wetgever welke toegangseisen noodzakelijk zijn
om onjuist gebruik van de verzekering te voorkomen. Ook wat de
AWBZ is er op dit punt geen aanleiding nadere regelgeving ter verster-
king van de positie van de zorgconsument voor te stellen.
Voor zover in de aanvullende verzekering sprake is van (nadere) toe-
gangsvoorwaarden, laat het Europese recht geen ruimte voor nadere
interventie van de wetgever, daargelaten of daartoe aanleiding zou
bestaan.
RVZ                                                             Beter verzekerd? 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>4.7        Recht op tijdige zorg
4.7.1      Verschillende maatstaven
Dat patiënten soms lang, en in een aantal gevallen té lang, moeten
wachten op noodzakelijke zorg is een kwetsbaar punt van de
Nederlandse gezondheidszorg. Niet overal zijn er (lange) wachtlijsten –
achtereenvolgende kabinetten hebben zich ingespannen de wachtlijsten
te reduceren – maar voor diverse vormen van zorg wél. Het belang van
tijdige zorg wordt alom onderschreven en is evident. Het is van belang
na te gaan wat de rechtspositie van de burger op dit specifieke punt is.
Dat levert een zeer divers beeld op: er gelden verschillende maatstaven,
die hierna worden toegelicht.
1. Zorgverzekering (naturamodel) zonder specifieke regeling in de
     modelovereenkomst
In de zorgverzekering volgens het naturamodel heeft de verzekerde
tegenover de zorgverzekeraar recht op zorg. Behoudens afwijkende bepa-
lingen in de toepasselijke modelovereenkomst geldt voor de termijn
waarop hij van de verzekeraar kan verlangen dat zorg wordt verleend de
hoofdregel van het BW. Die hoofdregel is dat ‘terstond’ nakoming van
de verbintenis kan worden gevorderd. ‘Terstond’ moet in zoverre niet
letterlijk worden genomen, dat de verzekeraar enige tijd moet worden
gelaten voor het leveren van de prestatie, maar hij heeft niet het recht
om de prestatie uit te stellen. Dit stelsel laat dus geen ruimte voor
wachtlijsten.24
2. Zorgverzekering (naturamodel) mét specifieke regeling in de
     modelovereenkomst
In de privaatrechtelijke zorgverzekering volgens het naturamodel kan de
zorgverzekeraar in de modelovereenkomst zelf de termijn regelen waarop
zorg wordt verleend. Zo komt het voor dat in modelovereenkomsten
wordt verwezen naar ‘maatschappelijke normen van aanvaardbaarheid’.25
Ook komt het voor dat wordt verwezen naar de zg. Treeknormen, die
weliswaar concreter zijn, maar alleen het karakter hebben van streefnor-
men.26
3. ‘Zorgplicht’ in de restitutieverzekering
Is in de zorgverzekering het restitutiemodel van toepassing, dan rust op
de zorgverzekeraar niet een resultaatsverbintenis om te zorgen dat de ver-
zekerde de nodige zorg krijgt, maar moet hij desgevraagd wel activiteiten
ontplooien ‘gericht op het verkrijgen van zorg’. De ZVW noch de toe-
lichting maakt duidelijk welke termijn van zorgverlening als maatstaf
voor deze inspanningsverplichting moet worden aangelegd. Bij het ont-
breken van zo’n maatstaf kan elke zorgverzekeraar een eigen invulling
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 82
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>geven aan de zorgplicht in geval van een restitutieverzekering. Veelal
wordt de verzekerde aanspraak gegeven op bemiddeling als de wachttijd
‘te lang’ is.27
4. AWBZ
In de AWBZ (een naturaverzekering) is de verzekerde prestatie de zorg
zélf. Het recht op zorg vloeit voort uit de wet. Met dat recht correspon-
deert een op de zorgverzekeraar rustende privaatrechtelijke verbintenis.28
Voor de termijn van nakoming geldt de hoofdregel van het burgerlijk
recht dat ‘terstond’ nakoming kan worden verlangd. De AWBZ biedt
niet de mogelijkheid hiervan af te wijken.
5. Intramurale zorg in een andere EU-lidstaat
Voor intramurale zorg in het buitenland is op grond van de verzeke-
ringsvoorwaarden meestal voorafgaande toestemming van de zorgver-
zekeraar nodig. Volgens rechtspraak van het Hof van Justitie van de
Europese Gemeenschappen moet die toestemming worden verleend als
de verzekerde in Nederland niet ‘tijdig’ een identieke of even doeltreffen-
de zorg kan krijgen als in een andere EU-lidstaat. In de rechtspraak is
het begrip ’tijdig’ nader gepreciseerd: toestemming moet worden gegeven
voor behandeling in het buitenland tenzij in Nederland zorg kan worden
verleend binnen een termijn die naar objectief medisch oordeel aan-
vaardbaar is.29 Daarmee is voor het kunnen inroepen van intramurale
zorg elders in de EU een eigen norm ontstaan die afwijkt van hetgeen,
zoals hiervoor aangegeven, naar nationaal recht geldt.
Volledigheidshalve wordt opgemerkt dat in de aanvullende verzekering
gewoonlijk is niets bepaald over de termijn waarbinnen zorg moet wor-
den verleend. Omdat het meestal om een restitutieverzekering gaat (zón-
der de ‘zorgplicht’ die de ZVW kent), kan de verzekerde tegenover de
verzekeraar geen rechten doen gelden op zorg binnen een bepaalde ter-
mijn; hier ontbreekt dus een maatstaf.
4.7.2      Eén maatstaf?
Het is misschien verklaarbaar, maar toch ongerijmd dat voor een facet
dat een zo belangrijke maatschappelijke waarde vertegenwoordigt als
het op tijd kunnen krijgen van noodzakelijke zorg, zulke uiteenlopende
maatstaven gelden. Allicht is daardoor voor verzekerden vaak niet duide-
lijk waar zij op kunnen rekenen en waar zij recht op hebben.
Overwogen kan worden wettelijk één, eenduidige, maatstaf vast te leg-
gen die aangeeft binnen welke termijn een verzekerde mag verwachten
zorg te verkrijgen; een maatstaf die in zowel de zorgverzekering als de
AWBZ geldt en waarmee ook overheidsinstellingen bij de bekostiging
van voorzieningen rekening moet houden.30 Het ligt niet voor de hand
RVZ                                                          Beter verzekerd? 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>de strenge privaatrechtelijke norm ‘terstond’ te hanteren, niet alleen
omdat een dergelijke maatstaf feitelijk nauwelijks uitvoerbaar is maar
ook omdat het, acute zorg daargelaten, lang niet altijd zinvol is dat ‘ter-
stond’ zorg wordt verleend. Veeleer ligt het voor de hand aansluiting te
zoeken bij de Europeesrechtelijke maatstaf dat zorg moet worden ver-
leend binnen een termijn die naar objectief medisch oordeel aanvaard-
baar is, welke termijn tevens zou moeten worden gebonden aan een
redelijk geacht maximum. De noodzaak dat zorg steeds wordt verleend
binnen de termijn die uit medisch oogpunt aanvaardbaar is, zodat (ver-
dere) gezondheidsschade door het uitblijven van zorg wordt vermeden,
spreekt welhaast vanzelf. Daarnaast kunnen overwegingen van maat-
schappelijke aanvaardbaarheid ertoe leiden dat aan het uitstel van zorg
een grens wordt gesteld. Zelfs wanneer (langdurig) uitstel van zorg
medisch niet onverantwoord is, wil dat niet zeggen dat het uit maat-
schappelijk oogpunt moet worden aanvaard dat de patiënt langdurig op
zorg moet blijven wachten. In dezelfde richting wijzen de Treeknormen,
die ook berusten op overwegingen van maatschappelijke aanvaardbaar-
heid van het wachten op zorg, ook al beperken zij zich nog tot het for-
muleren van niet-bindende streefnormen. De hier gesuggereerde wettelij-
ke en verbindende maatstaf combineert de eis van zorg binnen een ter-
mijn die uit medisch oogpunt aanvaardbaar is en de eis van zorg binnen
een termijn die maatschappelijk aanvaardbaar is.
Gezien het grote maatschappelijke belang van tijdig verleende zorg valt
aan te nemen dat een interventie van de wetgever op dit punt, wat de
zorgverzekering betreft, niet kan worden beschouwd als een ontoelaat-
bare interventie in de vrijheid van de uitoefening van het verzekerings-
bedrijf.
De betekenis van een algemene wettelijke maatstaf voor tijdige zorg
moet niet worden overschat. In de eerste plaats: in de naturaverzekering
vormt een wettelijke termijn een onderdeel van de resultaatsverbintenis
die op de zorgverzekeraar rust. In de restitutieverzekering daarentegen
rust op de zorgverzekeraar niet een resultaatsverbintenis, maar alleen een
inspanningsplicht om te zorgen dat verzekerden zorg verkrijgen.
Bijgevolg zal de restitutieverzekeraar tot niet méér verplicht kunnen wor-
den dan zich in te spannen voor verlening van zorg binnen de wettelijke
termijn. In de tweede plaats betekent een wettelijke norm niet dat
patiënten altijd inderdaad op tijd zorg krijgen en zelfs niet, dat zij daar
altijd hun verzekeraar op kunnen aanspreken. Er kunnen zich immers
omstandigheden voordoen die tijdige zorg verhinderen en buiten de
invloeds- en risicosfeer van de zorgverzekeraar liggen.31 Overmacht kan
dus de effectiviteit van een wettelijke maatstaf over de tijdigheid van
zorgverlening beperken. In de derde plaats kan ook de overheid niet
worden aangesproken op alle factoren die aan tijdige verlening van zorg
in de weg staan.32 Eén en ander geldt overigens ook naar geldend recht;
het feit dat nakoming van een wettelijke of contractuele norm onder
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>omstandigheden door overmacht kan worden verhinderd, wordt
gewoonlijk niet als doorslaggevende reden gezien om van vaststelling van
zo’n norm af te zien.
4.8       Recht op kwalitatief goede zorg
4.8.1     Inleiding
Volgens de geldende wetgeving rust primair op hulpverleners en hulpver-
lenende instellingen de verplichting tot het verlenen van zorg van goede
kwaliteit: de KWZ, de Wet BIG en de WGBO. Er zijn sancties voorzien
bij niet-nakoming (bijvoorbeeld het wettelijk geregelde tuchtrecht). De
Wet BIG en de KWZ kennen de eis van ‘verantwoorde zorg’, de regeling
van de geneeskundige behandelingsovereenkomst in het BW kent de eis
van ‘goed hulpverlenerschap’ en bevat een reeks van andere plichten van
hulpverleners.
Deze wettelijke regels vallen buiten het bestek van deze achtergrond-
studie. Dit neemt niet weg dat zij indirect betekenis hebben voor de
verhouding zorgconsument-zorgverzekeraar, zij het afhankelijk van het
toepasselijke verzekeringsmodel, zoals hierna wordt toegelicht.
4.8.2     Naturamodel
In het naturamodel is de zorgverzekeraar er tegenover de verzekerde ver-
antwoordelijk voor dat de geleverde zorg voldoet aan de daaraan te stel-
len kwaliteitseisen. In het naturamodel is de verzekerde zorg zélf de pres-
tatie die de zorgverzekeraar moet leveren. Wie contractueel of wettelijk
gehouden is tot een prestatie, moet een deugdelijke prestatie leveren: de
prestatie moet voldoen aan de eisen die men daaraan redelijkerwijs kan
stellen. Welke eisen dat zijn, volgt uit de kwaliteitswetgeving: de zorg
moet steeds voldoen aan de eis van ‘verantwoorde zorg’. Een zorgverze-
keraar is dus tegenover de verzekerde niet gekweten met zorg die daaraan
niet voldoet; voor tekortschietende zorg is de naturaverzekeraar in begin-
sel aansprakelijk tegenover de verzekerde.33
De zorgverzekeraar stelt zich in het naturamodel in staat aan zijn ver-
plichtingen tegenover de verzekerden te voldoen door overeenkomsten
met zorgaanbieders te sluiten.34 Als een zorgaanbieder zich tegenover de
zorgverzekeraar verplicht aan diens verzekerden zorg te verlenen, is de
zorgaanbieder ook tegenover de verzekeraar verplicht een deugdelijke
prestatie te leveren, dus zorg die aan de daaraan te stellen eisen (‘verant-
woorde zorg’) voldoet. Een overeenkomst zorgverzekeraar-zorgaanbieder
die ruimte zou laten voor niet-verantwoorde zorg, is ondenkbaar.
Hetzelfde geldt evenzeer in het naturamodel van de AWBZ, bijvoorbeeld
voor de thuiszorg en verpleeghuiszorg.
RVZ                                                            Beter verzekerd? 85
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>De verantwoordelijkheid van de zorgverzekeraar voor de kwaliteit van de
geleverde zorg is niet uitdrukkelijk in de wet geregeld, maar dat is ook niet
noodzakelijk. Op dit punt heeft de zorgconsument een sterke rechtspositie,
voortvloeiend uit de toepassing van de gewone regels van privaatrecht.35
4.8.3      Restitutieverzekering met gecontracteerde zorgaanbieders
Voor zover (in de zorgverzekering) een restitutiemodel is gehanteerd, ligt
de zaak anders. De zorgverzekeraar is dan niet zelf tegenover de verzeker-
de verantwoordelijk voor de kwaliteit van de te verlenen zorg. Als echter
een restitutieverzekering wordt gesloten waarbij de verzekerde zich in
beginsel moet wenden tot zorgaanbieders met wie de zorgverzekeraar een
overeenkomst heeft gesloten, vergt de maatschappelijke zorgvuldigheid
dat de zorgverzekeraar slechts overeenkomsten sluit met zorgaanbieders
van wie bij het aangaan van de overeenkomst kan worden verwacht dat
zij verantwoorde zorg verlenen.36 De zorgverzekeraar is mogelijk aanspra-
kelijk als hij daarin te kort schiet (‘culpa in eligendo’). Verder gaat zijn
verantwoordelijkheid voor de kwaliteit van de zorg niet.
4.8.4      Restitutieverzekering zonder gecontracteerde zorgaanbieders
Gaat het om een restitutieverzekering zonder gecontracteerde zorgaan-
bieders, zodat de verzekerde geheel vrij is in de keuze van de zorgverle-
ner, dan draagt de zorgverzekeraar geen eigen verantwoordelijkheid voor
de kwaliteit van de verleende zorg. Dit is, buiten de zorgverzekeraar, ook
meestal het geval in de aanvullende verzekering.
4.8.5      Slotopmerkingen
Uit het voorafgaande blijkt dat de wijze waarop en de mate waarin de
zorgverzekeraar aangesproken kan worden op de kwaliteit van de zorg,
afhangt van het toepasselijke verzekeringsmodel. Toepasselijkheid van
drie verschillende regimes levert geen eenduidige rechtspositie van de
zorgconsument op in zijn verhouding tot de zorgverzekeraar. Deze diver-
gentie in de rechten van de zorgconsument op het punt van de kwaliteit
van de zorg is echter het onvermijdelijke gevolg van het feit dat de wet-
gever ruimte heeft gelaten voor verschillende verzekeringsmodellen, die
overigens in de zorgverzekering ter keuze van de consument zijn.
Hiermee is het onderwerp kwaliteit echter nog niet volledig bespro-
ken.‘Verantwoorde zorg’ is een minimumstandaard waaraan allen moe-
ten voldoen. Het is echter de moeite waard te onderzoeken hoe de posi-
tie van de zorgconsument bij het kiezen van de beste zorgaanbieder, en
daarmee ook de concurrentie tussen zorgaanbieders, kan worden ver-
sterkt. Cruciaal daarvoor is keuze-informatie. Daarom zal dit thema
nader worden bezien in § 5.4.2, waar de rechten en plichten van zorg-
consumenten op voor hen relevante informatie aan de orde komen.
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 86
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>4.9        Keuze van het type hulpverlener
4.9.1      De functiegerichte omschrijving
Functiegerichte omschrijving van verzekerde prestaties houdt in dat de
wetgever aard, inhoud en omvang regelt van de prestaties waarop de ver-
zekerden recht hebben, maar niet welk type instelling of beroepsbeoefe-
naar voor rekening van de verzekering zorg mag verlenen.37 Dit in tegen-
stelling tot de voorzieninggericht omschreven prestaties, waarbij de kwa-
lificatie van de hulpverlener deel uitmaakt van de omschrijving van de
verzekeringsaanspraak. Zo kan ‘huisartsenzorg’ per definitie alleen door
huisartsen worden verleend, maar kan ‘zorg zoals huisartsen die plegen te
bieden’ ook door anderen, zoals gespecialiseerde verpleegkundigen, wor-
den verleend. Het oogmerk van de functiegerichte omschrijvingstechniek
is, meer dan in de voorzieninggerichte methode mogelijk is, rekening te
houden met de vraag van patiënten, meer concurrentie tussen zorgaan-
bieders mogelijk te maken, ruimte te bieden voor innovatie en, in het
algemeen, een doelmatige zorgverlening te bevorderen.
Zowel in de ZVW als in de AWBZ is gekozen voor functiegerichte
omschrijvingen. In de ZVW wordt aangehaakt bij de meest voor de
hand liggende zorgaanbieders (door bijvoorbeeld de omschrijving ‘zorg
zoals huisartsen die plegen te bieden’). In de AWBZ is gekozen voor
algemene en abstracte omschrijvingen van de verzekerde zorg, zonder dat
enige indicatie wordt gegeven van het in te schakelen type
zorgaanbieder.38 De methode van functiegerichte omschrijving suggereert
dat de verzekeraar een grote mate van vrijheid heeft om te bepalen welk
type hulpverlener voor zijn rekening zorg kan verlenen. In feite is die
vrijheid tamelijk beperkt. De instelling zal op grond van de WTZi moe-
ten zijn toegelaten voor het verlenen van zorg. De zorgaanbieder zal ook
op grond van de kwaliteitswetgeving bevoegd moeten zijn tot verlening
van de zorg waarop de verzekering betrekking heeft. Voor beroepsbeoefe-
naren volgen beperkingen uit de Wet BIG39 en de WOG.40 Voor tal van
zorgen gelden specifieke eisen van bekwaamheid en daarmee van
bevoegdheid (bijvoorbeeld voor specialistische zorg). Ook komt het voor
dat internationale verdragen recht geven op zorg van specifieke zorgaan-
bieders (huisartsen en ziekenhuizen). De AWBZ biedt vermoedelijk iets
meer speelruimte omdat bijvoorbeeld diensten op het gebied van thuis-
zorg door een variëteit van instellingen kunnen worden verleend.
4.9.2      Functiegerichte omschrijving en keuzevrijheid
Deze achtergrondstudie is niet de plaats om in algemene zin de voor- en
nadelen van de functiegerichte omschrijving te behandelen, nu op dit
punt sprake is van een bewuste en recente keuze van de wetgever. Een
potentieel nadeel voor de consument is dat hij afhankelijk is van de
keuze van het type hulpverlener die zijn verzekeraar heeft gemaakt en die
RVZ                                                          Beter verzekerd? 87
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>in de zorgverzekering is vastgelegd in de modelovereenkomst; weliswaar
kan de consument volgens de ZVW zelf zijn zorgverzekeraar kiezen,
maar die keuze maakt hij veelal op het moment dat de noodzaak van
zorg niet voorzienbaar is.41 In de AWBZ heeft de consument helemaal
geen keuze van het type zorgaanbieder; daar bepaalt het zorgkantoor hoe
breed of smal het aangeboden assortiment hulpverleners is. De functie-
gerichte techniek heeft bovendien een alles-of-niets karakter: als een
patiënt zich wil wenden tot een niet in de verzekeringsvoorwaarden aan-
gewezen type zorgverlener, dan is vergoeding van de zorg door die zorg-
verlener uitgesloten. In plaats daarvan is althans een gedeeltelijke vergoe-
ding van kosten van niet aangewezen typen zorgaanbieders denkbaar.42
Of een dergelijke wijziging thans voorziet in een reëel gevoelde behoefte
is echter onzeker. Het is een mogelijk aandachtspunt voor de reeds wet-
telijk voorziene evaluatie van de ZVW.
4.10      Keuze van de hulpverlener
4.10.1    Zorgverzekering
De mogelijkheid van patiënten om zelf de hulpverlener te kiezen is van
onmiskenbaar groot belang. Het is noodzakelijk dat de patiënt vertrou-
wen stelt in de hulpverlener aan wie hij zijn gezondheid toevertrouwt;
op kwaliteitsverhoging gerichte competitie tussen zorgaanbieders heeft
alleen een kans als er voor consumenten keuzemogelijkheden zijn; selec-
tieve toegankelijkheid van hulpverleners kan aan oplossing van wacht-
lijstproblemen in de weg staan.
In de ZVW wordt de keuzevrijheid van de verzekerde bepaald door ver-
schillende factoren. In de eerste plaats door het type verzekering dat hij
heeft gekozen. In de naturaverzekering en de restitutieverzekering met
gecontracteerde zorgaanbieders moet de verzekerde zich in principe wen-
den tot degenen met wie zijn verzekeraar een overeenkomst heeft geslo-
ten; in de restitutieverzekering zonder gecontracteerde zorgaanbieders is
de verzekerde vrij in zijn keuze. In de tweede plaats is van belang hoe
breed of smal het contracteerbeleid van de verzekeraar is. De ene verze-
keraar kan met een geringer aantal zorgaanbieders hebben gecontracteerd
dan de andere. In zoverre heeft de verzekerde het door de keuze van de
zorgverzekering zelf in de hand hoeveel keuzevrijheid hij heeft. Hier
komt bij dat de Zvw, in geval de verzekerde zich krachtens de zorgverze-
kering in principe moet wenden tot een gecontracteerde zorgaanbieder,
het recht van de verzekerde waarborgt om zich ook tot andere, niet-
gecontracteerde zorgaanbieders te wenden; met dien verstande dat de
zorgverzekeraar dan, op basis van de toepasselijke modelovereenkomst,
een korting op de vergoeding kan toepassen. Enkele bijzonderheden van
deze laatste regeling zullen hierna nog nader worden besproken. Even
afgezien daarvan heeft de wetgever met het vorenstaande welbewust voor
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 88
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>een stelsel gekozen waarin het aan zorgverzekeraars én zorgconsumenten
is overgelaten in de zorgverzekering te bepalen in welke mate de verze-
kerde de vrijheid van keuze van de zorgverlener heeft; een stelsel waarin
de consument zich door de keuze voor een restitutieverzekering zonder
gecontracteerde zorgaanbieders tot een in beginsel onbeperkte keuze in
staat kan stellen. Een onderzoek naar mogelijkheden voor een
Zorgconsumentenwet is niet de gelegenheid de mérites van dit onlangs
welbewust gekozen stelsel ter discussie te stellen.
4.10.2    AWBZ
In de AWBZ geldt één regime: de verzekerde kan zelf kiezen tot welke zor-
gaanbieder hij zich wil wenden, maar steeds binnen de kring van degenen
met wie zijn zorgverzekeraar (in de praktijk: het zorgkantoor) een overeen-
komst heeft gesloten. Een geclausuleerd keuzerecht is hiermee gewaar-
borgd. In de AWBZ in zijn oorspronkelijke vorm43 werd een zeer ruime
keuzevrijheid gewaarborgd doordat de zorgverzekeraar (het zorgkantoor)
verplicht was met iedere instelling die dat wenste een overeenkomst te slui-
ten (contracteerplicht). In het streven concurrentie tussen zorgaanbieders
te bevorderen en selectief contracteren mogelijk te maken is deze contrac-
teerplicht beperkt; zij geldt niet meer voor extramurale zorg. Het gevolg is
dat in elk geval de mogelijkheid bestaat dat in een regio bepaalde zorgaan-
bieders voor verzekerden niet meer toegankelijk zijn, omdat met hen geen
overeenkomst is gesloten. Ook op dit punt is er echter sprake van een wel-
bewuste keuze van de wetgever, waarvoor eveneens geldt dat deze achter-
grondstudie niet de gelegenheid is deze ter discussie te stellen.
Anders dan in de ZVW heeft de verzekerde in de AWBZ niet de vrijheid
zich tegen gedeeltelijke vergoeding van kosten tot een niet-gecontrac-
teerde zorgaanbieder te wenden. Wel is er de mogelijkheid om daarvoor
toestemming te vragen; wordt die toestemming verleend, dan worden de
kosten van de niet-gecontracteerde zorgaanbieder volledig vergoed.
4.10.3    Aanvullende ziektekostenverzekering
In de aanvullende verzekering is het geheel afhankelijk van de polisvoor-
waarden in hoeverre de verzekerde keuzevrijheid heeft; daarvoor is er
geen wettelijke regeling en die kan vanwege de Europeesrechtelijke regels
ook niet worden getroffen.
4.10.4    De toegang tot niet-gecontracteerde zorgaanbieders nader bezien
Na dit overzicht zal nader worden ingegaan op de condities waaronder
de verzekerde die zich in principe tot een gecontracteerde zorgaanbieder
moet wenden, voor rekening van de verzekeraar gebruik kan maken van
de diensten van een niet-gecontracteerde zorgaanbieder.
RVZ                                                             Beter verzekerd? 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>1. Acute zorg
Bij acuut noodzakelijke zorg is keuzevrijheid nauwelijks van belang; wat
telt is dat snel zorg wordt verleend. Het ligt dan ook voor de hand dat
de ‘keuze’ van de zorgverlener in dit geval niet beperkt is tot gecontrac-
teerde zorgaanbieders, en dat acute zorg altijd geheel wordt vergoed. In
die zin heeft ook de minister van VWS zich bij de behandeling van de
ZVW uitgelaten. Een wettelijke basis om, onder alle omstandigheden,
acute zorg volledig te vergoeden, ontbreekt echter.44
2. Korting op de vergoeding
Buiten het geval van acute zorg geldt in het kader van de ZVW, als eer-
der opgemerkt, dat bij het inschakelen van niet-gecontracteerde zorgaan-
bieders een korting op de vergoeding kan worden toegepast. Deze kor-
ting moet worden geregeld in de modelovereenkomst. Hoe hoog de kor-
ting mag zijn, is niet duidelijk. De wettekst zelf laat de verzekeraar op
dit punt een maximale vrijheid; iedere korting tussen 1 en 99% strookt
met de letter van de wet. De toelichtende stukken daarentegen gaan uit
van een minimale vrijheid: volgens de toelichting mag de vergoeding niet
zo laag worden gesteld dat de keuze tussen een gecontracteerde en een
niet-gecontracteerde zorgaanbieder ‘wezenlijk wordt belemmerd’; bij een
korting van enige omvang is van een dergelijke belemmering allicht spra-
ke. Aan de andere kant is verklaarbaar dat zorg door niet-gecontracteerde
zorgaanbieders niet volledig hoeft te worden vergoed: als er voor de ver-
zekerde geen financiële prikkel is om te kiezen voor een gecontracteerde
zorgaanbieder, heeft het contracteren met zorgaanbieders geen redelijke
zin meer. De regeling brengt zorgverzekeraar en verzekerde hiermee in
een ongemakkelijke spagaat. De hier geschetste complicatie is ontstaan
doordat is gekozen voor een compromis: enerzijds moest de mogelijk-
heid bestaan de verzekerde te binden aan gecontracteerde zorgaanbie-
ders, anderzijds moest zijn keuzevrijheid worden gewaarborgd.
3. Korting op de vergoeding soms niet redelijk
In verschillende situaties is het niet redelijk een korting op de vergoeding
toe te passen (ZVW) of geen vergoeding toe te kennen (AWBZ), als de
verzekerde zich wendt tot een niet-gecontracteerde zorgaanbieder.
Afgezien van het al genoemde geval van de acute zorg kan het voorko-
men dat de gecontracteerde zorgaanbieders bepaalde verzekerde presta-
ties niet kunnen leveren of dat noodzakelijke zorg niet tijdig beschikbaar
is. In het kader van een naturaverzekering leveren dergelijke tekortko-
mingen wanprestatie van de zorgverzekeraar op, als gevolg waarvan de
verzekerde recht heeft op schadevergoeding die kan bestaan uit vergoe-
ding van alle kosten van zorg, verleend door een niet-gecontracteerde
zorgaanbieder.45 In het kader van een restitutieverzekering met gecon-
tracteerde zorgaanbieders is in de genoemde gevallen geen sprake van
wanprestatie van de zorgverzekeraar,46 maar zal de zorgverzekeraar zich,
naar valt aan te nemen, naar redelijkheid en billijkheid niet op een kor-
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 90
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>tingsbepaling kunnen beroepen. De rechten van de verzekerde in de hier
besproken situaties kunnen van geval tot geval worden vastgesteld aan de
hand van de gewone regels van het burgerlijk recht. Een meer expliciete
regeling zou de zorgconsument echter meer duidelijkheid bieden.
4. Zorg elders in de EU
Wilde de verzekerde zich wenden tot een niet-gecontracteerde zorgaan-
bieder in een andere EU-lidstaat betrekken, dan was daarvoor tot eind
jaren ’90 steeds toestemming van de zorgverzekeraar nodig.
Jurisprudentie van het Hof van Justitie heeft ertoe geleid dat die toe-
stemming niet meer mag worden geëist bij extramurale zorg. Wel kan
de toestemmingseis nog steeds worden gesteld voor intramurale zorg,
zij het onder een aantal strikte voorwaarden zoals nader uitgewerkt in de
jurisprudentie van het Hof. De jurisprudentie van het Hof is stellig van
toepassing op de AWBZ, evenals zij van toepassing was op de
Ziekenfondswet. Of die jurisprudentie ook toepassing vindt in de pri-
vaatrechtelijke verhouding tussen verzekerde en zorgverzekeraar in het
kader van de Zvw is echter niet zeker, ook al is er in de parlementaire
stukken van de Zvw van uitgegaan dat dat wel het geval is. Overigens
zijn de vergoedingsregels voor zorg in een andere EU-lidstaat tamelijk
gecompliceerd.
4.10.5    Conclusie
De condities waaronder de verzekerde gebruik kan maken van de dien-
sten van niet-gecontracteerde zorgaanbieders zou voor zowel de Zvw als
de AWBZ duidelijker en meer eenduidig kunnen worden geregeld dan
thans het geval is, met handhaving van de uitgangspunten die aan de gel-
dende wetgeving ten grondslag liggen. Omdat het gaat om een interven-
tie in de voorwaarden waaronder zorgverzekeraars op de markt opereren,
moet de noodzaak daarvan echter overtuigend kunnen worden aange-
toond. Wellicht is het nu, kort na de invoering van de Zvw, nog te vroeg
om vast te stellen of een dergelijke regeling in een reële behoefte voorziet.
4.11      Verplichtingen van verzekerden
4.11.1    Zorgverzekering
De belangrijkste verplichting die op de verzekerden rust is de verplich-
ting tot premiebetaling.47 Uit de keuze voor een privaatrechtelijke zorg-
verzekering vloeit voort dat de zorgverzekeraar bij wanbetaling de presta-
ties op grond van de verzekering mag opschorten of tot ontbinding van
de verzekeringsovereenkomst mag overgaan; een koppeling tussen pre-
miebetaling en prestaties die in de Ziekenfondswet ontbrak. De rechten
en plichten van de verzekerde op dit punt worden steeds nader geregeld
RVZ                                                            Beter verzekerd? 91
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>in de verzekeringsvoorwaarden. Er gelden echter bepalingen die het con-
sumentenbelang beschermen. Afgezien van de grenzen die de regeling
van de algemene voorwaarden in het BW stelt, is in titel 7.17 BW (de
wettelijke regeling van de verzekeringsovereenkomst) voorgeschreven dat
de verzekerde steeds een termijn moet worden gegund om alsnog de pre-
mie te voldoen. Bovendien is in de ZVW bepaald dat ontbinding geen
terugwerkende kracht heeft en dus geen afbreuk kan doen aan het recht
op reeds geleverde prestaties.
Ook op enkele andere punten is in de ZVW in het voordeel van de
verzekerden afgeweken van titel 7.17 BW:
- de normaal op verzekerden rustende verplichting om maatregelen te
     nemen die tot voorkoming of vermindering van de schade kunnen
     leiden, is niet van toepassing op de zorgverzekering;
- de normaal op de verzekerde rustende verplichting om aan de verzeke-
     raar de verwezenlijking te melden van het verzekerde risico, geldt niet;
- de uitsluiting van vergoeding van schade die met opzet of door roe-
     keloosheid is veroorzaakt, is niet van toepassing.
Uiteraard worden in verzekeringsvoorwaarden op de verzekerden de
nodige verplichtingen van administratieve aard gelegd. De WMG biedt
een mogelijkheid eventuele onnodige bureaucratie te voorkomen.48
Voor bepaalde vormen van zorg is de verzekerde een eigen bijdrage ver-
schuldigd. Mocht zorg worden verleend die naar inhoud of kwaliteit niet
overeenkomt met de prestatie waarop de verzekerde recht heeft, dan is
de verzekerde de eigen bijdrage niet of slechts gedeeltelijk verschuldigd.
Onder deze omstandigheden is er geen aanknopingspunt voor nadere
regelgeving ten behoeve van de zorgconsumenten.
4.11.2    AWBZ
Afgezien van bepaalde administratieve verplichtingen is de belangrijkste
verplichting van de verzekerde die tot betaling van een eigen bijdrage,
indien voorgeschreven. Ook hier geldt dat de verzekerde de eigen bijdra-
ge niet of slechts gedeeltelijk verschuldigd is als zorg wordt verleend die
naar inhoud of kwaliteit niet overeenkomt met de prestatie waarop hij
recht heeft.
Ook wat de AWBZ betreft zijn er geen aanknopingspunten voor nadere
regelgeving ter bescherming van de positie van de zorgconsument.
4.11.3    Aanvullende ziektekostenverzekering
De belangrijkste verplichting die op de verzekerden rust is de verplich-
ting tot premiebetaling. Daarvoor geldt, wat de aanvullende ziektekos-
tenverzekering betreft, hetzelfde als hiervoor over de zorgverzekering is
gezegd. Ook hier geldt uiteraard dat in verzekeringsvoorwaarden op de
verzekerden verplichtingen van administratieve aard worden gelegd en
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 92
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>dat de WMG de mogelijkheid biedt eventuele onnodige bureaucratie te
voorkomen.
Ook hier is er geen aanleiding voor nadere regelgeving.
4.12       Klachten
4.12.1     Onderscheid klachten- en geschillenprocedures
Onderscheid moet worden gemaakt tussen klachten- en geschillen-
procedures:
- een klachtenprocedure leidt tot een oordeel over de behoorlijkheid
     van het handelen van (in deze context) de verzekeraar, en eventueel
     tot bemiddeling, maar niet tot een bindende beslissing waaraan de
     zorgconsument rechten kan ontlenen;
- een geschillenprocedure leidt tot een bindende beslissing in een
     geschil tussen verzekerde en verzekeraar waaruit rechten en verplich-
     tingen voor verzekerde en verzekeraar kunnen voortvloeien
     (zie hiervoor § 4.13).
Vooraf verdient opmerking dat bij de totstandkoming van de WMG
ervoor is gekozen de NZa niet aan te wijzen als instantie die klachten
van consumenten behandelt of die beslist over geschillen met zorgverze-
keraars. In het kader van deze achtergrondstudie wordt van die keuze
uitgegaan.
4.12.2     Zorgverzekering
Er is geen wettelijke voorziening voor de behandeling van klachten,
maar er zijn voor verzekerden wel verschillende klachtmogelijkheden.
Allereerst plegen zorgverzekeraars meestal zelf te voorzien in interne
klachtenprocedures voor verzekerden die menen niet juist te zijn behan-
deld. Bovendien kan een klacht worden ingediend bij de Ombudsman
Zorgverzekeringen. Deze ombudsmanfunctie wordt verzorgd door de
Stichting Klachten en Geschillen Zorgverzekeringen (SKGZ), een onaf-
hankelijke instantie met een onafhankelijke voorzitter.
Klachten met tuchtrechtelijke aspecten kunnen worden behandeld door
de Raad van Toezicht Verzekeringen. De raad bemiddelt niet, maar ziet
erop toe dat de bij het Klachteninstituut aangesloten verzekeringsmaat-
schappijen zorgvuldig en voortvarend optreden in het werken met
verzekerden en belanghebbenden en daarmee de goede naam en het
vertrouwen in het verzekeringsbedrijf in stand houden. Oplossing
van het gerezen geschil staat niet centraal.
RVZ                                                           Beter verzekerd? 93
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>4.12.3    AWBZ
Zorgverzekeraars zijn bestuursorganen, voor zover zij de publiekrechte-
lijke AWBZ uitvoeren. De AWB kent aan iedereen het recht toe bij een
bestuursorgaan een klacht in te dienen over de wijze waarop het
bestuursorgaan zich tegenover hem in een bepaalde gelegenheid heeft
gedragen. Ook kan een klacht worden ingediend bij de Nationale
ombudsman.
De AWB biedt de mogelijkheid dat een bestuursorgaan een persoon of
commissie belast met de behandeling van en de advisering over klachten.
Het Reglement van de Ombudsman zorgverzekeringen voorziet in de
mogelijkheid dat de Ombudsman Zorgverzekeringen een dergelijke taak
op zich neemt.
4.12.4    Aanvullende ziektekostenverzekeringen
Ook hier geldt dat het voor de hand ligt dat zorgverzekeraars zelf voor-
zien in interne klachtenprocedures voor verzekerden die menen niet juist
te zijn behandeld. Verder vindt klachtbehandeling plaats door de
Ombudsman Verzekeringen. Klachten met tuchtrechtelijke aspecten
kunnen worden behandeld door de Raad van Toezicht Verzekeringen.
4.12.5    Eén klachteninstantie
Er zijn diverse mogelijkheden om klachten over verzekeraars in te die-
nen. De toepasselijke procedures zijn adequaat.
De positie van de Ombudsman Zorgverzekeringen is zó geregeld dat
deze in beginsel op het gehele terrein van de ziektekostenverzekering kan
optreden. Een nadere wettelijke regeling is daarvoor niet nodig, mits alle
zorgverzekeraars de ombudsman tevens als klachteninstantie aanwijzen
voor de behandeling van klachten over de uitvoering van de AWBZ. Als
daaraan is voldaan, is er één klachteninstantie voor het gehele terrein van
de ziektekostenverzekering. Om dit te verwezenlijken zou zo nodig een
aanvullende wettelijke maatregel kunnen worden getroffen.
4.13      Geschillen
Voor de beslechting van geschillen over ziektekostenverzekeringen zijn er
verschillende procedures.
1. De procedure bij de bestuursrechter
Tegen een beslissing over een aanspraak op zorg op grond van de AWBZ
kan de verzekerde bezwaar maken; tegen de beslissing op bezwaar kan
hij beroep instellen bij de rechtbank; hoger beroep is mogelijk bij de
Centrale Raad van Beroep. Een bijzonderheid is dat het CVZ om advies
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 94
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>moet worden gevraagd in de bezwaarfase. De procesgang neemt, zeker
als in twee instanties moet worden geprocedeerd, lange tijd in beslag.
Wel kan de verzekerde in ieder stadium van de procedure een voorlopige
voorziening vragen. Rechtsbijstand is niet voorgeschreven.
Staat de aanspraak op zorg vast, maar is het (bijvoorbeeld als gevolg van
wachtlijsten) niet mogelijk tijdig die aanspraak te effectueren, dan moet
de hierna te bespreken civielrechtelijke weg worden gevolgd.
2. De procedure bij de burgerlijke rechter
Neemt een ziektekostenverzekeraar een standpunt in waarmee de verze-
kerde het niet eens is, dan kan hij zich tot de burgerlijke rechter wen-
den. De procedure kan in drie instanties worden gevoerd en kan zeer
langdurig zijn. Rechtsbijstand is (bij rechtbank, gerechtshof en Hoge
Raad) verplicht. Aan de voorzieningenrechter van de rechtbank kan in
voorkomende gevallen een voorziening in kort geding worden gevraagd.
Deze procedure kan worden gevolgd:
- bij geschillen over de zorgverzekering;
- bij geschillen over de AWBZ, als de aanspraak vaststaat maar niet
      wordt gehonoreerd;
- bij geschillen over de aanvullende ziektekostenverzekering.
3. De procedure bij een geschillencommissie
In de overeenkomst tussen een verzekeringnemer en zorgverzekeraar kan
bepaald zijn dat de verzekerde geschillen kan voorleggen aan een geschil-
lencommissie, die bij wijze van bindend advies49 uitspraak doet. Deze
procedure kan worden gevoerd bij geschillen over de zorgverzekering. In
de ZVW is hiervoor een specifieke regeling getroffen. Bijzonderheden
daarvan zijn dat eerst aan de zorgverzekeraar om heroverweging van de
genomen beslissing moet worden gevraagd, terwijl naderhand de geschil-
lencommissie advies moet vragen aan het CVZ. Alle zorgverzekeraars
hebben in hun modelovereenkomsten de geschillencommissie van de
SKGZ aangewezen. De procedure van de SKGZ is laagdrempelig en
goedkoop, en zij is zo ingericht dat op redelijk korte termijn een defini-
tieve uitspraak kan worden verwacht. Er is bovendien de mogelijkheid
om in spoedeisende gevallen een voorlopige voorziening te vragen.
Opmerking verdient dat de verzekerde niet verplicht is zich tot deze
commissie te wenden; hij kan ook ervoor kiezen het geschil aan de
burgerlijke rechter voor te leggen.
Uit het voorgaande blijkt dat voor de verzekerde met voldoende waar-
borgen omklede rechtsgangen openstaan. De verschillen in rechtsgangen
– en dus het ontbreken van een uniforme rechtsgang – zijn te verklaren
doordat het om uiteenlopende typen verzekering gaat: een publiekrech-
telijke verzekering (AWBZ) versus een privaatrechtelijke verzekering
(ZVW); een privaatrechtelijke verzekering met sterke publieke inslag
RVZ                                                            Beter verzekerd? 95
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>(ZVW) versus de aanvullende ziektekostenverzekering, waarbij in princi-
pe geen plaats is voor overheidsinterventie.50 Het onderscheid tussen de
privaatrechtelijke en de publiekrechtelijke rechtsgangen kan niet onge-
daan worden gemaakt zonder fundamentele wijziging van de verzeke-
ringsstelsels. Wel is denkbaar dat de laagdrempelige geschillenregeling
die geldt voor de private zorgverzekering ook wordt toegepast bij de
eveneens private aanvullende ziektekostenverzekering. Dit moet in
verband met de toepasselijke Europeesrechtelijke regels echter aan de
verzekeraars zelf worden overgelaten.
4.14       Collectieve belangenbehartiging
Op het gehele terrein van de ziektekostenverzekering kunnen de belan-
gen van zorgconsumenten door consumenten- en patiëntenorganisaties
collectief worden behartigd. Wat de zorgverzekering betreft kan boven-
dien op het volgende worden gewezen:
- de ZVW verlangt dat de statuten van een zorgverzekeraar waarbor-
     gen bieden voor een redelijke mate van invloed van de verzekerden
     op het beleid, een eis die voortvloeit uit internationale verdragen
     waarbij Nederland partij is;
- patiënten- of consumentenorganisaties kunnen een collectief verze-
     keringsarrangement sluiten waarbij zij voor hun leden een geldelijk
     voordeel (een premiekorting) bedingen;
- patiënten- of consumentenorganisaties kunnen bij de rechter op-
     komen tegen onaanvaardbare algemene voorwaarden.
Afgezien hiervan is er in de sfeer van de ziektekostenverzekering, even-
min als dat elders het geval is, voor gekozen de invloed van organisaties
van zorgconsumenten wettelijk te verankeren. Tegelijk moet worden
vastgesteld dat de geldende wetgeving op geen enkele wijze aan collectie-
ve belangenbehartiging in de weg staat. Dat geldt bijvoorbeeld ook ten
aanzien van het zorginkoopbeleid van de zorgverzekeraar. Onder deze
omstandigheden is er geen aanknopingspunt op dit punt nadere regel-
geving voor te stellen.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 96
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>5         Recht op informatie
5.1       Inleiding
Zelf keuzes kunnen maken veronderstelt dat zorgconsumenten beschik-
ken over de nodige informatie. Adequate informatie is bovendien essen-
tieel voor een effectieve marktwerking. Dat geldt zeker in de markt voor
gezondheidszorgdiensten, die bestaat uit een aantal deelmarkten met
complexe producten, waarvan de consument nauwelijks zelf de kwaliteit
kan beoordelen, en een verzekeringsmarkt die al evenmin gemakkelijk te
doorgronden is.
In dit hoofdstuk wordt nagegaan in hoeverre de consument een recht
heeft op voor hem relevante informatie en of er ruimte voor verbetering
is. Omdat het hier om zijn recht op informatie gaat, wordt niet onder-
zocht hoe feitelijk de diverse processen van informatieverstrekking verlo-
pen en wat de kwaliteit daarvan is; dat vergt een onderzoek van andere
aard.
Bij het recht op informatie wordt onderscheid gemaakt tussen:
- informatie met het oog op het aangaan van de verzekering;
- informatie over de verzekerde prestaties;
- informatie over het zorgaanbod;
- informatie over afspraken tussen verzekeraar en zorgaanbieder.
5.2       Informatie met het oog op het aangaan van de verzekering
5.2.1     Zorgverzekering
In de ZVW en de WMG zijn voorzieningen getroffen om zorgconsu-
menten te informeren over de keuzes die zij bij het sluiten van een zorg-
verzekering kunnen maken:
- de zorgverzekeraar moet alle varianten van de zorgverzekering in de
     vorm van modelovereenkomsten ter beschikking stellen aan degenen
     die overwegen een zorgverzekering te sluiten;
- ziektekostenverzekeraars moeten informatie openbaar over de eigen-
     schappen van aangeboden producten en diensten op zodanige wijze
     dat deze gegevens voor consumenten gemakkelijk vergelijkbaar zijn.
     Deze informatie moet in ieder geval de premies en de kwaliteit van
     de aangeboden producten en diensten betreffen;
- zorgverzekeraars moeten informatie openbaar maken met betrekking
     tot de inhoud van de modelovereenkomsten en de wijze van dienst-
     verlening aan verzekerden.
Bovendien is een verzekeraar op grond van de WFD verplicht om vóór
de totstandkoming van een verzekeringsovereenkomst de consument
RVZ                                                          Beter verzekerd? 97
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>informatie te verstrekken voor zover dit redelijkerwijs relevant is voor
een adequate beoordeling van het verzekeringsproduct.
Met het oog op de concurrentie tussen zorgverzekeraars hebben zorgver-
zekeraars er belang bij hebben in reclame-uitingen potentiële verzeke-
ringnemers te informeren over die elementen waarin zij menen zich van
andere verzekeraars te onderscheiden. Deze reclame-uitingen zijn aan
toezicht door de NZa onderworpen en daarnaast aan toezicht door de
Reclame Code Commissie.
Op deze wijze is ruimschoots voorzien in informatieverstrekking aan de
zorgconsument met het oog op het aangaan van een zorgverzekering.
Het is voor een zorgconsument echter niet eenvoudig de verschillen tus-
sen zorgverzekeraars op hun waarde te schatten. Die verschillen kunnen
legio zijn: afgezien van uiteraard de premie, de korting bij een eigen risi-
co of de collectiviteitskorting, kunnen zorgverzekeraars zich van elkaar
onderscheiden door de keuze voor het natura- of restitutiemodel, voor
gecontracteerde of niet-gecontracteerde zorgaanbieders, of door combi-
naties van één en ander, de bepalingen over de termijn van zorgverlening
en zorgbemiddeling, door de wijze van invulling van de functiegericht
omschreven verzekeringsprestaties, de selectie van de zorgaanbieders met
wie een overeenkomst wordt gesloten, het al dan niet stellen van toe-
gangsvoorwaarden, de inrichting van de algemene verzekeringsvoorwaar-
den en door tal van andere keuzes die, in het systeem van de ZVW, per
zorgverzekering en per zorgverzekeraar verschillend kunnen uitvallen.
De gemiddelde consument lijkt overvraagd, wanneer van hem wordt
verwacht al deze facetten af te wegen voordat hij een zorgverzekering
kiest. Als deze veronderstelling juist is, is dit een gevolg van een welbe-
wuste keuze van de wetgever voor een privaat vormgegeven zorgverzeke-
ring, als gevolg waarvan de Europese regels dwingen tot terughoudend-
heid bij de wettelijke regeling; die terughoudendheid brengt mee dat
zorgverzekeraars zelf op tal van detailpunten keuzes moeten maken, als
gevolg waarvan het productaanbod onvermijdelijk aan transparantie
inboet. Het valt niet in te zien hoe met een versterking van het wettelijk
recht van de consument op informatie op dit punt winst kan worden
geboekt. De verplichting de zorgconsument alle relevante informatie te
verstrekken staat immers vast.
5.2.2      AWBZ
In de AWBZ is niet voorzien in keuze-informatie vooraf. Dat is begrijpe-
lijk omdat er geen keuze is. Men is van rechtswege verzekerd, en van
rechtswege ingeschreven bij de verzekeraar bij wie men de zorgverzeke-
ring heeft gesloten. Zorgverzekeraars worden echter, voor zover zij optre-
den als uitvoeringsorgaan van de AWBZ (en dat geldt ook voor de zorg-
kantoren die de AWBZ ten behoeve van de verzekeraars uitvoeren), aan-
gemerkt als bestuursorganen (in de zin van de AWB) en zijn als zodanig
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>onderworpen aan de WOB. De WOB biedt de burger een recht op
informatie, maar bevat ook de verplichting van bestuursorganen om uit
eigen beweging informatie te verstrekken, en wel ‘in begrijpelijke vorm’.
5.2.3      Aanvullende ziektekostenverzekering
Wat de aanvullende ziektekostenverzekering betreft, voorziet de WFD in
de verplichting van de verzekeraar om vóór de totstandkoming van een
verzekeringsovereenkomst de consument informatie te verstrekken voor
zover dit redelijkerwijs relevant is voor een adequate beoordeling van dat
product. Voor aanvullende wettelijke maatregelen bestaat ook hier geen
aanleiding.
5.3        Informatie over de verzekerde prestaties
5.3.1      Zorgverzekering
Wat de zorgverzekering betreft is de verzekeraar verplicht:
- de verzekerde telkens vóór een nieuw kalenderjaar een zorgpolis toe
      te zenden, waaruit hij al zijn rechten en plichten kan afleiden;
- verzekerden in kennis te stellen van wijzigingen die in de loop van
      het jaar optreden.
De precieze wijze waarop de zorgverzekeraar de verzekerden van wijzi-
gingen op de hoogte moet stellen is omstreden, maar lijkt voor de zorg-
consument van secundair belang.51 Redelijkheid en billijkheid bij de uit-
voering van de overeenkomst brengen mee dat de zorgverzekeraar zijn
verzekerden informeert in toegankelijke en begrijpelijke taal.
Hiermee staan de verplichting van zorgverzekeraars om verzekerden over
de inhoud van de verzekering te informeren, en daarmee dus ook het
recht van verzekerden op die informatie, vast. Niettemin zijn sommige
elementen in de zorgverzekering uit hun aard niet gemakkelijk toeganke-
lijk. Het meest opvallende voorbeeld daarvan is het criterium ‘stand van
de wetenschap en praktijk’,52 aan de hand waarvan wordt bepaald welke
prestaties precies verzekerd zijn; daaronder vallen geen prestaties die
obsoleet zijn en geen prestaties die medisch-wetenschappelijk nog niet
aanvaard zijn. Waarop de verzekerde precies recht heeft, zal per soort
zorg afzonderlijk moeten worden vastgesteld. Rechtsonzekerheid kan
daarvan het gevolg zijn, niet in de laatste plaats voor de patiënt die zich
afvraagt of hij recht heeft op toepassing van geavanceerde methoden van
onderzoek of behandeling; voor de patiënt die zich afvraagt of hij recht
heeft op een alleen nog in het buitenland toegepaste behandelingsme-
thode; en voor de patiënt die wil weten of hij recht heeft op een behan-
deling die bijvoorbeeld wél in het UMC Groningen wordt uitgevoerd
maar niet in het regionale ziekenhuis in Zeeland. De wet kent geen pro-
RVZ                                                            Beter verzekerd? 99
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>cedure om hierover bindend uitsluitsel te geven. Een en ander is onver-
mijdelijk bij een dergelijk bewust door de wetgever gekozen, dynamisch
criterium, als gevolg waarvan de omvang van de verzekerde zorg mee-
groeit met de ontwikkelingen in de medische wetenschap.
Ook voor dit onderdeel van de zorgverzekering geldt dat de zorgverzeke-
raar desgevraagd de verzekerde uitsluitsel zal moeten geven welke vor-
men van zorg wel en niet onder de verzekeringsdekking vallen. Maar
ook de verzekeraar zal dat vaak niet precies weten. Wel kan de verzeke-
raar over de precieze inhoud van de verzekerde prestaties advies vragen
aan het CVZ.53 Overigens zou het CVZ zijn kennis hierover ook rechtst-
reeks ter beschikking kunnen stellen aan consumenten/patiënten en hun
organisaties. Dit past ook in de wettelijke taak van het CVZ.54
Wetswijziging is op dit punt niet nodig.
5.3.2     AWBZ
In de AWBZ is geen afzonderlijke regeling getroffen voor verstrekking
van informatie over de verzekerde prestaties. Zoals eerder opgemerkt zijn
zorgverzekeraars echter, voor zover zij optreden als uitvoeringsorgaan van
de AWBZ (en dat geldt ook voor de zorgkantoren die de AWBZ ten
behoeve van de verzekeraars uitvoeren), onderworpen aan de WOB.
De daaruit voortvloeiende informatieplicht strekt zich stellig uit tot de
inhoud van de verzekerde prestaties. In zoverre staan daarmee de plicht
van de zorgverzekeraar tot het verstrekken en het recht van de zorgcon-
sument op het ontvangen van die informatie voldoende vast.
5.3.3     Aanvullende ziektekostenverzekering
In het kader van de aanvullende verzekering gelden op het punt van
informatieverstrekking over de inhoud van de verzekeraar dezelfde rech-
ten en plichten als voor andere verzekeringen; de toepasselijke privaat-
rechtelijke wetgeving is onlangs tot stand gekomen en is sterk gericht is
op consumentenbescherming.
Op het punt van informatie over de inhoud van de verzekerde prestaties
is er geen reden een versterking van de wettelijke rechten van de zorg-
consument voor te stellen.
5.4       Informatie over het zorgaanbod
5.4.1     Zorgverzekering: wie levert de verzekerde prestaties?
In de zorgverzekering heeft de verzekeraar tot op zekere hoogte de ver-
plichting de consument informatie te verstrekken over de zorgaanbieders
die de verzekerde zorg kunnen verlenen. In zorgverzekeringen waarin de
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>verzekerde zich in principe moet wenden tot gecontracteerde zorgaanbie-
ders, zullen de verzekerden moeten worden geïnformeerd wie die gecon-
tracteerde zorgaanbieders zijn. Ook buiten het kader van de natura-
verzekering brengt de ‘zorgplicht’ mee dat de verzekeraar activiteiten
ontplooit ‘gericht op het verkrijgen van zorg’. Tot die activiteiten kan
worden gerekend dat de verzekeraar de verzekerde desgevraagd infor-
meert waar hij terecht kan om de verzekerde zorg te krijgen. Ook heeft
de verzekerde tegenover de verzekeraar recht op informatie over de vraag
bij welke zorgaanbieders geen of korte wachtlijsten bestaan.
De vraag rijst echter of dit voldoende is. Een patiënt kan behoefte heb-
ben aan specifieke informatie over de beschikbaarheid van bepaalde ver-
zekerde prestaties. Als voor een bepaald type aandoening in de meeste
ziekenhuizen een standaardbehandeling wordt toegepast, terwijl intussen
een meer geavanceerde en meer efficiënte methode beschikbaar is,55 dan
heeft de verzekerde (aangenomen dat er een indicatie voor die zorg is)
op die meer geavanceerde methode recht. Mocht de meer geavanceerde
methode niet beschikbaar zijn bij een van de gecontracteerde zorgaanbie-
ders, dan mag de verzekerde zich voor het verkrijgen van die verzekerde
prestatie voor rekening van de zorgverzekeraar wenden tot een niet-
gecontracteerde zorgaanbieder.56 Hij zal echter wel te weten moeten kun-
nen komen wáár die geavanceerde methode wordt toegepast. Het ligt
voor de hand en het past binnen het begrip ‘zorgplicht’ dat zorgverzeke-
raars deze informatie op een toegankelijke manier aan hun verzekerden
ter beschikking stellen. Nadere regelgeving lijkt daarvoor niet nodig.
5.4.2     Zorgverzekering: informatie voor competitie op kwaliteit en resultaten
Het is duidelijk dat de patiënt/consument steeds recht heeft op zorg die
aan de minimumstandaard van ‘verantwoorde zorg’ voldoet; tegelijk is
onmiskenbaar dat tussen zorgaanbieders, ook al voldoen zij aan de mini-
mumstandaard, verschillen in kwaliteit én uitkomsten van de behande-
ling bestaan. Het is niet realistisch te veronderstellen dat bijvoorbeeld
alle ziekenhuizen zorg van eenzelfde hoog niveau leveren of dat een zie-
kenhuis dat over uitstekende kwalificaties voor een bepaald type aandoe-
ning beschikt, ook op andere gebieden even hoog gekwalificeerd is.
Het ligt echter voor de hand dat een patiënt, bij een keuze uit meerdere
mogelijkheden, zal wil kiezen voor dat ziekenhuis of die specialist die
voor zijn soort aandoening de beste en meest efficiënte zorg biedt. Meer
efficiënte zorg betekent snellere en meer doeltreffende diagnostiek en
meer doeltreffende behandeling, leidend tot sneller herstel en meer
gezondheidswinst.
De maatstaf ‘verantwoorde zorg’, hoe waardevol deze ook is om het
vereiste minimumniveau van zorg te waarborgen, biedt geen steun aan
patiënten die vanzelfsprekend voor hún aandoening de beste en meest
efficiënte zorg willen krijgen, en willen weten bij welke zorgverlener zij
RVZ                                                              Beter verzekerd? 101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>dáárvoor terecht moeten. Patiënten hebben geen recht op vergelijkende
informatie over de kwaliteit van de zorgverlening bij specifieke ziekte-
beelden, die hen in staat stelt te kiezen voor die zorgverlener die tegen
maatschappelijk aanvaardbare kosten bij specifieke aandoeningen de
meest doeltreffende zorg kan bieden.
Tegelijk is uitgangspunt van het nieuwe zorgstelsel dat tussen zorgaan-
bieders concurrentie op gang komt, als middel om een optimale, doel-
matige zorg te waarborgen: concurrentie die niet alleen op de prijs maar
ook op de kwaliteit van de dienstverlening betrekking heeft. In de ZVW
is ervan uitgegaan dat deze op prijs en kwaliteit gerichte concurrentie tot
stand zal komen op de zorginkoopmarkt, dus in de relatie tussen zor-
gaanbieders en zorgverzekeraars. De zorgverzekeraar moet in deze ziens-
wijze de zorgaanbieders selecteren en met hen contracteren op basis van
een afweging van prijs en kwaliteit van de aangeboden diensten. De wet-
geving ondersteunt dit selectief contracteren aan de hand van prijs en
kwaliteit echter niet of slechts in beperkte mate.57
In de Amerikaanse literatuur wordt bepleit dat de zorgconsument zélf op
de zorgverleningsmarkt (zorgaanbieders-consumenten) een actieve rol
vervult doordat hij, gesteund door adequate informatie over de uiteenlo-
pende kwaliteit van zorg bij specifieke aandoeningen, zelf kiest voor die
zorgaanbieder die voor zijn specifieke aandoening de beste en meest effi-
ciënte zorg biedt.58 Het ligt voor de hand te veronderstellen dat consu-
menten deze rol inderdaad willen vervullen – het gaat tenslotte om hun
eigen gezondheidsbelang.59
Een sprekend voorbeeld over onderscheid in kwaliteit is dit bericht over
de hartpoli van twee ziekenhuizen in Deventer en Alkmaar:
     ‘Patiënten die ernstig lijden aan hartfalen hebben veel minder kans
     om te sterven als ze intensief, via een gespecialiseerde polikliniek
     begeleid worden. Dat blijkt uit een studie in twee ziekenhuizen, in
     Deventer en Alkmaar, die zo’n polikliniek kennen. […] Van onge-
     veer 120 patiënten in een hartfalenpolikliniek stierven er in een jaar
     11, tegen 24 in een controlegroep. De patiënten in de polikliniek
     lagen per jaar ook gemiddeld twee dagen korter in het ziekenhuis,
     vonden hun levenskwaliteit beter en hadden een betere hartfunctie
     dan een vergelijkbare groep patiënten […]’.60
Het voorbeeld (dat met diverse andere kan worden aangevuld) illustreert
dat zorgverleners met een professionele, innovatieve inzet inderdaad in
staat zijn zich te onderscheiden door betere resultaten. Het past ook bij
het professionele karakter van de dienstverlening dat zorgverleners erop
gericht zijn het niveau van de geboden zorg steeds verder te verbeteren.
Zorgaanbieders die zich op innovatieve wijze toeleggen op bepaalde ziek-
tebeelden, daarbij betere resultaten dan gemiddeld kunnen bereiken en
daardoor meer gezondheidswinst bieden, kunnen bijgevolg een toene-
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>mend aantal patiënten aantrekken en als gevolg daarvan hun resultaten
weer verder kunnen verbeteren: een positive sum competition.
Overigens lopen op dit punt de belangen van consumenten en zorg-
verzekeraars parallel. Ook de zorgverzekeraar heeft er belang bij dat de
verzekerde terecht komt bij die zorgaanbieder die tegen maatschappelijk
aanvaardbare kosten zo snel en efficiënt mogelijke zorg kan verlenen,
leidend tot optimale gezondheidswinst voor de patiënt; niet alleen
omdat dit bijdraagt tot de tevredenheid van de verzekerde patiënt,
maar ook uit een oogpunt van kosten.
Het is hier niet de plaats om nader in te gaan op de economische en
beleidsmatige mérites van de visie volgens welke doelmatige zorg tot
stand komt door kwaliteitsgerichte concurrentie tussen zorgaanbieders
op het niveau van afzonderlijke ziektebeelden. Het is echter duidelijk dat
als men deze visie volgt, het daarvoor van cruciaal belang is dat de con-
sument kan beschikken over gemakkelijk toegankelijke, vergelijkende
keuze-ondersteunende informatie over kwaliteit en resultaten van indivi-
duele zorgaanbieders.
Nu staat de consument niet geheel met lege handen. Er is uiteenlopende
informatie beschikbaar. Ziekenhuizen worden beoordeeld aan de hand
van prestatie-indicatoren, waarvoor gegevens worden verzameld door de
IGZ en waarvan het resultaat is te vinden op www.kiesbeter.nl. De
Consumentenbond biedt informatie over de kwaliteit van zorgaanbie-
ders. Er is vergelijkende informatie over de kwaliteit van ziekenhuiszorg
bij specifieke aandoeningen te vinden op www.independer.nl. De gebo-
den informatie is echter nog zeer beperkt van aard en inhoud. Vaak geeft
de beschikbare informatie vooral een algemeen beeld van het kwaliteits-
niveau in ziekenhuizen. Hoezeer ook die informatie van belang is, zij
maakt de consument niet duidelijk bij welke zorgverlener hij voor zijn
specifieke aandoening de beste zorg en een maximale kans op resultaat
kan verwachten. Bovendien – en dat is voor deze achtergrondstudie
uiteraard van belang – is wettelijk niet in een recht op dergelijke infor-
matie is voorzien.
Hierbij mag uiteraard niet voorbij worden gegaan aan de bepaling in de
WMG die inhoudt dat zorgaanbieders informatie openbaar moeten
maken over de eigenschappen en de kwaliteit van aangeboden prestaties
en diensten, op zodanige wijze dat deze gegevens voor consumenten
gemakkelijk vergelijkbaar zijn; daarover kan de zorgautoriteit bovendien
regels stellen.61 Hoewel deze regeling zeker zinvol kan zijn, en hieraan
eveneens de gedachte ten grondslag ligt dat de consument over keuze-
ondersteunende informatie moet kunnen beschikken, lijkt zij echter niet
toereikend om competitie van zorgaanbieders op het punt van kwaliteit
en resultaten van zorg bij specifieke ziektebeelden te bewerkstelligen.
Allereerst legt de wet de verplichting tot openbaarmaking op aan zor-
gaanbieders, van wie echter niet wordt verlangd (en kan worden ver-
langd) dat zij zelf de kwaliteit van hun diensten vergelijken met die van
RVZ                                                            Beter verzekerd? 103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>andere zorgaanbieders. De bepaling biedt dus recht op informatie over
zorgaanbieders, maar biedt niet de vergelijking. Verder is de bepaling
zeer algemeen geformuleerd. Zij ziet niet op de voor de patiënt cruciale
vergelijkende informatie over de kwaliteit en resultaten van zorg bij spe-
cifieke ziektebeelden; zo kan een ziekenhuis aan de wet voldoen door
informatie te verstrekken over algemene aspecten van de kwaliteit van de
geboden diensten. Bovendien zullen zorgaanbieders zich lang niet in alle
opzichten in kwaliteit of resultaten van elkaar onderscheiden. Vooral die
informatie is van belang die duidelijk maakt in hoeverre een bepaalde
zorgaanbieder zich juist wél van anderen onderscheidt wat de kwaliteit
en resultaten van zijn behandelaanbod betreft. Voor een op kwaliteit en
efficiency gericht competitie is het, in plaats van te volstaan met de
thans geldende, algemeen geformuleerde openbaarmakingsverplichting,
nodig een structuur te ontwikkelen waarin zorgaanbieders (vooral zie-
kenhuizen, maar zeker ook anderen) worden uitgenodigd en gestimu-
leerd zichtbaar te maken dat zij door hún innovatieve werkwijze betere
resultaten bereiken dan gemiddeld, zoals in het gegeven voorbeeld van
de speciale poli voor hartfalen. Objectieve informatie daarover kan de
consument ondersteunen bij zijn keuze voor de beste en meest efficiënte
zorgaanbieder, zodat de toegankelijkheid van die informatie voor de con-
sument gewaarborgd moet zijn.
Het gaat het bestek van deze achtergrondstudie te buiten nader te onder-
zoeken hoe hierin het beste kan voorzien: gedacht kan worden aan uit-
breiding van de zorgplicht van zorgverzekeraars tot het verstrekken van
vergelijkende, keuze-ondersteunende informatie; zorgverzekeraars kun-
nen gezamenlijk vergelijkende keuze-ondersteunende informatie verza-
melen en aanbieden; natuurlijk kan ook aan een afzonderlijke, privaat-
of publiekrechtelijke instelling op dit punt een taak worden toebedeeld.62
Wat hier van belang is dat een recht van de zorgconsument ontbreekt
om waar enigszins mogelijk63 effectief te weten te komen wat voor hem
van cruciaal belang is – waar kan ik de beste zorg en meest efficiënte
zorg verwachten voor míjn aandoening? – en op die wijze in versterkte
mate een consumentgerichte competitie tussen zorgaanbieders op gang
te brengen.
5.4.3      AWBZ
Het vorenstaande geldt mutatis mutandis ook voor de AWBZ. Ook de
AWBZ voorziet niet in een specifiek recht op informatie voor patiënten
over zorgaanbieders en over (verschillen in) kwaliteit tussen zorgaanbie-
ders. Weliswaar zijn de uitvoeringsorganen van de AWBZ onderworpen
aan de WOB, maar daar staat tegenover dat de informatie die voor ver-
zekerden van belang is nog ontoegankelijker is dan in de curatieve sector.
De verzekerde prestaties zijn in hoogst abstracte termen (‘functies’)
omschreven; verstrekking van adequate detailinformatie over gecontrac-
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 104
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>teerde zorgaanbieders is niet specifiek geregeld, terwijl als gevolg van de
functiegerichte omschrijving van verzekeringsaanspraken de vroeger
bestaande duidelijkheid over wie welke zorg kan leveren, sterk is vermin-
derd, laat staan dat verschillen tussen de zorgaanbieders in kwaliteit dui-
delijk zijn. Ook hier past dus de suggestie dat de verzekerde recht zou
moeten hebben op (vergelijkende) informatie over de kwaliteit van zor-
gaanbieders.
Eén aspect moet nog worden genoemd dat enigszins op de grens ligt van
het hiervoor besproken onderwerp. Bij degenen die aangewezen zijn op
AWBZ-zorg (veelal ouderen met chronische aandoeningen die langdurig
op verpleging en verzorging zijn aangewezen) gaat het om een kwetsbare
groep van personen, van wie mag worden aangenomen dat zij lang niet
altijd de kennis, vaardigheid en mondigheid hebben die nodig is om zelf
keuzes in het zorgaanbod te maken.64 Als men daarbij in aanmerking
neemt dat AWBZ-verzekerden, voor wie zorg ‘geregeld’ moet worden, te
maken hebben met een veelheid van personen en instanties (huisarts,
transferverpleegkundige, andere zorgaanbieders, maatschappelijk werk,
CIZ, thuiszorg, zorgkantoor) die soms ook nog naar elkaar verwijzen
(‘van het kastje naar de muur’) en van wie de rol niet altijd duidelijk is
(soms is een besluit van het CIZ nodig, dan weer niet, omdat de indica-
tiebeoordeling aan de zorgaanbieder wordt overgelaten), dan dringt zich
op dat in deze sector alleen informatie wellicht niet genoeg is. Mogelijk
zouden AWBZ-verzekerden gediend zijn met niet alleen informatie,
maar ook één duidelijk aanspreekpunt waar zij individuele ondersteu-
ning bij het verwezenlijken van snelle en adequate oplossingen kunnen
krijgen. De recente instelling van een Centraal Informatiepunt Zorg, een
stap in deze richting, wijst erop dat het belang van gerichte ondersteu-
ning van verzekerden wordt onderkend.65 Een verplichting tot het bieden
van hulp bij het daadwerkelijk tijdig verkrijgen van de juiste zorg kan
geacht worden besloten te liggen in de naturaverplichting tot zorgverle-
ning die op de zorgverzekeraars (in de praktijk: de zorgkantoren) rust.
Het lijkt hier dan ook vooral aan te komen op de wijze waarop de wet-
geving wordt uitgevoerd, zonder dat sprake is van een noodzaak tot aan-
vulling daarvan.
5.4.4      Aanvullende ziektekostenverzekering
In de aanvullende verzekering is er evenmin een verplichting voor de
verzekeraar om de verzekerden te informeren over (de kwaliteit van) het
zorgaanbod; in die sector verzet de Europese regelgeving zich tegen
nadere overheidsinterventie en moet het aan het spel van vraag en aan-
bod op de verzekeringsmarkt worden overgelaten of verzekeraars het op
zich nemen verzekerden nader over het aanbod van aanvullend verzeker-
de zorg te informeren.
RVZ                                                             Beter verzekerd? 105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>5.5        Informatie over afspraken verzekeraar-zorgaanbieder
Zorgverzekeraar en zorgaanbieder kunnen in hun overeenkomst afspra-
ken maken over de inhoud van de te verlenen zorg. Dergelijke afspraken
kunnen bijvoorbeeld betrekking hebben op de medicamenteuze therapie
en ertoe strekken dat wordt gestart met een goedkoop geneesmiddel,
voordat eventueel een duurder alternatief wordt beproefd. Ook kunnen
zij inhouden dat de zorgaanbieder in beginsel bepaalde protocollen,
richtlijnen of standaarden zal volgen. Ook kan het voorkomen dat
tegenover naleving van afspraken door de zorgverlener een bepaalde
(extra) vergoeding staat die door de zorgverzekeraar wordt voldaan.
Afspraken als deze zijn toelaatbaar, zo lang zij niet in de weg staan aan
het verlenen van ‘verantwoorde zorg’, maar daarvan hoeft geen sprake te
zijn.
Ook al kunnen dergelijke afspraken geen afbreuk doen aan ‘verantwoor-
de zorg’, toch zijn zij van invloed op de wijze waarop de zorgverlener vis-
à-vis de patiënt inhoud geeft aan de behandelingsrelatie. Het is daarom
van belang dat de consument wordt geïnformeerd over de inhoud van
afspraken die de behandelingsrelatie raken. Dat is ook daarom van
belang omdat het de vertrouwensrelatie tussen patiënt en zorgverlener
zou kunnen schaden als de patiënt eerst achteraf er achter komt dat de
zorgverlener een bepaalde handelwijze heeft gekozen (en alternatieven
onbenut heeft gelaten) omdat hij dat met de zorgverzekeraar was over-
eengekomen.
Deze informatieplicht kan, wat de zorgverzekeraars betreft, geacht worden
reeds besloten te liggen in de wettelijke verplichting om informatie ter
beschikking te stellen over de eigenschappen van de door hen aangeboden
producten en diensten. Nadere regelgeving op dit punt lijkt niet nodig,
tenzij zich in de praktijk op het hier besproken punt moeilijkheden zou-
den voordoen die meer toegespitste regelgeving wenselijk zouden maken.
Overigens zal de verzekeraar slechts in algemene termen informatie kun-
nen verstrekken over afspraken die van invloed zijn op de zorgverlening,
terwijl die informatie de verzekerde veelal zal bereiken op een moment
dat de desbetreffende zorg niet aan de orde is. Tegen deze achtergrond
ligt het voor de hand dat in het bijzonder de zorgverlener, op het
moment dat een vorm van zorg aan de orde is die onderwerp is van spe-
cifieke afspraken met de zorgverzekeraar, de patiënt over die afspraken
informeert. De zorgverlener moet daartoe gehouden worden geacht op
grond van zijn wettelijke informatieplicht: die houdt onder andere in dat
de zorgverlener de patiënt op duidelijke wijze moet inlichten over het-
geen de patiënt redelijkerwijs moet weten over de voorgestelde wijze van
onderzoek of behandeling en de alternatieven daarvoor.66 Ook wat de
zorgverlener betreft, lijkt nadere regelgeving met betrekking tot informa-
tieverstrekking over de zorgverlening rakende afspraken met zorgverzeke-
raars dan ook niet nodig.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 106
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>6         Conclusies
6.1       Inleiding
In deze achtergrondstudie is op grond van een juridische analyse
getracht na te gaan op welke punten de positie van de zorgconsument
met het oog op zijn verzekeringsaanspraken kan worden versterkt,
om aldus mede bij te dragen aan een oordeel over de vraag of een
Zorgconsumentenwet aangewezen is. Bij het onderzoek is een aantal
beperkingen aangelegd, zoals verantwoord in § 2.4. Met inachtneming
daarvan kunnen de conclusies worden verdeeld in positieve en negatieve
conclusies. Wat de laatste betreft: binnen het geldende zorgstelsel is er,
voor zover het de relatie zorgconsument-verzekeraar betreft, geen aanlei-
ding gezien voor voorstellen, ertoe strekkend dat in het algemeen het
recht op zorg, het recht op toegang tot zorg, het recht op veiligheid en
kwaliteit van zorg of het recht op heldere geschilbeslechting nader
wordt geregeld; het vastleggen van die rechten als ‘beginselen’ náást
de detailregelingen van BW, ZVW, modelovereenkomsten, AWBZ en
polissen van aanvullende ziektekostenverzekeringen – regelingen die
gekenmerkt worden door een hoge mate van consumentenbescherming
– heeft geen redelijke zin en leidt hooguit tot ongerechtvaardigde
verwachtingen.
De klacht dat de rechten van consumenten niet transparant zijn, is
legitiem: het wettelijk stelsel is zeer gecompliceerd en voor de gemiddel-
de burger nauwelijks te doorgronden. Met wetgeving valt op dat punt
echter weinig winst te behalen; de materie is naar haar aard ingewikkeld
en daaraan draagt de vooralsnog gehandhaafde scheiding van de verschil-
lende verzekeringsstelsels (zorgverzekering en AWBZ) zeker bij.
Een Zorgconsumentenwet aan het bestaande complex van wetgeving
toevoegen helpt op dat punt niet, net zo min als het omzetten van alle
bestaande wetgeving in één nieuwe wet.
6.2       Aanknopingspunten voor versterking van de positie van
          de zorgconsument
6.2.1     Inleiding
Uit de achtergrondstudie blijken enkele aanknopingspunten voor ver-
sterking van de rechtspositie van de zorgconsument, ook als de in § 2.4
aangegeven beperkingen in acht worden. Het gaat om daarbij om het
wettelijk vastleggen van één maatstaf voor tijdige zorg en van een recht
op vergelijkende informatie over de kwaliteit van zorgaanbieders, beide
voor zowel de zorgverzekering als de AWBZ. In deze achtergrondstudie
RVZ                                                            Beter verzekerd? 107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>wordt volstaan met deze aanknopingspunten en worden daarvoor geen
uitgewerkte voorstellen gedaan.
Aandachtspunten voor eventuele latere aanpassing van de wetgeving, ook
voor ZVW en AWBZ, zijn de vergoeding van kosten bij functiegericht
omschreven aanspraken en de vergoeding van kosten van niet-gecontrac-
teerde zorgaanbieders. Tot slot kunnen enkele punten van verbetering
worden genoemd die zonder wetgeving mogelijk zijn.
6.2.2      Maatstaf voor tijdige zorg
Overwogen kan worden wettelijk één, eenduidige, maatstaf vast te stel-
len die aangeeft binnen welke termijn een verzekerde zorg moet verkrij-
gen; een maatstaf die zowel voor de zorgverzekering als voor de AWBZ
geldt en waarmee ook de overheid bij de planning en bekostiging van
voorzieningen rekening moet houden. Het ligt voor de hand aansluiting
te zoeken bij de Europeesrechtelijke maatstaf dat zorg moet worden ver-
leend binnen een termijn die naar objectief medisch oordeel aanvaard-
baar is, welke termijn echter tevens zou moeten worden gebonden aan
een maximum dat maatschappelijk aanvaardbaar wordt geacht. Een alge-
mene wettelijke maatstaf voor tijdige zorg betekent niet dat patiënten
altijd inderdaad op tijd zorg krijgen en zelfs niet, dat zij daar altijd hun
verzekeraar of de overheid op kunnen aanspreken. Er kunnen immers
situaties zijn waarin overmacht aan inachtneming van de gestelde ter-
mijn in de weg staat.
6.2.3      Recht op informatie over de kwaliteit van zorgaanbieders
De verzekerde heeft steeds recht op zorg die aan de minimumstandaard
van ‘verantwoorde zorg’ voldoet; tegelijk is onmiskenbaar dat tussen zor-
gaanbieders verschillen in kwaliteit bestaan, ook al is aan de minimum-
standaard voldaan. Meer efficiënte zorg betekent snellere en meer doel-
treffende diagnostiek en meer doeltreffende behandeling, leidend tot
sneller en beter herstel en meer gezondheidswinst. Het uitgangspunt van
het nieuwe zorgstelsel is dat tussen zorgaanbieders concurrentie op gang
komt, als middel om een optimale, doelmatige zorg te waarborgen. Op
dit vlak is dan ook een actievere rol van de zorgconsument op de zorg-
verleningsmarkt (zorgaanbieders-consumenten) bepleit: de zorgconsu-
ment die, gesteund door objectieve, vergelijkende informatie over de uit-
eenlopende kwaliteit en resultaten van zorg bij specifieke aandoeningen,
zelf kan kiezen voor die zorgaanbieder die voor zijn specifieke aandoe-
ning de beste en meest efficiënte zorg biedt. Voor een op kwaliteit en
efficiency gericht competitie is het nodig een structuur te ontwikkelen
waarin zorgaanbieders (vooral ziekenhuizen, maar zeker ook anderen)
worden uitgenodigd en gestimuleerd zichtbaar te maken dat zij door
hún innovatieve werkwijze betere resultaten bereiken dan gemiddeld.
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>Objectieve informatie daarover kan de consument ondersteunen bij zijn
keuze voor de beste en meest efficiënte zorgaanbieder, zodat de toegan-
kelijkheid van die informatie voor de consument gewaarborgd moet zijn.
De geldende wetgeving voorziet hierin in onvoldoende mate. Het voren-
staande geldt ook voor de AWBZ; wat de AWBZ komt daar nog een
aspect bij dat hierna wordt belicht (§ 6.2.6).
6.2.4     Vergoeding bij functiegericht omschreven aanspraken
Het is mogelijk de verzekerde, zowel in de ZVW als in de AWBZ, recht
te bieden op zorg door zorgverleners met een andere kwalificatie dan
door de zorgverzekeraar aangewezen. Daarbij kan de vergoeding op
minder dan 100% worden gesteld, evenals dat het geval is wanneer de
verzekerde zich wendt tot een niet-gecontracteerde zorgaanbieder. Of een
dergelijke wijziging voorziet in een reëel gevoelde behoefte kan hier niet
worden vastgesteld.
6.2.5     Vergoeding van kosten van niet-gecontracteerde zorgaanbieders
De voorwaarden waaronder de verzekerde gebruik kan maken van de
diensten van niet-gecontracteerde zorgaanbieders kunnen op meer een-
duidige wijze worden geregeld dan thans het geval is, met handhaving
van de uitgangspunten die aan de geldende wetgeving ten grondslag lig-
gen. Deze regeling zou in gelijke mate kunnen gelden voor de ZVW en
de AWBZ. Ook hier zal moeten worden vastgesteld of een dergelijke
wijziging voorziet in een reëel gevoelde behoefte.
6.2.6     Verbeteringen zonder wetswijziging
De volgende maatregelen kunnen worden genomen zonder wetswijziging.
1. Individuele ondersteuning van AWBZ-verzekerden
In het kader van de prestatieplicht die in de naturaverzekering van de
AWBZ op de zorgverzekeraars (in de praktijk: de zorgkantoren) rust, kan
de verzekerden individuele ondersteuning worden geboden om zijn of
haar weg te vinden in het spinnenweb van regels, personen en instanties,
hem of haar in staat te stellen de beste keuze te kunnen maken, en om
snelle en adequate oplossingen te verwezenlijken. Het ligt voor de hand
dat hier een taak ligt voor de zorgkantoren.
2. Informatie over de stand van de wetenschap en praktijk
De zorgverzekeraar zal de verzekerde desgevraagd informatie moeten
verstrekken over welke vormen van zorg behoren tot ‘de stand van de
wetenschap en praktijk’ en daarmee onder de zorgverzekering vallen. Het
CVZ zou zijn kennis hierover, behalve aan zorgverzekeraars, ook rechtst-
RVZ                                                           Beter verzekerd? 109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>reeks ter beschikking kunnen stellen aan consumenten/patiënten en hun
organisaties. Dit past ook in de wettelijke taak van het CVZ.
3. Eén klachtenregeling
De positie van de Ombudsman Zorgverzekeringen is zó geregeld dat
deze in beginsel op het gehele terrein van de ziektekostenverzekering kan
optreden, mits alle zorgverzekeraars de ombudsman tevens als klachte-
ninstantie aanwijzen voor de behandeling van klachten over de uitvoe-
ring van de AWBZ.
4. Eén geschillencommissie voor zorgverzekering en aanvullende verzekering
De laagdrempelige geschillenregeling die geldt voor de zorgverzekering
kan ook worden toegepast bij de aanvullende ziektekostenverzekering,
als de ziektekostenverzekeraars daarvoor kiezen.
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 110
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>Noten
1
    NPCF, De Zorgconsumentenwet: één wet voor patiënten en consu-
    menten, Den Haag: 2006. Aan de visie van de NPCF is bovendien
    aandacht besteed in NRC Handelsblad van 19 augustus 2006.
    Specifieke aandachtspunten voor de relatie consument-zorgverzeke-
    raar komen in dat artikel niet aan de orde.
2
    Nader voorlopig verslag, Kamerstukken I 2004/05, 29 763, F, p. 3;
    nadere memorie van antwoord, Kamerstukken I 2004/05, 29 763, H,
    p. 7; Handelingen I, 7 juni 2005, p. 27-1193, 27-1197, 27-1223, 27-
    1239, 27-1250, 27-1251 en 27-1261; Handelingen II 22 februari
    2006, p. 53-3486; voorlopig verslag, Kamerstukken I 2005/06. 30
    186, C, p. 5; memorie van antwoord, Kamerstukken I 2005/06,
    D, p. 18; nader voorlopig verslag, Kamerstukken I 2005/06, 30 186,
    E, p. 2; nadere memorie van antwoord, Kamerstukken I 2005/06, 30
    186, F, p. 4-5; brief minister van VWS aan de Tweede Kamer 26 juni
    2006, Kamerstukken II 2005/06, 30 300 XVI, nr. 154; Handelingen I
    3 juli 2006, p. 35-1664/5, 35-1667/9, 35-1673, 35-1675;
    Handelingen I 4 juli 2006, p. 36-1736, 36-1738, 36-1739, 36-1743,
    36-1744, 36-1718.
3
    Handelingen I 7 juni 2005, p. 27-1193 l.k.
4
    Handelingen I 3 juli 2006, p. 35-1675.
5
    Zie in dezelfde zin de ingezonden bijdrage in De Volkskrant van 29
    augustus 2006 onder de titel ‘Ambitie ontbreekt om patiëntenorga-
    nisaties slagkracht te geven’, van de hand van Atie Schipaanboord
    (NPCF) en Godelieve van Heteren (PvdA).
6
    Nog daargelaten de subsidieregelingen die in het kader van ZVW en
    AWBZ bestaan en eveneens daargelaten de WMO; deze blijven hier
    buiten beschouwing.
7
    Opmerking verdient dat met algemene rechtsbeginselen als hier
    genoemd volgens artikel 3:12 BW rekening wordt gehouden bij de
    vaststelling van de eisen van redelijkheid en billijkheid in privaat-
    rechtelijke rechtsverhoudingen.
8
    De positie van onverzekerden blijft hier, zoals eerder aangegeven,
    buiten beschouwing.
9
    Kamerstukken II 2005/06, 30 668.
10
    De ZVW maakt hierop een uitzondering doordat verandering van
    verzekeraar niet mogelijk is als de wijziging van de voorwaarden
    voortvloeit uit wetgeving. Dat is redelijk, omdat de mogelijkheid
    om bij verandering van voorwaarden de verzekering op te zeggen
    bedoeld is om de verzekeringnemer in staat te stellen daarmee de
    toepassing van voor hem nadelige voorwaarden te voorkomen, een
    mogelijkheid die nu eenmaal ontbreekt als alle zorgverzekeraars op
    grond van een wettelijke maatregel verplicht zijn de voorwaarden in
    voor de verzekerde ongunstige zin aan te passen.
RVZ                                                            Beter verzekerd? 111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>11
    Dat zal veelal een zg. naturaverzekering zijn, maar het kan ook gaan
    om een restitutieverzekering waarin is bepaald dat de verzekerde zich
    in principe moet wenden tot gecontracteerde zorgaanbieders.
12
    Zo zal de verzekerde er aan hechten dat hij gebruik kan blijven
    maken van de diensten van de hem vertrouwde huisarts, bij wie hij
    al jaren patiënt is.
13
    Wel zijn er wijzigingen in de technische vormgeving. Zo is het vroe-
    gere ‘gebruikelijkheidscriterium’, dat voor een deel van de verzekerde
    zorg gold, vervangen door de voor de gehele zorgverzekering gelden-
    de maatstaf ‘de stand van de wetenschap en praktijk’.
14
    Amendement-Heemskerk, Kamerstukken II 2004/05, 29 763, nr. 33.
15
    Ook kan de zorgverzekeraar in de zorg voorzien door zelf een prak-
    tijk of zorginstelling te exploiteren (verticale integratie).
16
    De naturaverzekering wordt vaak geassocieerd met de verzekering
    ‘waarin je niet zelf de rekening hoeft te betalen’, maar dat is niet de
    essentie; het afdwingbare recht op zorg zélf is de essentie.
17
    Waarbij nog de variant bestaat van de restitutieverzekering met
    gecontracteerde zorgaanbieders.
18
    Het zal duidelijk zijn dat hetzelfde geldt voor het dwingend opleg-
    gen van een restitutiestelsel.
19
    In de ZVW is het criterium dat de verzekerde naar inhoud en
    omvang redelijkerwijs op de zorg moet zijn aangewezen. In de
    AWBZ is het criterium dat de verzekerde, gelet op zijn behoefte en
    uit een oogpunt van doelmatige zorgverlening, redelijkerwijs op de
    verzekerde zorg is aangewezen.
20
    Als een zorgaanbieder een daartoe strekkende overeenkomst met het
    CIZ heeft gesloten en gebruik maakt van Standaard Indicatie
    Protocollen, neemt het CIZ in principe zonder meer de voorgestelde
    indicatie over.
21
    Dit laat natuurlijk onverlet dat zich geschillen over de indicatiebe-
    oordeling kunnen voordoen; zie over dergelijke en andere geschillen
    § 4.12.
22
    Uitgezonderd de specialistische zorg, die volgens de ZVW slechts
    toegankelijk mag zijn op verwijzing door de huisarts.
23
    Zie artikel 34 WMG. In een procedure die een ziektekostenverzeke-
    raar hanteert als voorwaarde voor het verlenen van diensten of zorg
    mag uitsluitend informatie worden verlangd die van rechtstreeks
    belang is voor het onderwerp waarop die procedure betrekking
    heeft. Bij verandering van ziektekostenverzekeraar blijven alle met
    betrekking tot de betrokken verzekerde gehanteerde procedures gel-
    dig. Bovendien kan de zorgautoriteit regels stellen over verrichtingen
    waarvoor geen procedure mag worden opgelegd, de geldigheid van
    eenzelfde procedure voor een aantal handelingen en de eenvormige
    invulling van procedures, waarbij kan worden voorgeschreven dat
    deze uitsluitend langs elektronische weg worden toegepast.
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>24
    In de naturaverzekering kan de verzekerde in beginsel van zijn zorg-
    verzekeraar nakoming van de verplichting tot zorgverlening verlan-
    gen. Maar ook kan hij schadevergoeding vorderen. In een aantal
    modelovereenkomsten voor de zorgverzekering komen echter bepa-
    lingen voor die de aansprakelijkheid van de verzekeraar voor niet-tij-
    dige zorg beperken of uitsluiten.
25
    De voorbeeld-modelpolis van ZN bevat de volgende bepaling: ‘Bij
    het vaststellen en uitvoeren van zijn beleid voor de aanpak van tij-
    dige zorgverlening hanteert de zorgverzekeraar voor het bepalen van
    het tijdstip waarop de zorg aan de verzekerde moet worden verleend,
    medisch inhoudelijke factoren en daarnaast algemeen geaccepteerde
    maatschappelijke normen van aanvaardbaarheid van wachttijden op
    basis van psychosociale, ethische en maatschappelijke factoren.’
26
    Bijvoorbeeld de streefnorm van zeven weken voor klinische behan-
    deling. Zie voor de Treeknormen: Treekoverleg, Notitie
    Streefnormstelling wachttijden curatieve sector, 19 januari 2000;
    Notitie Aanvaardbare levertijden in de care: streefnormstelling door en
    voor Treekpartijen, 3 april 2000.
27
    Bijvoorbeeld doordat aanspraak op bemiddeling wordt geboden als
    er sprake is van een ‘niet aanvaardbare lange wachttijd’.
28
    Volgens de AWBZ zijn de zorgverzekeraars de uitvoeringsorganen
    van de AWBZ. In feite wordt de AWBZ echter uitgevoerd door de
    per regio aangewezen zorgkantoren, telkens een zorgverzekeraar die
    (krachtens verleend mandaat en verleende volmacht) optreedt als
    vertegenwoordiger van alle andere zorgverzekeraars. Deze constructie
    neemt echter niet weg dat de wettelijke prestatieplicht op de zorg-
    verzekeraar rust en niet op het zorgkantoor.
29
    Zie laatstelijk HvJ EG 16 mei 2006, C-372/04 (Watts), NJ 2006,
    361 m.nt. M.R. Mok, «GJ» 2006, 96 m.nt. G.R.J. de Groot. De
    gecompliceerde vraag naar de toepasselijkheid van de verdragsbepa-
    lingen over het vrij verkeer van diensten op de privaatrechtelijke ver-
    houding tussen verzekerde en zorgverzekeraar blijft hier onbespro-
    ken.
30
    De aanvullende ziektekostenverzekering blijft hier buiten beschou-
    wing in verband met de Europeesrechtelijke beperkingen van over-
    heidsinterventie.
31
    Zo is beslist dat het ontbreken van tijdige AWBZ-zorg in de situatie
    dat de beschikbare capaciteit volledig is benut niet aan de zorgverze-
    keraar kan worden verweten.
32
    Zo kan de overheid geen direct verwijt worden gemaakt van wacht-
    lijsten die door inefficiency bij zorginstellingen ontstaan of, bijvoor-
    beeld, van wachtlijsten die het gevolg zijn van een tekort aan donor-
    organen.
33
    In de praktijk heeft deze aansprakelijkheid een geringe betekenis,
    omdat patiënten bij medische fouten gewoonlijk de hulpverlener
RVZ                                                            Beter verzekerd? 113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>    zelf aansprakelijk stellen, die voor die aansprakelijkheid praktisch
    altijd verzekerd is. Aan het uitgangspunt van de aansprakelijkheid
    van de zorgverzekeraar voor kwalitatief goede zorg doet dit echter
    niet af. Wel kan de verzekeraar in de privaatrechtelijke zorgverzeke-
    ring zijn aansprakelijkheid voor fouten van hulpverleners beperken
    of uitsluiten. Voor uitsluiting of beperking van aansprakelijkheid
    gelden de algemene regels van burgerlijk recht, die daaraan uit een
    oogpunt van consumentenbescherming grenzen stellen.
34
    Daargelaten de mogelijkheid dat de zorgverzekeraar in eigen beheer
    zorg verleent door bijvoorbeeld een gezondheidscentrum te exploite-
    ren. Ook dan is de zorgverzekeraar in het naturamodel uiteraard
    verantwoordelijk voor de kwaliteit van de zorg.
35
    J. Legemaate, Patiëntenrechten in wetgeving en rechtspraak, p. 62-63,
    neemt het standpunt in dat de verantwoordelijkheid van de zorgver-
    zekeraar voor de kwaliteit van de zorg wettelijk niet voldoende is
    geregeld, omdat ZVW en AWBZ geen bepalingen bevatten die deze
    verantwoordelijkheid van de zorgverzekeraar borgen. Gezien de hier
    beschreven privaatrechtelijke aansprakelijkheid voor de deugdelijk-
    heid van de zorg die in het naturamodel op de zorgverzekeraar rust,
    is aanvullende regelgeving echter niet nodig om de rechtspositie van
    de natura-verzekerde op dit punt te waarborgen. Overigens eist de
    AWBZ wel degelijk dat de overeenkomsten met zorgaanbieders
    bepalingen over de kwaliteit van de zorg bevatten.
36
    Doordat in de regel een korting wordt toegepast op de vergoeding
    van zorg door niet-gecontracteerde zorgaanbieders zet de verzekeraar
    immers de verzekerde met een financiële prikkel ertoe aan om zich
    bij voorkeur tot gecontracteerde zorgaanbieders te wenden.
37
    De functiegerichte omschrijving is geïntroduceerd door de
    Commissie-Dekker in de jaren ’80, naderhand overgenomen in het
    plan-Simons, vervolgens geïntroduceerd in de AWBZ en nu toege-
    past in de ZVW.
38
    In de aanvullende verzekeringen is de functiegerichte omschrijving
    niet aan de orde, omdat er geen sprake is van wettelijke omschrij-
    ving van de prestaties.
39
    In het bijzonder is van belang de regeling van de voorbehouden
    handelingen en, vooral voor artsen, de bepaling dat zij uitsluitend
    bevoegd tot het verrichten van voorbehouden handelingen zijn voor
    zover zij daartoe bekwaam zijn. Met de functiegerichte omschrijving
    in de ZVW wordt niet beoogd afbreuk te doen aan de eisen die uit
    deze wetgeving voortvloeien.
40
    Zo kunnen geneesmiddelen alleen worden afgeleverd door apothe-
    kers en apotheekhoudende huisartsen.
41
    Dit neemt niet weg dat concurrentie wel een preventief effect kan
    hebben, doordat de zorgverzekeraar bij de vormgeving van zijn ver-
    zekeringsaanbod bij voorbaat rekening houdt met veronderstelde
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre>    preferenties van consumenten (die in het algemeen een brede keuze
    zullen willen).
42
    Evenals de verzekerde volgens de ZVW recht heeft op een tenminste
    gedeeltelijke vergoeding van de kosten van niet-gecontracteerde
    zorgaanbieders, als hij een zorgverzekering met gecontracteerde
    zorgaanbieders heeft gesloten (zie § 4.10).
43
    Evenals in de Ziekenfondswet tot 1992; de AWBZ is geschapen naar
    het voorbeeld van de Ziekenfondswet.
44
    Of dit manco praktisch van belang is, valt overigens te betwijfelen,
    omdat zorgverzekeraars ook zonder wettelijke grondslag acute zorg
    steeds volledig plegen te vergoeden.
45
    Is het tekortschieten van het gecontracteerde zorgaanbod te wijten
    aan onvoldoende zorginkoop of andere factoren in de risicosfeer van
    de zorgverzekeraar, dan heeft de verzekerde recht op volledige scha-
    devergoeding; is er bij de zorgverzekeraar sprake van overmacht, dan
    bestaat de schadevergoeding uit de kosten die de zorgverzekeraar
    zich door het niet-verlenen van de juiste gecontracteerde zorg heeft
    bespaard; een en ander behoudens contractuele beperkingen van de
    aansprakelijkheid van de zorgverzekeraar.
46
    De verbintenis die op de zorgverzekeraar rust betreft in dit geval
    immers niet het leveren van de verzekerde prestaties, maar slechts de
    vergoeding van de kosten daarvan.
47
    Daargelaten personen jonger dan 18 jaar, voor wie geen premie
    hoeft te worden betaald.
48
    De WMG biedt de mogelijkheid om bij de NZa beklag te doen
    over formulieren die zorgaanbieders of zorgverzekeraars gebruiken.
    Bovendien worden zekere beperkingen gesteld aan de mogelijkheid
    voorafgaande toestemming voor zorg te verlangen.
49
    Arbitrage is ook mogelijk, maar komt in deze sector niet voor.
50
    Dit behoeft in zoverre nuancering dat in de (conform Europese
    regelgeving tot stand gekomen) WFD is bepaald – en dat is met
    name voor de aanvullende ziektekostenverzekering van belang – dat
    de financiële dienstverlener aangesloten moet zijn bij een door de
    overheid erkende geschilleninstantie die geschillen behandelt ten
    aanzien van de financiële producten of financiële diensten van de
    financiële dienstverlener. Deze verplichting geldt echter slechts als er
    een erkende geschilleninstantie is die geschillen behandelt ten aan-
    zien van de financiële producten of financiële diensten van de finan-
    ciële dienstverlener.
51
    Het gaat hier om de vraag of de zorgverzekeraar de verzekerde tel-
    kens schriftelijk op de hoogte moet stellen van iedere verandering in
    elke uitvoeringsregeling (bijvoorbeeld in verzekeringsreglement, lijst
    van preferente geneesmiddelen, lijst van gecontracteerde zorgaanbie-
    ders), dan wel kan volstaan met verwijzing naar lijsten en gegevens
    die bij de zorgverzekeraar kunnen worden ingezien en opgevraagd
RVZ                                                          Beter verzekerd? 115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>    en die op internet kunnen worden geraadpleegd. De NZa heeft aan-
    bevolen dat verzekeraars hiervoor in overleg met patiënten-/consu-
    mentenorganisaties een werkbare oplossing zoeken.
52
    Dit criterium is in de plaats gekomen van het vroegere zg. gebruike-
    lijkheidscriterium.
53
    Het CVZ heeft een ruime expertise ontwikkeld in het systematisch
    onderzoeken van nieuwe methoden van onderzoek en behandeling
    en toetsing daaraan aan ‘de stand van de wetenschap en praktijk’;
    het CVZ is echter niet bevoegd hierover te beslissen.
54
    Artikel 65 ZVW bepaalt dat het CVZ aan onder andere burgers
    voorlichting geeft over de aard, inhoud en omvang van de verzeker-
    de prestaties.
55
    Verondersteld wordt dan dat deze meer geavanceerde methode
    behoort tot de stand van de wetenschap en praktijk en dus tot de
    verzekerde prestaties.
56
    Opmerking verdient dat deze zienswijze niet expliciet uit de ZVW
    volgt, maar daaruit wel kan worden afgeleid.
57
    De ZVW schrijft contracteren met zorgaanbieders niet voor. De
    ZVW laat ook ruimte voor restitutieverzekeringen waarbij de verze-
    kerde zelf zijn zorgaanbieder kan kiezen. Daar waar sprake is van
    gecontracteerde zorgaanbieders, geldt dat de wet het recht van verze-
    kerden waarborgt om zich ook tot niet-gecontracteerde zorgaanbie-
    ders te wenden (al is het dan eventueel met een korting op de ver-
    goeding); bovendien is de feitelijke situatie dat zorgverzekeraars
    nagenoeg alle zorgaanbieders (in elk geval alle ziekenhuizen) con-
    tracteren, zodat ook in zoverre twijfelachtig is of het contracteren
    door zorgverzekeraars voldoende als selectief mechanisme werkt; het
    lijkt erop dat de verzekeringsmarkt zorgverzekeraars veeleer aanzet
    een zo breed mogelijke keuze aan verzekerden te laten.
58
    Zie over deze materie Michael E. Porter, Elizabeth Olmsted
    Teisberg, Redefining Health Care. Creating Value-Based Competition
    on Results, Harvard: Harvard Business School Press 2006. Zie verder
    RVZ, Volksgezondheid en zorg, Den Haag: 2001.
59
    Vgl. 21minuten.nl, editie 2006, te raadplegen via
    http://www.21minuten.nl/21minuten/21minuten_2006.pdf, p. 46.
    Een ruime meerderheid van de bevolking (59%) zegt zelf te kiezen
    door welk ziekenhuis of welke arts men behandeld wil worden als
    dat nodig is. Slechts iets meer dan een derde (35%) van de
    Nederlanders geeft aan over voldoende informatie te beschikken om
    de kwaliteit van ziekenhuizen en artsen te kunnen beoordelen.
60
    NRC Handelsblad 31 oktober 2006, p. 9. Hier wordt veronderstel-
    lenderwijs uitgegaan van de juistheid van de feiten in het artikel.
61
    Artikel 38 leden 4 en 7 WMG.
62
    Ter vergelijking kan worden gewezen op het Amerikaanse National
    Committee for Quality Assurance (NCQA), dat initiatieven van
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>    zorgaanbieders om kwaliteit te verbeteren ondersteunt en vergelij-
    kende informatie voor consumenten toegankelijk maakt, zie
    http://www.ncqa.org.
63
    Het is ondenkbaar dat aan zorgconsumenten meteen over alle denk-
    bare ziektebeelden en de met behandeling bereikte resultaten verge-
    lijkende keuze-informatie beschikbaar wordt gesteld; er kan hier
    alleen sprake zijn van een geleidelijke ontwikkeling. Met deze prak-
    tische beperkingen zou vanzelfsprekend ook in nadere regelgeving
    rekening moeten worden gehouden.
64
    Veel algemene informatie over de AWBZ, het persoonsgebonden
    budget, de taken van diverse betrokkenen, het gecontracteerde zor-
    gaanbod en wachtlijsten is op zichzelf wel toegankelijk via internet
    en via brochures; afgezien van het feit dat men daarvoor nauwelijks
    buiten een computer met internetverbinding kan, vergt het echter
    veel die informatie te doorgronden en zeker om keuzes te kunnen
    maken, bijvoorbeeld: welk verpleeghuis biedt mij, gezien mijn situ-
    atie, de beste zorg?
65
    Zie http://www.minvws.nl/nieuwsberichten/lz/2006/centraal-infor-
    matiepunt-zorg-biedt-overzicht.asp.
66
    Zie voor deze informatieplicht artikel 7:448 BW.
RVZ                                                         Beter verzekerd? 117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 118 ======================================================================

<pre>Literatuur
21minuten.nl, editie 2006,
http://www.21minuten.nl/21minuten/21minuten_2006.pdf
Aanwijzingen voor de regelgeving
http://www.justitie.nl/images/Aanwijzingen_tcm34-2447.pdf
Aarts, V.P.
‘Aspecten van toezicht, handhaving en geschillenbeslechting onder
de Zorgverzekeringswet’, TvGR 2005, p. 98-110
Bauw, E., Hartendorp, R.C.
‘Kantonrechter of geschillencommissie in consumentenzaken:
de feiten op een rij’, NJB 2005, p. 2304-2308
Berg, M., Schellekens, W.
‘Prikkel tot betere zorg’, Medisch Contact 2004, p. 1601-1604
Borgesius, J.
‘Uitgangspunten van de verplichte verzekering van ziektekosten’,
Het Verzekerings-Archief 2005, p. 16-25
Buijsen, M.A.J.M., Exter, A.P. den
‘Keuze voor solidariteit. Kanttekeningen bij het voorstel
Zorgverzekeringswet’, TvGR 2005, p. 111-117
Cath, I.G.F.
De keuze voor een privaat of publiek zorgstelsel wordt niet bepaald door het
EU recht, memorandum, 20 februari 2003
College voor zorgverzekeringen
Wettelijke regeling redelijke termijn voor zorgverlening,
Amstelveen: CVZ 2001
College voor zorgverzekeringen
Analyse van sturings- en beheersaspecten van zorgverzekeringsstelsels,
Diemen: CVZ 2004
College voor zorgverzekeringen
Bouwstenen voor een goede zorgverzekering, Amstelveen: 2002
Commissie Keuzen in de zorg
Kiezen en delen, Rijswijk: ministerie van WVC 1991
RVZ                             De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 118
</pre>

====================================================================== Einde pagina 118 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 119 ======================================================================

<pre>Donker, M., Wesseling, S.
‘Stelselherziening zorg: implicaties voor risico’s en toezicht’,
Z&F 2005, p. 10-14
Drijber, B.J., Groot, G.R.J. de
Een nieuw stelsel van zorgverzekering. Toetsing aan het gemeenschapsrecht
en het internationale recht, Den Haag: 4 december 2002
Drijber, B.J.
‘De bezems van Bolkestein’, NTER 2004, p. 112-120
Dute, J.C.J.
‘De Zorgconsumentenwet: grote stappen, snel thuis?’
TvGR 2006, p. 414-422
Europese Commissie
Brief van 25 november 2003, kenmerk CAB/PvB/D(03)0848
Exter, A.P. den
‘Patiëntenmobiliteit in de Europese Unie. Het Hof van Justitie als de
grote roerganger’, SEW 2006, p. 180-188
Exter, A.P. den
‘De Europese kwetsbaarheid van de Zorgverzekeringswet’,
NJB 2005, p. 87-93
Exter, A.P. den
‘Iedereen gelijk. Zorgverzekeringswet nog niet Europa-proof ’,
Medisch Contact 2005, p. 414-415
Gevers, J.K.M.
‘Het recht op toegang tot noodzakelijke zorg’, AA 2003, p. 437-445
Gevers, J.K.M.
‘Gelijke toegang tot goede zorg verzekerd?’ TvGR 2005, p. 291-297
Groenewoud, A.S., Kreuger, L., Huijsman, R.,
Keuzevrijheid, keuzemogelijkheden en keuze-ondersteuning in de
gezondheidszorg
Rotterdam: instituut Beleid & Management Gezondheidszorg
(iBMG) 2006
Gronden, J.W. van de
Zorg tussen lidstaat en interne markt. Zorgverzekeringen, EG-recht en
particulier initiatief, Deventer: Kluwer 2004
RVZ                                                              Beter verzekerd? 119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 119 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 120 ======================================================================

<pre>Groot, G.R.J. de
Verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid voor tekorten in de zorg,
preadvies Vereniging voor Gezondheidsrecht 2002, p. 64-121
Groot, G.R.J. de
Kiezen voor zorg, de keuzevrijheid van de patiënt in een nieuw stelsel van ziek-
tekostenverzekering (oratie), Den Haag: Boom Juridische uitgevers 2003
Groot, G.R.J. de
‘Een eigen bijdrage voor tekortschietende zorg?’, RZA Klassiek,
Deventer: Kluwer 2004, p. 1002-1009
Groot, G.R.J. de
‘De zorgverzekeraar: spin in het web?’, TvGR 2005, p. 40-60
Groot, G.R.J. de, Hamilton G.J.A., Legemaate, J.
‘Zorgkwaliteit in een competitieve verzekeringsmarkt’,
Z&F 2005, p. 10-26
Groot, G.R.J. de
‘Geschilbeslechting in de nieuwe zorgverzekering’, Z&F 2006, p. 10-26
Groot, G.R.J. de
‘De nieuwe zorgverzekering: tussen sociale doeleinden en markt-
oriëntatie’, SMA 2006, p. 5-15
Groot, G.R.J. de
‘De stand van de wetenschap en praktijk’, TvGR 2006, p. 326-350
Hamilton, G.J.A.
‘Interne markt en (aanvullende) ziektekostenverzekeringen’,
TvGR 2001, p. 45-49
Hamilton, Geert Jan
‘Private Insurance for All in the Dutch Health Care System’, European
Journal of Health Law 10:53-61, 2003
Hamilton, G.J.A.
‘Een zorgverzekering die past in Europa’, SEW 2005, p. 411-421
Hamilton, G.J.A.
Een zorgverzekering voor iedereen, PS-special: Zorgverzekeringswet en
Wet op de zorgtoeslag, Deventer: Kluwer 2005
RVZ                            De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 120
</pre>

====================================================================== Einde pagina 120 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 121 ======================================================================

<pre>Heteren, Godelieve van
Niet zonder ons. Patiëntenrechten bij de tijd
Den Haag: PvdA-nota over de contouren van zorgconsumenten-
wetgeving, oktober 2006
Houten, I.A. van, Gronden, J.W. van de
‘De nieuwe Nederlandse Zorgverzekeringswet en EG-recht’,
SMA 2004, p. 513-527
Huizen, Ph.H.J.G. van, Wezeman, J.B., Eijk-Graveland, J.C. van
Grondslagen van het verzekeringsrecht, Den Haag: Vermande 2004
Kamerstukken 29 763 (Zorgverzekeringswet)
Kamerstukken 30 186 (Wet marktordening gezondheidszorg)
Kamerstukken 30 668 (wijziging opzegging zorgverzekering)
KNMG-standpunt over de stelselherziening, Utrecht: KNMG 2004
Kuile, B.H. ter
‘Zorgverzekeringswet en Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen’,
SEW 2005, p. 422-431
Legemaate, J.
Patiëntenrechten in wetgeving en rechtspraak, achtergrondstudie in
opdracht van de Inspectie voor de Gezondheidszorg (IGZ) voor de Staat
van de Gezondheidszorg 2006, Den Haag: IGZ 2006
Lugtenberg, A.H.J., Most, J.M. van der, Thiel, J.L.P.G. van
Het recht van de ziekenfonds- en de bijzondere ziektekostenverzekering,
Deventer: Kluwer 1988
Meulemans, E.W.M.
‘Zorgaanspraken en wachtlijsten’, TvGR 2000, p. 137-138
Meijer, C.C.
‘Concurrerende zorg, concurrerende autoriteiten’, M&M 2005, p. 206-214
Ministerie van VWS
Grenze(n)loze zorg, Den Haag: 2000
Mok, L.
‘De komende zorgverzekering’, NJB 2005, p. 2250-2253
RVZ                                                           Beter verzekerd? 121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 121 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 122 ======================================================================

<pre>Most, J.M. van der
‘De Zorgverzekeringswet en de zelfverzekerde burger’,
TvGR 2005, p. 17-39
Most, J.M. van der
‘Vraaggestuurde zorg als recht vanuit verzekeringsperspectief
(ZFW en AWBZ)’, TvGR 2003, p. 160-171
Nolen, M.F.
‘Rechtsbescherming van verzekerden in de nieuwe Zorgverzekeringswet’
Z&F 2004, p. 10-27
NPCF
De zorgconsumentenwet: één wet voor patiënten en consumenten, maart 2006
Ottervanger, T.R., Jong, M.A. de, Slot, P.J.
Europeesrechtelijke aspecten van de basisverzekering, mei 2002
Palm, Willy
‘Voluntary Health Insurance and EU Insurance Directive: Between
Solidarity and the Market’, in: Martin McKee, Elias Mossialos, Rira
Beaten, The Impact of EU Law on Health Care Systems, Brussel:
P.I.E.-Peter Lang 2002
Pennings, F.J.L.
De betekenis van internationale normen voor de Nederlandse sociale zekerheid,
rede september 2004, Universiteit van Tilburg
Porter, Michael E., Teisberg, Elizabeth Olmsted
Redefining Competition in Health Care, Harvard Business Review 2004;
(June): 64-76.
Porter, Michael E., Teisberg, Elizabeth Olmsted
Redefining Health Care. Creating Value-Based Competition on Results,
Harvard: Harvard Business School Press 2006
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Europa en de gezondheidszorg, Den Haag: 1999
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
De wensen van zorgcliënten in Europa, Zoetermeer: 2003
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Zinnige en duurzame zorg, Den Haag: 2006
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 122
</pre>

====================================================================== Einde pagina 122 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 123 ======================================================================

<pre>Reglement van de Geschillencommissie Zorgverzekeringen, www.skgz.nl
Reglement van de Ombudsman Zorgverzekeringen, www.skgz.nl
Saltman, Richard B., Busse, Reinhard, Figueras, Josep (eds.)
Social health insurance systems in western Europe, Maidenhead:
Open University Press 2004
Santing-Wubs, B.
‘Alternatieve geschilbeslechting en de toegang tot de rechter’, in: R.J.C.
Flach e.a. (red.), Amice, Rutgers-bundel, Deventer: Kluwer 2005, p. 308-309
Scheerder, R.L.J.M.
‘De Wet Marktordening gezondheidszorg’, Z&F 2005, p. 25-35
Schipaanboord, Atie, Heteren, Godelieve van,
‘Ambitie ontbreekt om patiëntenorganisaties slagkracht te geven’,
De Volkskrant, 29 augustus 2006
Sociaal-Economische Raad, Naar een gezond stelsel van ziektekosten-
verzekeringen, Den Haag: 2000
Steyger, E.
‘Marktwerking in oprichting: de bevoegdheden van de Zorgautoriteit en
NMa en de werking in de praktijk’, TvGR 2006, p. 2-15
Straetmans, G.J.L.M.
Recht op zorg en grensoverschrijdende zorg in de publieke verzekerin-
gen, Handboek Structuur en Financiering Gezondheidszorg, Elsevier 2003
Treekoverleg
Notitie Streefnormstelling wachttijden curatieve sector, 19 januari 2000
Treekoverleg
Notitie Aanvaardbare levertijden in de care: streefnormstelling door en voor
Treekpartijen, 3 april 2000
Veen, E.-B. van, Hamilton, G.J.A.
‘De Zorgverzekeringswet in Europees(rechtelijk) perspectief ’,
TvGR 2005, p. 80-97
Veen, E.-B. van
Onderzoek naar de Europeesrechtelijke aspecten van concurrerende zorgverzeke-
raars en een wettelijk stelsel van sociale zekerheid, Tilburg: TRANZO 2002
RVZ                                                               Beter verzekerd? 123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 123 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 124 ======================================================================

<pre>Vonk, G.
‘Europees sein op groen voor het nieuwe Nederlandse zorgverzekerings-
stelsel’, SEW 2004, p. 467-473
Vraag aan bod. Hoofdlijnen van vernieuwing van het zorgstelsel
Kamerstukken II, 2000/01, 27 855, nrs. 1-2
Weevers, K.
Het recht op zorg in de AWBZ; recht of zorg?, Nieuwegein: IVVU 2006
Wesseling, M.F., Legemaate, J.
Kans of risico voor de zorg. Kwaliteitsafspraken bij DBC-contractering,
Utrecht: KNMG Beleid en advisering 2005
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 124
</pre>

====================================================================== Einde pagina 124 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 125 ======================================================================

<pre>De auteur
Prof. mr. G.R.J. de Groot is bijzonder hoogleraar zorgverzekeringsrecht
aan de Vrije Universiteit te Amsterdam en advocaat bij Pels Rijcken &
Droogleever Fortuijn N.V. in Den Haag
RVZ                                                         Beter verzekerd? 125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 125 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 126 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 126</pre>

====================================================================== Einde pagina 126 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 127 ======================================================================

<pre>Beter beschermd?
Advies over een Zorgconsumentenwet
Prof. mr. B. Sluijters
Achtergrondstudie uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid
en Zorg bij het advies De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumenten-
wet?
Den Haag, 2006
</pre>

====================================================================== Einde pagina 127 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 128 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
1     De opdracht                                                    129
2     Inleiding                                                      129
3     De stand van het patiëntenrecht                                129
4     Een zorgconsumentenwet?                                        132
5     Conclusie                                                      135
RVZ                   De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 128
</pre>

====================================================================== Einde pagina 128 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 129 ======================================================================

<pre>1          De opdracht
Bij brief van 29 september 2006 heeft de RVZ mij verzocht te adviseren
over de vraag of één (integrale) zorgconsumentenwet nuttig en wenselijk
is ter versterking van de rechtspositie van de zorgconsument ten opzichte
van de zorgaanbieder1. In de opdracht wordt verwezen naar een achter-
grondstudie van Prof. Mr J. Legemaate (getiteld Patiëntenrechten in wet-
geving en rechtspraak) bij een advies van de Inspectie voor de
Gezondheidszorg (IGZ) van september 2006 en gevraagd of de bevin-
dingen en analyse in die studie juist zijn. Ook wordt verwezen naar par-
lementaire stukken waaruit overwegingen van de Minister van VWS en
wensen van de patiënten/consumentenorganisatie blijken.
2          Inleiding
Aanleiding voor de vraagstelling is een brochure van de Nederlandse
Patiënten Consumenten Federatie (NPCF) uitgegeven in 2006. De
NPCF schrijft daarin dat de rechten van de patiënt onvoldoende duide-
lijk zijn geregeld en worden uitgelegd, en dat het schort aan de afdwing-
baarheid. De patiëntenrechten zijn slechts gedeeltelijk geregeld. Zij zijn
een afgeleide van de plichten van de zorgaanbieders en versnipperd (en
daardoor ondoorzichting) in verschillende wetten vastgelegd. Daardoor
is de patiënt, aldus nog steeds de NPCF, nogal machteloos. Daarbij
komt dat nieuwe ontwikkelingen nog niet wettelijk zijn geregeld. De
NPCF concludeert in de brochure dat wil de patiënt echt invloed krij-
gen een stevige juridische basis in een zorgconsumentenwet noodzakelijk
is. Hierdoor geïnspireerd is in het parlement aan de Minister van VWS
gevraagd hoe hij denkt over de realisatie van een zorgconsumentenwet2.
Hierop heeft de Minister geantwoord3 dat hij onderzoekt op welke pun-
ten een verdere versterking van de positie van patiënten en consumenten
nodig is en dat hij daarbij ook aandacht zal besteden aan de vraag naar
een zorgconsumentenwet. In het kader van bedoeld onderzoek heeft de
Minister de RVZ gevraagd over een zorgconsumentenwet te adviseren.
3          De stand van het patiëntenrecht
In de afgelopen jaren is een fors aantal gezondheidsrechtelijke wetten tot
stand gekomen. Legemaate geeft daarvan in zijn achtergrondstudie een
overzicht. Daarbij is niet, zoals in het Franse recht4, gekozen voor één
zeer omvangrijke wet waarin vele diverse onderwerpen zijn onderge-
bracht, maar voor verschillende wetten, soms civielrechtelijk, soms
bestuursrechtelijk, een enkele maal strafrechtelijk van karakter.
RVZ                                                           Beter beschermd? 129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 129 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 130 ======================================================================

<pre>Die wetten, soms direct gericht op de patiëntenrechten (zoals de Wet op
de geneeskundige behandelingsovereenkomst), soms op de kwaliteit van
de zorg en op het stelsel (zoals de Kwaliteitswet zorginstellingen), zijn
vaak na jarenlange parlementaire en preparlementaire voorbereiding tot
stand gekomen en grotendeels enkele jaren daarna geëvalueerd.
Legemaate pleit voor een aantal wijzigingen van de wetgeving. Allereerst
wijziging van de reikwijdten van de Wet BOPZ en de WGBO5. Hij
noemt verder natuurlijk - evenals de NPCF - aanpassing van de wetge-
ving aan nieuwe ontwikkelingen, zoals het elektronisch patiëntendossier
(EPD) en de ketenzorg. Het lijdt inderdaad geen twijfel dat constant
bekeken moet worden of nieuwe ontwikkelingen wijziging noodzakelijk
maken. Met betrekking tot het EPD en de ketenzorg is dat zeker het
geval6.
Legemaate pleit nog voor enkele andere aanpassingen van de Wet BOPZ
(informatieplicht in de wet opnemen) en de WGBO (verplichting behan-
delplan). Of het ook nodig is, zoals hij voorstelt, enkele nadere bepalin-
gen over de wilsonbewame patiënt in te voeren (p.45) en een bepaling in
de WGBO die inhoudt dat een hulpverlener moet controleren of een
patiënt informatie ook werkelijk begrepen heeft is voor mij de vraag.
Op p. 54 schrijft Legemaate dat van een direct recht van de patiënt op
verantwoorde zorg eigenlijk geen sprake is en dat het overweging ver-
dient zo’n recht in de wetgeving neer te leggen. Juridisch gezien is dat
niet nodig7. Volgens de WGBO (art. 7:453 BW) heeft de patiënt recht
op de zorg van een goede hulpverlener in overeenstemming met de pro-
fessionele standaard. Dat dit in de wet is omschreven in de vorm van een
verplichting van de hulpverlener (ten opzichte van de patiënt) doet aan
dat recht niet af. Het is een algemeen procédé van de wetgever een
rechtsverhouding soms te formuleren in de vorm van een verplichting
(zie bijv. bij de koopovereenkomst en de huurovereenkomst: de verplich-
tingen van de verkoper etc.), soms in de vorm van een recht. Voor de
rechtskracht maakt dat geen verschil. Een plicht van de één ten opzichte
van de ander betekent dat die ander een recht verkrijgt. Daarover is in
het recht nog nooit een misverstand ontstaan. Het zou nogal vreemd en
overbodig zijn aan de omschrijving van een verplichting in de wet toe te
voegen dat de wederpartij er recht op heeft dat die verplichting wordt
nagekomen. Zou men alleen het recht en niet een verplichting in de wet
opnemen dan zou in de gedachtengang waar Legemaate op doelt weer
de vraag kunnen rijzen: maar bestaat er wel een verplichting? Moet (ook)
die niet worden vastgelegd?
Al is de constructie juridisch geheel degelijk, naar de mening van
Legemaate kan toch getwijfeld worden of de “de constructie voldoende
zeggingskracht heeft naar patiënten/consumenten en of zij er voldoende
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 130
</pre>

====================================================================== Einde pagina 130 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 131 ======================================================================

<pre>door worden gestimuleerd gebruik te maken van hun klachtrecht”. Dat is
de reden waarom serieus overwogen zou moeten worden een recht op ver-
antwoorde zorg in de wetgeving neer te leggen, aldus Legemaate op p. 54.
Dat is, meen ik, onvoldoende reden. Als door patiënten getwijfeld
wordt over de juridische kracht van een als verplichting van een ander
geformuleerd recht is dat louter het gevolg van verkeerde voorlichting
aan die patiënten.
Ik ging op dit punt tamelijk uitvoerig in omdat het door de NPCF (en
ook in de hierna8 te bespreken nota van het Tweede Kamerlid Godelieve
van Heteren) geheel ten onrechte (het rechtsgevoel van patiënten ver-
zwakkend) met kracht naar voren wordt gebracht.
In andere wetten dan de WGBO (de Kwaliteitswet zorginstellingen art.
2, de Wet BIG art. 40) vindt men voor het niveau van de zorg die gebo-
den moet worden een andere term dan die van de WGBO (de zorg van
de “goede hulpverlener”; art. 7:453 BW) namelijk: verantwoorde zorg.
Echt bezwaarlijk is dat niet, ook omdat de Kwaliteitswet en de Wet BIG
bestuursrechtelijke wetten zijn gericht op handhaving door de overheid
van een algemeen niveau van zorg door de hulpverlener en niet op hand-
having van een goed niveau van zorg ten opzichte van een patiënt in een
concreet geval9.
Met betrekking tot het klachtrecht van patiënten stelt Legemaate (p.68)
dat te overwegen is voor de hele gezondheidszorg een klachtenbemidde-
lingsfunctionaris, à la de patiëntenvertrouwenspersoon op grond van de
Wet BOPZ, wettelijk verplicht te stellen en wel in de Wet klachtrecht
cliënten zorginstellingen. Ik denk ook dat althans nader onderzoek hier-
over nuttig is. Hetzelfde vind ik van de door Legemaate op p.72 opge-
worpen gedachte of het BIG tuchtrecht wellicht niet alleen op persoon-
lijke verantwoordelijkheid maar ook op instellingsverantwoordelijkheid
gericht zou moeten zijn.
Legemaate noemt aldus een aantal mogelijk in verschillende wetten aan
te brengen wijzigingen. Het proces van het, naarmate de tijd vordert en
naarmate het inzicht wijzigt (en hopelijk toeneemt), steeds weer aanpas-
sen van bepalingen in de huidige gezondheidsrechtelijke wetten zal
inderdaad doorgaan en door moeten gaan.
Is het daarnaast nodig voor een fundamentele verbetering van de rechts-
positie van de patiënt te komen tot één zorgconsumentenwet waarin de
patiëntenrechten zoveel mogelijk integraal zijn neergelegd? Nee, vindt
Legemaate (p. 20)10. Hij vindt dat wèl overwogen kan worden verschillen-
de regelingen over één onderwerp (hij noemt als voorbeeld de vertegen-
woordiging van wilsonbekwamen) in één wet onder te brengen, maar ook
RVZ                                                         Beter beschermd? 131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 131 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 132 ======================================================================

<pre>het voorstel van Van Wijmen om bestaande wetten te vervangen niet
door één maar door twee wetten11, vindt hij te ver gaan. Over het nut van
een zorgconsumentenwet hierna verder in de volgende paragraaf.
4         Een zorgconsumentenwet?
Zoals hiervoor in par. 1 aangegeven acht de NPCF ter versterking van de
rechtspositie van de patiënt het creëren van één zorgconsumentenwet
essentieel. Die gedachte is overgenomen en uitgewerkt in een bij de
Vaste kamercommissie voor volksgezondheid op 27 oktober 2006 inge-
diende nota12 over de contouren van zorgconsumentenwetgeving opge-
steld namens de PvdA door kamerlid Godelieve van Heteren (hierna: de
“nota Van Heteren”). De nota is opgesteld in nauwe samenwerking met
de NPCF. In die nota, in de brochure van de NPCF, en andere van de
NPCF afkomstige stukken13, vindt men argumenten die ik hierna zal
bespreken.
Eén argument namelijk, dat rechten van patiënten niet rechtstreeks zijn
omschreven maar een afgeleide zijn van wèl omschreven verplichtingen
van hulpverleners besprak ik hiervoor al in par. 3. Dat argument gaat
niet op.
Een ander centraal argument vindt men in de NPCF brochure en wordt
met kracht aangezet in de inleiding van de nota Van Heteren. Daar leest
men dat de patiënt niet centraal staat in de wetgeving, dat vraagsturing
ver weg is en de positie van patiënten op punten in de afgelopen jaren
eerder is verzwakt dan versterkt. Het is moeilijk hier in algemene zin iets
over te zeggen. De stelling berust meer op een gevoel dan op harde argu-
mentatie. Die harde argumentatie vindt men niet in de nota en ook niet
in de "meetlat" (al maakt dat woord een exacte indruk) opgenomen in
de brochure van de NPCF.
Er is de laatste zeg 15 jaar bijzonder veel wetgeving tot stand gekomen
die de rechtspositie van de patiënt op tal van manieren heeft versterkt.
Zoals Van Wijmen14 het omschrijft: “de patiënt [heeft] in hoofdzaak
dankzij wetenschap en wetgeving, een rijkdom aan rechten gekregen.”
Natuurlijk zijn er, zeker met het verstrijken van de tijd, op allerlei pun-
ten aanmerkingen te maken en verbeteringen mogelijk maar de zo net
genoemde onrustbarende sweeping statement dat de patiënt in de regel-
geving niet centraal staat etcetera, vind ik misplaatst.
Waarschijnlijk speelt bij het poneren van de stelling een aantal factoren
een rol. In de eerste plaats neemt, wanneer de positie van de patiënt op
specifieke punten, op concrete wijze omschreven, verbeterd wordt, de
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 132
</pre>

====================================================================== Einde pagina 132 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 133 ======================================================================

<pre>inzichtelijkheid af. Er is meer te lezen en te doorgronden en met elkaar
in verband te brengen. Dat is een nadeel dat bij het voordeel hoort, dat
onvermijdelijk is. In de tweede plaats is het een illusie dat het mogelijk
zou zijn, in deze ingewikkelde maatschappij, eenvoudige teksten te
maken die de individuele patiënt zonder hulp van anderen (de hulpver-
lener zelf, een patiëntenorganisatie, een jurist) steeds duidelijk maken
wat in een concrete situatie zijn rechten zijn. In de derde plaats, het feit
dat een groot deel van de wetgeving betrekking heeft op een kwalitatief
goed, bereikbaar, betaalbaar aanbod van zorg, betekent helemaal niet dat
het daarbij niet zou gaan om de patiënt. Ten behoeve van de patiënt gaat
het er nu juist om dat geregeld wordt dat het aanbod dat de patiënt
wordt geboden goed is. In de vierde plaats moet men niet in de war
raken door het feit dat een machtsverschil door de situatie gegeven is.
De hulpverlener heeft nu eenmaal een kennis van de materie die (geluk-
kig!) altijd vele malen groter zal zijn dan die van de patiënt. Natuurlijk
kan men door juridische en andere middelen proberen dit machtsver-
schil te verkleinen, maar weg te poetsen is het nooit. Daar moet men
niet gefrustreerd over raken.
Ik noem deze factoren omdat zij naar mijn gevoel enige verklaring kun-
nen geven voor de stellingen die te vinden zijn in de stukken van de
NPCF en de nota Van Heteren.
Een volgend argument dat wordt aangevoerd, is dat de huidige patiën-
tenwetgeving verbrokkeld en daardoor ondoorzichtig is. Dat de wetge-
ving verbrokkeld is, is zeker waar. Ook is waar dat het samenvoegen van
verschillende aparte wetten in beginsel mogelijk is.(Zie ook hiervoor,
par. 3.) Of dat dan één wet zou worden à la het Franse systeem, of twee
wetten, zoals Van Wijmen heeft voorgesteld of een groter aantal laat ik
hier in het midden. Één van de niet eenvoudige problemen daarbij zou
zijn dat de verschillende wetten een verschillend juridisch karakter heb-
ben: civielrechtelijk of bestuursrechtelijk. Zeker is dat zo’n operatie niet
nodig is, zoals de voorstanders van een zorgconsumentenwet stellen,
voor een fundamentele verbetering van de rechtspositie van de patiënt.
Het zou een voornamelijk wetstechnische operatie zijn waardoor eventu-
eel de systematiek en de inzichtelijkheid wat verbeterd zouden kunnen
worden. Voor de individuele patiënt zou dat ook wat dit laatste betreft
nauwelijks verschil maken. Of een uit zijn aard vaak ingewikkelde mate-
rie nu is geregeld in verschillende hoofdstukken van één wet of in ver-
schillende wetten, maakt voor de individuele patiënt niet veel uit15. Nu
in Nederland met veel inspanningen een systeem van aparte - maar wel
zoveel mogelijk op elkaar afgestemde - wetten tot stand is gekomen zou
het zonde zijn veel energie te stoppen in een grote wijzigingsoperatie die
een consistente en krachtige uitvoering van de nu in het leven geroepen
wetten zou kunnen vertragen en belemmeren. Door zo’n grote operatie
RVZ                                                            Beter beschermd? 133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 133 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 134 ======================================================================

<pre>is dus weinig te winnen en mogelijk veel te verliezen. Op zich is wel
denkbaar dat bijvoorbeeld door een commissie onderzocht wordt of het
gewenst is twee of meer gezondheidsrechtelijke wetten (bijvoorbeeld de
Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting en de Embryowet) op de
één of andere manier samen te voegen. Zeker moet, steeds wanneer een
nieuw onderwerp geregeld dient te worden, goed worden nagegaan of
dat ondergebracht kan worden bij een bestaande wet of dat daarentegen
een aparte wet werkelijk nodig is.
Het is dus in het belang van de patiënten beter de energie te steken in
het krachtdadig effectueren van de vele patiëntenrechten die er nu
bestaan en het de patiënten waar nodig wegwijs maken in die wetge-
ving. De NPCF zou bij het uitdragen en toegankelijk maken van die
kennis voor patiënten een belangrijke rol kunnen spelen.
De juistheid van het voorgaande wordt op adembenemende wijze beves-
tigd door lezing van de uitgebreide nota Van Heteren, waarin een con-
creet beeld van de inhoud van een voorgestelde zorgconsumentenwet
wordt geschetst.
In dat stuk wordt voorgesteld het patiëntenrecht geheel opnieuw op te
bouwen op basis van een aantal fundamentele maar zeer vaag (en daar-
door weinig effectief ) omschreven rechten. De nota strekt ertoe, door
zijn fundamenteel andere opzet en vele voorgestelde wijzigingen van het
huidige recht, wat in de afgelopen jaren tot stand is gebracht zonder
aangetoonde noodzaak overhoop te halen en ook nog verschillende nieu-
we instanties in het leven te roepen. Zo’n onnodig en ingrijpend wetge-
vingsproces zou een verlammende werking hebben op de praktische
effectuering van de huidige patiëntenrechten. Een ontwikkeling langs de
lijnen van dat stuk zou naar ik meen de rechtspositie van de patiënt ver-
zwakken en niet versterken en zou door zijn pretentie van het tegendeel
een vergroting van de patiëntenfrustratie teweegbrengen.
Het voorgaande neemt niet weg dat verschillende in de nota (en eerder
elders) genoemde onderwerpen wèl nader onderzoek waard zijn. Een
belangrijk punt vind ik: betere informatie over de specifieke kwaliteiten
van een bepaalde beroepsbeoefenaar of instelling en een duidelijke
schriftelijke vastlegging bijvoorbeeld in zorgcontracten van de verant-
woordelijkheden ten opzichte van een patiënt binnen een instelling of
een keten van instellingen. Ook wat dit betreft zou de NPCF een
belangrijke rol kunnen spelen..
RVZ                           De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 134
</pre>

====================================================================== Einde pagina 134 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 135 ======================================================================

<pre>5         Conclusie
De bevindingen van Legemaate in zijn achtergrondstudie over de stand
van de patiëntenrechtwetgeving zijn in het algemeen juist. Hij stelt een
aantal wijzigingen voor in bestaande wetten, die het waard zijn onder-
zocht te worden. Daar kunnen nog andere onderwerpen aan worden toe-
gevoegd. De wetgever moet steeds alert zijn op, gezien de ontwikkelin-
gen, noodzakelijke aanpassingen van wetgeving. Er is geen noodzaak een
zorgconsumentenwet in het leven te roepen. Een voorstel langs de lijnen
van de nota Van Heteren zou de positie van de patiënt verzwakken.
RVZ                                                        Beter beschermd? 135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 135 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 136 ======================================================================

<pre>Noten
1
    Prof. mr G.R.J. de Groot adviseert over de rechtspositie ten opzichte
    van de zorgverzekeraar.
2
    Zie onder meer Voorlopig verslag, Kamerstukken I 2005-2006,
    30186 C pag. 8.
3
    Memorie van antwoord, Kamerstukken I, 2005-2006, 30186 D
    pag.27.
4
    Code de la santé publique, een omvangrijke wet van 804 pagina’s en
    meer dan 10.000 artikelen. De tekst is te vinden op www.legifran-
    ce.gouv.fr Lees het relativerend commentaar hierop van J.C.J. Dute,
    De Zorgconsumentenwet: grote stappen, snel thuis? in TvGR 2006,
    p. 417 en de literatuur waarnaar hij daar verwijst in noot 9.
5
    Legemaate stelt op p. 17 voor de Wet BOPZ te beperken tot de psy-
    chiatrie. Een ontwikkeling naar een vergaande wijziging van de Wet
    BOPZ is overigens al gaande (de voorwaardelijke machtiging is
    ingevoerd; aanhangig zijn wetsvoorstellen over een verruiming van
    de mogelijkheid tot dwangbehandeling en over zelfbinding (nrs
    30492 en 28283)). Legemaate stelt verder voor (ook op p. 17) de
    reikwijdte van de WGBO uit te breiden, zodat louter verzorgen en
    begeleiden daar ook onder valt.
6
    Wat het EPD betreft ligt voor de hand over te gaan tot een wijzi-
    ging van art. 7:454 BW dat het patiëntendossier regelt. Met betrek-
    king tot ketenzorg kan overwogen worden of art. 7:462 BW over de
    centrale aansprakelijkheid van het ziekenhuis kan worden uitge-
    breid. Eenvoudig is dat niet. Of de Wet klachtrecht patiënten zorg-
    instellingen moet worden aangepast zò dat een klachtencommissie
    de hele keten omvat vind ik twijfelachtig. In elk geval is essentieel
    dat de verschillende verantwoordelijkheden in de keten duidelijk en
    voor de patiënt kenbaar zijn vastgelegd. Als dat niet zo is, is dat een
    fout van de betrokken zorgaanbieder.
7
    Aldus ook Legemaate op p. 54. Op p.63 schrijft hij echter, naar ik
    meen ten onrechte, dat zo’n omschrijving tot een versterking van de
    klachtmogelijkheden van de patiënt zou kunnen leiden en, eveneens
    ten onrechte, even verder, dat “mede ten gevolge van de indirecte
    wettelijke formulering” twijfels over de mogelijkheden tot afdwin-
    ging van het recht mogelijk zijn.
8
    In par. 4.
9
    Legemaate, p.62, vindt verduidelijking van de verhouding tussen
    beide wettelijke begrippen nodig.
10
    Ook van de zijde van andere juristen ondervindt het voorstel voor
    een Zorgconsumentenwet geen steun. J.C.J. Dute, De
    Zorgconsumentenwet: grote stappen, snel thuis? TvGR 2006, p.
    414-421, bespreekt de NPCF gedachten uitvoerig en is daarover
RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 136
</pre>

====================================================================== Einde pagina 136 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 137 ======================================================================

<pre>    vervolgens zeer negatief. Hij schrijft op p.421 dat wij ons in zo’n
    “wettelijk avontuur” niet moeten storten. In het uitgebreide rapport
    van de Inspectie voor de Gezondheidszorg, Patiënt en recht: de
    rechtspositie van de patiënt goed verzekerd? van september 2006,
    gebaseerd onder meer op de studie van Legemaate, concludeert ook
    de Inspectie (p. 6 en 67) dat de patiëntenrechten in Nederland for-
    meel goed zijn vastgelegd en dat de Inspectie geen noodzaak ziet
    voor ingrijpende herziening van patiëntenwet- en regelgeving.
11
    Een wet op de zorgrelatie en een wet op de kwaliteit van de zorg.
12
    Onder de titel "Niet zonder ons". In de nota wordt ook voortge-
    bouwd op een voor de NPCF door Van Ardenne Advocaten opge-
    steld ontwerp voor een Zorgconsumentenwet.
13
    Een ingezonden brief in de Volkskrant van 29 augustus 2006, een
    concept brief naar aanleiding van het hiervoor in noot 10 genoemde
    artikel van Dute in het TvGR.
14
    In zijn afscheidscollege Een kleine mooie ritselende revolutie (2006),
    p. 43
15
    Of men in een bepaald boek één wet op de gezondheidszorg vindt
    met vele hoofdstukken, of, zoals bijvoorbeeld in Tekst &
    Commentaar Gezondheidsrecht of in de Wettenverzameling
    Gezondheidsrecht 2006 van W.R. Kastelein en J. Legemaate een
    door auteurs bijeengebrachte verzameling van verschillende wetten,
    maakt weinig verschil.
RVZ                                                         Beter beschermd? 137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 137 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 138 ======================================================================

<pre>Lijst van afkortingen
AA        Ars Aequi
AFM       Autoriteit Financiële Markten
AWB       Algemene wet bestuursrecht
AWGB      Algemene wet gelijke behandeling
AWBZ      Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
BW        Burgerlijk Wetboek
CIZ       Centrum Indicatiestelling Zorg
CVZ       College voor zorgverzekeringen
DNB       De Nederlandsche Bank
EHBZ      Eerste Hulp Bij Zorg
EU        Europese Unie
EVRM      Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van
          de mens en de fundamentele vrijheden
GJ        Gezondheidszorg Jurisprudentie
HvJ EG    Hof van Justitie van de Europese Gemeenschappen
IGZ       Inspectie voor de Gezondheidszorg
ILO       International Labour Organization
IVBPR     Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke
          rechten
KWZ       Kwaliteitswet zorginstellingen
M&M       Markt & Mededinging
NJ        Nederlandse Jurisprudentie
NJB       Nederlands Juristenblad
NPCF      Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
NTER      Nederlands Tijdschrift voor Europees Recht
NZa       Nederlandse Zorgautoriteit
PVDA      Partij van de Arbeid
RIVM      Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
RZA       Rechtspraak zorgverzekering
SEW       Sociaal-economische wetgeving
SGZ       Staat van de Gezondheidszorg
SKGZ      Stichting Klachten en Geschillen Zorgverzekeringen
SMA       Sociaal Maandblad Arbeid
RVZ       Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
TvGR      Tijdschrift voor Gezondheidsrecht
Wet BIG Wet op de beroepen in de individuele gezondheidszorg
Wet BOPZ Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen
WFD       Wet financiële dienstverlening
WGBO      Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst
WMG       Wet marktordening gezondheidszorg
WMO       Wet maatschappelijke ondersteuning
WOB       Wet openbaarheid van bestuur
RVZ                       De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 138
</pre>

====================================================================== Einde pagina 138 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 139 ======================================================================

<pre>WOG       Wet op de geneesmiddelenvoorziening
WRR       Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
WTZi 1993 Wet toezicht verzekeringsbedrijf 1993
WTZi      Wet toelating zorginstellingen
VWS       ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Z&F       Zorg & Financiering
ZN        Zorgverzekeraars Nederland
ZVW       Zorgverzekeringswet
RVZ                                                   Beter beschermd? 139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 139 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 140 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 140</pre>

====================================================================== Einde pagina 140 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 141 ======================================================================

<pre>Overzicht publicaties RVZ
De adviezen zijn te bestellen en/of te downloaden op de website van de RVZ (www.rvz.net).
Tevens kunt u de adviezen telefonisch aanvragen bijde RVZ (079 3 68 73 11). De publicaties
van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid zijn alleen telefonisch te bestellen.
Adviezen en achtergrondstudies
06/12     De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet?                             €    15,00
06/11     Publieke gezondheid: achtergrondstudies                                          €    15,00
          (achtergrondstudie bij advies Publieke gezondheid)
06/10     Publieke gezondheid                                                              €    15,00
06/09     Arbeidsmarkt en zorgvraag: achtergrondstudies                                    €    15,00
          (achtergrondstudie bij het advies Arbeidsmarkt en zorgvraag)
06/08     Arbeidsmarkt en zorgvraag                                                        €    15,00
06/07     Zicht op zinnige en duurzame zorg                                                €    15,00
          (achtergrondstudie bij het advies Zinnige en duurzame zorg)
06/06     Zinnige en duurzame zorg                                                         €    15,00
06/04     Stategisch vastgoedbeheer in de zorgsector: economische en juridische            €    15,00
          aspecten (achtergrondstudie bij het advies Management van vastgoed
          in de zorgsector)
06/03     Dossier management van vastgoed in de zorgsector (achtergrond-                   €    15,00
          studie bij het advies Management van vastgoed in de zorgsector)
06/02     Management van vastgoed in de zorgsector                                         €    15,00
06/01     Briefadvies Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg                               gratis
05/15     Mensen met een beperking in Nederland: de AWBZ in perspectief                    €    15,00
05/14     De AWBZ internationaal bekeken: langdurige zorg in het buitenland                €    15,00
          (achtergrondstudie bij het advies Mensen met een beperking
          in Nederland: de AWBZ in perspectief )
05/13     Informele zorg: het aandeel van mantelzorgers en vrijwilligers                   €    15,00
          in de langdurige zorg (achtergrondstudie bij het advies Mensen
          met een beperking in Nederland: de AWBZ in perspectief )
05/12     Achtergronden voor internationale vergelijkingen van langdurige                  €    15,00
          zorg (achtergrondstudie bij het advies Mensen met een beperking
          in Nederland: de AWBZ in perspectief
05/11     Blijvende zorg: economische aspecten van langdurige ouderenzorg                  €    15,00
          (achtergrondstudie bij het advies Mensen met een beperking
          in Nederland: de AWBZ in perspectief )
05/07     Medische diagnose: achtergrondstudies (achtergrondstudie                         €    15,00
          bij het advies Medische diagnose: kiezen voor deskundigheid)
05/06     Medische diagnose: kiezen voor deskundigheid                                     €    15,00
05/05     Weten wat we doen: verspreiding van innovaties in de zorg                        €    15,00
          (achtergrondstudie bij het advies Van weten naar doen)
05/04     Van weten naar doen                                                              €    15,00
              RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 141 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 142 ======================================================================

<pre>05/03  Briefadvies Standaardisering Elektronisch Patiënten Dossier                           gratis
05/02  De WMO in internationaal perspectief                                             €    15,00
       (achtergrondstudie bij briefadvies WMO)
05/01  Briefadvies Wet Maatschappelijke Ondersteuning                                        gratis
04/09  De GHORdiaanse knoop doorgehakt (gezamenlijk advies                                   gratis
       met de Raad voor het openbaar bestuur)
04/08  Gepaste zorg                                                                     €    15,00
04/07  Met het oog op gepaste zorg                                                      €    15,00
       (achtergrondstudie bij het advies Gepaste zorg)
04/06  De invloed van de consument op het gebruik van zorg                              €    15,00
       (achtergrondstudie bij het advies Gepaste zorg)
04/04  De Staat van het Stelsel: achtergrondstudies                                     €    15,00
04/03  Verantwoordingsprocessen in de zorg op basis van de balanced                     €    15,00
       scorecard (achtergrondstudie bij het advies De Staat van het Stelsel)
04/02  Indicatoren in een zelfsturend systeem, prestatie-informatie voor                €    15,00
       systeem, toezicht, beleid en kwaliteit (achtergrondstudie bij het advies
       De Staat van het Stelsel)
04/01E The state of the system                                                               gratis
       (Engelse vertaling van het advies De Staat van het stelsel)
04/01  De Staat van het Stelsel                                                         €    15,00
03/15  Acute zorg (achtergrondstudie)                                                   €    15,00
03/14  Acute zorg                                                                       €    15,00
03/13  Gemeente en zorg (achtergrondstudie)                                             €    15,00
03/12  Gemeente en zorg                                                                 €    15,00
03/10  Kiezen in de gezondheidszorg (achtergrondstudie bij het advies                   €    15,00
       Marktconcentraties in de ziekenhuiszorg
03/09  Marktconcentraties in de ziekenhuissector (achtergrondstudie                     €    15,00
       bij het advies Marktconcentraties in de ziekenhuiszorg)
03/08  Marktconcentraties in de ziekenhuiszorg                                          €    15,00
03/07  Internetgebruiker en kiezen van zorg                                             €    15,00
       (resultatenonderzoek bij het advies Van patiënt tot klant)
03/06  Zorgaanbod en cliëntenperspectief                                                €    15,00
       (achtergrondstudie bij het advies Van patiënt tot klant)
03/05  Van patiënt tot klant                                                            €    15,00
03/04  Marktwerking in de medisch specialistische zorg: achtergrondstudies              €    15,00
03/03  Anticiperen op marktwerking (achtergrondstudie bij het advies                    €    15,00
       Marktwerking in de medisch specialistische zorg)
03/02  Health Care Market Reforms & Academic Hospitals in international                 €    15,00
       perspective (achtergrondstudie bij het advies Marktwerking in de
       medisch specialistische zorg)
03/01  Marktwerking in de medisch specialistische zorg                                  €    15,00
02/19  Consumentenopvattingen over taakherschikking in de                               €    15,00
       gezondheidszorg (achtergrondstudie bij het advies Taakherschikking
       in de gezondheidszorg)
02/18  Juridische aspecten van taakherschikking (achtergrondstudie                      €    15,00
       bij het advies Taakherschikking in de gezondheidszorg)
           RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 142
</pre>

====================================================================== Einde pagina 142 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 143 ======================================================================

<pre>02/17  Taakherschikking in de gezondheidszorg                                              €    15,00
02/15  Gezondheid en gedrag: debatten en achtergrondstudies (achtergrond-                  €    15,00
       studies en debatverslagen bij het advies Gezondheid en gedrag)
02/14  Gezondheid en gedrag                                                                €    15,00
02/13  De biofarmaceutische industrie ontwikkelingen en gevolgen voor                      €    15,00
       de gezondheidszorg (achtergrondstudie bij Biowetenschap en beleid)
02/12  Achtergrondstudie Biowetenschap en beleid                                           €    15,00
02/11  Biowetenschap en beleid                                                             €    15,00
02/10  Want ik wil nog lang leven (achtergrondstudie bij Samenleven                        €    15,00
       in de samenleving)
02/09  Samenleven in de samenleving (incl. achtergrondstudies NIZW,                        €    15,00
       Bureau HHM op CD-ROM)
02/07  Internetgebruiker, arts en gezondheidszorg (resultaten onderzoek                    €    15,00
       bij E-health in zicht)
02/06  Inzicht in e-health (achtergrondstudie bij E-health in zicht)                       €    15,00
02/05  E-health in zicht                                                                   €    15,00
02/04  Professie, profijt en solidariteit (achtergrondstudie bij Winst                     €    15,00
       en gezondheidszorg)
02/03  Meer markt in de gezondheidszorg (achtergrondstudie bij Winst                       €    15,00
       en gezondheidszorg)
02/02  ‘Nieuwe aanbieders’ onder de loep: een onderzoek naar private                       €    15,00
       initiatieven in de gezondheidszorg (achtergrondstudie
       bij Winst en gezondheidszorg)
02/01  Winst en gezondheidszorg                                                            €    15,00
01/11  Kwaliteit Resultaatanalyse Systeem (achtergrondstudie                               €    13,61
       bij Volksgezondheid en zorg)
01/10  Volksgezondheid en zorg                                                             €    13,61
01/09  Nieuwe gezondheidsrisico’s bij voeding (achtergrondstudie                           €    13,61
       bij Gezondheidsrisico’s voorzien, voorkomen en verzekeren)
01/08  Verzekerbaarheid van nieuwe gezondheidsrisico’s (achtergrondstudie                  €    13,61
       bij Gezondheidsrisico's voorzien, voorkomen en verzekeren)
01/07  Gezondheidsrisico's voorzien, voorkomen en verzekeren                               €    13,61
01/05  Technologische innovatie in zorgsector (verkennende studie)                         €    11,34
01/04E Healthy without care                                                                €     9,08
00/06  Medisch specialistische zorg in de toekomst (advies en dossier)                     €    19,29
00/04  De rollen verdeeld: achtergrondstudies                                              €    13,61
       (achtergrondstudie bij De rollen verdeeld)
00/03  De rollen verdeeld                                                                  €    13,61
           RVZ                             De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 143 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 144 ======================================================================

<pre>Bijzondere publicaties
06/05      De AWBZ voldoet niet meer. Verslag van vier debatten met de                           gratis
           zorgsector over het advies van de RVZ over de AWBZ
06/01E Tenable Solidarity in the Dutch Health Care System                                        gratis
05/13E Informal care: The contribution of carers and volun-teers                                 gratis
           to long-term care
05/16      Adviseren aan de andere overheid (verslag van de invitational                         gratis
           conference, 16 juni 2005)
05/10      Uw stem in de WMO (brochure bij het briefadvies Wet                                   gratis
           Maatschappelijke Ondersteuning (05/01) en het advies Gemeente
           en zorg (03/12))
05/08E The Dutch health care market: towards healthy competition                                 gratis
           (Engelse vertaling samenvattingen van de adviezen Winst en
           gezondheidszorg, Marktwerking in de medisch specialistische zorg
           en Marktconcentraties in de ziekenhuiszorg
04/11      RVZ: sanus sine cure (rapport bij evaluatieverslag 2000-2004)                         gratis
04/10      Evaluatierapport RVZ 2000-2004                                                        gratis
04/05      Tot de klant gericht                                                             €    15,00
           (conclusies van de invitational conference Van patiënt tot klant)
03/11E The preferences of healthcare customers in Europe                                         gratis
03/11      De wensen van zorgcliënten in Europa                                             €    15,00
02/16      Gezondheidszorg en Europa: een kwestie van kiezen                                €    15,00
01M/02 Meer tijd en aandacht voor patiënten?                                                     gratis
           Hoe een nieuwe taakverdeling kan helpen
01M/01E E-health in the United States                                                       €    11,34
01M/01 E-health in de Verenigde Staten                                                      €     9,08
01M/03 Publieksversie Verzekerd van zorg                                                    €     6,81
01M/02 De RVZ over het zorgstelsel                                                          €     9,08
01M/01 Management van beleidsadvisering                                                     €    11,34
00/05      Himmelhoch jauchzend, zum Tode betrübt (essay)                                   €     6,81
Signalementen met achtergrondstudies
Sig 05/04 Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg: essays en                            €    15,00
           maatschappelijk debat (behoort bij briefadvies Houdbare solidariteit
           in de gezondheidszorg (06/01) en bij Houdbare solidariteit in de
           gezondheidszorg: signalement (Sig 05/02).
Sig 05/03 Risicosolidariteit en zorgkosten                                                  €    15,00
           (achtergrondstudie bij Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg)
Sig 05/02E Tenable Solidarity in the Dutch Health Care System                                    gratis
Sig 05/02 Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg: signalement                          €    15,00
Sig 05/01 Het preventieconcert: internationale vergelijking van                             €    15,00
           publieke gezondheid
Sig 03/01 Exploderende zorguitgaven                                                         €    15,00
               RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 144
</pre>

====================================================================== Einde pagina 144 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 145 ======================================================================

<pre>Publicaties Centrum Ethiek en Gezondheid
          Signalering Ethiek en Gezondheid 2003                                             gratis
          Drang en informele dwang in de zorg (2003)                                        gratis
          Signalering Ethiek en Gezondheid 2004                                             gratis
          Signalering Ethiek en Gezondheid 2005                                             gratis
          Bundel achtergrondstudies Economisering van zorg en                               gratis
          beroepsethiek (2004)
          Mantelzorg... onbetaalbaar? Verslag van het debat gehouden                        gratis
          in Utrecht, 26 februari 2004
          De vertwijfeling van de mantelmeeuw (2004)                                        gratis
          Achtergrondstudie Ethiek in de zorgopleidingen                                    gratis
          en zorginstellingen (2005)
Publicaties Commissie Bestrijding Vrouwelijke Genitale Verminking
De commissie is een ad hoc adviescommissie ingesteld door de minister
van VWS, ondersteund door het secretariaat van de RVZ.
VGV       Vrouwelijke genitale verminking nader bekeken                                     gratis
05/04     (achtergrondstudie bij Bestrijding vrouwelijke genitale verminking)
VGV       Bestrijding vrouwelijke genitale verminking: achtergrondstudie                    gratis
05/03     (achtergrondstudie bij Bestrijding vrouwelijke genitale verminking)
VGV       Genitale verminking in juridisch perspectief                                      gratis
05/02     (achtergrondstudie bij Bestrijding vrouwelijke genitale verminking)
VGV       Bestrijding vrouwelijke genitale verminking                                       gratis
05/01
Werkprogramma’s en jaarverslagen
00/02     Werkprogramma RVZ 2001 – 2002                                                     gratis
04/12     Jaarverslag 2002-2003 RVZ                                                         gratis
02/08     Jaarverslag 2001 RVZ                                                              gratis
01/06     Jaarverslag 2000 RVZ                                                              gratis
00/01     Jaarverslag 1999 RVZ                                                              gratis
               RVZ                          De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 145 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 146 ======================================================================

<pre>RVZ De patiënt beter aan zet met een Zorgconsumentenwet? 146</pre>

====================================================================== Einde pagina 146 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 147 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 147 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 148 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 148 =================================================================

<br><br>