<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Gezondheid 2.0 Gezondheid 2.0</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>rvz raad in gezondheidszorg
De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg is een onafhankelijk adviesorgaan voor de regering en voor
het parlement. Hij zet zich in voor de volksgezondheid en voor de kwaliteit en de toegangelijkheid van
de gezondheidszorg. Daarover brengt hij strategische adviezen uit. Die schrijft hij vanuit het perspectief
van de burger. Durf, visie en realiteitszin kenmerken zijn adviezen.
Samenstelling van de Raad
Voorzitter
Prof. drs. M.H. Meijerink
Leden
Mw. A. van Blerck-Woerdman
Mr. H. Bosma
Mw. prof. dr. D.D.M. Braat
Mw. E.R. Carter, MBA
Prof. dr. W.N.J. Groot
Prof. dr. J.P. Mackenbach
Mw. drs. M. Sint
Prof. dr. D.L. Willems
Algemeen secretaris
Drs. P. Vos
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Gezondheid 2.0
U bent aan zet
Advies uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Den Haag, 2010
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
Tel          070 3405060
Fax          070 3407575
E-mail       mail@rvz.net
URL          www.rvz.net
Colofon
Ontwerp:     Vijfkeerblauw
Fotografie:  Eveline Renaud
Druk:        Koninklijke Broese & Peereboom
Uitgave:     2010
ISBN:        978-90-5732-213-6
U kunt deze publicatie bestellen via onze website (www.rvz.net) of per mail
bij de RVZ (mail@rvz.net) onder vermelding van publicatie-nummer 10/01.
© Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Kern van het advies
 ezondheid 2.0: patiënten en zorgverleners werken actief samen
G
waardoor de doeltreffendheid en de kwaliteit van de zorg toeneemt.
Welk probleem lost dit advies op?
Alle partijen in de zorg zijn het erover eens dat de zorgconsument cen-
traal moet staan in het zorgproces. In de praktijk blijkt dit echter niet
altijd het geval te zijn. Gezondheid 2.0 leidt ertoe dat de zorgconsument
echt centraal staat.
Wat zijn de gevolgen voor de consument?
De zorgconsument krijgt meer mogelijkheden om actief partner in de
zorg te worden: hij wisselt ervaringen uit met lotgenoten, hij krijgt meer
mogelijkheden voor zelfmanagement.
Wat zijn de gevolgen voor de zorgverlener?
De zorgverlener krijgt te maken met een beter geïnformeerde patiënt
die - omdat hij beter geïnformeerd is – meer bewust omgaat met zijn
gezondheid en met de adviezen die hij heeft gekregen.
Wat kost het?
Er zijn geen meerkosten. Doordat de patiënt meer zelf doet (zelfmanage-
ment) en bepaalde taken verschuiven van hoog gekwalificeerde zorgverle-
ners naar andere zorgverleners, kan de toename van de zorgkosten en de
druk op de arbeidsmarkt verminderen.
Wat is nieuw?
Gezondheid 2.0 is een nieuwe maatschappelijke ontwikkeling waarbij de
burger/patiënt participeert in communities die hem of haar ondersteunen
in zijn activiteiten om gezond te blijven, weer gezond te worden of te
leren omgaan met een aandoening of beperking.
Dit advies is tot stand gekomen via vele discussies met onder meer patiënten,
artsen, zorgverzekeraars, onderzoekers en ondernemers. Hiermee is het debat
echter niet afgesloten. Graag nodigen wij u uit mee te discussiëren over de
realisatie van Gezondheid 2.0. U kunt dit doen via de website:
http://rvz-health20.ning.com
RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
     Samenvatting                                                           7
1    Adviesopdracht                                                       13
1.1 Inleiding                                                             13
1.2		Beleidsvragen                                                        13
1.3		De functie van het advies                                            14
1.4		Domein                                                               14
1.5		Werkwijze                                                            17
1.6		Leeswijzer                                                           18
2    De omgeving                                                          21
2.1		De maatschappij                                                      21
2.2		De informatie consumerende burer                                     22
2.3		De participerende burger                                             24
2.4		De patiënt                                                           26
2.5		De zorgverlener                                                      27
2.6		De zorgverzekeraar                                                   29
2.7		De overheid                                                          29
2.8		Ontwikkelingen richting gezondheid 2.0                               30
2.9		Conclusie                                                            32
3    De betekenis van Gezondheid 2.0                                      35
3.1		Inleiding                                                            35
3.2		Kernpunten gezondheid 2.0                                            35
3.3		Een alternatief: gezondheid 1.0 ontwikkelt zich verder               39
3.4		De impact van gezondheid 2.0                                         41
3.5		Realiteitsgehalte                                                    45
3.6		Mogelijke maatregelen                                                51
4    Aanbevelingen                                                        57
4.1		Inleiding                                                            57
4.2		Aanbeveling voor alle actore                                         58
4.3		Aanbevelingen voor de overheid                                       58
4.4		Aanbevelingen voor andere actoren                                    59
     Bijlagen
1		Relevant gedeelte uit het RVZ-werkprogramma 2009,                     65
		vastgesteld door de minister van Volksgezondheid,
		Welzijn en Sport
2		Adviesvoorbereiding                                                    67
3		Lijst van afkortingen                                                  75
4		Referenties / Eindnoten                                                77
     Overzicht publicaties RVZ                                            83
RVZ                                             Gezondheid 2.0: U bent aan zet 5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 6</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                      Gezondheid 2.0
                      U bent aan zet
                      Samenvatting
                      Internetontwikkelingen
Van informatie        Het internet heeft ervoor gezorgd dat de informatiekloof tussen burger
consumeren naar       en professional is verkleind. Het aanbieden van informatie was in de eer-
informatie produceren ste ‘internetjaren’ voorbehouden aan een beperkte groep leveranciers van
                      informatie. Het web 1.0 kenmerkte zich door eenrichtingsverkeer van
                      informatieleverancier naar internetgebruiker. De afgelopen jaren is het
                      voor iedereen mogelijk geworden om informatie ‘op het web te zetten’.
                      Iedereen kan immers tekst, gesproken woord, muziek, foto’s en filmpjes
                      plaatsen via onder meer blogs, wiki’s en online discussieplatforms. Hyves,
                      Facebook, Twitter en YouTube zijn bekende voorbeelden van dergelijke
                      ‘sociale media’. Internetprogrammatuur en eenvoudige, goedkope tech-
                      nische hulpmiddelen, zoals webcams en mobieltjes met camera maken
                      het de burger steeds meer mogelijk om op elk tijdstip te reageren op wat
                      er om hen heen gebeurt. Deze nieuwe vorm van internetgebruik staat
                      bekend als web 2.0.
                      Gezondheid, zorg en internet
Aanvankelijk was      Het internet heeft een belangrijke plaats in de maatschappij gekregen:
Internet vooral       ca. 90% van de huishoudens in Nederland heeft toegang tot internet. De
informatiebron…….     laatste 10 jaar gebruikt de burger het internet om zich te informeren, ook
                      over gezondheid en zorg. Wanneer men een gezondheidsprobleem heeft,
                      is de meest gangbare eerste stap inmiddels ‘googlen’ via internet. Bijna
                      eenderde van de internetgebruikers raadpleegt altijd of vaak internet,
                      voordat men zijn huisarts bezoekt en een kwart raadpleegt internet na bij
                      de huisarts te zijn geweest.
…… en nu steeds meer  Maar liefst een kwart van de internetgebruikers gebruikt fora of discus-
discussieplatform     siegroepen op het gebied van gezondheid en zorg. Aanvankelijk gebeurde
                      dit via websites van patiëntenverenigingen, nu in toenemende mate via
                      online communities als Hyves en Facebook. Vooral chronisch zieken
                      onderhouden lotgenotencontact. Ongeveer de helft van degenen die
                      lotgenotencontact heeft, wisselt ervaringen over hun contacten met hun
                      arts uit, bespreekt internetinformatie met hun zorgverlener en zoekt via
                      internet naar informatie om de kwaliteit van artsen en ziekenhuizen te
                      vergelijken.
                      RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Schoolplein wordt        Consumenten hechten veel meer waarde aan de mening van elkaar dan
wereld                   bijvoorbeeld aan advertenties in massamedia. Sociale media hebben
                         mond-op-mond reclame, discussies op het schoolplein, in het buurthuis,
                         en in de familie- en kennissensfeer sterk opgeschaald. Waartoe dit alles
                         kan leiden, is in negatieve zin te zien bij de vaccinatie tegen baarmoeder-
                         halskanker en in positieve zin bij de digitale IVF-poli van het Radboud-
                         ziekenhuis in Nijmegen.
                         Gezondheid 2.0
Gezondheid 2.0 =         De maatschappelijke ontwikkeling die burgers met name door het ge-
participatie             bruik van sociale media op het gebied van gezondheid en zorg dichter bij
                         elkaar brengt, wordt gevat in het begrip ‘Gezondheid 2.0’. Gezondheid
                         2.0 kenmerkt zich door participatie tussen patiënten onderling, tussen
                         professionals onderling en tussen patiënten en professionals. Nieuwe
                         technologieën, als wiki’s en online communities ondersteunen daarmee
                         zowel persoonlijke als professionele besluitvorming over gezondheid en
                         zorgaangelegenheden, informatie-uitwisseling, samenwerking en com-
                         munity building, gericht op het verbeteren van het eigen functioneren en
                         van het zorgsysteem als geheel.
                         Impact van gezondheid 2.0
Geïnformeerde,           Gezondheid 2.0 houdt in dat de patiënt niet passief is, maar participeert
participerende patiënten en daarmee echt centraal staat. Dit laatste wordt niet langer met de mond
                         beleden, maar het is realiteit. De patiënt krijgt meer mogelijkheden tot
                         en ondersteuning bij zelfmanagement en door zijn deelname aan sociale
                         netwerken komt er meer aandacht voor preventie, hetgeen de last voor het
                         individu verlicht. Hij heeft de mogelijkheid regie over zijn eigen gezond-
                         heid te voeren, daarbij ondersteund door een netwerk van professionals en
                         lotgenoten. Dit leidt tot een andere arts-patiëntrelatie, waarbij zowel de arts
                         als de patiënt baat heeft. De arts krijgt een geïnformeerde patiënt tegenover
                         zich aan wie hij niet de meest basale zaken hoeft uit te leggen, hetgeen zijn
                         werk inhoudelijk aantrekkelijker maakt. Deze informatie heeft de patiënt
                         voorafgaand aan het consult via internet tot zich kunnen nemen. De
                         patiënt kent in beginsel de inhoud van zijn gezondheidsdossier, weet welke
                         behandelingen mogelijk zijn en wat deze inhouden, en is op de hoogte
                         van ervaringen van patiënten die in dezelfde situatie verkeren of verkeerd
                         hebben. Naar aanleiding hiervan zal de patiënt vragen hebben die verdere
                         uitleg noodzakelijk maken, welke vervolgens leidt tot een gezamenlijke
                         beslissing over het meest geschikte behandelplan.
Met 2.0 meer             Niet alleen voor patiënt en zorgverlener, maar ook voor de overheid kan
vraagsturing             gezondheid 2.0 winst opleveren. Voor de overheid betekent een meer be-
                         trokken zorgconsument iemand die meer preventieve maatregelen neemt,
                         meer therapietrouw is en meer aan zelfmanagement doet. Dit heeft een
Zelfmanagement beter     gunstig effect op de ontwikkeling van de zorgkosten, het vraagt immers
voor de patiënt én voor  een lagere inzet van professionals. Tegelijkertijd draagt het bij aan het
de zorgkosten            verminderen van het dreigende arbeidstekort in de zorg. Het is dus ook
                         RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                      in het belang van de overheid om belemmeringen voor de adoptie van
                      gezondheid 2.0 zo veel mogelijk weg te nemen en de toepassing ervan,
                      waar mogelijk, in goede banen te leiden.
                      Waarom een advies over gezondheid 2.0?
                      Het is primair aan de burger om te bepalen of gezondheid 2.0 gere-
                      aliseerd wordt en hoe snel. Op het eerste oog lijkt een advies aan de
                      overheid hierin niet te passen. Toch kan en moet de overheid een rol
                      spelen. In de eerste plaats om zelf de mogelijkheden van gezondheid 2.0
                      te benutten rond het verwezenlijken van beleidsdoelstellingen. De over-
                      heid moet dus actief meedoen. Daarnaast zijn er belemmeringen voor de
                      adoptie van gezondheid 2.0, waardoor de voordelen ervan niet worden
                      behaald en de risico’s, zoals het handelen van burgers op grond van on-
                      juiste informatie, werkelijkheid kunnen worden. De overheid moet erbij
                      helpen deze belemmeringen weg te nemen of te verminderen.
                      Belemmeringen voor gezondheid 2.0
Belangenorganisaties  De huidige organisatie- en financieringsstructuur van de zorg past onvol-
kunnen overbodig      doende bij gezondheid 2.0. Verder zijn geïnstitutionaliseerde organisaties
worden                die weinig of niet genegen zijn zich aan te passen aan nieuwe omstandig-
                      heden, gebaat bij een gezondheid 1.0-situatie. Een 2.0-situatie waarbij de
                      zorgconsument zelf regie voert, maakt belangenorganisaties, als zij hun
                      strategie niet wijzigen, deels overbodig. In het algemeen is de cultuur in
                      de zorg onvoldoende gericht op vernieuwing. Niet alle partijen in het
                      veld lijken bereid om transparantie te bevorderen. Deze factoren maken
                      dat gezondheid 2.0 slechts langzaam van de grond komt.
                      Bedreigingen
Kans op misbruik      Daar komt bij dat een deel van de zorgconsumenten onvoldoende be-
                      kend is met de kansen en bedreigingen van gezondheid 2.0 Aangezien in
                      principe iedereen aanbieder van informatie in de 2.0-situatie is, wordt de
                      kans op onbetrouwbare informatie nog groter dan in de 1.0-situatie.
                      In de 2.0-situatie geven mensen hun privacy deels op omdat zij prioriteit
                      geven aan de toegevoegde waarde van 2.0 boven hun eigen privacy, waar-
                      door anderen daarvan misbruik kunnen maken.
Gevaar voor 2.0 kloof In de praktijk zal een deel van de zorgconsumenten actief zijn in de
                      gezondheid 2.0-situatie. Zij zullen profiteren van de mogelijkheden die
                      2.0 biedt, dit is onvermijdelijk. Dit kan ten koste van ‘kansarmen’ gaan.
                      Voorkomen moet worden dat de digitale kloof en de zorgkloof tussen de
                      ‘happy few’ en de rest van de samenleving groter wordt.
                      Het is wenselijk dat de overheid ‘bijstuurt’ teneinde kansen die gezond-
                      heid 2.0 biedt, optimaal te benutten en de risico’s op negatieve effecten
                      zo klein mogelijk te maken. Partijen in het veld dienen echter ook hun
                      verantwoordelijkheid in deze te nemen.
                      RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                          Wat moet er gebeuren?
1.0 en 2.0 combineren     De positieve elementen van 1.0 en 2.0 moeten gecombineerd wor-
                          den. Zo moet medisch-inhoudelijke kennis door zorgverleners op een
                          patiëntvriendelijke en begrijpelijke wijze beschikbaar gesteld te worden,
                          bijvoorbeeld via een website van een ziekenhuis. Er zijn vele mogelijk-
                          heden, denk aan videos en podcasts over onderzoek en behandeling (bv.
                          operaties) en aan blogs over nieuwe technologieën die de zorgaanbieder
                          aanbiedt (1.0). Wanneer het gaat om met zorg opgedane ervaringen dan
                          kunnen patiënten deze ervaringen delen (2.0).
You can’t beat it, so     Alle actoren in de zorg dienen te beseffen dat zich een ontwikkeling in
join it!                  gang heeft gezet die niet te stoppen is en het nodig maakt erover na te
                          denken hoe ermee moet worden omgegaan. Organisaties die niet of niet
                          adequaat reageren, zullen in een moeilijke positie terecht kunnen komen.
                          Gelet op de kansen die gezondheid 2.0 biedt, doen zij er goed aan de
                          nieuw geboden kansen te benutten. Zij dienen in hun communicatie- en
                          informatiestrategie te bepalen hoe sociale media ingezet moeten worden
                          om hun (beleids)doelen te realiseren. Dit betekent bijvoorbeeld dat zij
                          moeten bezien hoe zij burgers/verzekerden/patiënten betrekken bij nieuw
                          beleid en hoe zij transparant kunnen zijn teneinde het vertrouwen van de
                          burger te behouden of te (her)winnen.
                          Wat moet de overheid doen?
Waardevolle innovaties    De overheid dient te bezien hoe zij moet omgaan met informatie en
moeten financieel         misinformatie binnen sociale netwerken. Daarnaast dient de overheid de
beloond worden            financiering van de zorg zodanig in te richten dat vernieuwingen in de
                          zorg, waarbij de patiënt centraal staat, structureel gefinancierd worden.
                          Dit betekent onder meer financiële prikkels geven om hiermee een in-
                          novatieve cultuur te bevorderen Perverse financiële prikkels die ertoe
                          leiden dat zorgprofessionals er geen baat bij hebben om innovaties met
                          meerwaarde in de zorg toe te passen of er juist voordeel bij hebben om
                          verouderde verrichtingen en werkwijzen te blijven hanteren, moeten
                          verdwijnen.
                          Wat moeten zorgaanbieders doen?
Sociale media benutten    Zorgaanbieders doen er goed aan te bezien hoe zij sociale media kunnen
om samen met de           inzetten om het contact met hun patiënten te optimaliseren. Patiënten
patiënt tot optimale zorg hebben behoefte aan betrouwbare informatie en verwachten dat zorgaan-
te komen                  bieders deze bieden. Dit vraagt enerzijds om een 1.0-benadering dat wil
                          zeggen betrouwbare informatie aanbieden en anderzijds om een 2.0-be-
                          nadering: profiteren van de ervaringen van patiënten. Zorgaanbieders
                          en zorgconsumenten dienen samen te werken aan ‘shared care’, zoals het
                          samen ontwikkelen van zorgstandaarden, waarbij zelfmanagement ook
                          door zorgaanbieders aangemoedigd wordt. Zelfmanagement biedt im-
                          mers interessante mogelijkheden. Het gaat hierbij om lifestyle manage-
                          ment, preventie in plaats van medische zorg, en ook om autonomie van
                          de patiënt. Bovendien kan zelfmanagement tot besparingen leiden.
                          RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Gebruik maken van        Wat moeten zorgverzekeraars doen?
de ervaringen van        Ook zorgverzekeraars kunnen bijdragen aan het bereiken van een
verzekerden              ‘gezonde’ gezondheid 2.0-situatie. Zij hebben immers de mogelijkheid
                         om verzekerden e-faciliteiten te bieden. Denk daarbij bijvoorbeeld aan
                         het melden van met de zorg opgedane ervaringen door hun verzekerden
                         op basis waarvan de zorgverzekeraar betere zorgproducten kan inkopen.
                         Wanneer gezondheid 2.0-toepassingen gepaard gaan met een abon-
                         nementsvorm van deelname aan bepaalde communities kunnen verze-
                         keraars de eraan verbonden kosten vergoeden, analoog aan de huidige
                         vergoeding van het lidmaatschap van patiëntenorganisaties.
2.0-eisen stellen bij de In relatie tot zorgaanbieders kunnen verzekeraars randvoorwaarden
zorginkoop               stellen door bij de inkoop van zorg voor functioneel bekostigde aandoe-
                         ningen zelfmanagement als een substantieel onderdeel van het behan-
                         delprotocol of de zorgstandaard aan te merken, door zorgaanbieders
                         te stimuleren om in hun communicatie met zorgconsumenten sociale
                         media te hanteren, en door een tijdpad aan te geven waarbinnen aan de
                         te stellen randvoorwaarden voldaan dient te zijn.
                         Wat moeten burgers en patiëntenorganisaties doen?
Actieve rol in het       De burger kan een grote bijdrage leveren aan het verschuiven van taken
zorgproces               van professional naar burger. Dit begint bij lifestyle management en
                         preventie om te voorkomen dat men aanspraak moet maken op zorg.
                         Verder betreft het onder meer ‘administratieve handelingen’ ter voorberei-
                         ding van een consult, waaronder het digitaal aanleveren van gegevens en
                         (intake) vragenlijsten. En ook zorg door de patiënt zelf: zelfmanagement,
                         zoals bij diabetes, COPD, e.d. is steeds meer een optie, mede mogelijk
                         gemaakt door nieuwe technologieën.
Ondersteunen à la 2.0    Patiënten- en cliëntenorganisaties kunnen hierbij een rol vervullen. Zij
                         kunnen het adequate gebruik van persoonlijke gezondheidsdossiers,
                         onder meer ten behoeve van zelfmanagement bevorderen en kunnen
                         door samen te werken eraan bijdragen dat patiënten met comorbiditeit
                         niet aandoeningsspecifiek benaderd worden. Ook is het belangrijk dat
                         zij activiteiten ontplooien om de kloof tussen degenen die wel en niet
                         met internet en meer specifiek met gezondheid 2.0-toepassingen overweg
                         kunnen, te verkleinen.
                         Door gezondheid 2.0 toe te passen werken patiënten en zorgverleners
                         actief samen. De doeltreffendheid en de kwaliteit van de zorg zal hierdoor
                         toenemen.
                         RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 12</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                          1        Adviesopdracht
                          1.1      Inleiding
Internet is onderdeel van Sinds het eind van de jaren tachtig van de vorige eeuw heeft het medium
het leven                 internet een belangrijke plaats gekregen in de maatschappij. In de beginfase
                          was het gebruik van internet met betrekking tot gezondheid en zorg vooral
                          gericht op de beschikbaarstelling van algemene informatie op dit gebied;
                          later kwamen daar e-health-toepassingen bij die onder meer door profes-
                          sionals aangeboden werden zoals het beoordelen van huidaandoeningen op
                          afstand door dermatologen en therapie via internet voor mensen die aan
                          posttraumatische stress lijden. Inmiddels is een grote groep internetgebrui-
                          kers zelf actief geworden onder andere door zelf informatie aan te bieden en
                          actief te participeren binnen fora, discussiegroepen, en dergelijke. Zij hebben
                          ook mogelijkheden aangereikt gekregen om in grotere mate zelf hun ziekte
                          te managen en daardoor meer grip te krijgen op hun eigen gezondheid.
                          In eerdere adviezen van de Raad ging het vooral om de kansen en
                          bedreigingen die het gebruik van internet in relatie tot volksgezondheid
                          en zorg biedt voor zorgconsumenten (Advies Patiënt en internet1) en
                          voor zorgaanbieders (advies e-Health in zicht2) en wat de overheid kan
                          ondernemen om de realisatie van de geboden kansen te bevorderen, om
                          de bedreigingen te reduceren en om te stimuleren waar dat nodig was.
Heeft web 2.0 impact op   In een door de Raad op 10 april 2008 georganiseerde bijeenkomst over
de sturingsdriehoek?      nieuwe ontwikkelingen rond het gebruik van internet - met name web
                          2.0 - in relatie tot zorg, werd duidelijk dat deze ontwikkelingen mogelijk
                          effect hebben op de bestuurlijke verhoudingen tussen de partijen in de
                          klassieke sturingsdriehoek: zorgvrager, zorgaanbieder en zorgfinancier.
                          Dit was voor de minister van VWS aanleiding om dit thema op te nemen
                          in het werkprogramma van de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                          voor het jaar 2009 (zie bijlage 1).
                          In dit advies gaat het dus om de vraag welke invloed deze ontwikke-
                          lingen, samen te vatten onder de titel gezondheid 2.0 hebben of zullen
                          hebben op de verhoudingen tussen voornoemde partijen in de zorg, en -
                          daarvan afgeleid - op de rol van de overheid.
                          1.2      Beleidsvragen
                          In dit advies worden de volgende drie vragen beantwoord:
                          -	Wat is de impact van gezondheid 2.0 cq. wat kan de impact van
                               gezondheid 2.0 zijn voor de actoren in de zorg, zoals zorgconsument,
                               zorgaanbieder en zorgfinancier?
                          -	Welke consequenties heeft dit voor de onderlinge bestuurlijke ver-
                               houdingen in de zorgdriehoek (rollen, taken, verantwoordelijkheden
                               en bevoegdheden)?
                          RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                       -	Welke consequenties heeft dit voor de rol van de overheid (als wet-
                            en regelgever, toezichthouder, faciliteerder)?
                       Het advies is een verkenning van de ontwikkelingen die op dit gebied
                       spelen en welke consequenties hieraan verbonden moeten worden. Rele-
                       vante aspecten daarbij zijn onder meer:
                       -	de betekenis van deze ontwikkelingen voor het huidige sturingscon-
                            cept van de zorg en voor de reikwijdte van de overheidsbemoeienis;
                       -	de mogelijkheden en bereidheid van zorgverleners om in te spelen op
                            deze ontwikkelingen;
                       -	de vereiste kennis en vaardigheden van zorgconsumenten om deze
                            ontwikkelingen mede te sturen, en het beperken van de kloof tussen
                            degenen die dit wel en die dit niet kunnen of willen.
                       Het advies richt zich in belangrijke mate op het veld van de zorg: con-
                       sumenten, aanbieders en financiers. De bevindingen leiden uiteindelijk
                       tevens tot consequenties die de overheid hieruit mogelijk moet trekken.
                       1.3      De functie van het advies
                       Dit advies beoogt inzicht te geven in:
                       -	het effect van gezondheid 2.0 op de bestaande besturingsfilosofie van
                            de zorg: veranderen de verhoudingen tussen partijen;
                       -	de kansen en bedreigingen die gezondheid 2.0 biedt voor de doelstellin-
                            gen van de overheid: betaalbare, toegankelijke en kwalitatief goede zorg;
                       -	de mogelijkheden die gezondheid 2.0 biedt om mensen en organisa-
                            ties in de zorgsector zelf sturing en uitvoering te geven aan borging
                            van de publieke belangen.
Wat betekent gezond-   Hiermee kan de bewustwording van overheid en stakeholders ten aanzien
heid 2.0 voor de zorg? van de ontwikkelingen van het gebruik van internet in de zorg, en meer
                       specifiek gezondheid 2.0 ontwikkelingen vergroot worden en welke
                       kansen er voor hen op dit gebied zijn. Dit advies heeft dus in belangrijke
                       mate het karakter van een verkenning, die overigens besluit met een
                       aantal aanbevelingen.
                       1.4      Domein
                       Momenteel wordt op allerlei terreinen de term 2.0 gebezigd. Zo zijn
                       termen in zwang als politiek 2.03, science 2.04, trendwatching 2.05,
                       onderwijs 2.06, politie 2.07, adviseur 2.08, ambtenaar 2.09 en in de zorg:
                       health 2.0, gezondheid 2.0, zorg 2.0 en medicine 2.0 om er maar enkele
                       te noemen. Zij zijn afgeleid van de term web 2.0. Tim O’Reilly en Dale
                       Dougherty, die gezien worden als de bedenkers van de term Web 2.0,
                       spreken over samenwerking door middel van netwerken, waarbij gebruik
                       gemaakt wordt van collectieve intelligentie. Hoe meer mensen hiervan
                       gebruik maken, hoe groter de effecten zijn10.
                       RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                    Veel omschrijvingen van de term leggen een relatie met een nieuwe
                    generatie websites die dynamischer zijn dan de oorspronkelijke (web 1.0)
                    websites. In plaats van een ‘solitaire webervaring’, zoals het lezen van een
                    online krant of folder, stellen web 2.0 websites gebruikers in staat om
                    met elkaar in contact te komen, en zelf te bepalen welk type informatie
                    op welke manier op het computerscherm verschijnt.
                    Bij web 2.0 speelt de ‘wijsheid van de massa’ (wisdom of crowds) een
                    grote rol. Hoe meer mensen in een sociaal netwerk participeren, des te
                    meer waarde zij creëren.
                     De website Innocentive.com is opgericht voor bedrijven die moeite hebben om complexe
                     problemen op te lossen. Bijvoorbeeld hoe je na een olieramp in het poolgebied de olie kan
                     scheiden van het ijs? Het publiek wordt gevraagd te helpen het probleem op te lossen. Los
                     je het probleem op, dan krijg je een beloning (variërend van 5.000 tot een miljoen dollar,
                     afhankelijk van de grootte van het bedrijf ). In doorsnee wordt tot op heden een op de drie
                     problemen opgelost, zelfs problemen waarop wetenschappers al jaren studeren. Opvallend
                     is dat 80% van de probleemoplossers uit een andere bedrijfstak komt11.
Samen weten we meer Volgens Surowiecki zijn groepen mensen opmerkelijk intelligent en zijn
                    zij samen intelligenter dan de slimsten binnen de groep12. Dit fenomeen
                    wordt aangeduid als de ‘wijsheid van de massa’, naar de titel van zijn boek.
                    De input van gebruikers kan zo tot een beslissing leiden die op zoveel
                    mogelijk individuele meningen gebaseerd is. Denk hierbij bijvoorbeeld
                    aan websites waar mensen hun vakantie-ervaringen13, en recensies van
                    producten14 met elkaar kunnen delen. Hoe meer mensen hieraan deelne-
                    men, hoe waardevoller de gebruikerservaring (en natuurlijk de website)15.
                    Web 2.0 kan dus gezien worden als een verzameling van nieuwe ontwik-
                    kelingen, variërend van technologie tot sociale fenomenen16.
                    Zo ook zou gelden dat wanneer patiënten met dezelfde chronische ziekte
                    hun ervaringen met anderen delen, dit leidt tot een gezamenlijke wijsheid
                    die de wijsheid van de individuele patiënt overstijgt. Hetzelfde geldt voor
                    artsen die hun kennis en ervaring delen. Door ervaringen en meningen
                    te delen en behandelingsmogelijkheden te bespreken, verandert de relatie
                    tussen patiënt en arts. Gebruik maken van de wijsheid van de massa is
                    een vorm van het ondersteunen van de besluitvorming. Dit kan leiden
                    tot andere keuzen, bijvoorbeeld als het gaat om de keuze van een zieken-
                    huis, arts of behandeling.
                    Bij termen als health 2.0, zorg 2.0, gezondheid 2.0 en medicine 2.0 is
                    participatie één van de sleutelbegrippen.
                    Health 2.0 wordt op verschillende manieren gedefinieerd17, zoals:
                    -	‘Participerende gezondheidszorg’, die zich kenmerkt door mogelijkhe-
                          den om snel persoonsgerichte gezondheidsinformatie te delen, te clas-
                          sificeren en samen te vatten met als doel de zorg te verbeteren18, of als
                          ‘Participerende gezondheidszorg’, waarbij de combinatie van content
                          en community het de patiënt mogelijk maakt om een actieve partner
                    RVZ                                                          Gezondheid 2.0: U bent aan zet  15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                             bij zijn eigen gezondheidszorg te zijn en om als burger een gelijkwaar-
                             dige partner bij het verbeteren van het zorgsysteem te zijn19.
                        -	Een nieuw zorgconcept, waarin alle actoren (patiënten, artsen,
                             zorgaanbieders en zorgfinanciers) zich richten op de prijs-resul-
                             taatverhouding (‘value’) en daarbij competitie op het niveau van
                             gezondheidstoestand over de hele zorgketen gebruiken als katalysator
                             voor het verbeteren van de veiligheid, doelmatigheid en kwaliteit van
                             de zorg20.
Apomediation: de ‘on-   Het gaat hierbij om een zich voortdurend ontwikkelende cyclus van
zichtbare’ intermediair zorginnovatie die mogelijk wordt gemaakt door de empowerment van
                        burgers, patiënten, zorgaanbieders en onderzoekers door toenemende
                        samenwerking, participatie, apomediation, feedback en transparantie
                        van zorginterventies21. Apomediation houdt in dat personen of internet-
                        hulpmiddelen de gebruiker bijstaan bij het vinden van goede informatie
                        en diensten, zonder daarbij zelf invloed te hebben; dit in tegenstelling tot
                        een intermediair die tussen consument en informatie staat en waarbij de
                        kwaliteit van de intermediair bepalend is voor hetgeen de consument aan
                        informatie krijgt22.
                        Eysenbach hanteert de term “Medicine 2.0”: die deze definieert als het
                        gebruik van een specifieke set van internet-hulpmiddelen (blogs, pod-
                        casts, tagging, search, wiki’s, etc.) door actoren in de gezondheidszorg,
                        zoals artsen, patiënten en wetenschappers, daarbij gebruik makend van
                        open source principes en de productie van content door internetge-
                        bruikers, en van de kracht van netwerken om de zorg te personaliseren,
                        samen te werken en gezondheidseducatie te bevorderen23
Gezondheid 2.0: actief  Gezondheid 2.0 is niet alleen de meest letterlijke vertaling van Health
zijn en participeren    2.0, het is ook beter dan het veel gebruikte begrip Zorg 2.0. Zorg wordt
                        door anderen verleend, terwijl de 2.0-situatie zich kenmerkt door de
                        activiteit en participatie van de burger/patiënt zelf. Het gaat hier om een
                        sociaal maatschappelijke ontwikkeling, waarbij gebruikers van sociale
                        netwerken, vaak ondersteund door web 2.0 hulpmiddelen, de kracht van
                        die netwerken bepalen. Een karakteristiek kenmerk hierbij is het ontbre-
                        ken van een centrale regie.
Patiënten bepalen zelf  In de 1.0-situatie zorgt de zorgverlener, bijvoorbeeld de huisarts, voor
hun indicatoren waarop  de continuïteit van zorg ten behoeve van de patiënt. Bij het bepalen van
ze kiezen               de geboden kwaliteit van zorg en de vergoeding voor de verleende zorg
                        spelen indicatoren een steeds grotere rol. Dergelijke indicatoren worden
                        momenteel doorgaans ‘bureaucratisch’ bepaald.
                        Sociale netwerken kunnen tot andere conclusies over de te hanteren indi-
                        catoren komen en op basis van hun ‘eigen’ indicatoren keuzen in de zorg
                        maken. De continuïteit van zorg is in de 2.0-situatie niet meer geheel in
                        handen van één specifieke zorgverlener, maar komt deels in handen van
                        de zorgconsument (of diens partner, ouder of kind), die daarbij onder-
                        RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 16
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                         steund wordt door een multidisciplinair netwerk van professionals en on-
                         dersteuners (andere zorgconsumenten in het netwerk, mantelzorgers, enz.).
Sociale contacten zijn   Voor een goede gezondheid zijn sociale contacten belangrijk. In 1979 pu-
van levensbelang         bliceerden Berkman en Syme een artikel waarin op grond van een negen
                         jaar durend onderzoek was gebleken dat de sterftecijfers van mensen met
                         de minste sociale contacten 2 tot 4½ hoger waren dan de sterftecijfers
                         van mensen met grote sociale netwerken24. In de jaren 70 ging het daar-
                         bij uiteraard niet om netwerken via internet.
Regie meer bij de        Centraal staat dus het gebruik van sociale media die de samenwerking
patiënt                  tussen patiënten en hun zorgverleners mogelijk maken. Hierbij verschuift
                         de regierol deels van de zorgaanbieder naar de zorgconsument. Door
                         informatie uit te wisselen ontstaat een leerproces met betrekking tot
                         ziekte, behandelingsmogelijkheden, besluitvorming en ondersteuning.
                         Het domein van het advies is deze maatschappelijke ontwikkeling die
                         mogelijk wordt gemaakt door het gebruik van sociale media. Dit gebruik
                         ondersteunt persoonlijke als professionele besluitvorming over gezond-
                         heid en zorgaangelegenheden, informatie-uitwisseling, samenwerking en
                         community building, gericht op het verbeteren van het eigen functione-
                         ren en van het zorgsysteem als geheel.
                         1.5     Werkwijze
                         Dit advies is voorbereid onder leiding van de raadsleden de heer
                         mr. H. Bosma en mevrouw prof. dr. D.D.M Braat.
Achtergrondstudie levert Ter voorbereiding van een advies heeft mw. prof. dr. V. Frissen een
bouwstenen voor advies   achtergrondstudie geschreven over de betekenis van nieuwe media op
                         de relaties tussen actoren in het zorgveld onder de titel Health 2.0: It’s
                         not just about medicine and technology, it’s about living your life. Deze
                         studie is gelijktijdig met dit advies gepubliceerd.
                         Zorgbelang Nederland heeft de Raad de mogelijkheid geboden via een
                         enquête te onderzoeken wat de invloed van nieuwe media op het handelen
                         van zorgconsumenten is. In vervolg hierop zijn een drietal bijeenkomsten
                         gehouden waarin met patiënten/cliënten is gediscussieerd over hun rol
                         in de zorg en de ondersteuning van internethulpmiddelen daarbij. Meer
                         informatie hierover is te vinden via de RVZ-website (http://www.rvz.net).
                         Een aantal gegevens is verkregen via onderzoek dat door Flycatcher is
                         uitgezet onder meer dan 2000 Internetgebruikers25.
                         Met deskundigen uit het zorgveld is in verschillende bijeenkomsten ge-
                         sproken over visies, over problemen bij de toepassing van gezondheid 2.0
                         en mogelijke oplossingen daarvoor en over scenario’s, te weten op 7 april
                         2009, 30 juni 2009 en 8 september 2009. De verslagen hiervan zijn via
                         de RVZ-website gepubliceerd.
                         RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Adviesvoorbereiding op Daarnaast zijn via een online community (rvz-health20.ning.com) op
2.0 wijze              grond van discussies en in gang zijnde ontwikkelingen ‘bouwstenen’
                       verkregen voor dit advies.
                       Ook heeft het secretariaat gesprekken met deskundigen en belangheb-
                       benden gevoerd en literatuur bestudeerd.
                       Het conceptresultaat is in bijeenkomsten op 30 november 2009 en
                       7 december 2009 met deskundigen en belanghebbenden uit het veld
                       besproken.
                       In bijlage 2 is een verantwoording van de adviesprocedure is opgenomen.
                       Een meer gedetailleerde verantwoording is te vinden op de RVZ-website
                       (www.rvz.net) en op de online community website (rvz-health20.ning.com).
                       1.6      Leeswijzer
                       In hoofdstuk 2 wordt de omgeving geschetst: de ontwikkelingen in de
                       maatschappij en bij diens burgers en de posities van de te onderscheiden
                       actoren op dit gebied. Hoofdstuk 3 beschrijft wat gezondheid 2.0 in de
                       toekomst kan inhouden, en wat er gebeurt wanneer we blijven steken in
                       de 1.0-situatie. Hieruit vloeit voort wat de impact van gezondheid 2.0 zal
                       kunnen zijn. In hoeverre dit realiteit zal worden, wordt in de navolgende
                       paragraaf van dit hoofdstuk besproken. Er blijken belemmeringen te zijn
                       om tot een 2.0-situatie te komen. Dit hoofdstuk eindigt met het schetsen
                       van mogelijke oplossingen voor het opheffen of verminderen van deze
                       belemmeringen.
                       Ten slotte bevat hoofdstuk 4 een aantal aanbevelingen.
                       RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 19</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                         2       De omgeving
                         2.1     De maatschappij
Kennis is macht          De verhoudingen binnen de maatschappij veranderen. De burgemees-
Meningen van medebur-    ter, de dominee, de hoofdonderwijzer en de notaris staan niet langer op
gers krijgen steeds meer een voetstuk. Burgers zien overheidsorganisaties en bedrijven minder als
aandacht                 autoriteit dan vroeger. Oorzaak is onder meer de ‘democratisering’ van
                         de informatie26. Terwijl in het verleden een beperkt aantal instanties de
                         mogelijkheid had om informatie te genereren en te distribueren, kan nu
                         in principe elke burger zijn zelf gegenereerde informatie aanbieden. Dit
                         laatste wil uiteraard niet zeggen dat deze door anderen ook geconsumeerd
                         wordt, maar vooral door het samenvoegen van informatie stijgt de infor-
                         matie van de burger aan belang. Terwijl men zich in het verleden veelal
                         beperkte tot het communiceren binnen een beperkte kring, bestaat nu de
                         mogelijkheid om de kennis en ervaringen van grote groepen burgers te
                         benutten. Vooral de mogelijkheden die het internet hiertoe biedt, hebben
                         eraan bijgedragen dat de burger meer dan in het verleden afgaat op de
                         meningen van medeburgers dan die van overheid, bedrijven en andere
                         professionele organisaties27. Het tegenvallende percentages meisjes dat
                         bereid was zich te laten inenten tegen het HPV-virus dat baarmoeder-
                         halskanker veroorzaakt, is een illustratie van deze beweging28. De kennis
                         verzameld op het schoolplein van vroeger is nu exponentieel opgeschaald
                         naar de kennis van ‘lotgenoten’ in heel Nederland, en zelfs daarbuiten.
                         Door technologische ontwikkelingen is nieuws tegenwoordig overal en is
                         het via internet bovendien mogelijk nieuws te krijgen dat is toegesneden
                         op de persoon. De burger kan nu ook zelf op relatief eenvoudige manier
                         mensen met dezelfde interesse vinden29 en desgewenst een community
                         van gelijk geïnteresseerden vormen of daartoe toetreden. Kranten lijken
                         de waarde van deze profilering en ‘verniching’ te zien en creëren via hun
                         website communities30. Mensen, en jongeren in het bijzonder, zijn daar-
                         bij steeds meer gewend media interactief te gebruikn.
De digibeet wordt met    Inmiddels is het internet in zo’n mate gepenetreerd in de Nederlandse sa-
uitsterven bedreigd      menleving dat een afnemende minderheid van de burgers aan de ‘verkeer-
                         de kant’ van de digitale kloof zitten. Er blijven echter ook groepen in de
                         maatschappij die geen toegang tot internet hebben of onvoldoende vaar-
                         digheden hebben om ermee om te gaan. Van de Nederlandse huishou-
                         dens heeft 90% een internetaansluiting31. Ongeveer 2 miljoen mensen
                         in Nederland hebben geen internet. Bij een aantal specifieke groepen ligt
                         de toegang significant lager, zoals ouderen en migranten, maar ook hier
                         is sprake van een snelle diffusie van toegang32. Wel is het zo dat het niet
Je moet echter wel       hebben van toegang veel zwaarder weegt dan vroeger. Toegang tot nieuwe
kunnen lezen             media wordt steeds meer voorondersteld. Overigens gaat het daarbij niet
                         meer alleen om fysieke toegang tot de infrastructuur, maar om vaardighe-
                         den qua gebruik. Zo zijn anderhalf miljoen Nederlanders boven de zes-
                         tien jaar laaggeletterd33: zij hebben grote moeite met lezen en schrijven.
                         RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                     Zij zijn niet in staat gedrukte of geschreven informatie te gebruiken en
                     kunnen hierdoor minder goed functioneren in de samenleving, thuis en
                     op het werk. Tweederde is van Nederlandse afkomst en eenderde is van
                     buitenlandse afkomst. Ouderen bevonden zich in een achterstandspositie
                     qua gebruik van internet, maar zij zijn hun achterstand aan het inlopen.
                     De vaardigheden van ouderen en lager opgeleiden qua internetgebruik
                     zijn geringer dan die van jongeren en hoger opgeleiden34. Allochtonen
                     verkeren in een achterstandspositie. Met deze situatie dienen actoren
                     - vooral de overheid - rekening te houden. Zij moeten voorkómen dat
                     deze groepen qua zorg in een achterstandspositie komen, doordat andere
                     burgers wel op een handige manier gebruik maken van de nieuwe moge-
                     lijkheden die worden geboden en hen niet. De eerstbedoelde groep dient
                     daartoe meer aandacht te krijgen; laatstbedoelde groep moet niet belem-
                     merd worden om zo dit potentiële probleem aan te pakken.
                     2.2       De informatie consumerende burer
Internet is een      De laatste 10 jaar is de burger gewoon geworden om het internet te gebrui-
belangrijke bron van ken om zich te laten informeren. Informatie op het gebied van gezondheid
zorginformatie       en zorg wordt veel geraadpleegd: meer dan eenderde van de internetgebrui-
                     kers raadpleegde in 2007 meerdere keren het internet hiervoor, bijna de helft
                     een enkele keer en slechts een-op-de-vijf internetgebruikers deed dit niet35.
                     Hulpmiddelen die het internet biedt zijn, naast andere traditionele moge-
                     lijkheden, in de ogen van de internetgebruikers de afgelopen drie jaar
                     voor hen belangrijker geworden, zoals volgend overzicht laat zien:
                     Tabel 2.1
                     Google of andere algemene zoekmachines                                              53%
                     Overleg met mijn arts                                                               31%
                     Wikipedia                                                                           23%
                     Websites van patiëntenverenigingen                                                  23%
                     Overleg met familie en vrienden                                                     21%
                     Specifieke gezondheidszoekmachines                                                  21%
                     Contact met personen die in dezelfde situatie verkeren als ik                       17%
                     Nieuwsgroep of internetfora over gezondheid                                         16%
                     Medische TV-programma’s                                                             14%
                     Websites van de overheid bv. Kiesbeter.nl                                           13%
                     Informatie over de kwaliteit van zorg (AD, Consumentenbond, Elsevier, e.d.)         12%
                     Weblogs van gezondheidsdeskundigen                                                  10%
                     Nieuwsbrieven over gezondheid                                                       8%
                     Boeken (medische encyclopedie, etc.)                                                7%
                     Sociale netwerk websites (Hyves, Facebook, etc.)                                    7%
                     Websites van farmaceutische bedrijven                                               6%
                     (Medische) tijdschriften                                                            6%
                     RVZ                                                           Gezondheid 2.0: U bent aan zet 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                          Video’s over gezondheid bv. YouTube                                                                                 3%
                          Medische radioprogramma’s                                                                                           2%
                          % dat zegt dat deze bron van gezondheids(zorg)informatie in de afgelopen drie jaar voor hen
                          belangrijker is geworden. Bron: onderzoek RVZ/Flycatcher, 2009.
                          Wanneer men een gezondheidsprobleem heeft, is de meest gangbare eerste stap inmiddels ‘goog-
                          len’ via internet:
                          Figuur: 2.1
                                                                                                          0% 5%    10%  15% 20% 25%   30% 35%  40%
                                ik ga via Google of een ander e z oek mac hine via inter net z oek en
                                                 naar inf or matie over mijn pr obleem
                                                              ik maak een af spr aak met mijn huisar ts
                                                                     ik r aadpleeg f amilie of vr ienden
                                                      ik bez oek een website op gez ondheidsgebied
                                                                                                  ander s
                                            ik r aadpleeg een boek , bv een medisc he enc y c lopedie
                              ik ga via inter net naar een disc ussief or um dat dit soor t pr oblemen
                                                               bespr eek t
                          Bron: Onderzoek RVZ/Flycatcher, 2009.
                          En ook in relatie tot bezoeken aan de huisarts wordt het internet veelvul-
                          dig gebruikt:
                          Tabel 2.2
                                                                                                              Altijd/vaak   Soms/zelden      Nooit
                            a. K  ijkt u voordat u uw arts raadpleegt eerst op
                                 Internet om informatie te krijgen over uw                                    29%           55%              16%
                                 gezondheidsklachten?
                            b. Wanneer u informatie op Internet over uw ge-
                                zondheids-klachten heeft gevonden, bespreekt u 22%                                          66%              12%
                                deze informatie dan met uw arts?
                            c. Heeft u wel eens - nadat u uw arts geraad-
                                 pleegd heeft - op Internet gezocht naar hetgeen 25%                                        44%              31%
                                 uw arts u gezegd heeft?
                          a.       Percentage van alle geënquêteerden (N=2145)
                          b.	Percentage van degenen die voorafgaand aan het bezoek internet geraadpleegd hebben
                                   (N=1803)
                          c.       Percentage van alle geënquêteerden (N=2145)
                          Bron: Onderzoek RVZ/Flycatcher, 2008.
Soms weet de patiënt      Vooral het internet heeft ervoor gezorgd dat de informatiekloof tussen
meer over zijn ziekte dan burger/leek en professional is verkleind. Het aanbieden van informatie
de dokter                 was in de eerste ‘internetjaren’ voorbehouden aan een beperkte groep
                          aanbieders van informatie. De afgelopen jaren is het voor iedereen mo-
                          gelijk geworden om informatie aan te bieden, gefaciliteerd door daartoe
                          RVZ                                                                                          Gezondheid 2.0: U bent aan zet 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                   opgezette websites en door het beschikbaar komen van eenvoudige,
                   goedkope technische hulpmiddelen als webcams, mobieltjes, enz.
                   2.3      De participerende burger
                   In 2009 voorzag YouTube, opgericht in 2005, in 75 miljard doorgiften
                   van videofilmpjes aan 375 miljoen unieke gebruikers36. Wereldwijd zijn
                   er 66 miljoen Facebook-gebruikers en 54 miljoen MySpace gebruikers.
                   Onderzoek door Nielsen Online laat zien dat sociaal netwerken inmid-
                   dels populairder is dan e-mailen: 67% van de internetgebruikers maakt
                   gebruik van sociale netwerken en 65% van e-mail37.
Sociale media zijn Hyves, de populairste ‘social networking-website’ van Nederland schijnt 7
populair           miljoen in Nederland woonachtige geregistreerde leden te hebben38. Net
                   zoals bij Facebook en MySpace maken gebruikers een profiel aan waarin ze
                   zichzelf beschrijven. Hieraan kunnen ze hun persoonlijke blogs, muziek,
                   foto’s en video’s toevoegen. Hyves telt inmiddels vele tientallen commu-
                   nities op het gebied van gezondheid en zorg. Van de Hyvesgebruikers, die
                   voornamelijk tussen 15 en 35 jaar oud zijn, is 56 procent vrouw39.
                   Mogelijkheden voor de burger om via internet gegevens te delen, zijn
                   onder meer:
                   - Blog: een logboek van informatie die de auteur ervan wil delen met de
                      bezoekers van zijn weblog. Deze informatie kan niet alleen tekst zijn,
                      maar ook foto’s (fotoblog), video (vlog) of audio (podcast). Weblogs
                      bieden hun lezers doorgaans de mogelijkheid om te reageren.
                   - Internetforum of discussiegroep: digitale publieke discussiepagina’s op het web.
                   - Microblog: tekstblog met een lengte van een beperkt aantal karakters
                      (bv. Twitter).
                   - Podcasts: audiobestanden met discussies, radioprogramma’s, muziekpro-
                      gramma’s, e.d. die via internet beschikbaar zijn.
                   - RSS (Really Simple Syndication; eenvoudige gelijktijdige publicatie) om
                      op de hoogte te kunnen zijn van het laatste artikel/nieuws.
                   - Sociaal Netwerk: netwerk van mensen dat functioneert als ondersteu-
                      ningsbron voor het eigen welzijn en welbehagen en dat van de personen
                      in het netwerk, en daarnaast als ondersteuning voor zakelijk gebruik
                      (bv. LinkedIn).
                   - Video-sharing: het via een website delen van video’s (bv. YouTube)
                   - Wiki: toepassing, waarmee een webdocument over een bepaald onder-
                      werp door een groep mensen kan worden bewerkt; gezamenlijk contro-
                      leren zij de inhoud en houden deze up-to-date.
                   Voornoemde toepassingen worden samengevat ‘sociale media’ genoemd.
                   RVZ                                                    Gezondheid 2.0: U bent aan zet 24
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                          Voordat de gevestigde media berichtten over de Schipholcrash van het Turkse toestel bij
                          Schiphol werd al druk getwitterd over de crash en waren al foto’s van het toestel te zien. Op
                          TV zeiden de nieuwspresentatoren en verslaggevers dat op dat moment niet meer informatie
                          voorhanden was terwijl ooggetuigen via Twitter meldden dat hulpdiensten arriveerden en
                          mensen uit het vliegtuig kwamen. Een van hen was zelfs in het vliegtuig geweest om de pas-
                          sagiers te helpen.
                         In het algemeen zijn vergelijkingssites, wiki’s en online sociale netwerken
                         als Hyves, MySpace en Facebook zijn het meest populair.
                         Tabel 2.3
                                                                                        Gebruik
                                                                       actief           passief           niet
                         online sociale netwerken                      45%              20%               34%
                         vergelijkingssites                            22%              51%               27%
                         wiki’s                                        14%              51%               34%
                         Bron: Ruigrok – NetPanel. The Next Web 2009
Discussieplatforms zijn  Voor gezondheidszorgissues worden veel sociale media minder gebruikt,
in de zorg populair      zoals uit onderstaande tabel blijkt. Uitzondering vormen het gebruik van
                         zoekmachines (geen sociaal medium) en het gebruik van fora (lotgeno-
                         tencontact). Wanneer een aanzienlijk deel van de mensen die ‘googlen’
                         daarbij ook naar gezondheidsinformatie zoekt, zou men mogen verwach-
                         ten dat in eenzelfde verhouding degenen die sociale media voor algemene
                         onderwerpen gebruiken dit ook voor gezondheidszorgonderwerpen doen.
                         Dit blijkt echter niet het geval.
                         Tabel 2.4
                         Welke van de volgende media gebruikt u wel algemene            gezond-        verhouding zorg-
                         eens voor ……….?                             onderwerpen        heidszorg      algemeen
                         zoekmachines: Google                        87%                75%            0,86
                         wiki’s: Wikipedia                           52%                33%            0,63
                         consumer review sites: Kieskeurig.nl        38%                9%             0,27
                         online communities: Hyves, Facebook         37%                5%             0,14
                         foto en videosites: YouTube, Flickr         36%                2%             0,06
                         fora, discussiegroepen                      35%                25%            0,71
                         chat: MSN, etc.                             24%                3%             0,13
                         sociale nieuws sites: NUjij.nl              18%                4%             0,22
                         blogs                                       15%                4%             0,27
                         microblogs: Twitter                         2%                 0%             0
                         bookmarksites: Delicious                    2%                 0%             0
                         Bron: RVZ/Flycatcher, 2009.
Je zoekt voor je plezier Redenen hiervoor zijn te vinden in het gegeven dat reviewsites in de
een leuke vakantiebe-    gezondheidszorg met waarderingen voor artsen in Nederland nog nau-
stemming, maar je zoekt  welijks bestaan; er zijn inmiddels initiatieven op dit gebied genomen40.
                         RVZ                                                          Gezondheid 2.0: U bent aan zet    25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>niet voor je plezier een Daarnaast zien veel mensen het gebruik van internet voor het plannen
goede arts.              van reizen, e.d. als plezier, terwijl dit voor gezondheidsaangelegenheden
                         eerder als noodzakelijk kwaad wordt gezien41.
Ook passief meedoen      Van de sociale media zijn fora en discussiegroepen in de gezondheidszorg
leidt tot empowerment    de meest gebruikte 2.0-toepassing, waarbij de deelnemers zelf informatie
                         genereren en delen. Het percentage internetgebruikers dat wiki’s gebruikt
                         is weliswaar hoger, maar dit gebruik heeft hoofdzakelijk betrekking op
                         het raadplegen van informatie (1.0) en nauwelijks op het produceren van
                         informatie. Onderzoek laat zien dat deelname aan online communities
                         hetzelfde effect qua ervaren empowerment oplevert voor degenen die
                         actief participeren als voor degenen die ‘meelezen’42.
                         2.4     De patiënt
Aan een deel van         Dé patiënt bestaat niet. Het is echter wel mogelijk zorgcliënten te
de patiënten lijkt       segmenteren. Zo kan bijna de helft van de patiënten gekarakteriseerd
gezondheid 2.0 niet      worden als minder zelfredzame zorgcliënten; ca. 40% als pragmatische
besteed                  zorgcliënten en 10% als maatschappijkritische zorgcliënten43. Het eerste
                         en grootste segment is het minst tevreden over zijn gezondheidstoe-
                         stand. De zorgvraag van deze groep is in het algemeen groot en aan hen
                         te verstrekken informatie moet eenvoudig zijn. Zij hebben een passieve
                         houding ten aanzien van de zorg. Zelfmanagement spreekt deze groep
                         patiënten niet aan.
                         Pragmatische zorgcliënten zijn daarentegen zelfredzaam, veeleisend en
                         vragen naar de nieuwste technologieën. Ze gaan zelf actief op zoek naar
                         betrouwbare informatie over de zorg en maken gebruik van de toene-
                         mende keuzemogelijkheden. Zij willen goed geïnformeerd zijn en meebe-
                         slissen over hun behandeling. Deze ‘mondige’ patiënten zijn geen nieuw
                         fenomeen; zij waren er decennia geleden ook44.
                         De laatste en kleinste groep is kritischer en mondiger dan de minder
                         zelfredzame zorgcliënten. Zij hebben doorgaans een gezonde levensstijl
                         en zijn tevreden over hun gezondheidstoestand. Zij zoeken naar betrouw-
                         bare informatie en vragen om keuzevrijheid en inspraak. Zij willen zelf
                         regie voeren over hun ziekte en behandeling.
                         Vooral de pragmatische zorgcliënten zijn geïnteresseerd in gezondheid
                         2.0. Zij leveren bijdragen aan zorgwiki’s, zoals nu al gebeurt op het
                         gebied van vruchtbaarheidsbehandelingen, en aan ‘ratings’ op het gebied
                         van de zorg en zij zijn actief binnen sociale netwerken.
Oudere chronische        Oudere patiënten (50-plussers) met een chronische ziekte die een hogere
patiënten consumeren     opleiding hebben genoten, verkeren nog hoofdzakelijk in de 1.0 situatie.
vooral informatie        Zij consumeren veel meer informatie dan dat zij zelf informatie aanleve-
                         ren. Doordat zij over veel meer informatie beschikken dan vroeger (zon-
                         RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                        der internet) het geval was, zien zij de huisarts-patiëntrelatie veranderen.
                        Vroeger was de arts de expert, nu vindt de huisarts het normaal wanneer
                        de patiënt zich een eigen mening heeft gevormd op grond van de infor-
                        matie die hij of zij heeft vergaard. Huisartsen zijn ook meer dan vroeger
                        bereid om onderwerpen als onderzoeksresultaten samen met de patiënt
                        te bespreken. Over specialisten is deze groep minder positief. Zij hebben
                        met name klachten over het gebrek aan communicatie tussen specialisten
                        onderling, hetgeen door patiënten die zijn aangewezen op de hulp van
                        meerdere specialisten, als frustrerend wordt ervaren45.
Binding met patiënten-  Deze groep zorgconsumenten onderkent het toenemende belang van so-
organisaties neemt af   ciale media. Het vervangt steeds meer het traditionele lotgenotencontact
                        waarbij patiënten fysiek bij elkaar komen om ervaringen uit te wisselen.
                        Zij zien ook dat de huidige jeugd deze nieuwe vormen van lotgenoten-
                        contact gebruikt en dat de jeugd geen of veel minder behoefte heeft aan
                        binding met een patiëntenorganisatie.
                        Degenen die lotgenotencontact onderhouden zijn op velerlei gebied
                        actiever dan degenen zonder lotgenotencontact, zoals uit de volgende
                        tabel blijkt.
                        Tabel 2.5
                          Activiteit                     Lotgenoten-contact         Geen lotgenoten-contact
                          deelt ervaringen met artsen
                                                               55%                            9%
                          met anderen
                          bespreekt via internet
                          gevonden informatie met              55%                           30%
                          zijn zorgverlener
                          vergelijkt via internet de
                          kwaliteit van artsen en              44%                           24%
                          ziekenhuizen
                          stelt via e-mail vragen aan
                                                               44%                           20%
                          zijn zorgverlener
                          stelt via internet zelf een
                                                               33%                           22%
                          diagnose
                          houdt zijn medische
                                                               20%                           10%
                          gegevens bij
                        Bron: Onderzoek RVZ via Zorgbelang Nederland, 2009 (N=1317).
Binnen sociale netwer-  Indien zorgconsumenten denken dat hun privacy geschaad wordt, zul-
ken vertrouwen consu-   len zij niet of minder bereid zijn hun gegevens te delen met lotgenoten.
menten elkaar           Transparantie draagt ertoe bij dat consumenten elkaar en sociale netwer-
                        ken vertrouwen. De voordelen die zij zien in het delen van informatie
                        geven zij dan eerder prioriteit boven het beschermen van hun privacy.
                        2.5         De zorgverlener
Veel specialisten lopen Informatie- en communicatietechnologie heeft in de afgelopen jaren in
achter                  de zorg breed ingang gevonden. Zo is de groene kaart van de huisarts ver-
                        RVZ                                                     Gezondheid 2.0: U bent aan zet 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                       vangen door het elektronisch medisch dossier en zijn ook administratieve
                       en financiële functies van de huisartspraktijk geautomatiseerd. De meeste
                       specialisten zijn nog niet zo ver dat zij patiëntgegevens elektronisch
                       vastleggen. Alhoewel er veel stappen zijn en worden ondernomen om de
                       praktijkvoering in brede zin te digitaliseren, kan vastgesteld worden dat
                       e-zorg nog beperkt wordt toegepast. Weliswaar zijn er vele initiatieven en
                       projecten op dit gebied, maar structureel is de toepassing relatief gering.
                       Er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld op het gebied van de dermatologie
                       en de geestelijke gezondheidszorg46.
Weinig huisartsen      Het gebruik van sociale media is beperkt in verhouding tot hetgeen
bieden e-consult       tegenwoordig mogelijk is. Wel wordt door professionals in toenemende
                       mate internet gebruikt om kennis te verspreiden47. Nog slechts een
                       gering deel van de artsen biedt echter hun patiënten de mogelijkheid tot
                       e-mail communicatie. Naar schatting bood in 2008 9% van de huisartsen
                       hun patiënten de mogelijkheid tot een e-consult48.
                       Wel communiceren artsen onderling via fora, discussiegroepen, e.d. In de
                       Verenigde Staten is Sermo een veel gebruikt medium49; ook in Neder-
                       land is inmiddels dit type platforms om onderling kennis en ervaring
                       uit te wisselen in het leven geroepen50. Daarnaast hebben artsen door
                       internet nieuwe mogelijkheden gekregen om snel de laatste stand van
                       zaken op klinisch gebied tot zich te nemen via websites als UptoDate.
                       com, waaraan meer dan 4.000 artsen informatie leveren1.
Sociale Media zijn     Ziekenhuizen gebruiken internet steeds meer voor de communicatie met
voor veel ziekenhuizen hun patiënten. Zo biedt het Flevoziekenhuis hun patiënten de mogelijk-
braakliggend terrein   heid digitaal afspraken te maken en via hun persoonlijke website uitslagen
                       van onderzoeken en brieven aan andere zorgverleners over hen in te zien52,
                       en geeft het Medisch Centrum Haaglanden hun patiënten via internet in-
                       zage in hun medisch dossier53. Ziekenhuizen gebruik nog nauwelijks soci-
                       ale media54, in tegenstelling tot ziekenhuizen in de Verenigde Staten. Voor
                       ziekenhuizen ligt hier een te ontginnen gebied. Een ziekenhuis kan zich als
                       autoriteit opwerpen door betrouwbare kennis over ziekten en behandelin-
                       gen te delen. Patiënten verwachten ook van ziekenhuizen dat zij dit doen,
                       zo blijkt uit discussies met patiënten55. Daarnaast kan het de interactie en
                       binding met de patiënt versterken en kan hierdoor de communicatie tussen
                       zorgprofessionals onderling een stimulans krijgen.
                       In de laatste jaren zijn er initiatieven om de kennis en ervaring van artsen
                       en patiënten bij elkaar te brengen in netwerken die de patiënt of cliënt
                       ondersteunen. Een voorbeeld is de Nijmeegse Digitale IVF-poli56. Hier-
                       bij hebben de deelnemers aan het netwerk in een beveiligde omgeving
                       inzicht in alle relevante gegevens, kunnen zij met elkaar kennis en erva-
                       ringen uitwisselen en worden zij ondersteund door de betrokken artsen.
                       Ook in het buitenland worden door artsen positieve ervaringen opgedaan
                       in het gebruik van gezondheid 2.0 toepassingen57.
                       RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                         Patiëntenfora zijn niet alleen een bron van informatie, maar dragen ook
                         bij aan de verwerking en het omgaan met een aandoening. Door het
                         gebruik van sociale media verandert de rol van de actoren als artsen en
                         ziekenhuizen in de informatievoorziening; sociale media worden deel
                         van de communicatie en informatiestromen. Afgezien van de hierboven
                         bedoelde initiatieven, benutten deze actoren nog nauwelijks de mogelijk-
                         heden die sociale media bieden. Knelpunten zijn een gebrek aan kennis,
                         tijd, financiële middelen en stratege58.
Patiënten gaan           De opkomst van waarderings- en vergelijkingssites59, waar patiënten
zorgverleners            hun ervaringen met zorgverleners kunnen uitdrukken in een waardering,
rapportcijfers geven     welke andere patiënten kunnen gebruiken om zorgverleners te vergelijken
                         en keuzes te maken, zal naar verwachting impact hebben op het handelen
                         van betrokken zorgverleners.
                         2.6      De zorgverzekeraar
Op gezondheid 2.0        Zorgverzekeraars bieden hun verzekerden al geruime tijd toegang tot hun
gebied zijn zorgverzeke- websites met informatie over hun relatie en over een scala van onderwer-
raars actiever dan zorg- pen gerelateerd aan gezondheid, lifestyle en aandoeningen. Ook zetten
aanbieders               zij in toenemende mate sociale media in om contact te onderhouden met
                         hun verzekerden. Verder worden deze media onder meer gebruikt om
                         meer inzicht te krijgen in de houding van hun verzekerden en om nieuwe
                         klanten te werven.
                         Veel zorgverzekeraars, waaronder CZ, kennen een persoonlijke digitale
                         pagina voor hun verzekerden waarop deze gegevens over hun polis en ge-
                         declareerde bedragen kunnen vinden. Sommige zorgverzekeraars bouwen
                         dit verder uit. Het is immers mogelijk om ook de declaraties die rechts-
                         reeks aan de zorgverlener betaald zijn bij deze gegevens te vermelden.
                         Zo is het ook mogelijk vragen over de door de zorgaanbieder geboden
                         kwaliteit aan de verzekerde voor te leggen. De geaggregeerde gegevens
                         van de verzekerden kunnen zowel benut worden voor de zorginkoop als
                         ter informatie van hun verzekerden bij de keuze van een zorgaanbieder,
                         bijvoorbeeld in de vorm van aanbiedersvergelijkingen.
                         Zorgverzekeraars zijn samen met onder meer patiëntenorganisaties
                         partner bij het implementeren en operationeel houden van websites die
                         patiënten op basis van elkaars ervaringen helpen bij het maken van keu-
                         zen voor zorgverleners, behandelingen, e.d.60
                         2.7      De overheid
Overheid kan 2.0         De overheid gebruikt een variëteit aan instrumenten om haar beleidsdoe-
moeilijk bijbenen        len zoals goede toegankelijkheid, goede betaalbaarheid en goede kwaliteit
                         van zorg te realiseren. De overheid past zich daarbij aan de zich verande-
                         rende omgeving en omstandigheden aan. De overheid heeft op sommige
                         RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                       terreinen moeite om het tempo van de veranderingen bij te benen. Dit is
                       bijvoorbeeld het geval wanneer het gaat om gezondheid 2.0: het inspelen
                       op de nieuwe mogelijkheden die internet biedt om de toegankelijk-
                       heid, betaalbaarheid en kwaliteit van zorg te verbeteren door de patiënt
                       centraal te stellen.
Burgers willen         Burgers verlangen in toenemende mate transparantie, ook van de over-
transparante overheid  heid. Transparantie werkt positief op het vertrouwen van de burger in de
                       overheid; het niet verstrekken van informatie die door de burger relevant
                       wordt geacht, doet het wantrouwen van de burger toenemen.
                         Kort na het aantreden van Obama als president van de Verenigde Staten is data.gov
                         van start gegaan. Deze website biedt zo veel mogelijk ‘raw data’ (onbewerkte gegevens)
                         aan. Data.gov maakt het mogelijk voor ieder die dat wenst om gebruik te maken van de
                         gegevens die de overheid verzamelt. Niet gefilterd of verwerkt door de overheid zelf, maar
                         open, transparant en toegankelijk. Het is een vervolg op het memorandum van Obama,
                         waarmee hij zich uitsprak voor een open overheid.
Wetgeving 2.0 laat nog Niet onvermeld mag blijven dat in overheidsland initiatieven zijn rond
op zich wachten        het inzetten van sociale media voor beleidsdoeleinden. Een van de be-
                       langrijkste is het initiatief ambtenaar 2.061. De 2.0-filosofie wordt door
                       de overheid in de zorgsector tot op heden echter nog nauwelijks vertaald
                       in aanpassing van wet- en regelgeving. Zo spitst de financieringsstruc-
                       tuur van de zorg zich nog in belangrijke mate toe op de relatie tussen
                       zorgaanbieder en zorgverzekeraar en zijn er beperkte mogelijkheden om
                       de samenwerking tussen zorgaanbieder en zorgconsument structureel
                       financieel te ondersteunen.
                       2.8       Ontwikkelingen richting gezondheid 2.0
                       Toename van ‘ratings’
Ranking the stars      Elsevier en het Algemeen Dagblad behoorden tot de eerste media die
                       ranglijsten opstelden van de ‘beste ziekenhuizen’. Inmiddels zijn er vele
                       initiatieven op dit gebied. Enkele daarvan, waaronder die van de Stich-
                       ting Consument en de Zorg, spitsen zich toe op het verzamelen en delen
                       van ervaringen die patiënten hebben opgedaan met de aan hen verleende
                       zorg. Het ligt in de verwachting dat op termijn een balans wordt gevon-
                       den in de combinatie van empirische gegevens, gegevens aangeleverd
                       door patiënten, en gegevens op basis van de beoordeling van collega-
                       zorgverleners.
                       Crowdsourcing
                       Organisaties of personen maken voor uiteenlopende doeleinden in toene-
                       mende mate gebruik van de kennis van een grote groep niet vooraf gespe-
                       cificeerde individuen: professionals, vrijwilligers, geïnteresseerden. Deze
                       benadering vloeit voort uit de filosofie rond de ‘wijsheid van de massa’.
                       RVZ                                                           Gezondheid 2.0: U bent aan zet 30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                      Na de aardbeving in Haïti werden hulpoproepen die via de mobiele telefoon binnenkwa-
                      men door honderden vrijwilligers vertaald in het Engels en doorgegeven aan hulpverleners
                      ter plaatse. Zo kreeg een ziekenhuis binnen 20 minuten brandstof voor de aggregratoren.
                      Duizenden vrijwilligers maakten binnen korte tijd een gedetailleerde plattegrond van
                      Haïti van plaatsen waar hulp nodig was. Hulpverleners konden deze downloaden in hun
                      mobiele GPS-systemen, zodat zij precies wisten waar ze naar toe moesten gaan62.
                     Personal Health Record (PHR)
Persoonlijke gezond- Zorgverleners maken al langere tijd gebruik van Elektronische Patiënten
heidsdossiers vinden Dossiers (EPD). Inmiddels bieden naast Nederlandse initiatiefnemers63
ingang               ook grote bedrijven als Microsoft en Google64 elektronische persoonlijke
                     gezondheidsdossiers aan die door de patiënt zelf beheerd worden. Deze
                     PHRs kunnen ook de communicatie van ervaringskennis met profes-
                     sionals faciliteren. Mogelijk als ‘tussenfase’ worden portalen ingericht
                     om patiënten digitaal toegang te geven tot hun gegevens, informatie te
                     bieden over gezondheid en zorg, afspraken te plannen en e-contact te
                     bieden met zorgverleners65.
                     Integratie van netwerken
                     Consumenten zijn vaak lid van meerdere netwerken. Zo komt comorbi-
                     diteit bij chronische patiënten veel voor. Nieuwe technologieën zullen het
                     mogelijk maken dat daar waar consumenten dit wensen deelname aan deze
                     netwerken geïntegreerd op een gebruiksvriendelijke manier mogelijk is.
                     Nieuwe 2.0 diensten
                     Nieuwe organisaties gaan zorgvragers en zorgaanbieders aan elkaar kop-
                     pelen. Zorgvragers hebben daarbij keuzemogelijkheden. Een voorbeeld is
                     ZoekPGBZorg.nl.
                     Naast MOL ook PL
Naast MOL nu ook     Nu zijn het de Medical Opinion Leaders die aanzien hebben (en vooral
POL                  voor de farmaceutische industrie belangrijk kunnen zijn): artsen die in
                     hun vakgebied gelden als dé deskundige. Doorgaans publiceren ze het
                     vaakst in wetenschappelijke bladen, niet zelden zitten ze in het bestuur
                     van de wetenschappelijke verenigingen van hun specialisme, ze spreken
                     op medische congressen en treden op in ‘de lekenpers’ - kranten en tijd-
                     schriften66. Naast de MOL ontplooit zich de POL: de Patient Opinion
                     Leader: patiënten die veel kennis hebben over het omgaan met een be-
                     paalde aandoening. Zij kennen praktische oplossingen voor de ongemak-
                     ken die een chronische ziekte met zich meebrengt. Zij zullen veel invloed
                     krijgen op andere patiënten en op de organisaties die hen zorg verlenen.
                     Toename van mobiele communicatie
                     Eind 2009 ligt de penetratie van mobiel internet op bijna 20%. On-
                     geveer 2,8 miljoen Nederlandse telefoonbezitters maakt gebruik van
                     internettoegang op zijn mobieltje67. Daarmee zet de stijgende trend van
                     de laatste jaren door. Dit geeft de mogelijkheid om de hele dag toegang te
                     hebben tot sociale (zorg)netwerken. Voor zelfmanagement is dit belang-
                     rijk, gedrag heeft immers bij veel aandoeningen gevolg voor gezond-
                     RVZ                                                        Gezondheid 2.0: U bent aan zet 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                       heidssituatie en welzijn. In dit advies wordt niet ingegaan op specifieke
                       mobiele zorgtoepassingen, ook wel aangeduid als m-Health of m-Zorg68.
                       Web 3.0
Web 2.0 is niet het    Web 2.0 is een ongeorganiseerde verzameling van bestanden (tekst,
eindpunt; web 3.0      geluid, beeld). Web 3.0 gebruikt metadata: gegevens over gegevens.
gloort                 Hierdoor wordt het web getransformeerd in een dataweb; het wordt ook
                       wel aangeduid als het semantische web. Doordat gegevens aan elkaar
                       gerelateerd kunnen worden, wordt het mogelijk om tot gepersonaliseerde
                       zorg te komen. Zo kunnen op grond van genetische profielen risico’s
                       op aandoeningen in kaart worden gebracht en lifestyle adviezen worden
                       gegeven.
                       2.9     Conclusie
VS loopt voorop        Hoewel het internet vele mogelijkheden biedt voor sociale interactie,
                       geldt voor de zorg - in tegenstelling tot voor andere sectoren - dat relatief
                       weinig gebruik gemaakt wordt van interactieve communicatie tussen
                       professionals en patiënten. Deze situatie is overigens niet specifiek voor
                       Nederland69. Deelname aan sociale media is in de Verenigde Staten ove-
                       rigens wel aanzienlijk hoger dan in Nederland70.
                       Vooralsnog is sprake van gezondheid 1.0: internet als platform voor het
                       verkrijgen van informatie en minder voor sociale interactie - met uitzon-
                       dering van lotgenotencontact -, voor samen informatie delen en voor het
                       daarbij gebruik maken van verschillende media (video, geluid, e.d.) en
                       toepassingen.
Ondernemende           Ziekenhuizen maken nog slechts spaarzaam gebruik van de nieuwe mo-
zorgaanbieders trekken gelijkheden die beschikbaar zijn. Innovaties op dit terrein komen vooral
de kar                 van de grond door individuele acties van gemotiveerde, ondernemende
                       professionals.
                       RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 33</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 34</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                       3       De betekenis van Gezondheid 2.0
                       3.1     Inleiding
                       In het vorige hoofdstuk zijn de omgeving en een aantal ontwikkelingen
                       geschetst. Waartoe kan dit leiden wanneer het om gezondheid 2.0 gaat?
                       De volgende paragraaf geeft enkele kernpunten van een toekomstbeeld
                       voor gezondheid 2.0 aan. Hiermee is niet gezegd dat dit toekomstbeeld
                       ook snel werkelijkheid wordt. Dit hangt van een aantal factoren af. Het
                       alternatief voor dit toekomstbeeld wordt beschreven in paragraaf 3; het
                       is een beeld waarin de huidige gezondheid 1.0 situatie zich verder heeft
                       ontwikkeld. Paragraaf 4 van dit hoofdstuk gaat in op de impact van
                       gezondheid 2.0. In hoeverre dit realiteit wordt, komt in paragraaf 5 aan
                       de orde. Er zijn namelijk belemmeringen. De laatste paragraaf van dit
                       hoofdstuk beschrijft mogelijke maatregelen om deze belemmeringen weg
                       te nemen of te verminderen.
                       3.2     Kernpunten gezondheid 2.0
                       Basis voor dit scenario vormt de achtergrondstudie van mw. prof. dr. V.
                       Frissen, getiteld ‘Health 2.0: It’s not just about medicine and technology,
                       it’s about living your life’. Uitgangspunt voor een optimale gezond-
                       heid 2.0 situatie vormen de door haar in de slotparagraaf van de studie
                       geschetste kansen. Er zijn ook risico’s, zoals het vergroten van de kloof
                       tussen kansarmen en kanrijken, de kans op misinformatie en de kans
                       op misbruik van informatie. Deze risico’s doen zich ook voor in het in
                       de volgende paragraaf te beschrijven alternatieve toekomstbeeld. De
                       verschillen qua risico’s zijn gradueel.
                       Patiëntgerichte zorg, transparante zorg, vraaggestuurde zorg en efficiënte
                       en doeltreffende zorg staan in dit scenario centraal. Daarom zijn de kern-
                       punten van het gezondheid 2.0 scenario naar deze aspecten geclusterd.
                       Patiëntgerichte zorg
                       Menswaardige zorg
                       Patiënten worden en voelen zich als persoon benaderd. Zij zijn partner in
                       de zorg, zorg die bij hun identiteit past, en zij houden zoveel mogelijk de
                       regie over hun leven en programma. Zij hebben keuzevrijheid ten aanzien
                       van hun behandeling, het tempo waarin de zorg wordt aangeboden en de
                       wijze waarop de behandeling wordt aangeboden (face-to-face, e-health,
                       etc.). De patiënt kan zo deze dat wenst gebruik maken van de ervaringen
                       van andere patiënten die in dezelfde situatie verkeren of verkeerd hebben.
                       Professional als coach en adviseur
Shared decision making Beroepsbeoefenaren oefenen het beroep uit waarvoor zij zijn opgeleid. Zij
                       hebben tijd om vragen van patiënten te beantwoorden en uitleg te geven
                       aan patiënten die beter geïnformeerd op consult komen. Professional
                       RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                        en patiënt hebben beide verschillende rollen, verantwoordelijkheden en
                        soorten kennis. De professional kan zijn professionele kennis vergroten
                        door deel te nemen en gebruik te maken van netwerken met collegae; de
                        patiënt vermeerdert zijn ervaringskennis door ervaringen te delen met
                        lotgenoten. Gezondheid 2.0 biedt de middelen om de vermeerderde ken-
                        nis voor de andere partij te ontsluiten en zo meerwaarde te creëren. Deze
                        meerwaarde komt ten goed aan de behandeling. De ‘paternalistische’
                        arts van vroeger wordt coach en adviseur. Patiënt en arts besluiten samen
                        tot een behandeling: shared decision making. De arts-patiëntrelatie is
                        gebaseerd op vertrouwen.
                        Transparante zorg
                        Waardering van behandelaars/behandelteams en zorginstellingen
                        Degenen die zorg verleend is, geven op een gestructureerde en gestandaar-
                        diseerde manier hun oordeel over hun behandeling, bijvoorbeeld geba-
                        seerd op de Consumer Assessment of Healthcare Providers and Systems,
                        CAHPS-methodiek71 of de CQ-Index72, waarbij aspecten die patiënten
                        belangrijk vinden, zoals ervaringen van andere en bejegening worden
                        meegenomen. Mede op grond van feitelijke informatie en de waarderingen
                        kunnen patiënten bepalen welk behandelteam/behandelaar zij kiezen.
                        Toezicht op de zor
Die pet past ons        Zorgconsumenten signaleren misstanden in de zorg via internet, bijvoor-
allemaal                beeld onvoldoende hygiëne. Dit kunnen zij onder meer doen binnen de
                        platforms waar ze aan deelnemen, via ‘ratingsites’ en dergelijke. Zorg-
                        aanbieders zullen zoveel mogelijk zien te voorkomen dat hun naam in
                        negatieve zin op bedoelde websites verschijnt. Overigens dienen zij de
                        gelegenheid te krijgen tot wederhoor dan wel aan te geven welke maatre-
                        gelen zij hebben genomen om herhaling van misstanden zoveel mogelijk
                        te voorkomen. Deze ‘sociale controle’ kan het werk van de IGZ verlich-
                        ten; de IGZ hoeft immers niet in actie te komen wanneer zorgaanbieders
                        ‘misstanden’ wegnemen naar aanleiding van signalen van zorgconsu-
                        menten. Daarnaast blijven zorgconsumenten de mogelijkheid houden
                        misstanden in de zorg bij de IGZ te melden. De IGZ gaat zonodig tot
                        actie over. Patiënten spelen een belangrijke rol bij het definiëren van
                        kwaliteitsindicatoren.
                        Vraaggestuurde zorg
                        Netwerken
Zorgconsumenten en      Er zijn (dynamische) netwerken van artsen, nurse practitioners, apothe-
zorgaanbieders samen in kers, patiënten, enz. voor vele aandoeningen. In deze netwerken wordt
netwerken               informatie verstrekt, uitgewisseld en gedeeld, bijvoorbeeld door weten-
                        schappelijke verenigingen in de vorm van patiëntvriendelijke versies van
                        richtlijnen en standaarden en door patiënten over hun ervaringen met
                        de zorg qua behandelingen en behandelteams. Apothekers spelen onder
                        meer in op vragen en opmerkingen over bijwerkingen en interacties van
                        geneesmiddelen. Zowel behandelteams als patiënten participeren actief in
                        RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                         deze netwerken. Deelnemers opereren daarbij als informatiemakelaars: in
                         hun ogen relevante documenten en websites voorzien zij van ‘tags’, waar-
                         door het met behulp van social bookmarking sites voor anderen mogelijk
                         wordt snel relevante informatie te vinden.
                         (Medisch) profiel
Informatie op maat       Zorgconsumenten stellen een medisch profiel op waarin zij relevante
                         gegevens over zichzelf en hun aandoening opslaan. Zij hebben de keuze dit
                         publiek te maken dan wel dit in beperkte mate of niet te doen. Op grond
                         van dit profiel kunnen zij, zo zij dit wensen, op de hoogte worden gehou-
                         den van nieuwe ontwikkelingen op het gebied van de medische wetenschap
                         en eventueel nieuwe relevante ervaringen van lotgenoten die een soortge-
                         lijk (risico)profiel hebben. Op termijn zal dit leiden tot gepersonaliseerde
                         adviezen voor leefstijl, behandeling en zorg, en uiteindelijk tot geperso-
                         naliseerde behandeling, waarbij ook het genetische profiel wordt betrok-
                         ken. Het anoniem delen van profielen door grote aantallen patiënten zal
                         gedetailleerd wetenschappelijk onderzoek naar populaties mogelijk maken.
                         Zelfmanagement
Patiënt wordt deels zijn (Chronische) patiënten voeren zelf handelingen uit, daarbij ondersteund
eigen dokter             door behandelteams en platforms. Zij leggen gegevens (meetwaarden)
                         over hun gezondheidssituatie en over hun therapie (bv. geneesmiddelen-
                         gebruik) vast en delen dit met anderen in de hiervoor bedoelde netwer-
                         ken. Op deze wijze kunnen zij hun eigen situatie (incl. therapie) vergelij-
                         ken met andere patiënten die in dezelfde fase van de aandoening verkeren
                         cq. met hetzelfde risicoprofiel (dit kunnen dus ook groepen patiënten
                         met dezelfde comorbiditeit zijn, bijvoorbeeld depressieve diabetespatiën-
                         ten met hartfalen). De gegevens kunnen geaggregeerd en geanonimiseerd
                         gebruikt worden voor wetenschappelijk onderzoek.
                         Regie
Patiënt krijgt regie     Van de ‘traditionele’ regie, zoals deze in het verleden door de arts werd
                         gevoerd, is niet langer sprake. Zorgconsument en behandelaars binnen
                         het behandelteam werken op voet van gelijkheid samen ter bevordering
                         van de gezondheid van de zorgconsument. Wanneer men iemand de regie
                         zou moeten toedichten, dan komt hiervoor de zorgconsument als eerste
                         in aanmerking. Deze kan de regierol desgewenst delegeren aan iemand
                         van het behandelteam of aan een derde.
                         Vraagmacht creëren
Samen sterk              Netwerken van zorgconsumenten organiseren zich zo dat ze zich als een
                         ‘inkooporganisatie’ kunnen gaan opstellen, zoals patiëntenverenigingen
                         als de Diabetes Vereniging Nederland nu al doet in de vorm van een
                         webshop, waar leden met korting hun materiaal kunnen betrekken73.
                         Hiermee kunnen ze aanvullende eisen aan kwaliteit en service van het
                         geleverde gaan stellen. Waar nog aanbodgestuurde zorg is, kunnen ze
                         afdwingen dat die vraaggestuurd gaat worden.
                         RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                      Gebruikersorganisaties
                      Zorgconsumenten nemen taken over van traditionele intermediaire be-
                      langenorganisaties. Dit houdt in dat zij een zekere vorm van toezicht op
                      de zorg houden door (publiekelijk) te rapporteren over hun gebruik van
                      zorg. De rol van de patiëntenorganisaties, traditioneel voor voorlichting,
                      belangenbehartiging en lotgenotencontact, zal veranderen; zij dienen toe-
                      gevoegde waarde te hebben boven netwerken (zie onder vraaggestuurde
                      zorg) willen zij hun bestaansrecht behouden.
                      Efficiënte en doeltreffende zorg
                      Collegiale consultatie
                      Behandelteams maken gebruik van fora, discussiegroepen, e.d. om kennis
                      up to date te houden, samen onderzoek te doen en collegae in te scha-
                      kelen bij complexe gevallen, bijvoorbeeld door met elkaar te discussiëren
                      over de meest wenselijke vorm van behandeling van bijzondere gevallen.
                      EPDs en PHRs
Patiënt houdt zelf    Beroepsbeoefenaren houden, conform wettelijk voorschrift, een dos-
gegevens bij in PHR   sier bij. Dit gebeurt in de vorm van een Elektronisch Patiënten Dossier
                      (EPD). Patiënten die daaraan behoefte hebben, houden hun gegevens bij
                      in een Personal Health Record (PHR). Dit kunnen gegevens zijn over zon-
                      der recept verkrijgbare geneesmiddelen, eigen gemeten waarden (gewicht,
                      bloeddruk, bloedsuikerspiegel, e.d.; hetgeen op termijn automatisch kan
                      geschieden via daartoe geschikte devices) en ervaringen in het omgaan met
                      een aandoening. Gegevens tussen EPD en PHR zijn digitaal uitwisselbaar
                      c.q. EPD en PHR worden gesynchroniseerd. Zo krijgt de patiënt de ge-
                      gevens die over hem/haar in het EPD zijn opgenomen en helpt de patiënt
                      via zijn PHR de in het EPD opgenomen gegevens te verrijken.
                      Decision Support Systems
De computer als       Zowel artsen als patiënten beschikken over geautomatiseerde systemen
adviseur              die te nemen beslissingen ondersteunen. Artsen maken er gebruik van in
                      combinatie met digitaal beschikbare richtlijnen en standaarden, en met
                      het EPD van een patiënt. Patiënten gebruiken het om te bepalen of ze
                      al dan niet een arts moeten raadplegen en ter ondersteuning van zelfma-
                      nagement. Een voorbeeld hiervan is te vinden in de hartfalenpoli van
                      het Martini ziekenhuis74. Daarnaast kan dit type systemen door EPD’s /
                      PHR’s zoeken naar patronen waardoor bijvoorbeeld vroegtijdig mensen
                      met een bepaald risicoprofiel opgespoord kunnen worden.
                      Standaarden en richtlijnen
Wikiaanse standaarden Standaarden en richtlijnen worden opgesteld door relevante partijen,
                      waaronder artsen, verpleegkundigen en patiënten. Dit doen zij onder
                      meer in de vorm van wiki’s. Toepassing van ‘best practices’ wordt gereali-
                      seerd in een samenwerking model rond de zorgconsument. Gezamenlijk
                      wordt de ‘best practice’ die het best bij de zorgconsument past gekozen;
                      alle teamleden werken samen om het gewenste resultaat te behalen.
                      RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                  Innovatieve behandelingen
                  Ook kleine groepen burgers bundelen hun krachten door gezamenlijk
                  gelden te werven voor bijvoorbeeld onderzoek naar zeldzame ziekten.
                  Met de beschikbare fondsen geven zij wetenschappelijke instituten op-
                  dracht tot onderzoek die de genezing van een aandoening dichterbij kan
                  brengen.
                  3.3      Een alternatief: gezondheid 1.0 ontwikkelt zich verder
                  Als alternatief voor het in de vorige paragraaf geschetste scenario geldt
                  de zich ontwikkelende gezondheid 1.0-situatie. Deze kenmerkt zich
                  doordat:
                  - 	de zorgconsument zich grotendeels beperkt tot het verkrijgen van
                        informatie over gezondheid en zorg;
                  - 	de zorgconsument die wel informatie uitwisselt dit doet in het kader
                        van lotgenotencontact en hoofdzakelijk ter ondersteuning van het
                        omgaan met een aandoening;
                  - de regierol primair bij zorgaanbieders blijft liggen
                  Voor de eerder aangeduide aspecten betekent dit in dit scenario het
                  volgende.
                  Transparantie
                  Feitelijke informatie over verleende zorg
                  De verleende zorg wordt top-down transparant gemaakt. Zo zijn er via
                  internet per ziekenhuis gegevens beschikbaar over de kwaliteit van de
                  verleende zorg, zoals sterftecijfers, het vóórkomen van ziekenhuisinfec-
                  ties, MRSA-bacterie, e.d. en per behandelteam/behandelaar over genoten
                  opleiding, frequentie van uitvoering van verrichtingen, succespercentages
                  van die verrichtingen (gecorrigeerd voor populatie), e.d.
                  Bestaande instituten doen hun best om feitelijke informatie over ver-
                  leende zorg te verzamelen en openbaar te maken. Overheidsprojecten,
                  zoals Zichtbare zorg, spelen hierbij een belangrijke rol.
                  Waardering van behandelaars en zorginstellingen
Business as usual Media, zoals AD, Elsevier en Independer.nl verzamelen en publiceren
                  gegevens over instellingen en maatschappen.
                  Toezicht op de zorg
                  De Inspectie voor de gezondheidszorg houdt toezicht op de verleende zorg.
                  Overheid en koepels geven inhoud aan kwaliteitsindicatoren.
                  Vraaggestuurde zorg
                  Patiëntenorganisaties
                  Geïnstitutionaliseerde patiëntenorganisaties vertegenwoordigen patiën-
                  ten, verstrekken voor hen relevante informatie, zoals nieuwe therapieën/
                  geneesmiddelen. Ze maken het mogelijk om onderling te communiceren
                  teneinde ondersteuning te bieden bij het omgaan met hun aandoening.
                  RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                         Behandeling
Passieve patiënt         Patiënten ondergaan de door hun behandelaar voorgeschreven therapie,
                         waaronder zorg op afstand. Voor zover zelfmanagement hierbij aan de
                         orde is, beperkt zich dit tot het uitvoeren van handelingen en het com-
                         municeren van meetwaarden met de behandelaar teneinde tot een zo
                         optimaal mogelijke gezondheidssituatie te komen.
                         Regie
Zorgaanbieder is de baas In beginsel voert de zorgaanbieder de regie. Bij aandoeningen waarbij
                         meerdere behandelaars betrokken zijn, wordt één van deze behandelaars
                         de rol van hoofdaannemer/regievoerder toegekend. Bij bepaalde groe-
                         pen chronisch zieken, zoals diabetes, ligt de regievoering dichter bij de
                         patiënt.
                         Efficiënte en doeltreffende zorg
                         Collegiale consultatie
                         Deelname aan congressen en symposia, conventionele literatuur, zowel in
                         papieren vorm als in digitale vorm, en (na- en bij-)scholing zijn voor de
                         zorgaanbieders leidend bij het behandelen van patiënten. Bij complexe
                         gevallen gaat men te rade bij collegae binnen de eigen organisatie of
                         andere collegae die men kent.
                         EPDs en PHRs
Patiënt levert zelf geen Beroepsbeoefenaren houden, conform wettelijk voorschrift, een dossier
informatie               bij in de vorm van een Elektronisch Patiënten Dossier (EPD). Het EPD
                         is de centrale informatiebron. Patiënten kan digitaal inzage gegeven wor-
                         den in hun dossier, bijvoorbeeld door desbetreffend bestand toegankelijk
                         te maken via een daartoe ingerichte, beveiligde website.
                         Patiënten die daaraan behoefte hebben houden hun gegevens bij in een
                         Personal Health Record (PHR).
                         Decision Support Systems
                         Artsen beschikken over geautomatiseerde systemen die te nemen beslis-
                         singen ondersteunen.
                         Standaarden en richtlijnen
                         Standaarden en richtlijnen worden opgesteld door wetenschappelijke
                         verenigingen van beroepsbeoefenaren. Patiëntenorganisaties worden in
                         staat gesteld te reageren op concepten.
                         Innovatieve behandelingen
Top-down innoveren       Degenen die voorstellen hebben tot het in gang zetten van projecten die
                         een innovatie in de zorg kunnen betekenen, wenden zich voor ‘subsidie’
                         tot organisaties als ZonMw, het ministerie van EZ, enz., doen een beroep
                         op de (NZa)-beleidsregel innovatie, en andere klassieke financieringswij-
                         zen voor projecten.
                         RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                         3.4        De impact van gezondheid 2.0
                         Op grond van het voorgaande kunnen de in paragraaf 1.3 geformuleerde
                         beleidsvragen over de impact van gezondheid 2.0 op de zorg en de rollen
                         van de actoren daarbij worden beantwoord.
Patiënt heeft regie over Met de beschrijving van de kernpunten van de twee scenario’s ontstaat
eigen gezondheid         een beeld van de impact van gezondheid 2.0. Het meest kenmerkende
Patiënt komt goed        is dat in dit scenario de patiënt echt centraal staat; het wordt niet langer
beslagen ten ijs         met de mond beleden, maar het is realiteit. De patiënt heeft de regie
                         over zijn eigen gezondheid, daarbij ondersteund door een netwerk van
                         professionals en lotgenoten. Dit leidt tot een andere arts-patiëntrelatie,
                         die zowel ten voordele van de arts als van de patiënt is. De arts krijgt een
                         geïnformeerde patiënt tegenover zich aan wie hij niet de meest basale
                         zaken hoeft uit te leggen. Basale informatie heeft de patiënt immers voor-
                         afgaand aan het consult tot zich kunnen nemen. Zo kent deze in beginsel
                         de inhoud van zijn gezondheidsdossier, weet hij welke behandeling(en)
                         er mogelijk is/zijn en wat deze inhouden, en is hij op de hoogte van erva-
                         ringen van patiënten die in dezelfde situatie verkeren of verkeerd hebben.
                         Naar aanleiding hiervan zal de patiënt vragen hebben die verdere uitleg
                         noodzakelijk maken, welke vervolgens leidt tot een gezamenlijke beslis-
                         sing over het meest geschikte behandelplan.
                         Voor de patiënt is het belangrijk dat er een netwerk is waarvan ook pro-
                         fessionals deel uitmaken en waarvan de deelnemers de patiënt desgewenst
                         kunnen bijstaan. De financieringsstructuur moet professionals stimuleren
                         tot deelname aan die netwerken. Dit ligt binnen het domein van de over-
                         heid.
                         Wanneer de patiënt de regie over zijn gezondheid heeft, en dus in hoge
                         mate zelf kan bepalen hoe hij of zij de aan hem te verlenen zorg organi-
                         seert, kan dit tot wijzigingen in de structuur (en de financiering) van het
                         zorgaanbod leiden cq. deze noodzakelijk maken.
                           Vroeger moesten mensen die antistollingsmiddelen gebruikten voor het bepalen van de stolling
                           periodiek (doorgaans eens in de twee weken) naar de trombosedienst. Deze stelde voor de pa-
                           tiënt de dosering van het antistollingsmiddel vast. Tegenwoordig kan de patiënt deze bepaling
                           zelf thuis doen met als gevolg dat zelfmeting frequenter en dus nauwkeuriger kan geschieden.
                           Hierdoor blijven patiënten beter binnen de gewenste range dan vroeger via de trombosedienst
                           het geval was. Patiënten moeten echter wel vooraf enige training krijgen en bij vragen telefo-
                           nisch geholpen kunnen worden. Dit vraagt om een hierop afgestemde structuur en financie-
                           ring. De noodzaak tot het in stand houden van trombosediensten vervalt.
Zelfmanagement: beter    Voor zorgconsumenten komen er steeds meer technologische mogelijk-
voor de patiënt en voor  heden om hun ziekte te managen. Meer regie door de patiënt en meer
de samenleving           zelfmanagement kan tot verschuiving van taken leiden niet alleen tussen
                         professionals (bijvoorbeeld van arts naar nurse practitioner), maar ook
                         van professionals naar de patiënt of mantelzorger. Dit is in de eerste
                         RVZ                                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet  41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                       plaats ten voordele van de patiënt, omdat hij zijn zorg naar behoefte kan
                       inzetten en minder afhankelijk is van anderen. In de tweede plaats is het
                       ten voordele van de maatschappij omdat de kosten hierdoor lager kunnen
                       zijn dan wanneer professionals moeten worden ingezet. En in de derde
                       plaats draagt het bij aan het verminderen van de arbeidsproblematiek in
                       de zorg: de nu nog noodzakelijk geachte toename van arbeidskrachten in
                       de zorg kan lager zijn dan oorspronkelijk verwacht75.
                        Volgens de Amerikaanse Agency for Health Care Research Quality (AHRQ) betreft 70%
                        van alle kosten in de gezondheidszorg kosten voor chronisch zieken76. Het aantal mensen
                        met een chronische ziekte neemt toe. Zo zal het aantal mensen in Nederland met diabetes
                        de komende jaren naar verwachting met 80% stijgen. Naar schatting 1,3 miljoen mensen
                        zal in 2025 diabetes type 1 of type 2 hebben. In 2007 waren bij de huisarts nog 740.000
                        mensen met diabetes bekend. Daarnaast leden er toen nog minimaal 250.000 mensen aan
                        diabetes zonder dat zij dit zelf wisten77
Gezondheid 2.0: betere Wanneer de burger/patiënt de mogelijkheid heeft meer regie te nemen
therapietrouw          met betrekking tot zijn gezondheid, draagt deze hiermee meer verant-
                       woordelijkheid in het voorkómen en de behandeling van zijn of haar
                       ziekte of aandoening. Hij kan op basis van het met de zorgverlener
                       afgesproken zorgplan bijvoorbeeld medicatie zelf reguleren op basis
                       van metingen die men zelf verricht (bijvoorbeeld bloeddruk, gewicht,
                       bloedsuiker, creatinine, aanpassen van dieet, etc). Dit zal leiden tot meer
                       betrokkenheid en resulteren in een verbeterde therapietrouw. De separaat
                       beschikbare hulpmiddelen, zoals een PHR, online communities en me-
                       dische informatiebronnen, bijvoorbeeld in de vorm van Wiki’s, worden
                       in dit model geïntegreerd. Op basis van de beschikbare informatie wordt
                       educatie gecreëerd met betrekking tot vaardigheden en interpretatie van
                       zelfmetingen. Centraal bij de communicatie in het kader van zelfmanage-
                       ment staat het PHR, waar de patiënt zijn of haar bevindingen vastlegt78.
                       Ook kunnen hierin gegevens uit het EPD, zoals onderzoeksuitslagen,
                       vanuit het ziekenhuis vastgelegd worden79. Doordat zowel patiënt als
                       zorgverlener overzicht hebben over al deze meetresultaten kan de patiënt
                       optimaal zelfmanagement bedrijven en de zorgverlener als coach dit
                       proces op afstand begeleiden. Het model bevat verschillende terugkop-
                       pelverbindingen, waardoor er een flexibel systeem ontstaat, dat de patiënt
                       op maat kan bedienen.
                       De volgende figuur geeft schematisch aan op welke wijze de verschillende
                       elementen gecombineerd kunnen worden.
                       RVZ                                                        Gezondheid 2.0: U bent aan zet 42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                     Figuur 3.1
                        Sociale omgeving
                                        Patiënt                                             Zorgverlener
                                                                        EPD
                                                Zelf-
                                                management
                                                 Zelfmeet-              PHR
                                                apparatuur
                                                      Educatieprogramma’s
                                                      - Multimediale patiëntinformatie
                                                      - e-Learning
                             Communities                                                           Communities
                      - Weblogs                                                             - Intercollegiale consultaties
                      - User generates content
                         (bijvoorbeeld ratings)                   Shared Care
                      - Blogs                            - Wiki
                                                         - Discussieforum (sturing
                                                           vanuit professionals)
                                                         - Zorgstandaarden
                     Bron: Gezondheidsmanagementmodel, de patiënt centraal (vrij naar P.J.M. van der Boog).
Financieel sturen op Wanneer de overheid de patiënt inderdaad centraal wil stellen, dan zal de
resultaat            overheid dit moeten faciliteren. Nu is de structuur en de financiering van
                     de zorg nog te veel gericht op ‘gefixeerde’ relatie tussen zorgaanbieder en
                     zorgverzekeraar, waarbij nieuwe toetreders tot de markt weinig kansen
                     krijgen. Een positieve ontwikkeling die door het ministerie van VWS is
                     ingezet, is om ‘functioneel’ te gaan bekostigen, waarbij gestuurd wordt op
                     outputcriteria, en waarbij de keuze wie waar een deel van de behandeling
                     volgens de zorgstandaard uitvoert, niet langer vooraf bepaald wordt80. In
                     het geval de patiënt een in natura polis heeft, zal de zorgverzekeraar in
                     hoge mate de zorgverleners bepalen; bij een restitutiepolis kan de patiënt
                     zelf kiezen.
                     Aanpassing van wet- en regelgeving kan de toetreding van nieuwe par-
                     tijen tot de zorgmarkt vergemakkelijken. Volgens Christensen kunnen
                     veel onnodige kosten bespaard worden wanneer de financiering wordt af-
                     gestemd op de optimale (organisatorische) setting waarin desbetreffende
                     zorg verleend wordt. Hiervoor is het nodig dat disruptieve innovatoren
                     kansen krijgen, aangezien het in de praktijk voor veel bestaande organisa-
                     ties moeilijk blijkt rigoureus te innoveren81.
                     In een 2.0-situatie worden burgers door de overheid bij haar werkzaamhe-
                     den betrokken. In de sfeer van handhaving, opsporing en toezicht wordt
                     steeds meer erkend dat men burgers een rol in de publieke keten kan
                     geven, bijvoorbeeld als ‘ogen en oren’, als waakhond, enz., terwijl juist
                     hier sprake lijkt van een klassieke overheidstaak. Zo zet de politie online
                     netwerken in om burgers bij onderzoeken te betrekken (bijv. YouTube) en
                     wordt internet afgezocht naar tips en bewijsvoering (bijv. op Hyves)82.
                     RVZ                                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet       43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                           Het gebruik van social media als effectieve opsporingsmethode wordt onderkend. Op
                           politiebureau’s wordt echter de toegang tot websites als GeenStijl.nl of YouTube voor per-
                           soneel geblokkeerd. Terwijl tijdens de gijzeling in juni 2008 in Almelo al op GeenStijl.nl
                           te lezen was wie de dader was en waarom, zocht de politie op straat naar aanwijzingen. En
                           terwijl via Twitter al te achterhalen was dat de zoon van de gijzelaar zelf het wapen had ge-
                           leverd, werd er door de politie een persconferentie voorbereid met verzoek om informatie.
                           Regionale Veiligheidsdag, 19 november 200983
2.0: patiënten signaleren Ook in de zorg zou bezien moeten worden welke aspecten van inspectie
misstanden in de zorg     in de zorg gedeeld of gedelegeerd kunnen worden en waarvoor burgers
                          ingezet kunnen worden. In een aantal gevallen zullen burgers spontaan
                          actief worden, bijvoorbeeld door zelf ‘toezicht’ te houden op de zorg en
                          informatie over de ervaren mate van kwaliteit van zorg te poolen. De
                          inspectie zal dan ook in zijn strategie hieromtrent moeten bepalen, waar-
                          onder de rol die zij burgers hierbij toekent en de wijze waarop zij sociale
                          media wil inzetten.
Burgers discussiëren mee  In andere gevallen zal de overheid zelf initiatieven moeten nemen, bij-
over wetten en regels     voorbeeld het inzetten van sociale media voor bepaalde wet- en regelge-
                          ving. Zo ligt het voor de hand om daar waar het ‘patiëntenwetten’ betreft
                          de burger direct bij het wetgevingsproces te betrekken, bijvoorbeeld door
                          middel van een wiki, zoals voor een nieuwe politiewet in Nieuw Zeeland
                          heeft plaatsgevonden84. Onlangs heeft de Nederlandse overheid voor een
                          passieve vorm van burgerparticipatie gekozen in de vorm van een rijks-
                          brede proef waarbij burgers, bedrijven en belangengroepen via internet
                          mee kunnen discussiëren over nieuwe regels. Iedereen kan de komende
                          twee jaar via internet aangeven wat ze van bepaalde wetsvoorstellen
                          vinden85. Het streven is dat alle ministeries tenminste 10% van hun
                          voorstellen voor nieuwe wet- en regelgeving ter consultatie aanbieden.
                           Nadat bij de HPV-vaccinatie de overheid zich beperkte tot eenrichtingsverkeer van over-
                           heidswebsite richting burger, is de communicatie rond de vaccinatie tegen de Mexicaanse
                           griep aanzienlijk anders aangepakt. De overheid participeerde in het debat. Zo verscheen
                           de minister in discussieprogramma’s op tv en beantwoordde via een internetsessie vragen
                           van burgers. Verder richtte de overheid een ondersteunende website en een Twitteraccount
                           in. Voor de toekomst mag verwacht worden dat ook gebruik gemaakt gaat worden van
                           viral campaigns en het inkopen van zoektermen bij Google, zodat zoekopdrachten leiden
                           tot relevante overheidssites.
Slecht functionerende     In de afgelopen jaren is het belang van verantwoording afleggen, trans-
zorgverleners krijgen het parantie bieden en adequaat communiceren sterk toegenomen. Wanneer
moeilijk                  organisaties slecht functioneren wordt dit breed uitgemeten. Dit geldt
                          ook voor de zorgsector, denk bijvoorbeeld aan de problemen van slecht
                          functionerende ziekenhuizen en thuiszorgorganisaties. Wanneer men zijn
                          organisatie niet op orde heeft zullen in toenemende mate burgers/klanten
                          eisen dat dit wel gebeurt. Naming and shaming mechanismes waar een
                          organisatie zelf minder invloed op heeft, zullen door burgers worden toe-
                          gepast. Het is dus in het belang van organisaties zelf om dit type reacties
                          voor te zijn.
                          RVZ                                                           Gezondheid 2.0: U bent aan zet   44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                          Het is de vraag of vijf jaar geleden leningen aan klanten die niet kredietwaardig zouden
                          blijken te zijn, gecombineerd met twijfelachtige producten, ertoe zouden leiden dat een
                          bank failliet zou gaan. Sociale Media speelden in 2009 een belangrijke rol bij de onder-
                          gang van DSB. Gedupeerden konden elkaar makkelijk vinden via fora, weblogs, etc., ze
                          konden gezamenlijk een mening vormen en zich als blok tegen DSB keren. Ook kon deze
                          groep de media makkelijker vinden en omgekeerd, bijvoorbeeld via Twitter. Heel Neder-
                          land kon deze discussies volgen en zich een mening vormen. Toen bekend werd dat een
                          toezichthouder, de AFM, in juli 2009 de DSB een boete had opgelegd voor ondeugdelijke
                          hypotheekadvisering, reageerde de klanten niet. Waarschuwingen van toezichthouders
                          blijken weinig impact te hebben op het gedrag van consumenten86. Nadat echter een
                          individu (Lakeman) had opgeroepen om geld van de DSB bank te halen en daarmee de
                          bank failliet te laten gaan, reageerde de klanten wel. Via social media werd dit bericht
                          overgenomen. In anderhalve week werd 600 miljoen euro opgenomen. Volgens de medi-
                          adeskundigen communiceerde DSB niet of te laat87. Lukte het vroeger om een probleem
                          of misstand in de doofpot stoppen, tegenwoordig is dit geen optie meer. Verantwoording
                          afleggen, transparantie en adequate communicatie wordt vereist om vertrouwen in een
                          organisatie en zijn producten en/of diensten te houden.
                         3.5       Realiteitsgehalte
                         Wordt gezondheid 2.0 werkelijkheid?
Mogelijkheden van 1.0    In het gezondheid 1.0 scenario zullen bestaande faciliteiten worden uitge-
moeten ook beter benut   bouwd. Zo zullen steeds meer ziekenhuizen patiënten de mogelijkheid
worden                   geven om zelf afspraken voor een poli in te boeken (zowel uit oogpunt
                         van klantenbinding als arbeidsbesparing), zullen ziekenhuizen/specialis-
                         ten patiënten via internet inzage in hun gegevens gaan geven en zullen
                         ziekenhuizen meer gebruik gaan maken van sociale media, vooral vanuit
                         promotioneel oogpunt.
                         Tegelijkertijd is het onvermijdelijk dat ook in dit scenario in ieder geval
                         een deel van de zorgconsumenten gezondheid 2.0 zal omarmen, daarbij
                         gefaciliteerd of gestimuleerd door nieuwe mogelijkheden die het internet
                         biedt en door een deel van de professionals. Zonder maatregelen kan dit
                         tot gevolg hebben dat meer de risico’s dan de kansen die gezondheid 2.0
                         biedt, tot wasdom komen.
                          ‘De HPV-vaccinatie heeft tot nu toe tientallen levens gekost, heeft vele duizenden bijwer-
                          kingen, waarvan honderden zeer ernstig en blijvend. Minister Ab Klink laat een HPV-
                          vaccin vanaf 2009 testen op uw dochters. Kosten: 30 miljoen euro belastinggeld per jaar.
                          Uit geheime FDA documenten blijkt dat HPV geen kanker veroorzaakt! Daarentegen: De
                          HPV-vaccinatie wijzigt het DNA, beschadigt het immuunsysteem, veroorzaakt kanker en
                          onvruchtbaarheid. Vaccins bevatten kwik, aluminium, natriumboraat (rattengif ) en vele
                          andere stoffen die zeer schadelijk zijn voor de hersenen.’
                          Dit bericht88 en vele andere berichten met oproepen om niet te vaccineren zijn op internet
                          te vinden. Meisjes gingen op grote schaal op Hyves en MSN met elkaar in discussie over
                          de voor- en nadelen van vaccinatie. Dit leidde ertoe dat een groot deel van hen besloot af
                          te zien van vaccinatie. Relevante partijen die over de juiste informatie beschikten, meng-
                          den zich niet of onvoldoende in het debat. De uiteindelijke opkomst bij de inenting was
                          nog geen 50% terwijl gerekend was op 70 tot 75%.
2.0 ook voor stimulering Het is dus belangrijk dat, waar mogelijk, gestimuleerd wordt dat het
van gezond gedrag        gezondheid 2.0 scenario gerealiseerd wordt om daarmee de kansen die
                         het biedt te benutten. Deze kansen liggen zowel op het gebied van de
                         RVZ                                                             Gezondheid 2.0: U bent aan zet 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                        preventie als de zorg. Het gaat dan zowel om het gebruik maken van 2.0
                        toepassingen, bijvoorbeeld om gezond gedrag te bevorderen89, als om het
                        nemen van maatregelen om bestaande belemmeringen op te heffen. Deze
                        belemmeringen worden met name veroorzaakt door de organisatiestruc-
                        tuur en de financieringsstructuur van de zorg.
                        Belemmering als gevolg van de organisatiestructuur
                        Volgens Christensen zijn er in principe drie organisatorische settings waarin
                        zorg verleend wordt90. De huidige ziekenhuizen zijn ingericht om onge-
                        structureerde problemen op te lossen. Hiervoor maken zij gebruik van de
                        diensten van specialisten die op basis van hun ervaring, analytisch denken
                        en probleemoplossend vermogen de oorzaken van gezondheidsproblemen
                        kunnen diagnosticeren. Betaling geschiedt op basis van ‘fee for service’,
                        aangezien vooraf niet bekend is welk proces doorlopen gaat worden en hoe-
                        veel tijd en geld daarmee gemoeid is. Het gaat hier immers om ‘maatwerk’.
Aard van                In deze zelfde ziekenhuizen worden echter niet alleen ongestructureerde
verrichtingen moet      problemen opgelost, maar ook routinematige verrichtingen uitgevoerd,
organisatiestructuur en die efficiënter uitgevoerd zouden kunnen worden bijvoorbeeld in de
financiering bepalen en vorm van behandelstraten. Voorbeelden waar dit efficiënt kan gebeuren,
niet andersom           zijn zelfstandige behandelcentra (ZBC’s) voor ooglaseren, herniaklinie-
                        ken, e.d. De processen zijn rule- of evidence based. Betaling kan in dit
                        geval op basis van het resultaat geschieden (‘fee for outcome’, waarbij
                        garantie gegeven kan worden), want aan het begin van het proces zijn de
                        te ondernemen handelingen vastgelegd en is het eindresultaat in principe
                        bekend. Het gaat hier dus om routinematige activiteiten. Door de aard
                        van de werkzaamheden hoeven hiervoor in principe geen langdurig opge-
                        leide specialisten ingezet te worden.
                        Een derde type activiteiten geschiedt in de vorm van netwerken. Deze
                        kenmerken zich doordat mensen onderling kennis en ervaring uitwis-
                        selen. Buitenlandse bedrijven in de zorg die faciliteiten voor bepaalde
                        patiëntgroepen aanbieden zijn dLife.com en SugarStats.com voor
                        diabetici in de Verenigde Staten91. Voorbeelden in Nederland zijn de
                        Nijmeegse Digitale IVF Poli en ParkinsonNet92. In het algemeen gaat
                        het om disease management toepassingen, waarbij patiënten een grote
                        rol kunnen spelen bij het managen van hun ziekte. Betaling geschiedt in
                        principe op basis van abonnement (‘fee for membership’). In de Verenig-
                        de Staten worden ook andere businessmodellen gehanteerd bijvoorbeeld
                        financiering door de farmaceutische industrie die daarvoor geaggregeerde
                        gegevens krijgt over de ervaringen van patiënten met geneesmiddelen
                        (PatientsLikeMe).
                        Onnodige kosten kunnen bespaard worden wanneer de financiering
                        wordt afgestemd op de optimale organisatorische setting waarin desbe-
                        treffende zorg verleend wordt93. Een optimale organisatorische setting
                        kent de Nederlandse zorg niet. En hiermee komt tegelijkertijd het finan-
                        cieringssysteem in beeld.
                        RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 46
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                        Belemmeringen als gevolg van het huidige financieringssysteem
                        In principe biedt de Zorgverzekeringswet door zijn functionele omschrij-
                        vingen veel mogelijkheden om zorg in het basispakket op te nemen. De
                        belangrijkste criteria hiervoor zijn:
                        - het moet zorg zijn conform de stand van de wetenschap en praktijk94;
                        - het moet zorg zijn zoals artsen plegen te bieden95.
                        Binnen dit kader zijn ‘innovatieve’ verschuivingen qua uitvoering van de
                        zorg in principe mogelijk. Zorg die door artsen worden uitgevoerd, kun-
                        nen ook door andere zorgverleners, zoals nurse practitioners en physician
                        assistants, worden uitgevoerd, wanneer dit tot gelijkwaardige of betere
                        resultaten leidt. Dit geldt in beginsel ook voor zelfmanagemen.
Inhoud basisverzekering Het voorgaande wil echter niet zeggen dat direct duidelijk is wat wel en
blijkt niet altijd      wat niet tot te verzekeren prestatie Zvw gerekend mag worden. Zo was
duidelijk te zijn       het nodig dat het CVZ een uitspraak deed over de vraag of ketenzorg tot
                        het pakket behoort. Ketenzorg komt als begrip niet voor in de Zvw. Door
                        ketenzorg te beschouwen als samenhangende, multidisciplinaire zorg
                        rond een aandoening ofwel een organisatorische schil rond de zorg die
                        nodig is om samenhangende zorg te realiseren, rekent het CVZ ketenzorg
                        tot de te verzekeren prestaties96.
NZa-beleidsregels       Opgemerkt kan worden dat, ondanks het feit dat de Zvw functionele
timmeren de zaak weer   omschrijvingen kent, de vrijheden qua uitvoering in de tarievensfeer weer
dicht                   worden ingeperkt. Zo is de strekking van de door het CVZ beoordeelde
                        NZa-beleidsregel bekostiging ketenzorg dat de huisarts een centrale rol in
                        de ketenzorg voor diabetes, vasculair risicomanagement en COPD heeft,
                        terwijl het volgens de Zvw mogelijk is dat de verzekeraar een contract
                        sluit met een nieuwe toetreder tot de markt waarin nursepractitioners
                        samenwerken met relevante medisch specialisten.
DBC’s is een probleem   Gezondheid 2.0 kent veel organisatorische aspecten, maar is anders dan
                        ketenzorg, aangezien het in veel gevallen niet alleen om de één op één
                        relatie zorgverlener-patiënt gaat, maar om de relatie zorgverlener(s)-
                        patiënten. De financiering van de zorg blijkt in de praktijk onvoldoende
                        afgestemd op gezondheid 2.0, waarbij patiënten een grote rol spelen.
                        Realisatie van gezondheid 2.0 kan in beginsel tot een andere infrastruc-
                        tuur leiden en andere businessmodellen noodzakelijk maken; de huidige
                        financieringswijze lijkt dit echter in de weg te staan. Zo blijven bestaande
                        instituties door de DBC-systematiek financiële vergoedingen ontvangen
                        (terwijl ze minder diensten zouden hoeven te leveren). Dit komt omdat
                        DBC’s ‘ondeelbaar’ zijn: een zorgverzekeraar koopt DBC’s als geheel in
                        en kan dus niet onderdelen die van dezelfde kwaliteit, maar goedkoper
                        zijn, elders inkopen. Dit betekent dat nieuwe toetreders tot de markt in
                        zo’n geval louter een kostenverhogend effect hebben, wanneer iemand
                        van hun diensten gebruik maakt.
                        RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                          Iemand die een niertransplantatie heeft ondergaan moet hierna 20 keer op consult komen
                          om zijn creatinine en zijn bloeddruk te laten bepalen. De patiënt kan echter zelf zijn
                          bloeddruk meten en er zijn inmiddels thuistests om het creatininegehalte te bepalen. Bij
                          verschuiving van deze bepalingen door de patiënt derft de professional inkomsten (tenzij
                          de specialist deze verrichtingen in desbetreffende DBC vergoed krijgt, hetgeen niet terecht
                          is wanneer de patiënt ze zelf uitvoert) .
Het vinden van           Innovaties kunnen gefinancierd worden op basis van de beleidsregel in-
structurele financiering novatie. Het moet dan wel om zorgverlening gaan. Nieuwe producten,
is vaak een probleem     hulpmiddelen, organisatiekosten of ICT vallen hier niet direct onder.
                         Alleen als het een integraal onderdeel is van een innovatieve (nog niet
                         bestaande) zorgprestatie zit het in het tarief versleuteld. Het gaat hier ove-
                         rigens niet om een subsidie, maar om een afspraak tussen zorgverzekeraar
                         en een aanbieder om met een nieuwe prestatie, die dan gedeclareerd kan
                         worden door de zorgaanbieder, te experimenteren. Verder betreft het tij-
                         delijke financiering: maximaal 3 jaar en betreft uitsluitend projecten met
                         zorgverzekeraar en zorgaanbieder als participanten (het overgrote deel van
                         de projecten betreffen diabetes). Een zorgverzekeraar en een zorgaanbie-
                         der sluiten hiervoor op lokaal niveau een contract. Bekostiging van de
                         nieuwe prestatie na afloop van de drie jaren stuit op problemen. Ook de
                         Algemene Rekenkamer constateert dit in zijn rapport Zorg op afstand97.
                         Samenwerking/coördinatie bijvoorbeeld in het kader van keten- of
                         netwerkzorg kan in principe via twee wegen gefinancierd worden: via de
                         beleidsregel innovatie voor zover het valt onder het begrip zorg uit de
                         Wmg, of via een ‘koptarief ’ maar daarmee valt het momenteel niet onder
                         de definitie van het begrip zorg. Het CVZ onderzoekt of samenwerking
                         via het koptarief ook als zorg in het kader van de Zvw beschouwd kan
                         worden, en daarmee valt binnen de reikwijdte van de Wmg. Op dat
                         moment is het wellicht mogelijk om samenwerking via gezondheid 2.0
                         ook onder het begrip zorg te laten vallen. Deze duidelijkheid is er op dit
                         moment echter niet.
Patiënt past niet in     Bij samenwerkingsafspraken binnen de beleidsregel Innovatie kan het
de financiering van      uitsluitend gaan om samenwerking tussen BIG-geregistreerde zorgaanbie-
innovaties               ders. Samenwerking tussen patiënt en behandelaar valt daar niet onder.
                         Deze contacten zouden wellicht beschouwd kunnen worden als consulten
                         en op die basis vergoed kunnen worden. Er zouden dan nog wel meer-
                         dere tarieven aan gekoppeld moeten worden die betrekking hebben op de
                         intensiteit van het contact. Dit lijkt een moeizame constructie, bijvoor-
                         beeld omdat in netwerken er in een aantal gevallen geen sprake is van een
                         een-op-een relatie tussen behandelaar en patiënt maar op een een-op-veel
                         relatie.
Schotten in de           Preventieve zorg is binnen netwerkzorg een belangrijke component.
financiering             Zorggerelateerde preventie valt binnen het bereik van de Wmg. Zodra
                         preventie op populatieniveau gaat valt het niet meer onder de reikwijdte
                         van de Wmg en kan de NZa geen prestaties vaststellen. Preventieve ge-
                         RVZ                                                         Gezondheid 2.0: U bent aan zet   48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                       zondheid 2.0 hulpmiddelen moeten dus (deels) onder een ander regime
                       gefinancierd worden.
Financiële baten       Het is de vraag of zorgverzekeraars in innovatieve ontwikkelingen geïn-
van innovaties gaan    teresseerd zijn. In de meeste gevallen zal dit niet het geval zijn, omdat
zorgverzekeraars vaak  dit voor de verzekeraar tot extra kosten leidt; er vindt geen substitutie
aan hun neus voorbij   plaats, zo gaat er bij de DBC’s door hun ondeelbaarheid niets af, wanneer
                       een onderdeel elders tegen lagere kosten en dezelfde of hogere kwaliteit
                       vervangen kan worden. Ook is het feit dat verzekerden jaarlijks kunnen
                       wisselen een perverse prikkel voor innovatie door de verzekeraar. Waarom
                       zou de verzekeraar investeren in preventie terwijl zijn verzekerden kun-
                       nen overstappen naar een concurrent? Een reden om dit wel te doen is
                       om zich te kunnen onderscheiden van de concurrentie, maar de baten
                       moeten dan wel opwegen tegen de lasten.
DBC-systematiek remt   De huidige overgangsfase met gedeeltelijke bekostiging via de DBC-
innovatie              systematiek en gedeeltelijkje bekostiging via de oude budgetparameters
                       werkt belemmerend op nieuwe ontwikkelingen. Wanneer onderdelen
                       van een DBC op een andere wijze (patiëntvriendelijker, kosteneffectiever,
                       e.d.) worden uitgevoerd bijvoorbeeld via een nieuwe toetreder tot de
                       markt of door de patiënt zelf, heeft dit geen consequentie voor de kost-
                       prijs van de desbetreffende DBC (tenzij sprake is van het vrij onderhan-
                       delbare segment B) of het budget. Denk bijvoorbeeld aan laboratorium-
                       testen via een nieuwe toetreder buiten het ziekenhuis: die gaan niet ten
                       koste van de DBC in het ziekenhuis want die kosten zitten in de DBC
                       versleuteld Een huisarts die een DBC opent en een dienst inkoopt bij een
                       instelling zonder dat die instelling een nieuwe DBC opent, is nu nog niet
                       mogelijk. Beroepsverenigingen zullen hieraan niet willen sleutelen; dat
                       kan immers inkomstenderving betekenen.
                       De NZa heeft voorgesteld om het B-segment uit te breiden tot 50%
                       in 201198. Juist het B-segment bevat zorgvormen waarbij sprake is van
                       keuzemogelijkheden voor de patiënt c.q. waar health 2.0 toepassingen
                       relevant zijn. Dit is minder het geval voor het A-segment, waat het onder
                       meer gaat om acute zorg en topklinische zorg.
WMG beschermt          De NZa is gebonden aan de Wet Marktordening Gezondheidszorg. Dit
‘traditionele’         begrenst hun reikwijdte. Feitelijk kan de NZa weinig of niets doen om
zorgaanbieders te veel de patiënt (financieel) te empoweren inzake reguleringsprincipes. De
                       NZa moet zich op grond van wet- en regelgeving ten aanzien van tarief-
                       en prestatieregulering hoofdzakelijk beperken tot regels/tarieven voor
                       zorgaanbieders. Deze zorgaanbieders hebben als marktpartij veel macht.
                       Beroepsverenigingen zijn niet altijd gebaat bij innovaties door nieuwe
                       toetreders, waarbij taken verschuiven van specialist naar een andere
                       specialist, huisarts, nurse practioner, physician assistant of patiënt. Dit
                       kan immers hun inkomen, en status raken. Het face tot face contact staat
                       bijvoorbeeld als vereiste nog in desbetreffende beleidsregel. Gevestigde
                       RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                   zorgaanbieders zullen dat er niet graag uit willen halen. Het zal in ieder
                   geval lang duren voordat de beroepsverenigingen het daar over eens zijn.
                    MinuteClinics zijn walk-in centers voor de eerste lijn in de Verenigde Staten. Ze worden
                    bemenst door nurse practitionars en physician assistants. Zij gebruiken EPD’s en decision
                    support systemen om te voorzien in aanzienlijk goedkopere evidence-based eerste lijns-
                    zorg. Patiënten waarderen de kwaliteit en patiëntvriendelijkheid als excellent99.
Doorbraken worden  Kortom ‘disruptive innovations’ in de zorgsector zijn op grond van hui-
door de huidige    dige wettelijke regelgeving vanuit de regulering bezien en de macht die
regelgeving eerder daarbij aan beroepsverenigingen is toegekend, vrijwel uitgesloten. In het
belemmerd dan      algemeen kan gesteld worden dat veranderingen een bedreiging vormen
gestimuleerd       voor gevestigde belangen. Taak- en daarmee inkomenverschuivingen
                   leiden doorgaans tot verzet van de groeperingen die moeten ‘inleveren’,
                   qua geld, status, enz.
                   In bredere zin kan gesteld worden dat de cultuur in de zorg onvoldoende
                   gericht is op vernieuwing.
                   Aan de kant van de zorgvragers is nog onvoldoende bekend welke mo-
                   gelijkheden inmiddels via internet geboden worden. Het is nodig dat zij
                   hiermee meer bekend gemaakt worden en dat zij leren omgaan met de
                   mogelijkheden die internet biedt en met de beperkingen van dit medium,
                   waaronder het herkennen van en omgaan met onbetrouwbare informatie
                   en het voorkómen dat misbruik wordt gemaakt van gegevens die zij aan
                   het internet hebben toevertrouwd.
                   Belemmeringen
                   Belemmeringen voor de ontplooiing van gezondheid 2.0 zijn daarmee:
                   - De huidige organisatiestructuur en financieringsstructuur passen bij het
                      gezondheid 1.0-scenario en onvoldoende bij het 2.0-scenario.
                   - Geïnstitutionaliseerde belangenorganisaties/koepelorganisaties die wei-
                      nig of niet genegen zijn zich aan te passen aan nieuwe omstandigheden,
                      zijn gebaat bij een gezondheid 1.0-situatie; een 2.0-situatie waarbij de
                      zorgconsument zelf regie voert, maakt belangenorganisaties, als zij hun
                      strategie niet wijzigen, deels overbodig.
                   - Partijen in het veld (ziekenhuizen, artsen, inspectie) lijken onvoldoende
                      bereid om transparantie te bevorderen.
                   - De cultuur in de zorg is onvoldoende gericht op vernieuwing.
                   - Zorgvragers zijn onvoldoende bekend met de kansen en bedreigingen
                      van gezondheid 2.0.
                   - Niet de kansen, maar de mogelijke risico’s worden door partijen als
                      leidend gezien:
                         . Er lijkt te veel onduidelijk wie waarvoor verantwoordelijk en aan-
                            sprakelijk is in de gezondheid 2.0-situatie.
                         . Aangezien in principe iedereen aanbieder van informatie is in de
                            2.0-situatie wordt de kans op onbetrouwbare informatie nog groter
                            dan in de 1.0-situatie.
                         . In de 2.0-situatie geven mensen hun privacy deels op omdat zij pri-
                   RVZ                                                           Gezondheid 2.0: U bent aan zet 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                oriteit geven aan de toegevoegde waarde van 2.0 boven hun eigen
                                privacy; anderen kunnen daarvan misbruik maken.
                             . In de praktijk zal in dit geval slechts een klein deel van de zorgcon-
                                sumenten actief in de gezondheid 2.0-situatie participeren door bv.
                                content te genereren; zij zullen profiteren van de mogelijkheden
                                die 2.0 biedt; dit gaat ten koste van ‘kansarmen’; voorkomen moet
                                worden dat de digitale kloof en de zorgkloof tussen de ‘happy few’
                                en de rest van de samenleving groter wordt.
                       Conclusie
                       Wil men de kansen van gezondheid 2.0 benutten, dan zijn maatregelen
                       nodig. De maatregelen hebben daarmee invloed op het realiteitsgehalte
                       van het gezondheid 2.0-scenario.
                       Zonder maatregelen lijkt het geschetste gezondheid 1.0 scenario meer
                       kans te hebben om werkelijkheid te worden. Zoals aangegeven zijn ook
                       in dit scenario maatregelen nodig om de negatieve effecten van gefrag-
                       menteerde toepassing van gezondheid 2.0 te voorkomen.
                       3.6        Mogelijke maatregelen
Overheid moet          In beginsel is het aan de deelnemers van de maatschappij om gezond-
belemmeringen voor 2.0 heid 2.0 te realiseren. Door te participeren krijgt men zeggenschap en
wegnemen               neemt men verantwoordelijkheid. Participatie is helaas niet voor iedereen
                       mogelijk. Iemands gezondheidstoestand kan zodanig zijn dat hij hiertoe
                       niet in staat is en de mate van geletterdheid kan te laag zijn om goed te
                       participeren.
                       Het is niet in lijn met de 2.0-filosofie om de overheid aan te sporen
                       ervoor te zorgen dat gezondheid 2.0 gerealiseerd wordt. Dit is aan de
                       deelnemers van de maatschappij. Het is echter wel gewenst dat belem-
                       meringen voor toepassing van gezondheid 2.0 worden weggenomen. Een
                       adequate financieringsstructuur is daarbij waarschijnlijk de belangrijkste
                       randvoorwaarde.
Voorkomen is beter dan De financiering van artsen is gericht op het genezen, dus de verzekering
genezen                betaalt voor een amputatie als gevolg van diabetes, maar niet of nauwe-
                       lijks voor het gezond houden van een verzekerde. In het geval therapie-
                       ontrouw en levensstijl weinig directe gevolgen voor de korte termijn heb-
                       ben, maar voor de lange termijn wel belangrijk zijn, kunnen netwerken
                       burgers/patiënten en professionals een oplossing bieden. Dit brengt met
                       zich mee dat verleende diensten betaald zouden moeten worden op basis
                       van ‘fee for membership’ ofwel abonnement.
                       RVZ                                                   Gezondheid 2.0: U bent aan zet 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                         In de praktijk blijkt dit laatste echter alleen te werken wanneer de verzekeraar tegelijker-
                         tijd zorgaanbieder is, zoals in het geval van Kaiser Permanente in de Verenigde Staten.
                         Een andere mogelijkheid is om een ‘disease management netwerk’ in te schakelen die
                         ‘verantwoordelijkheid’ neemt voor de gezondheid van de aangesloten patiënten, zoals
                         bijvoorbeeld Healthways in de VS100. Healthways werkt met nurse practitioners die
                         contact onderhouden met de patiënten en hen leren hun ziekte te monitoren. Werkgevers
                         huren Healthways in om hun chronisch zieke werknemers zo gezond mogelijk te houden.
                         Hiervoor betalen zij een vastgestelde jaarlijkse premie per chronisch zieke werknemer.
                        Er zijn twee typen oplossingen: rigoureuze (het systeem wordt ingrijpend
                        veranderd) en geleidelijke (het bestaande systeem wordt gemodificeerd).
                        Rigoureuze oplossingen zijn bijvoorbeeld:
Alles onder één paraplu 1. De mogelijkheid bieden aan ondernemers om op basis van marktprik-
                            kels geïntegreerde zorgorganisaties tot stand te brengen waarbij alle
                            voor de aandoening(en) relevante professionals tot één organisatie
                            behoren en bij die organisatie in loondienst zijn. Daarmee vervalt het
                            probleem dat de baten bij een ander terechtkomen dan degene die de
                            lasten heeft. Voor de zorgorganisatie is dan immers het eindresultaat
                            leidend. Een en ander naar analogie van Kaiser Permanente.
Via PGB patiënt de      2. De chronische patiënt krijgt ook in de cure de mogelijkheid te kiezen
mogelijkheid tot regie      voor een Persoonsgebonden budget (PGB) of Persoonsvolgend budget,
geven                       zoals in de AWBZ reeds het geval is. De patiënt heeft dan de regie.
                            Uiteraard heeft de patiënt de vrijheid om de regie delegeren aan een
                            ander, bijvoorbeeld een zorgverlener (en daarbij afspraken te maken
                            wat men wederzijds van elkaar verwacht).
                            Met het toestaan van PGB’s in de Zorgverzekeringswet is weliswaar
                            reeds een beperkte proef genomen (bijvoorbeeld voor visueel gehandi-
                            capten en de GGZ in de Zvw). Hierover is een NZa rapport versche-
                            nen101. De proef bleek geen succes. Zorgverzekeraars stelden zoveel
                            voorwaarden, dat er nauwelijks gebruik van gemaakt kon worden (uit
                            vrees voor meerkosten).
                        Geleidelijke oplossingen zijn:
Functionele bekostiging 1. Zorgverzekeraars kunnen in hun polis opnemen dat de kosten van
op basis van regie door     lidmaatschap aan een sociaal netwerk voor hun verzekerden vergoed
de patiënt                  worden, naar analogie van het vergoeden van de lidmaatschapskosten
                            van een patiëntenvereniging.
                        2. Tarieven vaststellen voor het door beroepsbeoefenaren actief participe-
                            ren binnen een sociaal netwerk
                        3. In de extramurale zorg wordt functionele bekostiging ingevoerd102.
                            Hierbij wordt niet voor allerlei aparte verrichtingen, onderzoek,
                            medicijnen, etc. betaald maar voor een totaalpakket aan zorg per type
                            patiënt. In eerste instantie gaat het om de bekostiging van de aandoe-
                            ningen diabetes en cardiovasculair risicomanagement, en vervolgens
                            om COPD en hartfalen. Zorgverleners verzorgen daarbij samen de be-
                            handeling van de aandoening. Eén van de zorgverleners, bijvoorbeeld
                            de huisarts, wordt daarbij ‘hoofdaannemer’. Hij krijgt het budget en
                            verdeelt dit onder de zorgverleners. Het hoofdaannemerschap is echter
                        RVZ                                                           Gezondheid 2.0: U bent aan zet  52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                           omstreden; 2.0 impliceert gelijkwaardigheid van actoren. In beginsel
                           zou de patiënt de regie moeten voeren. Dit hoeft niet te betekenen dat
                           hij zelf een persoonsgebonden budget krijgt. Zo is ook een persoons-
                           volgend budget een optie.
Competitie stimuleert  4. Nader te bepalen ‘zelfmanagementpakketten’ worden in het basis-
innovatie                  pakket opgenomen (naar analogie van de als te verzekeren prestatie
                           aangemerkte ‘preventie van diabetes’ en ‘preventie bij overgewicht en
                           obesitas: de gecombineerde leefstijlinterventie’).
                       5. De beleidsregel innovatie verruimen, zodat gezondheid 2.0 innovaties
                           inclusief projecten tussen patiënt en zorgverzekeraar of zorgaanbieder
                           bekostigd kunnen worden. Gezien het feit dat de adoptie van een in-
                           novatie gemiddeld meer dan 10 jaar in beslag neemt103, ligt het voor
                           de hand om de in de beleidsregel genoemde termijn substantieel te
                           verruimen.
                       6. Het vrij onderhandelbare B-segment verruimen, waardoor zorgverze-
                           keraars meer mogelijkheden krijgen om in te spelen op de wensen van
                           hun verzekerden. Voor instellingen en zorgverzekeraars is het immers
                           interessanter om in het B-segment te innoveren dan in het A-segment,
                           omdat men zo voordelen ten opzichte van de ‘concurrentie’ kan rea-
                           liseren en de baten aan de eigen organisatie ten goede kunnen komen
                           (uiteraard afhankelijk van het onderhandelingsresultaat).
Tweedeling tegengaan   Daarnaast zijn maatregelen nodig om de met toepassing van gezond-
                       heid 2.0 samenhangende risico’s te verminderen of weg te nemen. Dit
                       betekent dat:
Tegenwicht bieden aan  -	Voorkomen moet worden dat bepaalde groepen in de maatschap-
onzin op internet             pij die erg actief zijn qua gezondheid 2.0 betere kansen op adequate
                              zorg krijgen dan anderen die dit niet zijn; overigens hoeft het niet zo
                              te zijn dat gezondheid 2.0 de kloof tussen kansarmen en kansrijken
                              vergroot. Inzet van internethulpmiddelen kan deze kloof juist helpen
                              verkleinen104. Denk in dit verband bijvoorbeeld aan het verpakken
                              van gezondheidsadviezen in filmpjes en (interactieve) games.
                       -	De kans op misinformatie en misbruik van informatie gereduceerd
                              moet worden.
Maak regels zo dat het Bekend is dat internet toegang geeft tot veel onbetrouwbare informa-
belang om gegevens te  tie. Door de aard van internet is onbetrouwbare informatie niet uit te
misbruiken wegvalt     bannen. Het is daarom belangrijk dat personen en organisaties waarin
                       patiënten vertrouwen hebben - hetgeen voor veel zorgprofessionals het
                       geval is - voor patiënten relevante informatie via internet aanbieden en
                       participeren in netwerken om eventuele misinformatie te corrigeren. Bij
                       consulten kan verwezen worden naar de websites van deze organisaties en
                       in zorgnetwerken kan ‘gelinkt’ worden naar relevante informatie die via
                       deze websites te vinden is.
                       Ten slotte is het belangrijk om misbruik van informatie te voorkomen.
                       Burgers kunnen eraan bijdragen dat geen misbruik van hun gegevens
                       RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>gemaakt wordt door hun gegevens niet voor jan en alleman toegankelijk
te maken. Anderzijds moeten burgers veel persoonsgegevens aan vele
organisaties verstrekken, waarbij degene die dergelijke gegevens in bezit
heeft deze relatief eenvoudig kan combineren. Dit is waarschijnlijk moei-
lijk tegen te gaan, maar de overheid kan wel voorkomen dat verkregen
gegevens misbruikt worden. Een voorbeeld in dit verband is de accep-
tatieplicht die zorgverzekeraars hebben om burgers toe te laten tot een
verzekering voor het basispakket. Ook al beschikt de zorgverzekeraar over
de gegevens waaruit blijkt dat de kandidaat-verzekerde qua te voorziene
schadelast onaantrekkelijk is om tot het verzekerdenbestand toe te laten,
heeft hij de plicht deze in zijn verzekerdenbestand op te nemen. De over-
heid moet als grootste gegevensverzamelaar van privacygevoelige gegevens
hierbij het goede voorbeeld geven.
RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 54
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 55</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 56</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                    4        Aanbevelingen
                    4.1      Inleiding
Gezondheid 2.0: de  Gezondheid 2.0 stelt de patiënt centraal. Adoptie van 2.0 geeft invulling
patiënt centraal    aan het overheidsbeleid dat sinds jaar en dag is gericht op vraagsturing.
                    Het vorige hoofdstuk maakt duidelijk dat gezondheid 2.0 een win-win
                    situatie kan opleveren voor patiënt, beroepsbeoefenaar en overheid:
                    - de patiënt kan zijn zorg naar behoefte inzetten, hij krijgt meer moge-
                       lijkheden tot en ondersteuning bij zelfmanagement; door zijn deelname
                       aan sociale netwerken komt er meer aandacht voor preventie, hetgeen
                       de last voor het individu verlicht;
                    - de beroepsbeoefenaar krijgt met een beter geïnformeerde en betrokken
                       patiënt te doen, hetgeen zijn inhoudelijke werk aantrekkelijker maakt;
                    - doordat de patiënt meer betrokken is, meer preventieve maatregelen
                       neemt, meer therapietrouw is en meer aan zelfmanagement doet, heeft
                       dit een gunstig effect op de ontwikkeling van de zorgkosten, het vraagt
                       immers een lagere inzet van professionals. Tegelijkertijd draagt het bij
                       aan het verminderen van het (komende) arbeidstekort in de zorg.
Zonder maatregelen  Ook beschrijft het vorige hoofdstuk dat zonder maatregelen het scenario
worden de voordelen gezondheid 1.0 de meeste kans heeft werkelijkheid te worden. Zowel bin-
van 2.0 onvoldoende nen de patiëntenpopulatie als bij de beroepsbeoefenaren zal echter druk
benut               ontstaan om gezondheid 2.0 te realiseren. Patiënten zijn immers al in
                    grote mate actief binnen communities en het gebruik van sociale media
                    zal toenemen. Zij zien de ontwikkelingen op dit gebied in andere landen,
                    zoals in de Verenigde Staten, waar reeds legio gezondheid 2.0 toepas-
                    singen beschikbaar zijn, en zij zullen eraan bijdragen dat deze overslaan
                    naar Nederland. Ook door innoverende professionals zal druk worden
                    uitgeoefend om de (gezondheid van de) patiënt voorop te stellen en in
                    relatie hiertoe beloond te worden. Zij kiezen niet voor het uitvoeren van
                    verrichtingen als belangrijkste beloningsmechanisme.
Combineer het goede Het streven moet erop zijn gericht de positieve elementen van gezond-
van 1.0 en 2.0      heid 1.0 en die van 2.0 te combineren. Wanneer het gaat om medisch-
                    inhoudelijke kennis, ligt het voor de hand dat de wetenschap en in
                    diens verlengde de arts deze heeft en beschikbaar stelt, bijvoorbeeld via
                    een website van een ziekenhuis, die de patiënt informeert via videos en
                    podcasts over onderzoek en behandeling (bijvoorbeeld operaties) en via
                    blogs over nieuwe technologieën105 (1.0). Wanneer het gaat om opge-
                    dane ervaringen, dan kunnen patiënten deze ervaringen delen (2.0). Het
                    is zaak een goede synthese te vinden tussen gezondheid 1.0 en 2.0. Veel
                    burgers zijn steeds meer geïnformeerd. Zij gaan meer eisen stellen. Zij
                    moeten vertrouwen houden in het zorgsysteem.
                    In andere sectoren dan in de zorgsector gaat de adoptie van een 2.0-situ-
                    RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>atie sneller, omdat in die sectoren nieuwe toetreders minder ‘last’ onder-
vinden van de complexe tarievenstructuur van de zorgsector. Net als voor
patiënt en zorgverlener, levert gezondheid 2.0 ook voor de overheid winst
op. Het is dus ook in het belang van de overheid om belemmeringen
voor de adoptie van gezondheid 2.0 weg te nemen en de toepassing ervan
in goede banen te leiden.
4.2       Aanbeveling voor alle actore
Alle actoren in de zorg moeten beseffen dat zich een ontwikkeling in
gang heeft gezet die om bezinning vraagt. Actoren die niet adequaat rea-
geren, zullen in een moeilijke positie terecht komen. Gelet op de kansen
die gezondheid 2.0 biedt, is het zaak die te benutten.
Stilstand is achteruitgang
 Aanbeveling
 Zorgaanbieders, zorgverzekeraars én overheid moeten sociale media meer gebruiken voor het
 transparant beschikbaar stellen van informatie.
Eén van de mogelijkheden die de overheid hiervoor heeft, is om informa-
tie, waaronder gegevens en rapporten die voor de burger/patiënt relevant
zijn en uit gemeenschapsgelden betaald zijn, vrij toegankelijk via internet
op publieksvriendelijke wijze beschikbaar te stellen en daarover in debat
te gaan. Door transparant te zijn en het debat aan te gaan, kan het ver-
trouwen van de burger behouden blijven of herwonnen worden.
 Aanbeveling
 Zorgaanbieders, zorgverzekeraars én overheid moeten de mogelijkheden van sociale media
 beter benutten om burgers, verzekerden en patiënten bij nieuw beleid te betrekken.
4.3       Aanbevelingen voor de overheid
Gezondheid 2.0 biedt nieuwe kansen om de beleidsdoelen die de over-
heid nastreeft, zoals patiëntgerichte, vraaggestuurde en kwalitatief goede
zorg, te realiseren, terwijl dit ook nog tot kostenbeheersing kan leiden.
De overheid heeft er dus baat bij deze nieuwe kansen te benutten. Doet
de overheid dit niet, dan kan dit tot problemen leiden. Een pregnant
voorbeeld hiervan was de HPV-vaccinatie, waaruit de overheid lering
heeft getrokken getuige de aanpak van de voorlichting rond de H1N1-
vaccinatie.
 Aanbeveling
 De overheid dient zich actief op sociale netwerken te begeven zowel om voeling met de
 maatschappij te houden alsook om door het inbrengen van objectieve informatie discussies te
 verrijken.
RVZ                                                            Gezondheid 2.0: U bent aan zet 58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Financieel kan er meer   Het zorgveld wijst op de financiële belemmeringen voor innovatie in het
dan men denkt            algemeen en de adoptie van gezondheid 2.0 in het bijzonder. Volgens het
                         ministerie van VWS kan er op basis van de huidige wet- en regelgeving
                         veel meer dan het zorgveld denkt dat mogelijk is. Er is sprake van deels
                         vermeende belemmeringen, maar ook van een cultuur in de zorgsector die
                         niet innovatiegericht is. Zoals in het vorige hoofdstuk is aangegeven, blijkt
                         het moeilijk voor bestaande instituties om te innoveren. Het is belangrijk
                         dat de overheid duidelijk communiceert waarom ervaren financiële belem-
                         meringen feitelijk geen belemmering zijn. Daarnaast is het gewenst de
                         NZA-beleidsregel innovatie te verruimen en structurele financiering van
                         gezondheid 2.0 toepassingen met toegevoegde waarde mogelijk te maken.
                          Aanbeveling
                          De overheid dient vernieuwingen in de zorg met meerwaarde, waarbij de traditionele
                          verhoudingen tussen actoren in de zorg veranderen cq. de empowerde patiënt centraal staat,
                          structureel te financieren.
                         Deze aanbeveling houdt onder meer het volgende in:
                         -	Bevorder verruiming van de beleidsregel innovatie, zodat gezondheid
                               2.0 innovaties die waardecreatie bij de patiënt mogelijk maken door
                               patiëntgerichte samenwerking tussen professionals en patiënten,
                               bekostigd kunnen worden. Hierdoor kunnen niet alleen projecten
                               tussen zorgaanbieder en zorgverzekeraar, maar ook projecten tussen
                               verzekerde/patiënt en zorgverzekeraar en/of zorgaanbieder op dit
                               gebied gerealiseerd worden.
                         -	Stimuleer via financiële prikkels de totstandkoming van een inno-
                               vatieve cultuur. Dit betekent het wegnemen van perverse financiële
                               prikkels. Deze weerhouden zorgprofessionals ervan innovaties met
                               meerwaarde in de zorg toe te passen of brengen hen ertoe verouderde
                               verrichtingen en werkwijzen te blijven hanteren.
                         -	Bevorder dat zowel in basispakket als in tarieven mogelijkheden
                               bestaan om professionals te honoreren voor gezondheid 2.0 toepas-
                               singen die meerwaarde hebben voor de gezondheid van patiënten,
                               maar volgens de letter van de wet niet als ‘zorg’ zijn bestempeld
                               (zoals onlangs voor ketenzorg is geschied).
                         4.4      Aanbevelingen voor andere actoren
Organisaties die de boot Niet alleen de overheid, maar ook andere actoren in de zorg dienen zich
missen, moeten voor      te bezinnen op de vraag wat gezondheid 2.0 voor hen betekent en welke
hun voortbestaan vrezen  actie zij hierop dienen te ondernemen. Het gaat daarbij onder meer om
                         de vraag hoe zij sociale media moeten inzetten om hun doelstellingen te
                         realiseren. Ervaringen in het bedrijfsleven laten zien dat niet adequaat
                         reageren op signalen uit de samenleving ernstige gevolgen kan hebben
                         voor de continuïteit.
                         Patiënten hebben behoefte aan betrouwbare informatie. Zij verwachten
                         RVZ                                                          Gezondheid 2.0: U bent aan zet 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                       dat zorgaanbieders deze bieden. Dit vraagt enerzijds om een 1.0-benade-
                       ring, bijvoorbeeld een ‘recept’ voor websites die betrouwbare informatie
                       bieden over het gezondheidsprobleem en anderzijds om een 2.0-benade-
                       ring, zoals het profiteren van de ervaringen van patiënten.
                        Aanbevelingen voor zorgaanbieders
                        1. Zorgaanbieders moeten sociale media gebruiken om het contact met hun patiënten te
                            optimaliseren.
                        2. Zorgaanbieders zijn - net als zorgconsumenten - erbij gebaat dat het ‘gezondheidsmanage-
                            mentmodel’, weergegeven in paragraaf 3.4, gerealiseerd wordt. Dit houdt onder meer in
                            dat zorgaanbieders en zorgconsumenten samen werken aan shared care: zorgstandaarden en
                            zelfmanagement door zorgaanbieders aangemoedigd wordt.
Zelfmanagement en      Zelfmanagement biedt voor de zorg interessante mogelijkheden. Het gaat
taakherschikking       hierbij om lifestyle management, om preventie in plaats van medische
kunnen ook besparingen zorg, en ook om autonomie van de patiënt. Bovendien kan zelfmanage-
opleveren              ment tot besparingen leiden. Voor verzekeraars is dit interessant, omdat
                       een belangrijk deel van de professionele ondersteuning naar bijvoorbeeld
                       nurse practitioners verlegd kan worden. Misschien zelfs deels naar com-
                       municatieprofessionals: interactie en meer communicatieve ondersteu-
                       ning wordt belangrijker, ook vanuit patiëntenperspectief (persoonlijk
                       aandacht, steun bij het vinden van de juiste bronnen en netwerken).
                        Aanbevelingen voor zorgverzekeraars
                        1. Biedt verzekerden faciliteiten:
                        - door transparant inzage te geven over geleverde diensten, waaronder betaalde declaraties,
                           opdat zij inzicht krijgen in kosten en hierop actie kunnen ondernemen;
                        - door hen de gelegenheid te bieden om de door hen met de zorg opgedane ervaringen te
                           melden. Op basis hiervan kan de zorgverzekeraar betere zorgproducten inkopen;
                        - om te participeren in gezondheid 2.0-toepassingen (analoog aan of als opvolger van de
                           vergoeding van het lidmaatschap van patiëntenorganisaties).
                        2. Stel randvoorwaarden bij de inkoop van functioneel bekostigde zorg door:
                        - zelfmanagement als een substantieel onderdeel van het behandelprotocol/de zorgstandaard
                           aan te merken;
                        - zorgaanbieders aan te moedigen om in hun communicatie met zorgconsumenten sociale
                           media te hanteren;
                        - een tijdpad aan te geven waarbinnen aan de te stellen randvoorwaarden voldaan dient te zijn.
Patiënt kan veel       Andere sectoren laten zien verschuivingen zien tussen de rol van de ver-
voorwerk doen          koper en die van de klant in het verleden en nu. Professionals in de zorg
                       blijven een uiterst belangrijke rol spelen. De burger kan echter een grote
                       bijdrage leveren aan het verschuiven van taken van professional naar
                       burger. Dit begint bij lifestyle management om te voorkomen dat men
                       aanspraak moet maken op zorg. Verder betreft het onder meer ‘admini-
                       stratieve handelingen’ ter voorbereiding van een consult, waaronder het
                       digitaal aanleveren van gegevens en (intake) vragenlijsten (in andere sec-
                       toren is dit heel gebruikelijk). En ook zorg door de patiënt zelf (diabetes,
                       COPD, e.d.) is steeds meer een optie, mede door nieuwe technologieën.
                       RVZ                                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 60
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Uiteindelijk bepaalt de burger/verzekerde/patiënt in welke mate en in
welk tempo gezondheid 2.0 gerealiseerd wordt. Andere actoren moeten
belemmeringen om dit te realiseren wegnemen. Patiënten- en cliëntenor-
ganisaties kunnen hierbij een rol vervullen.
 Aanbevelingen voor patiëntenorganisaties
 1. Draag eraan bij dat patiënten met comorbiditeit niet aandoeningsspecifiek benaderd worden
     door samen te werken en aandoeningspecifieke webtoepassingen te integreren.
 2. Onderneem activiteiten om de kloof tussen degenen die wel en niet met internet en meer
     specifiek met gezondheid 2.0-toepassingen overweg kunnen, te verkleinen
 3. Bevorder het adequate gebruik van Personal Health Records, onder meer ten behoeve van
     zelfmanagement.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Rien Meijerink,				                                           Pieter Vos,
voorzitter					                                               algemeen secretaris
RVZ                                                            Gezondheid 2.0: U bent aan zet  61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 62</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlagen
RVZ      Gezondheid 2.0: U bent aan zet 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 64</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Relevant gedeelte uit het RVZ-werkprogramma 2009, vastgesteld door de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Het medium internet heeft in de zorg veel impact. Door het beschikbaar
komen van informatie over gezondheid en zorg heeft internet bijgedra-
gen aan het verkleinen van de informatiekloof tussen zorgprofessional en
zorgconsument. Aanvankelijk werd internet gebruikt voor het aanbieden
en afnemen van informatie, ook wel het ‘alleen lezen web’ of Web 1.0
genoemd. Het internet maakte het mogelijk informatie te zoeken en te
lezen. Inmiddels is internet geëvolueerd tot Web 2.0: het ‘lezen en schrij-
venweb’. Internetgebruikers kunnen zelf ‘content’ aan het web toevoegen
en in interactie treden met andere gebruikers. Voorbeelden zijn websites
als YouTube.com, MySpace.com en Hyves.nl, RSS-feeds, wiki’s en het
zogenoemde ‘bloggen’: internetgebruikers leveren zelf informatie waaraan
zij en gelijkgestemden behoefte aan hebben.
Inmiddels is sprake van de opkomst van Web 3.0, het semantische web.
Het huidige web is niet in staat om te onderscheiden wat relevant is en
wat niet. Door gebruik te maken van bepaalde formats kunnen gegevens
begrepen worden door programmatoepassingen, zoals nu mensen gege-
vens kunnen interpreteren door hun plaats binnen de context.
De opkomst van Web 2.0 heeft ook betekenis voor de zorgsector. De
interactie tussen internetgebruikers kan invloed hebben op het gebruik
van zorgvoorzieningen. Wiki’s zouden gebruikt kunnen worden om de
toepassing van behandelrichtlijnen te bevorderen. Relevant is ook de aan-
kondiging van grote bedrijven als Google en Microsoft om het gebruik
van door hen ontwikkelde elektronische patiëntendossiers te faciliteren.
Dit zou de toepassing van EPD’s in een stroomversnelling kunnen bren-
gen. En wat eerder overheden en partijen in het veld niet lukte, slaagt nu
misschien wel door grote groepen internetgebruikers.
Vragen hierbij zijn: wat zijn de kansen en bedreigingen van Web 2.0 en
Web 3.0 voor de volksgezondheid en de zorg en welke rol moet de over-
heid bij deze ontwikkelingen spelen? De meer strategische vraag hierachter
is die naar de betekenis van het internet voor het huidige sturingsconcept.
RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 66</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
Adviesvoorbereiding
Adviesvoorbereiding vanuit de Raad
Mr. H. Bosma
Mw. prof. dr. D.D.M Braat.
Adviesvoorbereiding door de ambtelijke projectgroep
Drs. A.J.G. van Rijen, projectleider
Drs. L. Ottes, arts
Mw. I. de Prieëlle, projectsecretaresse
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer
Drs. P. Vos
Relevante functies en nevenactiviteiten raadsleden:
De heer mr. H. Bosma
- Lid bestuur Nictiz
Mevrouw prof. dr. D.D.M. Braat
- Lid Gezondheidsraad
- Voorzitter Bestuur Stafconvent; UMC St. Radboud
De Raad adviseert onafhankelijk. Gesprekken tijdens de voorbereiding
van een advies hebben niet het karakter van draagvlakverwerving. De
gesprekspartners hebben zich niet aan het advies gecommitteerd.
Gevolgde procedure
Het adviesproject is begonnen met een startbijeenkomst tussen represen-
tanten van het ministerie van VWS als opdrachtgever en van de RVZ als
opdrachtnemer. De startbijeenkomst, gehouden op 3 maart 2009 biedt
het kader voor de te ondernemen werkzaamheden ter voorbereiding van
het advies. Aan deze bijeenkomst namen de volgende personen deel.
VWS
Drs. F.A. Berens			                     CZ/EKZ
Drs. M. J. Boereboom		                  DG Langdurige Zorg
Dr. G-J. van Boven		                    NICTIZ
Dhr. G.J. Buijs                         MC/MO
Drs. H.B. Haveman		                     MEVA/ICT
Mw. drs. L. Mintjes		                   MEVA/ICT
RVZ
Mr. H. Bosma
Drs. A.J.G. van Rijen
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer
Drs. P. Vos
RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>In vervolg op deze bijeenkomst heeft de Raad op 19 maart 2009 een plan
van aanpak voor dit advies vastgesteld.
Ter voorbereiding van een advies heeft mw. prof.dr. V. Frissen een achter-
grondstudie geschreven over de betekenis van nieuwe media op de relaties
tussen actoren in het zorgveld onder de titel “Health 2.0: It’s not just
about medicine and technology, it’s about living your life”.
Op 7 april 2009 is een startbijeenkomst gehouden met deskundigen en
belanghebbenden uit het veld teneinde zicht te krijgen op de verschil-
lende aspecten van het adviesdomein:
Voorzitter
Dhr. Ch. Bos
Deelnemers
Dr. A. van Bochove, oncoloog          Zaans Medisch Centrum;
Mw. drs M.H.P. Bögels		Nederlandse Federatie van Kanker-
                                      organisaties
Mw. Y. Bunnik			                      Nederlands Astma Fonds
Dhr. L.J.L.P.G. Engelen		             Acute Zorgregio Oos
Dhr. Chr. Flim			Nederlandse Vereniging voor e-Health
Mw. prof. dr. V. Frissen		            TNO
Dr. M. Heldoorn			                    NPCF
Dhr. S. van Heukelum		                Achmea
Dhr. P. Hoogenberk		                  UVIT
Ir. M. Huls				                       Hutspot / Tam Tam
Prof dr. J.A.M. Kremer		              UMC St. Radboud
Prof. dr. J.M.M. van Lith		           LUMC
Dhr. H. Nienhuis, arts		              Menzis
Mw. drs. B. Pluut			                  Zenc
Dhr. H.J. Reesink, huisarts te Tiel
Prof.dr. R. van Schilfgaarde		        Nederlandse Diabetes Federatie.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Mr. H. Bosma, raadslid
Drs. L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer
Drs. P. Vos
Op 30 juni 2009 is in een bijeenkomst nader ingegaan op een aantal
problemen die zich bij de toepassing van gezondheid 2.0 voordoen en
hoe deze oplossingen kunnen worden opgelost.
Deelnemers
Dr. P.J.M. van der Boog,		            Leids Universitair
internist-nefroloog 		                Medisch Centrum
Mw. drs. J. Dries			                  TNO/ICT
Drs. C.P.J. Flim 			                  Nederlandse Vereniging voor eHealth
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Mw. C. Kunst 			                      Goodcaresupport.nl
Mw. E. Lems 			Masterstudente Vrije Universiteit
                                      Amsterdam
Mw. drs. L. Meijnckens 		             Redmax
Dhr. R. Slob 			                      Nederlandse Zorgautoriteit
Dhr. S. Verlinden, arts 		            Vivici.nl
Dr. A.C. de Vries, chirurg 		         Medisch Centrum Haaglanden.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen 		              voorzitter
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer
Zorgbelang Nederland heeft de Raad de mogelijkheid geboden via een
enquête te onderzoeken wat de invloed van nieuwe media op het hande-
len van zorgconsumenten is. In vervolg hierop zijn een drietal bijeenkom-
sten gehouden waarin met patiënten/cliënten is gediscussieerd over hun
rol in de zorg en de ondersteuning van internethulpmiddelen daarbij.
Discussieleider tijdens deze bijeenkomsten was drs. B. Hengst.
Eerste bijeenkomst “U en het Internet” op 28 juli 2009
Discussieleider
Drs. B. Hengst
Deelnemers
Dhr. J.C.L. Bakker, Amstelveen
Mw. B. Baurdoux-Alink, Rijsbergen
Mw. F. Bolderheij, Landsmeer
Dhr. A.P.L. Burger, ‘s-Hertogenbosch
Dhr. P. Carbaat, Oosthuizen
Mw. H.D. Dessaur, Haarlem
Mw. H. Dulfer, Voorschoten
Dhr. K. Elling, Rolde
Dhr. P. van den Elsaker, Apeldoorn
Dhr. M.F.E. Heestermans, Leiden
Mw. B. van Hes, Steenwijk
Dhr. D. van Heun, Haarlem
Mw. A.C. Huisman, Amstelveen
Mw. Z. Jordacevic, Rotterdam
Dhr. S. Kisoensingh, Den Haag
Mw. H. v.d. Linden-Broné, Oisterwijk
Mw. E. Roelse, Bergambacht
Mw. L. Roelse, Bergambacht
Dhr. M. Sanders, Nieuwkoop
Dhr. H. Winters, Luyksgestel.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Tweede bijeenkomst “U en het Internet” op 30 juli 2009 (ochtend)
Discussieleider
Drs. B. Hengst
Deelnemers
Dhr. R.A. Baker, Eindhoven
Mw. T. Baker, Eindhoven
Dhr. Ch. Beun, Naarden
Mw. S. van der Burgt, Heerlen
Dhr. W. van Gessel, Utrecht
Mw. G. Geven, Arnhem
Mw. M. Jager-Lanooy, Amsterdam Zuidoost
Mw. M.B.R. Jimenez-Ernens, Diemen
Mw. D. Krens, De Westereen
Dhr. mr. drs. G.Th.A. Menges, Woerden
Dhr. H. Poortvliet, Zeist
Dhr. W. van Stijn, De Westereen
Dhr. J. Stuut, Almere
Mw. N. Tromp, Arnhem
Dhr. H.S. van der Veen, Westzaan
Dhr. J. Vierdag, Oosterbeek
Dhr. A.E. van der Water, Hilversum
Dhr. P. van Zanten, Hilversum.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen
Derde bijeenkomst “U en het Internet” op 30 juli 2009 (middag)
Discussieleider
Drs. B. Hengst
Deelnemers
Dhr. B.A. Arents, Kerkrade
Dhr. A.P. Bastiaans, Groningen
Dhr. J. van Beers, Gassel
Mw. T. van Beers, Gassel
Dhr. H. van Dijk, Emst
Mw. C. Dortland-Dazert, Meppel
Mw. J. Ederveen, Goes
Mw. L. Eggens, Veendam
Dhr. R. de Graaf
Dhr. A.J. Greuter, Leek
Mw. C.M. Klumpert, Linne
Mw. E.M.F. Kruyssen-Vincken, Nieuwstadt
Dhr. C.M.J. Lambermont, Oostkapelle
Dhr. L. Leerssen, Simpelveld
Dhr. M. Ploum, Kerkrade
Mw. mr. M.A.J. Smits, Vlissingen
Mw. D. Stolte-Zwijnenberg, Tjalleberd
RVZ                                         Gezondheid 2.0: U bent aan zet 70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>Dhr. G.J.W. Tretmans, Almelo
Dhr. R. Westplat, Venhuizen
Mw. J. Wetzels-Kloet, Belfeld
Dhr. J. Zuidema, Musselkanaal.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen
In een bijeenkomst d.d. 8 september 2009 is ingegaan op twee scenario’s.
In het eerste scenario wordt beschreven hoe de situatie zal zijn wanneer
gezondheid 2.0 breed wordt toegepast. In het tweede scenario wordt
aangeduid hoe de toekomst eruit zal zien wanneer gezondheid 1.0 zich
verder ontwikkelt.
Deelnemers aan deze bijeenkomst waren:
Voorzitter
Mr. H. Bosma			                          RVZ-Raadslid
Deelnemers
Mw. J. Baardman 			                      NPCF
Dr. P.J.M. van der Boog, 		              Leids Universitair
internist-nefroloog		                    Medisch Centrum
Dhr. L.J.L.P.G. Engelen 		               Acute Zorgregio Oost
Mw. prof. dr. V.A.J. Frissen		           TNO - ICT
Dhr. W. Geerlings, internist		           Medisch Centrum Haaglanden
Prof dr. J.A.M. Kremer		                 UMC St. Radboud
Mw. prof. dr M.J. Sorbi		                Universiteit Utrecht / Migraine.nl
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
L. Ottes, arts
Drs. A.J.G. van Rijen
Naast het bestuderen van literatuur en informatie over dit onderwerp
die via internet toegankelijk is, is tijdens het adviesproject met een
groot aantal deskundigen en belanghebbenden bilateraal van gedachten
gewisseld over de inhoud die het advies moet krijgen. Deze gesprekken
hebben waardevolle informatie opgeleverd. Gesproken is met de volgende
personen:
Drs. B. van Aken, gynaecoloog            Flevoziekenhuis
Dhr. J. Beun				Nederlandse Vereniging voor Addison
                                         en Cushing Patiënten
Prof. dr. B.R. Bloem		                   UMC St Radboud
Mw. A. Bögels			                         NFK
Dr. P.J.M. van der Boog, 		              LUMC
internist-nefroloog
Ir. H.M. le Clercq			                    LUMC
Mw. dr. S. Drossaert		                   Universiteit Twente
Mw. dr. L. van Gemert-Pijnen             Universiteit Twente
Dhr. J.R.C. Hopmans 		                   Achmea
Prof.dr. J.A.M. Kremer		                 UMC St Radboud
RVZ                                                 Gezondheid 2.0: U bent aan zet 71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>Drs. L. Nordeman			                   Stichting Pandora
Mw. drs. J. Schraverus		              Flevoziekenhuis
Dhr. Ele Visser			                    CG-raad
Dr. A.C. de Vries, chirurg 		         Medisch Centrum Haaglanden
Dhr. E. Visser			                     CG-Raad
Mw. drs. J. van Vuuren-de Jong        CZ
Dhr. B. van Wijngaarden		             Astma Fonds
Daarnaast zijn via een online community (rvz-health20.ning.com), die
ca. 160 leden telt, op grond van discussies en in gang zijnde ontwikkelin-
gen ‘bouwstenen’ verkregen voor dit advies.
Over de financiering van gezondheid 2.0 is overleg gevoerd met vertegen-
woordigers van de Nederlandse Zorgautoriteit en van het College voor
Zorgverzekeringen op 14 juli 2009 resp. 5 november 2009.
Aan het overleg op 14 juli 2009 namen deel:
Nederlandse Zorgautoriteit
Mw. T. Hilte-olde Scheeper
Mw. K. Lops
Dhr. R. Polet
Mw. M. Rooseboom
Dhr. R. Slob
Mw. A. van Zoest
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Mw. A. Rijkschroeff-van der Meer
Dhr. L. Ottes
Dhr. O. van Rijen
Aan het overleg op 5 november 2009 namen deel:
College voor Zorgverzekeringen
Mw. M. Kroes
Mw. dr. G. Ligtenberg
Mw. F. van der Meer
Mw. mr. P.C. Staal
Mw. L. Visser
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Mw. A. Rijkschroeff-van der Meer
Dhr. L. Ottes
Dhr. O. van Rijen
De conclusies die door de RVZ uit deze gesprekken zijn getrokken, zijn
verwerkt in het advies.
Een conceptversie van het advies is op 19 november 2009 door de Raad
besproken. Deze bespreking heeft geleid tot bijstelling van het conceptad-
vies.
RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 72
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>Het concept is in een bijeenkomst op 30 november 2009 besproken
met deskundigen, waarvan het merendeel zich in september 2009 heeft
gebogen over de scenario’s:
Mr. H. Bosma (voorzitter)		            RVZ-Raadslid
Drs. C.P.J. Flim 			                   Nederlandse Vereniging voor eHealth
Dr. P.J.M. van der Boog,		Leids Universitair Medisch Centrum
internist-nefroloog
Dhr. W. Geerlings, internist		         Medisch Centrum Haaglanden
Drs. H.C. Ossebaard		                  RIVM
Mw. prof. dr M.J. Sorbi		              Universiteit Utrecht / Migraine.nl
L. Ottes, arts				                     RVZ-secretariaat
Drs. A.J.G. van Rijen		                RVZ-secretariaat
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer        RVZ-secretariaat
Vervolgens is een volgend concept op 7 december 2009 besproken met ver-
tegenwoordigers van koepelorganisaties in de zorg. Hierbij waren aanwezig:
Mr. H. Bosma (voorzitter)		            RVZ-Raadslid
Mw. prof. dr. D.D.M Braat		            RVZ- Raadslid
Mw. drs. M.A.H.M. Fluitman             KNMP
Dhr. P. Jansen			                      Zorgverzekeraars Nederland
Dhr. J. Schrieke			                    GGZ Nederland
Mw. M. van Stiphout-Zwartkruis	Nederlandse Associatie Physician
                                       Assistants
Dhr. M. Vermeer, MBA		                 NPCF
Dhr. E. Visser			                      CG-Raad
L. Ottes, arts				                     RVZ-secretariaat
Drs. A.J.G. van Rijen		                RVZ-secretariaat
Mw. drs. A.C.J. Rijkschroeff-van der Meer        RVZ-secretariaat
De hiervoor genoemde twee besprekingen hebben geleid tot aanpassin-
gen van het concept.
Tijdens de adviesprocedure is contact met de opdrachtgever in de per-
soon van Mw. L. van Herten onderhouden.
Ter toetsing van feiten en interpretaties van het conceptadvies is op 8
december 2009 overleg gevoerd met medewerkers van verschillende
directies van het ministerie en de inspectie.
Op 19 januari 2010 is de onderhavige materie besproken met drs. M.J.
Boereboom, directeur-generaal Langdurige Zorg van het ministerie van
VWS, mw. drs. E.M. Maat en dr. ir. C.M. Vos, beide van de Directie
Macro-Economische Vraagstukken Arbeidsvoorwaarden van het ministe-
rie van VWS.
Op 21 januari 2010 heeft de Raad dit advies vastgesteld.
RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 74</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Lijst van afkortingen
AHRQ		     Agency for Health Care Research Quality
AWBZ		     Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
CAHPS		    Consumer Assessment of Healthcare Providers and Systems
COPD		     Chronic Obstructive Pulmonary Disease
CVZ		      College voor Zorgverzekeringen
DNA		      Desoxyribonucleïnezuur
DSB		      Dirk Scheringa Bank NV
EPD		      Elektronisch Patiënten Dossier
EZ			      ministerie van Economische Zaken
GGZ		      geestelijke gezondheidszorg
HPV		      Humaan Papilloma Virus
ICT		      Informatie- en communicatietechnologie
IGZ		      Inspectie voor de Gezondheidszorg
IVF			     In-vitrofertilisatie
MOL		      Medical Opinion Leader
MRSA		     Methicilline Resistente Staphylococcus Aureus
MSN		      Microsoft Network
N1H1-virus Mexicaanse griepvirus
NZa		      Nederlandse Zorgautoriteit		
PGB		      Persoonsgebonden budget
PHR		      Personal Health Record
POL		      Patient Opinion Leader
RIVM		     Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
RVZ		      Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
VS			      Verenigde Staten
VWS		      ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet BIG    Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg
WMG		      Wet Marktordening Gezondheidszorg
ZBC		      Zelfstandige Behandelcentra
Zvw		      Zorgverzekeringswet
RVZ                                          Gezondheid 2.0: U bent aan zet 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 76</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>Bijlage 4
Referenties / Eindnoten
1	Raad   voor de Volksgezondheid. Advies Patiënt en Internet. RVZ,
    Zoetermeer, 2000
2	Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. E-Health in zicht. RVZ,
    Zoetermeer, 2002
3	http://nieuwemedia.web-log.nl/nieuwemedia/2008/06/barack-oba-
    ma-en.html
4	http://debibliotheek.blogspot.com/2008/06/is-science-20-de-toe-
    komst.html
5   http://trendslator.nl/wordpress/wp-content/trendwatching.pdf
6   http://www.boekcover.nl/1089/onderwijs_2_0
7   http://criminaliteitswijzer.ning.com/
8	http://www.linkedin.com/groupInvitation?groupID=1571547&shar
    edKey= 6B4E38440FEB
9   http://www.ambtenaar20.nl/
10	O’Reilly, Tim. Why Dell.com (was) More Enterprise 2.0 Than Dell
    IdeaStorm. http://radar.oreilly.com/2008/09/why-dell-dot-com-is-
    more-enterprise.html
11	http://www.frankwatching.com/archive/2008/06/22/crowd-sour-
    cing-het-publiek-onderschat/
12	Surowiecki J. The Wisdom of Crowds. Anchor Books, New York,
    2005
13 Bijvoorbeeld: http://www.zoover.nl/
14 Bijvoorbeeld: http://www.kieskeurig.nl/ en: http://www.vergelijk.nl/
15	Sattler, Bart. Succesfactoren op het Internet: Lessen van Web 2.0.
    Zie: http://www.twanetwerk.nl/default.ashx?DocumentId=6572
16	http://www.brickmeetsbyte.com/berichten/web_20_het_dilemma_
    van_een_ hype_zonder _definitie/
17 http://health20.org/wiki/Main_Page
18 Furst, Ian. 2008. New Health 2.0 Definition, June 13, 2008.
	http://waittimes.blogspot.com/2008/06/new-health-20-definition.html
19 Eytan, Ted / Sharp, John. Updated Health 2.0 Definition.
	http://ehealth.johnwsharp.com/2008/06/23/updated-health-20-
    definition.aspx
20 Shreeve, Scott. http://blog.crossoverhealth.com/
21	http://markhawker.tumblr.com/post/63534151/health20#disqus_thread
22 http://www.jmir.org/2008/3/e22/
23	Eysenbach G. Medicine 2.0 Congress website launched (and
    Definition of Medicine 2.0 / Health 2.0). Gunther Eysenbach’s
    Random Research Rants. 2008. http://gunther-eysenbach.blogspot.
    com/2008/03/medicine-20-congress-website-launched.html
24	Berkman LF & Syme SL. Social Networks, Host Resistance, and
    Mortality: A nine-Year Follow-up Study of Alameda County resi-
    dents. American Journal of Epidemiology Vol. 109, No. 2: 186-204,
    1979 (http://aje.oxfordjournals.org/cgi/content/short/109/2/186)
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>25  http://www.flycatcher.eu/
26	Nationaal   Onderwijsdebat 2009; zie: http://www.goedbloed.net/
    content/view/85/51/
27   http://www.marketingweek.co.uk/home/how-deference-became-
      reference/2065417.article, en Edelman Trust Barometer 2009; zie:
      http://www.edelmanpr.nl/downloads/ 20080128_DEF%20Edel-
      man %20Trust%20Barometer%202009.pdf
28	http://www.nu.nl/algemeen/1930130/opkomst-vaccinatie-baarmoe-
    derhalskanker-valt-tegen.html
29 Bijvoorbeeld via http://www.meetup.com/
30	Raad voor Culturr. Advies Persbeleid; zie: http://www.cultuur.nl/
    files/pdf/advies/advies_0eabac2c-d09d-4b09-1b8c-00007f75f068_
    med-2008.04948-2.pdf
31	Eurostat. Internet access and use in 2009; One person in two in the
    EU27 uses the internet daily. Newsrelease 176/2009, 8 December 2009
32	http://www.hiil.nl/files.nsf/pages/NWOP_697KFS/$file/MES_ver-
    slag_ seminar_Social_Policy.pdf
33 http://www.lezenenschrijven.nl/nl/analfabetisme/vragen/
34	Deursen AJAM van en Dijk JAGM van. Using the Internet: Skill
    related problems in users’ online behavior. Interacting with Compu-
    ters, doi: 10.1016/j.intcom.2009.06.005, 2009
35 Onderzoek RVZ/Flycatcher (N=2080), 2007
36 http://mashable.com/2009/04/17/web-in-numbers-social-media/
37	http://blog.nielsen.com/nielsenwire/wp-content/uploads/2009/03/
    nielsen_globalfaces_mar09.pdf
38	http://www.hyped.nl/details/20090111_de_echte_statistieken_van_
    hyves /#When:07:15:00Z
39	http://www.nrc.nl/media/article1885705.ece/De_digitale_gezellig-
    heid_van_ Hyves_?service=Print
40	Denk bijvoorbeeld aan: www.zorgkaartnederland.nl, www.consu-
    mentendezorg.nl en www.zoekdokter.nl
41 Onderzoek RVZ/Flycatcher, november 2009
42	Uden-Kraan F van, Drossaert CHC, Taal E, Seydel ER & Laar
    MAFJ. Self-Reported Differences in Empowerment between Lurkers
    and Posters in Online Patient Support Groups. Journal of Internet
    Research, 2008 (http://www.jmir.org/2008/2/e18/)
43	De Praktijk/Motivaction: http://www.motivaction.nl/downloads/
    Wat-werkt-bij-wie.pdf
44	Snelders S en Meijman FJ. De mondige patiënt; historische kijk op
    een mythe. Bert Bakker, Amsterdam, 2009
45	Deze bevindingen vloeien voort uit drie discussiebijeenkomsten
    met in het totaal 60 chronische patiënten waarvan het merendeel
    50-plusser was en een hogere opleiding heeft genoten.
46	Zie bijvoorbeeld: http://www.interapy.nl/ en http://www.ksyos.org/
    in dex.php/telemedicine-diensten/teledermatologie
47	Zie bijvoorbeeld op het gebied van radiologie: http://www.radiolo-
    gyassistant.nl/en/
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 78
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>48	Gegevens   Curavista BV: http://www.nvfm.nl/images/eConsult%20
    in%20de%20huisartsenpraktijk_ppt.pdf
49 http://www.sermo.com/
50 Zie bijvoorbeeld: http://www.mednet.nl/
51 http://www.uptodate.com/home/index.html
52 http://www.MyHealthOnline.nl
53 http://www.medischegegevens.nl
54 http://hospitalseu.wordpress.com/
55	Deze bevindingen vloeien voort uit drie discussiebijeenkomsten
    met in het totaal 60 chronische patiënten waarvan het merendeel
    50-plusser was en een hogere opleiding heeft genoten.
56 http://www.umcn.nl/extern/patfol/CSS0842.pdf
57	Zie bijvoorbeeld: Nordqvist C, Hanberger L, Timpka T & Nordfeldt
    S. Health Professionals’ Attitudes towards using a Web 2.0 Portal for
    Child and Adolescent Diabetes Care: Qualitative Study. Journal of
    Medical Internet Research, 2009 (http://www.jmir.org/2009/2/e12/)
58	Lems E. Gezondheid 2.0, onderzoek naart de invloed van sociale
    media op communicatie- en informatiestromen rondom ziekte, behan-
    deling en geneesmiddelen bij borst- en darmkanker. Amsterdam, 2009
59	Zoals www.zorgkaartnederland.nl, www.consumentendezorg.nl en
    www.zoekdokter.nl
60	Zo is Achmea partner bij de vergelijkingssite www.zorgkaartneder-
    land.nl en is De Friesland in de Stichting Aesclepedia partner met de
    CG-Raad bij de site doejeverhaal.nl
61 http://www.ambtenaar20.nl/
62	http://www.newscientist.com/article/mg20527453.600-how-
    crowdsourcing-is-helping-in-haiti.html
63 Zoals www.thuisepd.nl en www.medlook.nl
64	http://www.google.com/intl/nl/health/about/index.html en http://
    www.healthvault.com/
65	Een voorbeeld is www.pazio.nl, een initiatief van het Universitair
    Medisch Centrum Utrecht, Imtech, VitalHealth Software, Medipor-
    taal, VitaValley en het Leidsche Rijn Julius Gezondheidscentrum
66	Bouma J. De MOL is goud waard. Trouw, 15 augustus 2005 (http://
    www.trouw.nl/achtergrond/Dossiers/article1431509.ece/De_MOL_
    is_goud_waard.html?all=true)
67	http://tweakers.net/nieuws/61431/forrester-een-vijfde-nederlanders-
    gebruikt-internet-op-telefoon.html
68	Zie bijvoorbeeld: mHealth for development: http://www.globalpro-
    blems-globalsolutions-files.org/unf_website/assets/publications/tech-
    nology/ mhealth/mHealth_for_Development_full.pdf
69	Lupianez-Villanueva F, Mayer MA & Torrent J. Opportunities and
    challenges of Web 2.0 within the health care systems : An empirical
    exploration. Informatics for Health & Social Care, vol 34 no. 3, pag.
    117-126, 2009
70	Chou WS, Hunt YM, Beckjord EB, Moser RP, Hesse BW. Social
    Media Use in the United States: Implications for Health Communi-
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>    cation. Journal Medical Internet Research, 2009;11(4):e48 (http://
    www.jmir.org/2009/4/e48/)
71 http://www.nivel.nl/oc2/page.asp?pageid=8363
72 http://www.nivel.nl/cqi/
73 http://www.dvnwinkel.nl/
74	In de hartfalenpoli van het Martini ziekenhuis te Groningen stuurt
    de cardioloog René van Dijk zijn patiënten twee dagen eerder naar
    huis met een DSS en zelfmeetapparatuur. Bij afwijkingen bevraagt
    het DSS de patiënt en bepaalt het of de patiënt met de poli contact
    moet opnemen.
75	In het in 2010 door de Raad uit te brengen advies over arbeidsbespa-
    rende technologieën zal hierop nader worden ingegaan.
76 http://www.ahrq.gov/
77 http://www.rivm.nl/persberichten/2009/stijgingdiabetes.jsp
78	Zie bijvoorbeeld: Baardman J, Booys M de, Heldoorn M & Meul-
    meester M. Zelfmanagement 2.0; Over zelfmanagement van de
    patiënt en wat eHealth daaraan kan bijdragen. Nederlandse Patiën-
    ten Consumenten Federatie, Utrecht, 2009 (http://www.ikregelmijn-
    zorgonline.nl)
79	ChipSoft. CS-EZIS.Net en het Personal Health Record, proefopstel-
    ling integratie met Microsoft HealthVault. Amsterdam, 2009
80	Brief van de minister van VWS aan de Voorzitter van de Tweede
    Kamer der Staten-Generaal d.d. 22 december 2008
81	Christensen CM, Grossman JH & Hwang J. The Innovator’s Pres-
    cription, a disruptive solution for health care. McGraw-Hill, New
    York, 2009
82 http://www.ambtenaar20.nl/?p=3348
83	http://mobile.emerce.nl/2009/11/23/politie-onderkent-kracht-
    social-media/
84 http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7015024.stm
85 http://www.internetconsultatie.nl/
86	Erp J van. Naming en shaming in het markttoezicht; een onderzoek
    naar de openbaarmaking van sancties op de financiële markt. Boom,
    2009
87	http://www.olafmolenaar.com/2009/12/4-social-media-tips-voor-
    bedrijven.html
88	http://nederlander.wordpress.com/2008/11/20/hpv-vaccinatie-niet-
    doen/
89	Wilson K & Keelan J. Coping with public health 2.0. Journal of the
    Canadian Medical Association, Vol. 180, No. 10, page 1080, 2009
90	Christensen CM, Grossman JH & Hwang J. The Innovator’s Pres-
    cription, a disruptive solution for health care. McGraw-Hill, New
    York, 2009
91 http://www.dlife.com/ en http://www.sugarstats.com
92 http://www.parkinsonweb.nl
93	Christensen CM, Grossman JH & Hwang J. The Innovator’s Pres-
    cription, a disruptive solution for health care. McGraw-Hill, New
    York, 2009
RVZ                                               Gezondheid 2.0: U bent aan zet 80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>94	College   voor Zorgverzekeringem. Beoordeling stand van de weten-
     schap en praktijk. CVZ, Diemen, 2007 (http://www.cvz.nl/resour-
     ces/rpt0711_stand-wetenschap-en-praktijk_tcm28-25006.pdf )
95	College voor Zorgverzekeringen. Betekenis en beoordeling criterium
     ‘plegen te bieden’. CVZ, Diemen, 2008. (http://www.cvz.nl/resour-
     ces/rpt0811_criterium_plegen_te_bieden_tcm28-26913.pdf )
96	College voor Zorgverzekeringen. Zorgstandaarden, ketenzorg voor
     chronische aandoeningen en de te verzekeren prestaties Zvw. CVZ,
     Diemen, 2009 (http://www.cvz.nl/resources/Zorgstandaarden%20
     ketenzorg%20voor%20chronisch%20aandoening_tcm28-28244.pdf)
97	Algemene Rekenkamer. Zorg op afstand. Tweede Kamer der Staten-
     Generaal, 31 967 Nr. 2, 2009
98	Nederlandse Zorgautoriteit. Advies uitbreiding B-segment 2011.
     NZA, Utrecht, 2009 (http://www.nza.nl/7113/10118/84814/Ad-
     vies_uitbreiding_B-segment_2011.pdf )
99 http://www.innovations.ahrq.gov/content.aspx?id=1772
100	http://www.thisishealthways.com/downloads/Healthways_Fact_
     Sheet.pdf
101	Nederlandse Zorgautoriteit. Evaluatierapport Het PGB in de Zorg-
     verzekeringswet. Utrecht, 2008
102	Brief van de minister van VWS aan de Voorzitter van de Tweede
     Kamer der Staten-Generaal d.d. 22 december 2008
103	Schrijvers AJP. Tien theorieën om de snelheid van de verspreiding
     van zorginnovaties te verklaren. In: Raad voor de Volksgezondheid
     en Zorg. Weten wat we doen; verspreiding van innovaties in de zorg.
     RVZ, Zoetermeer, 2005
104	Lamaitre M en Meijer H. Web 2.0 tegen de armoede. Digitaal
     Bestuur, 16 september 2009 (http://digitaalbestuur.nl/opinie/web-
     20-tegen-de-armoede)
105	De Mayo Clinic in de VS is een voorbeeld van een ziekenhuis dat so-
     ciale media inzet; zie onder meer: http://www.mayoclinic.org/blogs/
     index.html
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 81
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>RVZ Gezondheid 2.0: U bent aan zet 82</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>Overzicht publicaties RVZ
De adviezen zijn te bestellen en/of te downloaden op de web-site van de
RVZ (www.rvz.net). Tevens kunt u de adviezen per mail aanvragen bij
de RVZ (mail@rvz.net). Publicaties van vóór 2007 staan op de website
van de RVZ en CEG. De publicaties van het Centrum voor Ethiek en
Gezondheid zijn te bestellen bij het CEG per mail info@ceg.nl
Publicaties RVZ vanaf 2007
10/02	Health 2.0: It’s not just about medicine and technology, it’s
         about living your life (achtergrondstudie bij advies Gezondheid
         2.0), februari 2010
10/01 Gezondheid 2.0 (advies), februari 2010
09/14 Investeren rondom kinderen, november 2009
09/13	Numerus Fixus Geneeskunde: loslaten of vasthouden, januari 2010
09/15	Numerus Fixus Geneeskunde: loslaten of vasthouden, achter-
         grondstudies bij advies, januari 2010
09/12 Brochure Numerus Fixus, januari 2010
09/11 Werkprogramma 2010, november 2009
09/10 Steunverlening zorginstellingen (advies), juni 2009
09/09	Buiten de gebaande paden. Advies over Intersectoraal gezond-
         heidsbeleid, mei 2009
09/08	Buiten de gebaande paden: Inspirerende voorbeelden van inter-
         sectoraal gezondheidsbeleid (brochure,) mei 2009
09/07 Evaluatie RVZ 2004-2008, april 2009
09/06	Geven en nemen in de spreekkamer. Rapportage over verande-
         rende verhoudingen, maart 2009
09/05	Tussen continuïteit en verandering. 27 adviezen van de RVZ
         2003-2009, februari 2009
09/04 Governance en kwaliteit van zorg (advies) maart 2009
09/03 Werkprogramma 2009, maart 2009
09/02	Farmaceutische industrie en geneesmiddelengebruik: evenwicht
         tussen publiek en bedrijfsbelang (debatver-slag), januari 2009
09/01	De verzekeraar en de patiënt: een succesvolle coaltie: goede
         voorbeelden van patiëntgestuurde zorginkoop (in samenwerking
         met de NPCF), januari 2009
08/11	Uitgavenbeheer in de gezondheidszorg (advies), december 2008
08/12	Uitgavenbeheer in de gezondheidszorg: achtegrondstudies,
         december 2008
08/10	Versterking voor gezinnen. Preadviezen Raad voor Maat-schap-
         pelijke Ontwikkeling (Versterken van de village: preadvies over
         gezinnen en hun sociale omgeving) en Raad voor de Volks-
         gezondheid en Zorg (Zorg in familie-verband: preadvies over
         zorgrelaties tussen generaties), september 2008
08/08 Schaal en zorg (advies), mei 2008
08/09 Schaal en zorg: achtergrondstudies mei 2008
08/05 Zorginkoop (advies), maart 2008
RVZ                                              Gezondheid 2.0: U bent aan zet 83
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>08/07	Onderhandelen met zorg (achtergrondstudie bij het advies Zor-
         ginkoop), maart 2008
08/06	Zorginkoop heeft de toekomst: maar vraagt nog een flinke inzet
         van alle betrokken partijen (achtergrondstudie bij het advies
         Zorginkoop), maart 2008
08/03 Screening en de rol van de overheid (advies), april 2008
08/04	Screening en de rol van de overheid: achtergrondstudies, april 2008
08/02	Leven met een chronische aandoening (Acht portretten beho-
         rend bij het RVZ advies Beter zonder AWBZ?), januari 2008
08/01 Beter zonder AWBZ? (advies), januari 2008
07/06	Adviseren aan de overheid van de toekomst (verslag van de invi-
         tational conference, 22 mei 2007)
07/05 Werkprogramma 2008, december 2007
07/04 Rechtvaardige en duurzame zorg (advies), oktober 2007
07/02 Vertrouwen in de arts (advies), mei 2007
07/03	Vertrouwen in de arts: achtergrondstudies, mei 2007
Sig 08/01a Publieksversie Vertrouwen in de spreekkamer, februari 2008
Sig 07/02 Goed patiëntschap, februari 2008
Sig 07/01	Uitstel van ouderschap: medisch of maatschappelijk pro-
              bleem?, maart 2007
Sig 07/01a	Publieksversie signalement Uitstel van ouderschap: medisch
              of maatschappelijk probleem?, oktober 2007
Publicaties CEG vanaf 2007
Sig 09/11 Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden.
Sig 09/05	Met de camera aan het ziekbed. Morele overwegin-gen bij
              gezondheidszorg op televisie, mei 2009
Sig 08/02	Dilemma’s op de drempel. Signaleren en ingrijpen van pro-
              fessionals in opvoedingssituaties (signale-ment), september
              2008
Sig 08/01	Afscheid van de vrijblijvendheid. Beslissystemen voor
              orgaandonatie in ethisch perspectief (studie in het kader van
              het Masterplan Orgaandonatie VWS), juni 2008
Sig 07/04	Passend bewijs. Ethische vragen bij het gebruik van evidence
              in het zorgbeleid (signalement), januari 2007
Sig 07/03	Financiële stimulering van orgaandonatie (signalement),
              november 2007
Sig 07/02	Formalisering van informele zorg. Over de rol van ‘gebrui-
              kelijke zorg’ bij toekenning van professionele zorg (signale-
              ment), juli 2007
RVZ                                                Gezondheid 2.0: U bent aan zet 84
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>rvz raad in gezondheidszorg De raad voor de volksgezondheid en zorg is een onafhankelijk adviesorgaan voor de regering en voor het parlement. Hij zet zich in voor de volksgezondheid en voor de kwaliteit en de toegangelijkheid van de gezondheidszorg. Daarover brengt hij strategische adviezen uit. Die schrijft hij vanuit het perspectief van de burger. Durf, visie en realiteitszin kenmerken zijn adviezen. Samenstelling van de Raad Voorzitter Prof. drs. M.H. Meijerink Leden Mw. A. van Blerck-Woerdman Mr. H. Bosma Mw. prof. dr. D.D.M. Braat Mw. E.R. Carter, MBA Prof. dr. W.N.J. Groot Prof. dr. J.P. Mackenbach Mw. drs. M. Sint Prof. dr. D.L. Willems Algemeen secretaris Drs. P. Vos</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>Gezondheid 2.0 Gezondheid 2.0</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>