<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Ruimte voor arbeids-
besparende innovaties
in de zorg
Door slimmer werken meer kwaliteit
met minder mensen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>RVZ raad in gezondheidszorg
De Raad voor de Volksgezondheid en Zorg is een onafhankelijk adviesorgaan
voor de regering en voor het parlement. Hij zet zich in voor de volksgezondheid
en voor de kwaliteit en de toegankelijkheid van de gezondheidszorg. Daarover
brengt hij strategische beleidsadviezen uit. Die schrijft de Raad vanuit het
perspectief van de burger. Durf, visie en realiteitszin kenmerken zijn adviezen.
Samenstelling Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Voorzitter
Prof. drs. M.H. (Rien) Meijerink
Leden
Mw. mr. A.M. van Blerck-Woerdman
Mr. H. Bosma
Mw. prof. dr. D.D.M. Braat
Mw. E.R. Carter, MBA
Prof. dr. W.N.J. Groot
Prof. dr. J.P. Mackenbach
Mw. drs. M. Sint
Prof. dr. D.L. Willems
Algemeen secretaris
Drs. P. Vos
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Ruimte voor arbeids-
besparende innovaties
in de zorg
Door slimmer werken meer kwaliteit
met minder mensen
Advies uitgebracht door de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Den Haag, december 2010
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
Tel      070 340 50 60
Fax      070 340 75 75
E-mail mail@rvz.net
URL      www.rvz.net
Colofon
Ontwerp:          Koninklijke Broese en Peereboom B.V.
Fotografie:	Eveline Renaud, Zorginbeeld/Frank Muller
                  en Sabine Joosten
Druk:		           Koninklijke Broese en Peereboom B.V.
Uitgave:		        2010
ISBN:		           978-90-5732-227-3
U kunt deze publicatie bestellen via onze website (www.rvz.net) of per mail bij
de RVZ (mail@rvz.net) onder vermelding van publicatienummer 10/13.
© Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Kern van het advies
Meer kwaliteit met minder mensen is mogelijk door in de zorg
slimmer te werken. Om de verspreiding van arbeidsbesparende
innovaties te versnellen en verbreden, zijn betere financiële prikkels
noodzakelijk en is meer leiderschap in de zorg nodig. Een zo groot
mogelijke mate van zelfredzaamheid van patiënten en cliënten moet
het leidend principe worden in de zorg.
Welk probleem lost dit advies op?
Er komen grote arbeidsmarktproblemen aan voor de zorg. Vergrijzing en
ontgroening noodzaken tot een andere, minder arbeidsintensieve, wijze van
zorgverlenen bij een minimaal gelijkblijvende kwaliteit. Bovendien verandert
de vraag en dreigen de kosten onbeheersbaar te worden.
Wat zijn de gevolgen voor de patiënt?
De cliënt kan kiezen op welke wijze hij wordt geholpen en, kan zo eigen
regie houden en langer thuis blijven. Ook intramuraal wordt de cliënt zo veel
als mogelijk ondersteund door slimme technologieën. Deskundig personeel
levert passende zorg op maat. Mantelzorg zal in omvang en intensiteit
moeten toenemen.
Wat zijn de gevolgen voor de zorgverlener?
De relatie tussen zorgverlener en patiënt verandert. De zorgverlener komt
vaker in de rol van coach en begeleider. Zelfsturing en een grotere autonomie
maakt de zorg aantrekkelijker voor toekomstig personeel. De zorg wordt daar
geleverd, waar deze het meest doelmatig is en het beste voldoet aan de vraag.
De zorgverlener moet mee in de nieuwe ontwikkelingen, slimme technolo-
gieën zijn onlosmakelijk verbonden aan het vak.
Wat kost het?
Arbeidsbesparende innovaties leiden vaak tot kostenbesparing, maar dat is
niet het primaire doel. Het leveren van doelmatige, vraaggerichte zorg met
minder mensen is dat wel. Innovatie (ontwikkeling en implementatie) kost
initieel geld en tijd, maar levert uiteindelijk veel meer op.
Wat is nieuw?
Meer structurele financiële mogelijkheden voor de toepassing van arbeidsbe-
sparende innovaties gekoppeld aan meetbare doelstellingen. Meer leiderschap
en innovatieve cultuur in de zorg door continue bijscholing en herijking van
het onderwijs.
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 4</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
    Samenvatting                                                                 7
1   Adviesopdracht                                                              13
1.1 Aanleiding voor het advies                                                  13
1.2 Beleidsvragen                                                               13
1.3 Functie van het advies                                                      14
1.4 Definities en domein                                                        14
1.5 Werkwijze en leeswijzer                                                     15
2   Probleemanalyse                                                             17
2.1 Ontwikkeling van vraag en arbeid in de zorg                                 17
2.2 Effecten van arbeidsbesparende innovaties op
    de vraag naar arbeid                                                        21
2.3 Conclusie                                                                   22
3.  Arbeidsbesparende innovaties in de zorg                                     25
3.1 Inleiding                                                                   25
3.2 Veelbelovende innovaties                                                    25
3.3 Conclusie                                                                   36
4.  Kansen en belemmeringen                                                     39
4.1 Factoren die de verspreiding van arbeidsbesparende
    innovaties in de zorg bepalen                                               39
4.2 Wie is aan zet?                                                             43
4.3 Conclusie                                                                   44
5   Oplossingsrichtingen en aanbevelingen                                       47
5.1 Inleiding                                                                   47
5.2 Oplossingsrichtingen en aanbevelingen                                       47
    Bijlagen                                                                    51
    1 Adviesaanvraag                                                            53
    2 Adviesvoorbereiding                                                       55
    3 Afkortingen                                                               63
    4 Literatuurlijst                                                           67
    5 Relevante websites
    Overzicht publicaties RVZ                                                   69
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg  5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 6</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Ruimte voor arbeidsbesparende
innovaties in de zorg
Samenvatting
Vraagstelling
De centrale vraag voor dit advies luidt:
Hoe kan de verspreiding van arbeidsbesparende innovaties in de zorg worden
gestimuleerd, opdat deze innovaties optimaal kunnen worden benut voor het
dreigend arbeidstekort in de zorg?
De RVZ leidt hieruit de volgende deelvragen af:
- Door welke factoren wordt de verspreiding van arbeidsbesparende in-
     novaties beïnvloed?
- In hoeverre zijn specifieke maatregelen nodig om de verspreiding van
     arbeidsbesparende innovaties te stimuleren?
- Op welke wijze moeten daarbij verantwoordelijkheden worden verdeeld
     tussen markt en overheid en tussen marktpartijen onderling?
De definitie die de RVZ hierbij hanteert is de volgende:
Een arbeidsbesparende innovatie is een vernieuwing of verbetering van een
product (techniek, medicijn) of werkwijze, die bewerkstelligt dat met de inzet
van minder uren professionele zorgmedewerkers, evenveel patiëntenzorg van
minstens even goede kwaliteit kan worden geboden.
Dit advies kijkt naar alle branches van de zorg, met de focus op het werk van
verpleegkundigen en verzorgenden.
Noodzaak
De RVZ heeft onderzocht of zorgbestuurders vanuit de ervaren arbeidste-
korten voldoende reden en noodzaak voelen voor snelle en brede invoering
van arbeidsbesparende innovaties. Voor de korte termijn is er slechts een
beperkte, met name regionale spanning aanwezig tussen vraag en aanbod van
arbeidskrachten in de zorg. Ook zijn er tekorten aan specifiek gekwalificeerd
personeel als OK- en IC-verpleegkundigen en specialisten ouderenzorg.
De zorgvraag blijft echter stijgen en zal ook complexer worden. Puur door
demografische factoren zal het aantal dementerende ouderen sterk stijgen
in de komende periode, en daarmee ook de omvang van de zorgvraag. ­Het
beschikbare arbeidspotentieel daalt door dezelfde demografische ontwikke-
ling. Op de middellang termijn (vijf jaar) krijgt de zorg grote problemen met
de personeelsvoorziening, zeker als de arbeidsmarkt aantrekt.
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Er is dus alle reden om nu al in actie te komen. Dit blijkt echter door zorg-
bestuurders nog niet in voldoende mate beseft te worden.
De noodzaak om arbeidsbesparende innovaties breder in te voeren en sneller
te verspreiden, komt echter ook voort uit de veranderende vraag van pati-
ënten. Patiënten willen in toenemende mate zo lang mogelijk thuis blijven
en zelf de regie houden. Dit vraagt om een ander, kwalitatief hoogstaand
aanbod, dat arbeidsextensiever kan worden verstrekt.
De toenemende zorgkosten geven een extra reden om naar arbeidsbesparin-
gen te zoeken. Om kosten te kunnen besparen maar gelijktijdig de kwaliteit
van zorg te willen behouden of vergroten, is het noodzakelijk slimmer te
werken en zo de doelmatigheid en productiviteit te vergroten. En dat kan
door arbeidsbesparende innovaties in te voeren.
Stand van zaken
De RVZ heeft onderzocht wat de huidige stand is in de ontwikkeling en
verspreiding van arbeidsbesparende innovaties. Hierbij is gekeken naar in-
novaties die het mogelijk maken dat cliënten meer zelf doen en/of langer
thuis kunnen blijven, en naar het slimmer organiseren van de werkprocessen,
zowel intramuraal als extramuraal. Hierbij ligt de focus op effecten op de
werkprocessen van verpleegkundigen en verzorgenden.
Zelfmanagement en zorg op afstand maken het mogelijk dat cliënten langer
thuis kunnen blijven en zelf de regie kunnen houden. Deze andere wijzen
van zorgverlenen voldoen daarmee aan een toenemende behoefte van chro-
nisch zieken en ouderen. Zij blijken echter nog niet breed geïmplementeerd.
Daar waar zorg op afstand als geïntegreerd onderdeel van thuiszorg is geïm-
plementeerd, levert het een hogere cliënttevredenheid en arbeidsbesparing
op. Goede scholing van de zorgverleners, veilige ICT-verbindingen en goede,
vrijwillige afspraken tussen zorgverleners en cliënten zijn een vereiste voor
een goede werking. In de thuiszorg kost het zorgondernemers momenteel
omzet als zij efficiënter werken, de financiële prikkels staan verkeerd doordat
alleen gewerkte uren kunnen worden gedeclareerd. Bovendien is telezorg nog
niet goed geregeld in de basisverzekering.
De toepassing van domotica blijkt met name in de gehandicaptensector in de
nacht breed verspreid. Succesfactor bleek hier het duidelijke belang bij zowel
organisatie (kostenreductie) als medewerkers (medewerkertevredenheid).
Ook hier is scholing en integratie in het zorgproces vereist voor een goede
werking. De mogelijkheden in de thuiszorg en intramuraal kunnen nog veel
beter worden benut. Bestaande weerstand bij zorgverleners, benodigde inves-
teringen, verkeerde financiële prikkels en zorgen over privacy en veiligheid
belemmeren een brede verspreiding. Standaardisatie en grotere gebruikers-
vriendelijkheid van de apparatuur is een vereiste.
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 8
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>De toepassing van e-mental health in de GGZ blijkt snel toe te nemen. Ook
de financiering lijkt hier op orde. Wel is er onder de behandelaars nog een
discussie gaande of e-mental health wel toe te passen is voor alle doelgroe-
pen, en over de vraag of deze behandelwijze niet juist de vraag vergroot.
Achtergrond van deze ingezette verbeteringen is veelal het zoeken naar
mogelijkheden om de kwaliteit te verbeteren, de belasting van medewerkers
en de kosten te verlagen. Arbeidsbesparing is zelden een doel op zich. Zeker
in de care is het nastreven van bezuinigingen een negatieve prikkel voor
zorgverleners. Opvallend is de trage verspreiding van bewezen innovaties in
de VVT-sector. Hierbij gaat het dan bijvoorbeeld om bewezen innovaties als
verzorgend wassen, toepassing van het UAS-systeem (domotica), zorgroutes
en opstatoiletten. Problemen met de investeringskosten, weerstand bij zorg-
verleners, gebrekkig leiderschap bij bestuurders en een gebrek aan uitwisse-
ling van kennis en ervaringen spelen hierbij een belangrijke rol.
Procesverbetering in ziekenhuizen heeft al veel opgeleverd, meestal in com-
binatie met productvernieuwing en farmaceutische vernieuwing. Het streven
naar kostenreductie en verbetering van de kwaliteit staat hierbij meestal
voorop. Een verkorting van de ligduur, andere inzet van verplegend perso-
neel, minder overhead en minder administratieve lasten zijn aansprekende
successen. Toch bleek in 2009 nog maar zo’n 10% van de ziekenhuizen
structureel bezig te zijn met procesverbetering volgens methoden als LEAN
en TOC. Van structurele procesverbetering in verzorgings- en verpleeghuizen
zijn slechts weinig voorbeelden bekend. Daar waar het wordt toegepast, zijn
de resultaten goed. In de thuiszorg blijkt het concept Buurtzorg tot zowel
kwaliteitsverbetering als arbeidsbesparing te leiden. Buurtzorg gaat echter uit
van een andere filosofie: niet taakgerichte zorg maar oplossingsgerichte zorg
is nodig.
Factoren die de verspreiding beïnvloeden
Er is een veelheid aan factoren die bepaalt of een (potentieel) arbeidsbespa-
rende innovatie breed wordt geadopteerd of ingevoerd. In dit advies heeft de
RVZ de twaalf factoren die hij in 2005 (Van weten naar doen) heeft ge-
noemd, toegespitst op de ervaringen met arbeidsbesparende innovaties.
Drijfveren die de verspreiding van arbeidsbesparende innovaties bevorderen,
zijn financiële noodzaak en de gedrevenheid van zorgbestuurders en zorgver-
leners voor kwaliteitsverbetering. De behoefte om de werkprocessen meer te
richten op de wensen en vragen van cliënten en patiënten blijkt ook te leiden
tot slimmere werkprocessen en nieuwe producten.
Een negatieve factor bij de invoering van met name technologische vernieu-
wingen is de onbekendheid bij zorgverleners met ICT en technologie. In de
care hinderen ‘oude’ beelden over wat goede kwaliteit is om te experimente-
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>ren met andere vormen van zorgverlenen. Ook blijkt dat de opleidingen voor
bijvoorbeeld verzorgenden nog te veel gebaseerd zijn op verouderde beelden
van de praktijk. Een gebrek aan leiderschap in de zorg hindert de versprei-
ding van andere wijzen van organiseren en zorgverlenen.
Om te komen tot een snellere en bredere verspreiding van arbeidsbesparende
innovaties in de zorg, zijn ondersteunende financiële regelingen nodig, een
verandering van cultuur door meer leiderschap, sociale innovatie en passende
opleidingen, en is met name het continue nastreven van kwaliteitsverbetering
gewenst.
Wie is aan zet?
Om een bredere en snellere verspreiding van arbeidsbesparende innovaties te
bereiken, ziet de RVZ een rol voor verschillende partijen.
Zorgaanbieders, instellingen en organisaties, kunnen hun financiële ruimte
meer gebruiken voor de implementatie van innovaties. Bij zorginnovatie
hoort echter ook financiële innovatie. De minister van VWS moet samen
met zorgverzekeraars, NZa, CVZ en ZonMw voor de randvoorwaarden
zorgen: minder regels en verantwoording en meer mogelijkheden voor de
financiering van implementatie. Zorgverzekeraars moeten hun zorginkoop
onderscheidend gaan gebruiken, nieuwe initiatieven belonen en coördine-
rend optreden voor sectoroverstijgende patiëntenzorg. Bij dit alles moet de
kwaliteit van de geleverde zorg gegarandeerd zijn en blijven. Gemeenten
zullen in toenemende mate de WMO-middelen ook in moeten zetten ter on-
dersteuning van mantelzorgers. Brancheorganisaties kunnen stimuleren, ken-
nis overbrengen en in CAO-onderhandelingen meetbare afspraken maken.
Aanbevelingen
De RVZ meent dat maatregelen noodzakelijk zijn om een bredere en snellere
verspreiding van arbeidsbesparende innovaties te bereiken. Maatregelen,
gericht op een meer structurele en beter passende financiering, op een meer
innovatieve cultuur en op meer samenwerking en ondernemerschap in de
zorg. De RVZ wil daarbij af van de vele projectsubsidies die leiden tot point
solutions, maar niet tot implementatie van inmiddels bewezen innovaties.
De RVZ doet de volgende aanbevelingen:
1. a. Voor de minister van VWS samen met zorgverzekeraar: Zet de bestaande
algemene subsidiegelden van bijvoorbeeld ZonMw en ZIP, de budgettaire
vrije ruimte van ziekenhuizen en de locale productiegebonden toeslag in de
care, om in geoormerkt geld voor arbeidsbesparende innovaties. Creëer hier-
mee een opt-in-regeling met een koppeling aan meetbare doelstellingen
en verantwoording in jaardocumenten. Het betreft hier structureel geld
waarvan gebruik gemaakt kan worden voor dit specifieke doel.
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 10
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>b. Voor de minister van VWS, NZa, ZonMw, zorgverzekeraars en zorgkantoren:
De RVZ stelt voor om een gezamenlijke geconcentreerde inspanning te
verrichten voor de brede verspreiding van zorg op afstand in de thuiszorg,
geïntegreerd in het zorgproces en als aanvulling op de face-to-face zorg.
Daarvoor moet structurele bekostiging geregeld zijn voor enerzijds noodza-
kelijke investeringen en anderzijds bekostiging van telezorg.
2. a. Aan brancheorganisatie, raden van toezicht, managers in de zorg:
Stimuleer leiderschap, sociale innovatie en een open wijze van innoveren.
Maak gebruik van de positieve drijfveren van het personeel in de zorg.
b. Aan brancheorganisatie, beroepsverenigingen en zorgbestuurders. Zorg
voor continu bijscholing van managers in de zorg en adequate vernieuwen-
de scholing van personeel.
c. Aan brancheorganisaties: Gebruik de CAO-onderhandelingen om meet-
bare afspraken te maken over de toepassing van strategische personeelsplan-
ning, aanpassing van takenpakketten en roosters aan leeftijd, en meerjaren-
plannen voor de ontwikkeling van de organisatie.
d. Aan ROC’s, HBO-V opleidingen, HBO-raad en MBO-raad: zorg voor
flexibele, vernieuwende lesprogramma’s. Stimuleer de verandering!
3. Aan VWS, zorgverzekeraars, NZa en CVZ: Stimuleer en faciliteer de (pri-
vate) uitwerking van de filosofie van Buurtzorg voor de intramurale zorg in
verzorgings- en verpleeghuizen.
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                           1       Adviesopdracht
                           1.1     Aanleiding voor het advies
Een dreigend arbeidstekort Een dreigend arbeidstekort in de Nederlandse gezondheidszorg is één van de
                           grote uitdagingen voor de komende jaren. Allereerst is er sprake van een sterk
                           groeiende, vooral chronische, zorgvraag. Daarnaast blijft de toename van de
                           beroepsbevolking achter. Arbeidsbesparende innovaties zijn één van de oplos-
                           singen voor dit probleem.
Innovaties als oplossing   In 2005 heeft de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg (RVZ) in ‘Van
                           weten naar doen’ geadviseerd over de ontwikkeling, implementatie en
                           verspreiding van innovaties in de zorg. Daarbij is gekeken naar de oorzaken
                           van de trage verspreiding en naar de mogelijkheden om deze oorzaken weg te
                           nemen. In 2006 besteedde de RVZ in het advies ‘Arbeidsmarkt en zorgvraag’
                           uitgebreid aandacht aan het dreigend arbeidstekort in de zorg. Innovaties in
                           de zorg werden in dit advies aangedragen als één van de mogelijke oplossin-
                           gen voor het arbeidstekort in de toekomst.
Informatievoorziening      Sinds het verschijnen van deze adviezen hebben de ontwikkelingen niet stil
                           gestaan. Zo is er nog steeds sprake van een verwacht arbeidstekort in de zorg,
                           zeker voor de middellange termijn, maar is dat tekort niet al op korte termijn
                           overal merkbaar of zichtbaar. De mogelijkheden om subsidie te krijgen voor
                           de ontwikkeling van een innovatief product, geneesmiddel of werkwijze zijn
                           aanzienlijk verruimd door diverse subsidieregelingen. En door activiteiten als
                           het Zorginnovatieplatform, Zorg voor beter en In voor zorg te stimuleren,
                           heeft VWS ertoe bijgedragen dat de informatievoorziening over innovaties in
                           de zorg sterk is verbeterd.
Belemmerende factoren en   Toch blijkt de verspreiding en brede implementatie van arbeidsbesparende
oplossingen                innovaties in de zorg maar beperkt en traag tot stand te komen. Dit advies
                           analyseert de factoren die van invloed zijn op die verspreiding en geeft oplos-
                           singsrichtingen voor een bredere implementatie en snellere verspreiding van
                           arbeidbesparende innovaties in de zorg.
                           1.2     Beleidsvragen
                           De centrale vraag voor dit advies luidt:
Vraagstelling              Hoe kan de verspreiding van arbeidsbesparende innovaties in de zorg worden
                           gestimuleerd, opdat deze innovaties optimaal kunnen worden benut voor het
                           dreigend arbeidstekort in de zorg?
                           RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                           De RVZ leidt hieruit de volgende deelvragen af:
                           - Door welke factoren wordt de verspreiding van arbeidsbesparende
                               innovaties beïnvloed?
                           - In hoeverre zijn specifieke maatregelen nodig om de verspreiding van
                               arbeidsbesparende innovaties te stimuleren?
                           - Op welke wijze moeten daarbij verantwoordelijkheden worden verdeeld
                               tussen markt en overheid en tussen marktpartijen onderling?
                           1.3     Functie van het advies
Doel advies                Dit advies heeft tot doel om meer duidelijkheid te scheppen over de factoren
                           die van invloed zijn op de verspreiding van arbeidsbesparende innovaties.
                           Dit inzicht zal vervolgens worden benut om een uitspraak te doen over de
                           noodzakelijke maatregelen om arbeidsbesparende innovaties meer in te kun-
                           nen zetten voor het dreigende arbeidstekort in de zorg. Daarbij wordt ook
                           gekeken wie (cliënt/patiënt, zorgverlener, zorgaanbieder, zorgverzekeraar,
                           of overheid) welke verantwoordelijkheden moet oppakken. Met dit advies
                           wil de RVZ een bijdrage leveren aan een beter gebruik en verspreiding van
                           arbeidsbesparende innovaties in de zorg.
                           1.4     Definities en domein
Definitie                  Dit advies onderzoekt vooral die innovaties die een duidelijk arbeidsbespa-
                           rend effect hebben. De definitie die we hierbij hanteren is de volgende:
                           Een arbeidsbesparende innovatie is een vernieuwing of verbetering van een pro-
                           duct (techniek, medicijn) of werkwijze, die bewerkstelligt dat met de inzet van
                           minder uren professionele zorgmedewerkers, evenveel patiënten zorg van minstens
                           even goede kwaliteit kan worden geboden.
Brede definitie            Bovenstaande definitie houdt in dat onder arbeidsbesparende innovaties zowel
                           vernieuwingen in de preventieve sfeer kunnen vallen (minder zorg of minder
                           intensieve zorg nodig), substitutie van zorgverleners (zelfmanagement, zorg op
                           afstand, verschuiving naar mantelzorgers of welzijnsmedewerkers) als techno-
                           logische vernieuwingen, nieuwe producten, nieuwe of verbeterde medicijnen
                           en verbetering van werkprocessen (procesinnovatie). Het accent ligt op het
                           arbeidsbesparende effect van de desbetreffende vernieuwing of verbetering,
                           niet op de bereikte kostenbesparing.
Meer focus op verplegenden Een arbeidstekort op de middellange termijn wordt vooral verwacht voor
en verzorgenden            verpleegkundigen en verzorgenden. Dit advies richt zich daarom vooral op
                           innovaties die tot arbeidsbesparing kunnen leiden voor deze beroepen. Het is
                           echter belangrijk de zorg voor patiënten als geheel, als een keten te beschou-
                           wen, en niet te focussen op de huidige organisatorische vormgeving van de
                           behandeling. Dit advies kijkt daarom naar alle branches van de zorg, met de
                           focus op het werk van verpleegkundigen en verzorgenden.
                           RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 14
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>               1.5     Werkwijze en leeswijzer
Werkwijze      Om dit advies tot stand te brengen is allereerst een literatuurstudie gedaan,
               zijn vele gesprekken gevoerd en zijn bijeenkomsten georganiseerd rondom
               specifieke arbeidsbesparende innovaties.
Klankbordgroep Daarnaast is er een klankbordgroep samengesteld met experts vanuit de
               praktijk en de wetenschap. Deze klankbordgroep is in totaal drie keer bijeen-
               gekomen om over deelonderwerpen te spreken. Met een aantal patiëntenver-
               enigingen en zorgverzekeraars is het conceptadvies besproken.
Studies        Tot slot is een aantal achtergrondstudies uitgevoerd. Het Instituut Beleid
               en Management Gezondheidszorg van de Erasmus Universiteit heeft een
               verkennende literatuurstudie uitgevoerd om het concept ‘arbeidsbesparende
               innovaties’ te verduidelijken. TNO Kwaliteit van leven heeft het arbeidsbe-
               sparende effect van zelfmanagement onderzocht en CEANconsulting heeft
               verkend in hoeverre ervaringen uit andere sectoren, met name op het gebied
               van procesinnovatie, toegepast kunnen worden in de zorg en wat daarbij
               kansen en belemmeringen zijn.
               RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 16</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                              2        Probleemanalyse
                              2.1      Ontwikkeling van vraag en arbeid in de zorg
Ontwikkelingen                Op dit moment zijn vraag en aanbod van arbeidskrachten in de zorg redelijk
                              met elkaar in evenwicht. Zowel de ontwikkeling van de vraag naar zorg als
                              de ontwikkeling van het arbeidsaanbod geven voor de middellange en lange
                              termijn echter reden tot zorg. De RVZ uitte in 2006 bezorgdheid over de
                              vooruitzichten. Sinds die tijd zijn de financiële parameters in de zorg verre-
                              gaand veranderd (DBC-financiering, gereguleerde marktwerking, Zorgzwaar-
                              te pakketten, aanbesteding thuiszorg, WMO) en is een wereldwijde recessie
                              opgetreden. Wat betekent dit voor de vooruitzichten voor de korte (5 jaar),
                              middellange (10 jaar) en langere termijn (2025)? Eerst een terugblik.
                              Terugblik
Grote groei arbeid in de zorg Over de periode 2003-2008 bedroeg de groei in arbeidskrachten in de sector
                              zorg en welzijn gemiddeld 2% per jaar. In dezelfde periode groeide het aantal
                              arbeidskrachten op de totale arbeidsmarkt met 1,1%. In 2008 werkten er in
                              totaal circa 1,2 miljoen mensen in de sector zorg en welzijn. De gemiddelde
                              groei van het aantal werknemers in de zorg was het grootst in de GGZ met
                              5,4% en de gehandicaptensector (4%), tegen slechts 1,1% in de VVT. In
                              arbeidsjaren gerekend daalde het aantal werknemers in de VVT in deze jaren
                              zelfs licht.
Arbeidsproductiviteit stijgt? Verschillende methoden voor het meten van de arbeidsproductiviteit in de
                              zorg (in vergelijking met andere sectoren) leiden tot verschillende inzichten,
                              van een beetje daling tot een beetje stijging. Zo constateert bijvoorbeeld het
                              Sociaal Cultureel Planbureau in zijn raming Zorgen voor zorg dat er een
                              productiviteitsdaling heeft plaatsgevonden in de periode 1985-2005 in de
                              verzorgings- en verpleeghuizen. Het CBS komt voor de periode 2004-2008
                              tot de conclusie dat in de ouderenzorg (thuiszorg en V&V) de hoeveelheid
                              geleverde zorg, gerelateerd aan de toegenomen zorgzwaarte, groeide met
                              gemiddeld 3,7%, terwijl het arbeidsvolume maar met 1% groeide. Ook in de
                              gehandicaptensector steeg het aantal cliënten harder dan het aantal werk­
                              nemers, mede door meer extramurale opvang. In ieder geval is het ziektever-
                              zuim in de zorg stevig gedaald.
Intensievere zorg, maar wel   In de VVT-sector steeg het zorgvolume. Dit steeg in deze periode vooral
korter                        door een toename van het gemiddelde aantal uren geleverde zorg per cliënt
                              en een toename van de gemiddelde zorgzwaarte. Omdat het absolute aantal
                              bewoners in verzorgingstehuizen terugloopt, zien we daar maar een beperkte
                              groei van verzorgend personeel. De ouderenzorg is dus intensievere zorg per
                              patiënt gaan leveren en doelmatiger gaan werken. Het aantal intramurale
                              patiënten daalde, maar het aantal uren intramurale zorgverlening steeg door
                              een stijgende zorgzwaarte. De gemiddelde verblijfsduur neemt ook nog
                              RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                               steeds af. Deze is inmiddels in verpleeghuizen minder dan een jaar, bij ver-
                               zorgingshuizen zo’n twee jaar. Het verzorgingshuis is volgens Actiz voor een
                               belangrijk deel verpleegsetting geworden.
                               Aantal bewoners verzorgingshuizen en verpleeghuizen
                                jaar           verzorgings-   verpleeghuis      totaal          Inwoners
                                               huis                                             Nederland 80+
                                1985           149.000        49.000            198.000         371.000
                                1995           128.000        55.000            183.000         476.000
                                2005           105.000        65.000            170.000         548.000
                               Bron: Actiz.
Productiviteit ziekenhuizen    In ziekenhuizen blijkt de intensiteit van de verpleging ook toe te nemen,
stijgt                         maar het aantal verpleegdagen niet, door de daling van de gemiddelde
                               verpleegduur. De arbeidsproductiviteit in ziekenhuizen steeg in de periode
                               1998-2006 (afhankelijk van de gehanteerde methode) met gemiddeld 1,6-
                               3,4% jaarlijks.
Vergrijzende werknemers        Qua samenstelling van de werknemers in de zorg valt de snel vergrijzende
                               populatie op en het grote aandeel vrouwen dat in kleine deeltijdbanen werkt.
                               Het aandeel 50+ werknemers in de GGZ steeg van 2003-2008 van 25% naar
                               32%, en is daarmee het hoogst van alle branches in de zorg. In de gehan-
                               dicaptensector is dat aandeel het laagst met 24%, maar is het ook met 7%
                               gestegen. Het aandeel vrouwen is in de VVT extreem hoog met 92%.
Werving is probleem?           Uit de Werkgeversenquête 2009 (Prismant) blijkt dat bestuurders in de
                               zorg het aantrekken van personeel en de werkdruk onder hun personeel als
                               het grootste probleem ervaren. Vacatures staan echter in de praktijk niet
                               langer open dan in andere sectoren en de vacaturegraad (vacatures per 1000
                               werknemers) is ook vergelijkbaar. De ervaren problemen op de arbeidsmarkt
                               worden wel gevoeld, maar leiden niet tot het ontwikkelen van strategische
                               personeelsplanning of meer strategisch inzetten van het gehele instrumen­
                               tarium van moderne HRM.
                               Vooruitblik
                               De behoefte aan personeel in de zorg is afhankelijk van een groot aantal
                               factoren. Wat kunnen we verwachten, de komende jaren?
Sterke stijging aantal ouderen In Nederland zal het aantal 65-plussers stijgen van 2,4 miljoen in 2008 via
                               3,7 miljoen in 2025 naar maximaal 4,5 miljoen in 2040. Het aantal 80+ zal
                               in dezelfde periode meer dan verdubbelen.
                               RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 18
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                             5.000.000
                             4.000.000
                             3.000.000
                                                                                         65 jaar en ouder
                             2.000.000
                                                                                         waarvan 80 jaar
                             1.000.000                                                   en ouder
                                       0
                                            2010      2020     2030      2040
                            Bron: bevolkingsprognose CBS.
Daling beroepsbevolking     De potentiële beroepsbevolking krimpt vanaf 2019 als gevolg van dezelfde
                            demografische factoren: vergrijzing en ontgroening. In 2040 zal circa 26%
                            van de Nederlandse bevolking 65 jaar of ouder zijn, tegen nu ongeveer 14%.
                            Alleen al door deze puur demografische factor zal het aantal mensen met
                            dementie of Alzheimer in 2025 aanzienlijk veel groter zijn dan nu, met de
                            bijpassende zorgbehoefte.
                            20.000.000
                            15.000.000
                            10.000.000
                                                                                                65 jaar en ouder
                              5.000.000                                                         20-65 jaar
                                                                                                0-20 jaar
                                       0
                                              2010        2020       2030         2040
                            Bron: bevolkingsprognose CBS.
                            Waar gaat deze groeiende discrepantie tussen vraag en aanbod van personeel
                            het sterkst gevoeld worden?
Wervingsprobleem voor ver-  In de VVT is momenteel circa 12% van het cliëntgebonden personeel ver-
zorgings- en verpleeghuizen pleegkundige niveau 4 (MBO) of 5 (HBO, wijkverpleegkundige). De grote
                            groep betreft verzorgenden op niveau 3 (MBO), namelijk 47% (ACTIZ). Als
                            we kijken naar de verschillende branches wordt met name voor de verpleeg-
                            en verzorgingshuizen een tekort verwacht. Deze branche heeft een relatief
                            hoog percentage 50-plussers in dienst (30% in 2008) met een hoge vervan-
                            gingsgraad. Omdat het werken in de ouderenzorg geen positief imago heeft
                            voor verpleegkundigen en verzorgenden, ligt hier een specifiek wervingspro-
                            bleem voor de toekomst.
                            RVZ                             Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Beperkte problemen in   In de ziekenhuiszorg is er momenteel slechts voor een klein gedeelte gespeci-
ziekenhuizen en GGZ     aliseerde vacatures een wervingsprobleem. Dat speelt bijvoorbeeld voor OK
                        en IC -verpleegkundigen, en verpleegkundigen voor dialyse en kinderafdelin-
                        gen. In sommige regio’s worden door ziekenhuizen regiospecifieke wervings-
                        problemen gemeld. De verwachting is niet dat dit op korte termijn veran-
                        dert. De gehandicaptenzorg verwacht tot 2013 alleen een kwalitatief tekort,
                        de thuiszorg verwacht op korte termijn een overschot. De GGZ tenslotte
                        was met de gehandicaptensector de sterkste groeier van de afgelopen jaren.
                        De verwachting is dat deze groei voortzet, omdat depressieve klachten en
                        angststoornissen ook de komende jaren naar verwachting een sterk groeiende
                        ziektelast met zich mee zullen brengen.
Kostenbesparing noodza- De Raad heeft in haar advies Perspectief 20/20 aangegeven dat ontwikke-
kelijk                  lingen in de uitgaven voor de zorg nopen tot veranderingen. De uitgaven in
                        de cure blijven stijgen en de kosten van de AWBZ stijgen excessief. Zonder
                        ingrijpen op aanspraken, veranderingen in het gedrag van zorgverleners en
                        zorgvragers en veranderingen in het organiseren van en in de inhoud van
                        het aanbod van zorg, dreigt de toegankelijkheid en kwaliteit in het geding te
                        komen. Ook nu al is het noodzakelijk om te zoeken naar wijzen van zorgver-
                        lenen die arbeidsbesparend en kostenbesparend zijn.
                        Lange termijn
Hoge vervangingsgraad   Voor de langere termijn zijn de verwachtingen zorgwekkender. Het be-
                        slag dat de sector zorg legt op de arbeidsmarkt zal verder toenemen van de
                        huidige 14% naar circa 17%-23% in 2030, afhankelijk van diverse ontwik-
                        kelingen. De vervangingsvraag in de zorg zal naar verwachting toenemen
                        van gemiddeld 4% nu naar circa 6% op de langere termijn. Dit doordat het
                        huidige personeelsbestand is vergrijsd. Deze vervangingsvraag zou kleiner
                        kunnen worden door het langer doorwerken van personeel en door het
                        aantal in deeltijd gewerkte uren uit te breiden. De mogelijkheid om naast het
                        werk mantelzorg te kunnen leveren, wordt daarmee wel kleiner.
Van zz naar gg          Zeker bij deze lange termijn prognoses, kunnen ontwikkelingen in de wijze
                        van zorg verlenen of in de vraag naar zorg grote invloed hebben op de aard of
                        omvang van de toekomstige arbeidsvraag. De vraag naar ouderenzorg (thuis-
                        zorg of intramuraal) zal de komende jaren naar verwachting sterk toenemen
                        door de toenemende vergrijzing. Anderzijds zal de inhoud van de zorgvraag
                        van ouderen ook gaan wijzigen doordat de ouderen van de komende jaren
                        zo lang mogelijk zelfstandig thuis willen blijven en daarbij de regie in eigen
                        hand willen houden. De zorgvraag zal zich in de toekomst meer gaan richten
                        op ondersteuning bij het omgaan en participeren met een beperking, in
                        plaats van het enkel leveren van ziekenzorg: van zz naar gg. Het betreft hier
                        een duidelijke accentverschuiving.
                        RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Van intramuraal naar   De ontwikkeling van de vraag zal leiden tot een duidelijke verschuiving
extramuraal            van het aanbod van intramuraal naar extramuraal en van grootschalig naar
                       kleinschalig. Ook zal het gebruik van PGB’s (en zorgvouchers en andere
                       vormen van persoonlijke inkoop) naar verwachting nog verder toenemen. In
                       de praktijk blijkt de ingekochte zorg voor circa 50% door niet-professionals
                       te worden ingevuld. Dit geeft dus ruimte. Maar ook in de toekomst zullen
                       nog steeds verpleeghuizen (in welke vorm dan ook) noodzakelijk zijn voor de
                       zorgafhankelijke, vaak demente, ouderen.
Groeiende discrepantie Er moet voor de middellange en lange termijn dus uitgegaan worden van
                       een groeiende discrepantie tussen een stijgende vraag naar zorg en krim-
                       pend aanbod van arbeidskrachten. Tevens zal ook in toenemende mate een
                       andere, nieuwe zorgvraag worden gesteld, waardoor ook een ander aanbod
                       van arbeidskrachten is vereist. De uitgavenontwikkeling voor de zorg baart
                       nu al grote zorgen, en zonder veranderingen wordt dat onbeheersbaar. Kan
                       grootschalige invoering van arbeidsbesparende verbeteringen in de zorg mede
                       een oplossing bieden voor de groeiende discrepantie tussen vraag en aanbod?
                       2.2	De effecten van arbeidsbesparende innovaties op de vraag
                               naar arbeid
Met techniek kan meer  Technologische innovaties in de zorg kunnen het onmogelijke mogelijk
                       maken, het mogelijke gemakkelijker maken, en het gemakkelijke mogelijk
                       maken voor zelfzorg. Indien door technologische vernieuwingen, bijvoor-
                       beeld de toepassing van kunstheupen en een kunsthart, bepaalde operaties
                       mogelijk worden, zal dit leiden tot een toename van de vraag naar die opera-
                       tie. Maar daarmee zal de zorg voor de kwaal (versleten heup, hartgebrek) wel
                       afnemen. Ook kan door technologische vernieuwing sneller en minder be-
                       lastend voor de patiënt geopereerd worden, waardoor juist een groter beroep
                       op dit zorgaanbod kan worden gedaan. En daarmee leidt de invoering van op
                       zichzelf arbeidsbesparende technologie tot een grotere zorgvraag.
Gevolg voor hele keten Arbeidsbesparende innovaties in de cure kunnen ook een groot gevolg heb-
                       ben voor de navolgende zorg in de care. Innovaties die het mogelijk maken
                       om de ligduur in ziekenhuizen te verkorten, hebben veelal tot gevolg dat de
                       nazorg thuis of intramuraal geïntensiveerd of groter van omvang wordt. Om
                       een overall arbeidsbesparend effect te bereiken is dan ook tegelijkertijd inno-
                       vatie in die thuissituatie of intramuraal noodzakelijk. En de mogelijkheid om
                       thuis iemand goed op te vangen moet ook aanwezig zijn. Arbeidsbesparende
                       innovaties vragen dan meer inzet van mantelzorgers. Elke verbetering binnen
                       een bepaalde branche of instelling moet dus altijd ook goed bekeken worden
                       op zijn gevolgen elders.
                       RVZ                             Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>Substitutie en taakherschik- Een nieuwe of verbeterde technologie of methode van werken kan het ook
king                         mogelijk maken dat een niet-zorgverlener of minder hoog gekwalificeerde
                             medewerker bepaalde handelingen kan gaan verrichten. Deze innovatie leidt
                             dan tot substitutie van zorgpersoneel of tot taakherschikking binnen de
                             sector.
Verschuiving tijd            Arbeidsbesparende innovaties kunnen leiden tot een verschuiving van indi-
                             recte naar directe tijd die beschikbaar is voor de zorg, bijvoorbeeld door de
                             slimme invoering van ICT in de planning en administratie. Ook kan, door
                             invoering van zorg op afstand in de thuiszorg, bespaard worden op reistijd en
                             daarmee op indirecte tijd. Daarmee verandert niet de zorgvraag, maar wel de
                             behoefte aan (soort) personeel. De invoering van arbeidsbesparende inno-
                             vaties kunnen daarmee invloed uitoefenen op zowel de vraag naar zorg, het
                             aanbod van zorg, als de kwalitatieve en kwantitatieve vraag naar personeel.
Meer tijd                    Indien verrichtingen op een eenvoudigere, efficiëntere, minder ingrijpende
                             of drempelverlagende manier gedaan kunnen worden door de invoering van
                             arbeidsbesparende technologie, kan een grotere vraag naar deze verrichtingen
                             ontstaan. En als deze arbeidsbesparende manier van werken leidt tot een
                             hogere arbeidsproductiviteit, kan de overblijvende tijd worden ingezet voor
                             andere taken, voor kwaliteitsverhoging in de zorgverlening of kan er worden
                             bezuinigd. In ieder geval ontstaat hierdoor ruimte voor een afweging. Echte
                             arbeidsbesparing ontstaat echter pas als bepaalde zorg niet meer verricht
                             wordt, door minder mensen verricht wordt of door de patiënt zelf of zijn/
                             haar mantelzorger wordt overgenomen.
                             2.3     Conclusie
Vraag stijgt, arbeidskracht  Voor de korte termijn zal er slechts een beperkte, met name regionale en
daalt                        kwalitatieve spanning aanwezig zijn tussen vraag en aanbod van arbeids-
                             krachten in de zorg. De zorgvraag blijft echter stijgen bij ongewijzigd beleid
                             en zal ook complexer worden. Puur door demografische factoren zal het aan-
                             tal dementerende ouderen sterk stijgen in de komende periode, en daarmee
                             ook de omvang van de zorgvraag. Het beschikbare arbeidspotentieel stijgt
                             niet mee, en zal zelfs krimpen vanaf 2019. Daarmee zal de zorg een steeds
                             groter gedeelte van het beschikbare arbeidspotentieel in Nederland vragen.
Vraag verandert              De vraag naar zorg zal veranderen doordat de oudere van morgen meer eigen
                             regie wil houden. Daardoor zal een verschuiving plaatsvinden van groot-
                             schalig en intramuraal naar kleinschalig en extramuraal. Ontwikkelingen in
                             de vraag naar zorg geven alle reden om meer focus te leggen op vormen van
                             ketenzorg (tussen eerste lijn en cure, tussen care en cure, maar ook tussen
                             welzijn en zorg) op zorgnetwerken en op een zo goed mogelijke ondersteu-
                             ning van de zelfredzaamheid van de cliënt/patiënt.
                             RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 22
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Ruimte voor keuzes Hoewel invoering van arbeidsbesparende innovaties en technologie ook kan
                   leiden tot een vergroting van de zorgvraag, zal dit tevens bijdragen aan een
                   hogere arbeidsproductiviteit en grotere doelmatigheid in de zorg. Daarmee
                   ontstaat er ruimte voor zorgaanbieders om keuzes te kunnen maken over de
                   inzet van personeel. En dat is goed voor alle betrokkenen.
                   RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 24</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                          3       Arbeidsbesparende innovaties in de zorg
                          3.1     Inleiding
Andere wijze van zorgver- Een arbeidsbesparende innovatie is een vernieuwing of verbetering van een
lenen                     product (techniek, medicijn) of werkwijze, die bewerkstelligt dat met de
                          inzet van minder uren professionele zorgmedewerkers, evenveel patiënten
                          zorg van minstens even goede kwaliteit kan worden geboden. Deze vermin-
                          derde inzet kan bereikt worden door de wijze van zorgverlenen te veranderen
                          of door de totale vraag naar zorg te beïnvloeden. Op innovaties die de totale
                          vraag naar zorg beïnvloeden, zoals preventie, gaat dit advies niet in.
Accent op verpleging en   In dit hoofdstuk komt een aantal potentieel arbeidsbesparende innovaties
verzorging                aan de orde die leiden tot het op een andere manier verlenen van zorg.
                          Hierbij ligt de focus op arbeidsbesparende innovaties in de zorg die gevolgen
                          hebben voor de verpleging en verzorging.
Geen farmaceutische ver-  In dit hoofdstuk komen farmaceutische vernieuwingen niet aan de orde. De
nieuwingen                RVZ erkent de potentieel grote waarde van farmaceutische verbeteringen,
                          maar richt zich in dit advies op die innovaties die een directe invloed hebben
                          op de wijze van zorgverlenen.
Beschreven soorten        De volgende (potentieel) arbeidsbesparende innovaties komen in dit hoofd-
                          stuk aan bod:
                          - Zelfmanagement
                          - Zorg op afstand
                          - Domotica
                          - Robotica
                          - E-mental health
                          - Productvernieuwing
                          - Procesverbetering
                          - Buurtzorg
                          3.2     Veelbelovende innovaties
                          Zelfmanagement
Zelfzorg                  Zelfmanagement is de verzamelnaam voor activiteiten gericht op een zo
                          groot mogelijke mate van zelfzorg en zelfregie door de patiënt, veelal samen
                          met zijn/haar omgeving. In de zorgpraktijk helpen verpleegkundigen, ergo-
                          therapeuten en fysiotherapeuten dagelijks patiënten om met hun gebrek of
                          ziekte om te gaan.
                          RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>Zelfregie          Wanneer de patiënt de mogelijkheid heeft meer regie te nemen over zijn
                   gezondheid, draagt deze hiermee meer verantwoordelijkheid in het voorkó-
                   men en behandelen van zijn of haar ziekte of aandoening. Hij reguleert zijn
                   medicatie zelf op basis van het met de zorgverlener afgesproken zorgplan en
                   op basis van metingen die hij zelf verricht (bijvoorbeeld bloeddruk, gewicht,
                   bloedsuiker en aanpassen van dieet, etc.). Dit leidt tot meer betrokkenheid,
                   een verbeterde therapietrouw en in veel gevallen tot minder benodigde pro-
                   fessionele hulp.
Verschuiving taken Wanneer de patiënt meer zelf de regie voert, leidt dit tot verschuiving van
                   taken en verantwoordelijkheden. De patiënt kan zijn zorg naar behoefte
                   inzetten en is daarbij minder afhankelijk van anderen.
                   glucosemeter
Reductievraag      Zelfmanagement, in combinatie met een groeiend gebruik van sociale media,
                   zal er toe leiden dat zorgkosten gereduceerd worden, niet alleen omdat
                   professionals ingezet kunnen worden die goedkoper zijn, maar vooral omdat
                   zelfmanagement tot een beter gezondheidresultaat leidt. In Gezondheid 2.0
                   heeft de RVZ al aangegeven dat vraagvermindering kan optreden door een
                   toenemend gebruik van sociale media. Patiënten komen beter geïnformeerd
                   bij de huisarts en specialist en vertonen een grotere therapietrouw. Interactie
                   met de behandelend arts via internet leidt tot minder consulten.
Portals            Verschillende zorgaanbieders en patiëntenverenigingen hebben de afgelopen
                   jaren patiëntenportals opgezet die zelfmanagement ondersteunen. Informatie
                   wordt hier gegeven, onderling uitgewisseld, personal health records bijgehou-
                   den, ervaringen uitgewisseld en metingen van bijvoorbeeld glucosewaarden
                   kunnen worden doorgegeven. Dit betreffen vaak 2.0 oplossingen die niet
                   gestuurd of geregisseerd (hoeven te) worden door de overheid. De ontwik-
                   kelingen gaan razendsnel.
Begeleiding nodig  Ook TNO concludeert in zijn studie dat zelfmanagement leidt tot verbe-
                   tering van patiëntenwelzijn. Patiënten lijken dan ook tevreden over zelfma-
                   nagement. TNO geeft aan dat bij de invoering van zelfmanagement vaak niet
                   voldoende rekening wordt gehouden met de aandoening zelf en de persoon-
                   lijke karakteristieken van de patiënten. Zelfmanagement noodzaakt voor be-
                   paalde patiënten een zorgvuldige en arbeidsintensieve begeleiding gedurende
                   een langere periode. Initieel zal zelfmanagement daardoor een intensivering
                   RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 26
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                        van de begeleiding vragen totdat de patiënt handelingen en activiteiten
                        zelfstandig kan overnemen. Tevens moet de apparatuur toegankelijk zijn voor
                        laaggeletterden en minder digitaal getrainde ouderen.
Groot potentieel        Zelfmanagement (zelfzorg en zelfregie) heeft een groot arbeidsbesparend
                        potentieel. Bewezen arbeidbesparend is het echter nog niet. Juist omdat het
                        sterk voldoet aan de veranderende zorgbehoefte van (chronische) patiënten
                        ziet de RVZ hier veel mogelijkheden.
                        Zorg op afstand
Telezorg                Zorg op afstand is een vorm van zorg waarbij de zorgontvanger zich niet op
                        dezelfde plek of in dezelfde ruimte bevindt als de zorgprofessional: de afstand
                        wordt overbrugd met behulp van nieuwe toepassingen van bestaande tech-
                        nologie, zoals webcams, internetverbindingen en geautomatiseerde meet- en
                        registratieapparatuur. Dit wordt ook wel telezorg genoemd. Het verschil met
                        de hier verderop beschreven innovatie domotica, is dat bij domotica geen
                        zorg wordt verleend door middel van de technologische hulpmiddelen, maar
                        deze alleen maar als bewaking/monitoring wordt ingezet.
Videocommunicatie en    Het Nivel onderscheidt twee vormen van telezorg: videocommunicatie en
telebegeleiding         telebegeleiding. Bij videocommunicatie kan een cliënt of mantelzorger vanuit
                        huis via de afstandsbediening, een druk op de knop of een touchscreen, con-
                        tact opnemen met een zorgprofessional. Deze verschijnt dan vrijwel direct op
                        het beeldscherm en kan vragen beantwoorden. Bij telebegeleiding heeft de
                        cliënt een health buddy, een soort mobiele telefoon waarop hij dagelijks een
                        aantal vragen over zijn ziekte of leefstijl invult. Deze wordt vooral gebruikt
                        om cliënten met diabetes, COPD of hartfalen te ondersteunen.
                        health buddy
Geen brede verspreiding Op dit moment lopen op een aantal plaatsen in Nederland pilots met
                        telezorgtoepassingen. Verschillende onderzoeken laten zien dat het met de
                        toepassing van zorg op afstand nog zo’n vaart niet loopt. Zo laat de Alge-
                        mene Rekenkamer zien dat zorgaanbieders innovaties als zorg op afstand niet
                        ervaren als (financieel) lonend. Een thuiszorgaanbieder die door een innova-
                        tie met minder uren toch de gevraagde zorg kan leveren, kan de vergoeding
                        voor de gespaarde uren niet behouden.
                        RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                           Bij Zuidzorg, een thuiszorgorganisatie in zuidoost Brabant, wordt al sinds 2004 zorg op afstand
                           geboden aan meer dan 600 cliënten, in aanvulling op de fysieke zorg. Via een zorgcentrale met
                           gediplomeerde, ervaren verpleegkundigen en verzorgenden worden diverse ondersteunende diensten
                           verleend: begeleiding bij de inname van medicijnen via beeldcontact op een vast moment per dag,
                           ondersteuning bij de structuur van de dag en de mogelijkheid van direct contact. De zorgcentrale is
                           24 uur per dag bereikbaar. De ICT-investeringen zijn betaald vanuit de regeling van de NZa, en
                           er wordt een aanvulling ontvangen op de vergoeding voor de contactminuten. Zuidzorg is begon-
                           nen met dit geïntegreerde zorgconcept, vanuit het geloof dat dit een grote toekomst heeft en het
                           loont om daar nu al ervaring mee op te doen.
Factoren die verspreiding Een brede verspreiding van zorg op afstand wordt belemmerd doordat
beïnvloeden               zorgprofessionals sterk hechten aan face-to-face contact. Zij vinden het een
                          verschraling van hun werk als dat element zou verdwijnen. Juist het inter-
                          menselijke contact maakt dat zij het werk waarderen en ook hebben gekozen.
                          Die zorgprofessionals die ervaring hebben met zorg op afstand, zien echter
                          veel meer de voordelen van de nieuwe werkwijze. Bij de implementatie van
                          zorg op afstand is het belangrijk om duidelijke afspraken te maken met de
                          cliënt, en die ook de keuze te geven. In de praktijk is zorg op afstand wel
                          vervangend voor uren achter de voordeur, maar is het geen vervanging maar
                          aanvulling op fysiek contact. De contacten via beeldtelefoon of scherm kun-
                          nen intensief zijn en veelvuldig. Goede scholing van zorgverleners en een
                          zorgvuldig implementatietraject zijn noodzakelijk. Zorg op afstand is niet
                          voor alle zorgvragers geschikt.
Industrie en ontwikkeling Voor de industrie biedt zorg op afstand momenteel niet voldoende markt
                          om de investering terug te kunnen verdienen: de businesscase is niet sluitend
                          te maken. Dat heeft alles te maken met de wijze van verspreiding. Door
                          verschillende tijdelijke subsidies zijn er her en der kleine projecten. Deze
                          bieden met elkaar niet genoeg omzetmogelijkheden en bovendien moeten
                          de industriële partijen dan met elke zorgaanbieder apart onderhandelen.
                          Philips heeft de samenwerking gezocht met Achmea om de businesscase voor
                          COPD, hartfalen en diabetes wel rond te kunnen krijgen. De zorg ontwik-
                          kelt de wensen, Philips ontwikkelt de technologie.
                           Het consortium eHealthNu (TNO, Menzis, Achmea Zorg, KPN, Rabobank, Philips, samen met
                           ZIP/VWS) heeft tot doelstelling de barrières voor toepassing van ehealth-oplossingen te slechten.
                           Startend voor diabetes en chronisch hartfalen wil men telezorg en zelfmanagement stimuleren.
                           Doelstelling is om telezorg opgenomen te krijgen in de basisverzekering, standaardisatie van de
                           producten te bewerkstellingen en de cultuur en het draagvlak bij medische professionals te verande-
                           ren. Meerdere partijen hebben zich al aangesloten bij dit initiatief.
                          RVZ                                  Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg           28
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                          Domotica
Domotica                  Inzet van toezichthoudende domotica is bedoeld als ondersteuning voor of
                          vervanging van de zorgverlener. Domotica is de verzamelnaam voor slimme
                          elektronische voorzieningen in woonhuizen of instellingen.
                          In de gehandicaptensector wordt al op grotere schaal gebruik gemaakt van
                          een combinatie van technieken als hulpomroepsystemen, uitluistersystemen,
                          cameratoezicht, bewegingssensoren en bedmatten. Voordelen hiervan zijn
                          dat cliënten langer zelfstandig kunnen blijven wonen en de zelfstandigheid
                          van de cliënt vergroot wordt. Met name in de intramurale ouderenzorg en
                          gehandicaptenzorg zijn hierdoor arbeidsbesparingen mogelijk, bijvoorbeeld
                          door in de nacht minder personeel in te zetten. Met inzet van technologie is
                          het continue monitoren door het personeel mogelijk, wat kleinschalig wonen
                          voor dementerenden en gehandicapten kosteneffectiever maakt.
                           TNO zal samen met elf Europese partners het systeem Rosetta in 2011 op kleine schaal in Neder-
                           land, Duitsland en België uitrollen. In dit systeem worden drie al op kleine schaal geteste systemen
                           gecombineerd. Met UAS (Unattended Autonomous Surveillance system) kunnen door middel van
                           sensoren in muren van een woning de bewegingen van de bewoner worden gemonitord en - bij
                           afwijkingen van het normale - gaat een signaal naar de mantelzorger of zorgverlener. Door het sig-
                           naal van het systeem gaan de camera’s in de woning aan, om controle door een zorgverlener moge-
                           lijk te maken. UAS is gericht op alarmering (onder andere valdetectie en dwaaldetectie). Met EDS
                           (Early Detection System) kan door middel van sensoren in diverse apparaten in huis ‘gezien’ wor-
                           den welke ondersteuning nodig is of wanneer er een afwijking van het normale gedrag plaatsvindt.
                           Ook dan stuurt het systeem een email naar zorgverlener of mantelzorger, bijvoorbeeld wanneer
                           de ijskast dagenlang niet wordt geopend. In het COGKNOW-project ten slotte werd in Europees
                           verband de mogelijke toepassing voor de ondersteuning bij algemene dagelijkse levensactiviteiten
                           (ADL) getest. In het Rosetta systeem, op een specifiek voor demente mensen ontwikkeld touchscreen
                           (EDN Elderly Day Navigator), komen met geluiden en plaatjes reminders voor activiteiten en
                           geheugensteuntjes, die het mogelijk moeten maken om langer thuis te blijven wonen. Geraamde
                           kosten voor het aanbrengen van componenten van Rosetta in een woning: enkele duizenden euro’s,
                           afhankelijk van de grootte van de woning en de gewenste functies. Arbeidsbesparing treedt op door
                           minder valse alarmeringen, efficiëntere alarmafhandeling en uitstel van intramurale opnames.
Factoren die verspreiding Weerstand bij zorgverleners komt vaak voort uit angst dat de kwaliteit van
beïnvloeden               de zorg niet goed geregeld is. Ook patiënten/cliënten moeten mee willen met
                          deze ontwikkeling en mee kunnen. Verlies van privacy en autonomie wegen
                          zwaar bij de afweging of de toepassing van domotica geaccepteerd wordt.
                           SVVE De Archipel biedt in Eindhoven een breed palet aan zorgverlening van zorg aan huis tot
                           gespecialiseerde verpleeghuiszorg. De Archipel participeert al een aantal jaren mee in twee groot-
                           schalige Europese projecten uit de Ambient Assisted Living programs van de Europese Commissie.
                           In een aantal huizen worden bijvoorbeeld sensoren geïnstalleerd die registreren of er deuren of ra-
                           men openstaan, of bepaalde apparaten (oven!) worden gebruikt en is bijvoorbeeld een elektronische
                           pillendoos beschikbaar die registreert wanneer medicijnen ingenomen dienen te worden
                          RVZ                                    Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg            29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>Belemmeringen           TNO geeft in het rapport over domotica drie factoren aan die een groot
                        gebruik van domotica in de zorg verhinderen (thuissituatie):
                        - Onduidelijkheden in kosten/batenverdeling tussen de verschillende stake-
                             holders.
                        - Imperfecties op technisch systeemgebied en in de aansluiting van de
                             techniek op de zorgpraktijk.
                        - Gebrekkige gebruikersvriendelijkheid (interface design) voor zowel zorg-
                             verlener als patiënt.
Techniek als drijfveer  Oorzaak voor deze belemmeringen komen vaak voort uit de trigger voor
                        domoticaprojecten: dat blijkt vaak de beschikbaarheid van subsidiegelden te
                        zijn in combinatie met technische mogelijkheden. Zij komen dus niet voort
                        uit de zorgpraktijk. TNO geeft aan als ideale situatie te zien dat nieuwe zorg-
                        concepten evolueren waarvan domotica een integraal onderdeel uitmaakt.
                         Bij Zorgpalet Baarn/Soest zijn ze in 2006 begonnen met de inzet van het UAS-systeem: Unat-
                         tended Autonomous Surveillance. Hierbij is technologie (sensoren op de muur) voor valdetectie en
                         dwaaldetectie ingezet in combinatie met cameratoezicht. Aanleiding was de vraag van cliënten
                         in de zwaarste categorie die toch thuis willen blijven. Het betreft hier een doelgroep die zonder
                         UAS 8-9 keer per dag moet worden bezocht. Gebleken is dat door UAS het gevoel van veiligheid
                         bij mantelzorg en cliënten is vergroot en er minder valse meldingen zijn, omdat met de camera
                         kan worden gecontroleerd of er echts iets aan de hand is. Daardoor treedt er arbeidsbesparing op.
                         Tevens is pas later - duurdere - intramurale opname noodzakelijk.
                        Robotica
Robots als sociale hulp In Japan is al sinds enige jaren ervaring opgedaan met ondersteunende robots
                        voor ouderen. Het betreft hier robots die communiceren met de gebruiker
                        en ingezet kunnen worden voor ondersteuning van de dagelijkse activiteiten
                        (eten, wassen, mobiliteit, monitoren, veiligheid) of voor gezelschap (ge-
                        richt op welbevinden). De (Japanse) onderzoeken naar de effecten van met
                        name de gezelschapsrobots (Aibo, het hondje van Sony en Paro, het zachte
                        zeehondje van ISCL) geven voldoende indicatie voor de positieve effecten op
                        de gezondheid en het welbevinden. Ouderen blijken open te staan voor dit
                        soort apparaten. Ook de iCat van Philips kan ouderen helpen. Deze robot is
                        meer ontworpen voor hulp dan voor gezelschap.
                        RVZ                                    Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg         30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>Nog geen arbeidsbesparing Arbeidsbesparing is geen doel bij de inzet van dit soort robots, er is ook
maar…                     (nog) geen bewijs van het arbeidsbesparende effect. Het is echter niet moei-
                          lijk om voor te stellen dat in de nabije toekomst robots de professionals werk
                          uit handen kunnen nemen of kunnen helpen bij de invoering van zorg op
                          afstand of zelfmanagement.
                          Aibo, Sony                               iCat, Philips
                          E-mental health
E-mental health           Nederland is koploper op het gebied van internetgebruik. In de geestelijke
                          gezondheidszorg wordt ICT en internettechnologie in toenemende mate
                          ingezet voor de behandeling van patiënten. We noemen dit e-mental health.
Veel mogelijkheden        Internet in de GGZ wordt ingezet om informatie te bieden en voor het ge-
                          ven of volgen van interactieve therapie. Ook zelftesten, lotgenotencontact en
                          nazorg kan via internet plaatsvinden. E-consulten kunnen - indien er al een
                          behandelrelatie met de patiënt bestaat - vergoed worden, beeldbellen maakt
                          een goed contact mogelijk. Internettherapieën worden aangeboden voor
                          bijvoorbeeld depressieve klachten, alcohol afhankelijkheid en angstklachten,
                          zijn met name preventief en kunnen vanuit DBC’s worden vergoed. De
                          arbeidsbesparende mogelijkheden zijn evident, de toepassing van e-mental
                          health groeit snel. Meer winst is nog te behalen door een betere inzet van
                          internet, geïntegreerd in reguliere therapie, inzet in de behandeling en in de
                          nazorg.
Niet alle doelgroepen     Bij mensen met psychiatrische problemen moet altijd zorgvuldig bekeken
                          worden of internet voor deze doelgroep wel het meest geëigende medium is.
                          De weerstand van sommige professionals komt vaak voort uit twijfel over de
                          geschiktheid van deze methode van zorgverlening voor deze groep patiënten.
                          Meer onderzoek en uitwisseling van ervaringen (evidence based) kunnen
                          hierbij helpen.
                          Productvernieuwing
Veel ontwikkeling, weinig In de zorg vinden vele productvernieuwingen plaats. Uit de rapportage van
implementatie             ZonMw over gesubsidieerde projecten blijkt dat de initiële inzet vrijwel
                          altijd kostenbesparing is en de bereikte arbeidsbesparing vaak maar moeilijk
                          bewezen kan worden. Inmiddels wordt een door TNO ontwikkeld meetin-
                          strument ingezet om tot bewezen besparingen te komen. De brede imple-
                          mentatie van al wel bewezen arbeidsbesparende innovaties, blijkt moeizaam
                          RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                     te gebeuren. Projectleiders van arbeidsbesparende innovaties in de care geven
                     aan dat een belangrijke voorwaarde voor het laten slagen van een innovatief
                     project is dat de geboekte winst in arbeidstijd kan worden ingezet voor een
                     betere kwaliteit. Bezuinigen of het besparen op kosten werkt niet als drijfveer
                     in de care. In ieder geval niet voor zorgverleners.
                      Verzorgend wassen is een andere manier van lichamelijke verzorging: er wordt gewassen met
                      washandjes of -doekjes, geïmpregneerd met lotion. De speciale niet irriterende, verzorgende lotion
                      vervliegt, waardoor afdrogen niet nodig is. Cliënten liggen daardoor minder lang bloot, voelen
                      zich fris en zijn minder uitgeput door de wasbeurt. Bovendien is verzorgend wassen arbeidsbespa-
                      rend en voor het verzorgend personeel minder belastend In een verpleegeenheid van de Stichting
                      Eckmunde hebben ze verzorgend wassen ingevoerd. Ze besparen 30-45 minuten per dag binnen
                      deze kleine eenheid. Douchebeurten vinden gewoon doorgang. Bij Vivium is verzorgend wassen
                      ingevoerd bij somatische patiënten. De patiënten blijken relaxter te zijn en alle zalven zijn inmid-
                      dels weg. Winst in tijd: 20 minuten per patiënt per dag.
Verzorgend wassen    Wassen met een emulsie scheelt veel tijd en blijkt ook vooral voor zware
                     zorgbehoevende patiënten veel aangenamer te zijn. Toch blijkt dat deze
                     methode van wassen pas door een 100-tal instellingen is ingevoerd als eerste
                     keusmethode. De resultaten zijn vrij consistent: een kleinere of grotere
                     arbeidsbesparing, een betere huidkwaliteit en een grotere tevredenheid bij
                     zowel cliënten als zorgverleners. Belemmering zit in de extra kosten voor
                     de cliënt (thuiszorg en verzorgingskosten), maar met name in weerstand bij
                     zorgverleners.
Vele bloemen bloeien Voor productvernieuwing zijn diverse subsidies te verkrijgen. Vele bloemen
                     kunnen bloeien, de brede verspreiding van bewezen innovaties laat echter
                     vaak op zich wachten. Uit de Quickscan van kostenbesparende projecten
                     blijkt dat kostenbesparingen in deze gesubsidieerde projecten in de cure
                     veelal behaald worden door nieuwe diagnostische tests en nieuwe behan-
                     delwijzen. In de care zijn de grootste kostenbesparingen te bereiken door te
                     besparen op de arbeidstijd. In de beschreven productvernieuwingen in de
                     care betreft het relatief kleine besparingen die veelal niet breed zijn verspreid.
                     Productvernieuwingen in de care lijken daarmee klein, maar richten zich
                     op die activiteiten die elke dag het meeste tijd kosten: in en uit bed helpen,
                     wassen, toilet, aan- en uitkleden, bedden opmaken en eten. Met name in
                     de combinatie van arbeidsbesparende innovaties is hierdoor veel tijdwinst
                     te behalen, maar vergt het voor een individuele instelling veel investering in
                     geld en tijd om ze te implementeren.
                     RVZ                                   Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg           32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>                      Bij TriviumMeulenbeltZorg is het Elektronisch Zorgdossier (EZD) ingevoerd. Het EZD vervangt
                      het papieren multidisciplinaire zorgdossier en wordt door alle disciplines gebruikt en op alle
                      locaties. Er bestaat zo slechts een up-to-date versie van het dossier, die door iedere geautoriseerde
                      geraadpleegd en aangevuld kan worden. Er zijn geen documenten meer nodig, er hoeft niet meer
                      naar de afdeling gelopen te worden voor het dossier, er hoeft niet meer te worden geschreven.
                      De iPad met pictogrammen is gemakkelijk te gebruiken.
                     Procesinnovatie
Procesverbeteringen  Procesinnovatie moet leiden tot aanzienlijke verbeteringen in het productie-
                     proces die een duidelijk effect hebben op de output, kwaliteit en/of kosten
                     van een bedrijf. Het onderscheid tussen proces- en productinnovatie is
                     soms moeilijk te maken. Vaak maakt immers een nieuw product een andere
                     werkwijze mogelijk of zelf noodzakelijk. En ook blijken sociale innovaties
                     (veranderingen in arbeidsverhoudingen of de organisatie van arbeid als
                     ziekteverzuimbeleid, personeelsmanagement, arbeidstijdenmanagement) vaak
                     ondersteunend te kunnen zijn of zelf randvoorwaardelijk voor procesver­
                     beteringen.
                      Agathos Thuiszorg heeft zorgroutes ingevoerd als procesverbetering. Door concrete afspraken te
                      maken met de cliënt over de planbare zorg, ontstaat een goed zicht op de tijdsinvestering die dit
                      vraagt. De afspraken worden vastgelegd in een zorgroute. Voor de onplanbare zorg wordt gebruik
                      gemaakt van een pieperdienst. Door de duidelijke afspraken daalt het aantal oproepen en neemt
                      de onplanbare zorg af. Met een softwareverandering is daarmee een efficiëntere planning mogelijk,
                      een verlaging van de overhead, meer zorgtijd voor de cliënt en meer cliënten in de zorg.
In ziekenhuis en GGZ In ziekenhuizen, maar bijvoorbeeld ook in de GGzE, zijn zorgpaden ontwik-
                     keld voor specifieke patiëntgroepen. Hierdoor kunnen patiënten snel in-,
                     door-, en weer uitstromen en is de wachttijd tussendoor korter. Dit is prettig
                     voor de patiënten en cliënten, maar leidt - zeker in ziekenhuizen - ook tot
                     een grotere efficiency en bedrevenheid in de uit te voeren handelingen. In
                     ziekenhuizen zijn cataract-, heupstraten en mammapoli’s goede voorbeelden.
                     Bij de invoering in de GGzE is tegelijkertijd geëxperimenteerd met een gro-
                     tere betrokkenheid van het personeel, waarmee de motivatie wordt vergroot.
                      Om de doelmatigheid en kwaliteit van de zorgverlening te bevorderen, werd in het Sint Antonius
                      Ziekenhuis te Nieuwegein begin 2006 gestart met het toepassen van de Theory of Constraints
                      (TOC). Met deze bottleneck-theorie werd op twee afdelingen de gemiddelde ligduur met 19 tot
                      34% verlaagd, in slechts enkele maanden tijd! Ook is de productiviteit, gemeten via het aantal
                      opnames, met 30% gestegen. Tenslotte blijkt ook de patiënt vruchten te plukken: Vanaf de eerste
                      dag is bekend wanneer iemand waarschijnlijk met ontslag kan. Een eenvoudig registratiesysteem
                      ondersteunt de beslissingen van artsen en verpleegkundigen.
                     RVZ                                     Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg            33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>I-LEAN                       In de Isala-klinieken in Zwolle zijn ze in 2009 begonnen met de toepas-
                             sing van de procesverbeteringsmethode LEAN. Aanleiding was de noodzaak
                             om het rendement te verhogen, noodzakelijk om de nieuwbouw te kunnen
                             bekostigen. Met I-LEAN probeert Isala om de verspillingen (fouten, dubbel
                             werk en wachten) in het dagelijkse werk weg te nemen, de hoeveelheid be-
                             schikbare tijd voor patiëntenzorg te vergroten en zorgverleners is staat te stel-
                             len verbeteringen direct zelf door te voeren. Het zorgproces wordt geoptima-
                             liseerd vanuit het patiëntperspectief. Daarbij worden verbeteringen gezocht
                             op drie aspecten: kwaliteit voor patiënt en familie, werkplezier en rendement.
                             De ervaringen tot nu toe leren dat de eigenaar van de verbeteringen vooral
                             in de lijn zelf gezocht moet worden, en dat rendement pas optreedt als ook
                             echt op kosten wordt bespaard (bedden afstoten, personeel elders inzetten of
                             anders inzetten).
Consequent en structureel    LEAN vraagt om consequente en structurele procesverbetering, en verandert
                             daarmee de sturing in een organisatie. Het noodzaakt tot een gemeenschap-
                             pelijk gevoeld doel op alle niveaus, leiderschap (goed voorbeeld, benodigd
                             gedrag en coaching) en transparantie op resultaten (systematische meting
                             voortgang versus targets, onderdeel van performance management). Actieve
                             betrokkenheid en steun van de Raad van Bestuur, zorgmanagers en managers
                             van resultaatverantwoordelijke eenheden is dan ook noodzakelijk.
                               Wachten is onplezierig voor de patiënt, kost het ziekenhuis geld en is vervelend voor professionals.
Verspillingen of belemmerin- Doel van methoden als TOC, LEAN of Six Sigma is om op een gestructu-
gen wegnemen                 reerde wijze verspillingen of belemmeringen voor een zo efficiënt en effectief
                             mogelijk proces op te heffen. In ziekenhuizen worden deze methoden ingezet
                             als verbetermethoden voor het realiseren van duurzame verbeteringen op het
                             gebied van productiviteit, kwaliteit van zorg, klanttevredenheid en motivatie
                             van medewerkers. Daarbij kan TOC goed ingezet worden op zorgketens en
                             LEAN indien tegelijkertijd een cultuurverandering bereikt moet worden.
                             LEAN lijkt daarmee dan ook het meest geschikt voor verzorgings- en ver-
                             pleeghuizen, maar wordt tot nu toe daar maar heel weinig toegepast. Toepas-
                             sing in de V&V is ook lastiger, omdat door de structureel hoge bezetting van
                             bedden/kamers verspilling minder makkelijk te detecteren is dan in zieken-
                             huizen, waar deze speling er wel in zit. In de care zal het dus eerder gaan om
                             de manier van werken.
                               Bij Zorgbalans in Haarlem, een grote VVT-organisatie, werken ze aan procesverbetering mid-
                               dels Kaizen. In deze Japanse methode ligt de nadruk op het doorlichten van (zorg)processen, het
                               ontdoen van overbodige ballast en het op elkaar afstemmen van de processen. De methode werkt
                               via kleine stappen en het laten zien van resultaten. Doel binnen Zorgbalans is vergroting van de
                               medewerkertevredenheid, kwaliteitsverbetering en vergroting van de doelmatigheid. De bureau-
                               cratie is inmiddels verminderd, zorgroutes zijn slimmer georganiseerd, roosteren gaat anders. Kern
                               van deze toepassing: sturen op resultaat met ruimte voor de medewerkers.
                             RVZ                                     Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg            34
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>Nuttig maar lastig          Door procesverbeteringen is in ziekenhuizen het aantal fouten gereduceerd
                            door standaardisatie van processen, en zijn transportkosten verminderd,
                            loopafstanden van verpleegkundigen verkleind en dubbele of onnodige
                            administratieve handelingen verwijderd. Met name het terugbrengen van
                            de gemiddelde ligduur in veel ziekenhuizen is een aansprekend resultaat.
                            Circa 10% van de Nederlandse ziekenhuizen werkte in 2009 met een van
                            deze methoden. De toepassing, zeker bij Six Sigma, kost initieel veel tijd en
                            ook geld. Tevens blijkt dat het meenemen van het personeel in de toepassing
                            noodzakelijk is. Bij LEAN is dat onderdeel van de methodiek.
                            Buurtzorg
Andere filosofie van zorgen Een heel andere filosofie op zorgverlening heeft geleid tot Buurtzorg. Bij
                            de ontwikkeling van het concept Buurtzorg is de uitgangsvraag hoe duur-
                            zame oplossingen te bedenken voor de problemen van mensen. Hierbij is
                            het vergroten van de zelfredzaamheid en zelfstandigheid van cliënten het
                            uitgangspunt. Om dat te kunnen doen is een bepaalde expertise nodig, en
                            dus een hoger niveau van personeel. Tevens is het daarvoor noodzakelijk om
                            het (formele en informele) netwerk in de buurt en in de familie zo goed mo-
                            gelijk te laten bijdragen in de oplossingen. Door in kleine, zoveel mogelijk
                            zelfsturende, teams te werken kan zo flexibel mogelijk ingespeeld worden op
                            veranderende omstandigheden en specifieke kenmerken van de buurt. Groot
                            verschil met de dominante wijze van zorgverlenen, is dat Buurtzorg niet
                            taakgericht is opgezet, maar oplossingsgericht (uitkomsten).
Besparing en kwaliteitsver- Buurtzorg werkt alleen met hoog opgeleide zorgverleners (mbo en hbo) die
betering                    op een breed spectrum van zorgvragen (95%) oplossingen kunnen bieden.
                            Er wordt binnen de indicatiestellingen gewerkt (gemiddeld 40%). Vanwege
                            lagere verantwoordingsdruk hebben de medewerkers meer tijd voor de
                            patiënten, waardoor ze kwalitatief betere zorg kunnen leveren en ook ruimte
                            hebben voor menselijk contact. Door lagere overheadkosten (< 10%) kan
                            er met duurdere krachten worden gewerkt. Voorbeelden van de verlaagde
                            overheadkosten: de teams maken zelf hun werkroosters en zijn in grote mate
                            zelfsturend. Gevolg van de andere wijze van zorgverlenen is, dat per cliënt
                            veel minder zorguren gespendeerd worden, cliënten zijn eerder uit zorg, en
                            de cliënten zijn toch tevreden. Financieel (Buurtzorg is een stichting met een
                            ideëel doel) gaat het goed doordat meer cliënten bediend willen worden door
                            Buurtzorg. De 2800 medewerkers bedienen ondertussen 25.000 tot 30.000
                            cliënten per jaar. Buurtzorg heeft een grote aantrekkingskracht op de wijk-
                            verpleegkundigen in Nederland. De andere filosofie heeft ook al geleid tot
                            initiatieven voor zogenaamde buurtdiensten (hulp voor lagere zorgzwaartes),
                            PG-diensten (voor dementerenden) en buurtpensions (kleinschalige tijdelijke
                            opvang in de buurt, bijvoorbeeld na ziekenhuisopname).
                             Arbeidsbesparing draait niet om sneller en harder werken, maar om slimmer werken.
                            RVZ                                  Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                          3.3     Conclusie
Veel ontwikkeling, weinig Zelfmanagement en zorg op afstand zijn nog niet breed geïmplementeerd.
implementatie             De arbeidsbesparende effecten zijn weliswaar veelbelovend, maar nog niet
                          bewezen. Met de toepassing wordt wel tijd gewonnen, maar deze wordt
                          elders weer gebruikt. De toepassing van domotica blijkt met name in de
                          gehandicaptensector in de nacht breed verspreid. Succesfactor bleek hier het
                          duidelijke belang bij zowel organisatie als medewerkers. De toepassing van E-
                          mental health in de GGZ blijkt snel toe te nemen. Ook de financiering lijkt
                          hier op orde. Productvernieuwing en farmaceutische verbeteringen kunnen
                          potentieel veel arbeidsbesparing opleveren en doen dat ook al, met name in
                          de ziekenhuiszorg en zorg voor chronisch zieken. De toepassing van nieuwe
                          producten in de verzorgings- en verpleeghuizen blijkt langzaam te gaan.
                          Procesverbetering in ziekenhuizen tenslotte heeft al veel opgeleverd, meestal
                          in combinatie met productvernieuwing en farmaceutische vernieuwing.
                          Van procesverbetering in verzorgings- en verpleeghuizen zijn slechts weinig
                          voorbeelden bekend. Door uit te gaan van een andere filosofie voor de zorg-
                          verlening (Planetree, buurtzorg) ontstaan zorgvormen die arbeid besparen en
                          de kwaliteit verbeteren.
                          RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 36
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 37</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 38</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                  4       Kansen en belemmeringen
                  4.1	Factoren die de verspreiding van arbeidsbesparende
                          innovaties in de zorg bepalen
14 factoren       In het advies Van weten naar doen gaf de RVZ een twaalftal factoren aan
                  die van belang zijn voor een snelle verspreiding van innovaties in de zorg.
                  Gelden deze onverkort voor arbeidsbesparende innovaties? We voegen er
                  een dertiende en veertiende factor aan toe op basis van het vorige hoofdstuk:
                  huisvesting en leiderschap. Na een weging van deze 14 factoren op hun in-
                  vloed op de verspreiding van arbeidsbesparende innovaties, komen we tot de
                  belangrijkste hefbomen voor versnelling en verbreding van deze innovaties.
Weinig relevant   De factoren meerwaarde en de mogelijkheid deze uit te proberen, blijken
                  niet van doorslaggevende aard te zijn voor de implementatie van arbeids-
                  besparende innovaties. Ook factoren als compatibiliteit (aansluiting op
                  bestaande systemen en structuren) en re-inventing hebben wel invloed, maar
                  niet in doorslaggevende zin. Homogeniteit blijkt eveneens geen belangrijke
                  factor voor de beschreven arbeidsbesparende innovaties.
Cultuur belemmert Een grote, vaak belemmerende factor is de heersende cultuur in de zorg. Bij
                  verpleegkundigen en verzorgenden blijkt dat in sterke mate ‘oude’ normen
                  over wat goede zorg is, de verspreiding van innovaties hinderen. Zo wordt
                  face-to-face contact een belangrijk aspect van goede zorgverlening gevon-
                  den. Arbeidsbesparende innovaties stellen deze ‘zorgconcepten’ ter discussie.
                  Zorg leveren via een videonetwerk vraagt om een andere manier van denken
                  over de zorg, waar velen niet vertrouwd mee zijn. Daar bovenop komt dat
                  arbeidsbesparing als doelstelling van innovatie als negatief wordt ervaren,
                  omdat het voor zorgprofessionals wordt opgevat als verschraling van de zorg
                  of bedreigend voor het eigen werk. Omdat ook kostenbesparing als motivatie
                  voor innovatie als negatief wordt ervaren, is het gebrek aan motivatie van
                  zorgprofessionals voor arbeidsbesparende innovatie een duidelijke belemme-
                  ring. Daarentegen blijkt het zoeken naar mogelijkheden om de kwaliteit te
                  bevorderen, weer wel motiverend. Dit is een belangrijke drijfveer die ingezet
                  kan worden. Nieuwkomers blijken in de opleiding ook nog teveel gevoed
                  te zijn met methoden die in de praktijk vaak al zijn verlaten. Projectleiders
                  van innovaties in de care pleiten er voor dat zorginstellingen van hun ROC’s
                  afdwingen dat herijking van de opleidingsprogramma’s plaatsvindt. Zij zullen
                  daar ook zelf met praktijklessen aan moeten bijdragen.
                  RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>Verkeerde financiële prikkels Naast de heersende cultuur is het ontbreken van een passende beloning een
                              grote belemmering. Alle betrokkenen geven aan dat de financiële prikkels
                              verkeerd staan. Het huidige systeem biedt weinig ruimte voor arbeidsbe-
                              sparende en e-health gerelateerde innovaties. Binnen de budgetgefinancierde
                              zorg levert het besparen van arbeidskrachten een budgetkorting op. In de
                              extramurale zorg AWBZ wordt juist weer alleen arbeid vergoed, waardoor
                              arbeidsbesparing omzet kost. ICT-infrastructuur die noodzakelijk is voor veel
                              zorgvernieuwing, moet grotendeels uit bestaande tarieven worden bekos-
                              tigd en geëxploiteerd. De beleidsregel innovatie mag hiervoor niet gebruikt
                              worden (WMG). Standaardisatie van de ontwikkelde technologieën en
                              infrastructuur voor arbeidsbesparende innovaties is een randvoorwaarde voor
                              verdere verspreiding.
Verandermethode belangrijk    Voor het succesvol implementeren blijkt het bij collega’s kunnen zien van
                              innovaties in de praktijk belangrijk. Ervaringen van collegae en bezoeken
                              bij andere instellingen en organisaties werken beter dan artikelen, websites
                              en voorlichtingsmateriaal. De gemiddelde zorgverlener is geen groot lezer of
                              internetgebruiker. Ook het gebruiken van ambassadeurs binnen de organisa-
                              tie is een beproefde methode. Het gebruik maken van ambassadeurs binnen
                              de organisatie, van authentieke bestuurders, maar ook het verkrijgen van
                              scherpte door het debat met twijfelaars, helpt de invoering, zo blijkt uit de
                              praktijkervaringen.
Communicatie                  Aansluiting bij en integratie in de zorgpraktijk is voor technologische ver­
                              nieuwingen een vereiste. De wijze van communiceren over de gewenste
                              veranderingen, blijkt daarbij cruciaal voor de acceptatie onder familie en
                              mede­werkers. Ervaringen bij de toepassing van methoden als LEAN en
                              product-innovaties in de care bevestigen dat open en transparante com­
                              muni­catie over het doel van de verandering, randvoorwaarden waar­binnen
                              deze plaatsvinden, en over de geboekte resultaten, wezenlijk zijn voor de
                              acceptatie binnen de organisatie. Het meten van de resultaten en daarover
                              communi­ceren, helpt.
Competitie                    Meer competitie tussen zorgaanbieders kan een stimulerende factor zijn.
                              De RVZ ziet meer mogelijkheden voor competitie op kwaliteit en cliënt­
                              tevredenheid. Ook de zorgaanbieders en zorgverleners zien de stimulans
                              in van rankings en benchmarken. Wel blijkt dat er veel discussie is over de
                              waarde van bestaande kwaliteitsnormen. Maar men wil wel weten waar men
                              staat in het rijtje.
                               Bij gebrek aan concurrentie is meten, monitoren en benchmarken een belangrijke stimulans voor
                               een gezonde competitie.
                              RVZ                                  Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg       40
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>Invloed huisvesting en Bestaande en toekomstige huisvesting blijken een randvoorwaarde te zijn
omgeving               voor implementatie van arbeidsbesparende innovaties. De bestaande gebou-
                       wen en woonomgeving bepalen voor een groot gedeelte de mogelijkheden
                       van ziekenhuizen en andere intramurale zorginstellingen om op een andere
                       wijze zorg te verlenen. In de thuissituatie kan de huisvesting ook bepalen
                       welke technologische hulpmiddelen mogelijk zijn, zowel als het huur of
                       koopwoningen betreft. De woonomgeving blijkt vaak te onveilig te zijn
                       (feitelijk of gevoeld), te druk of met slechte trottoirs en voorzieningen te zijn
                       toebedeeld om verantwoord langer thuis te kunnen blijven. Aanpassingen in
                       huis zijn vaak kostbaar en moeten binnen beperkte tijd terugverdiend wor-
                       den. Juist omdat vastgoed een zware financiële last legt op de exploitatie van
                       zorginstellingen in cure en care, is het belangrijk om te zoeken naar wegen
                       waarmee de huidige huisvesting aangepast kan worden aan andere wijzen van
                       zorgverlenen. De wens of noodzaak om nieuwbouw te plegen kan een goede
                       stimulans zijn voor innovaties.
Leiderschap            Uiteindelijk moeten bestuurders en zorgverleners initiatieven nemen en
                       durf tonen om nieuwe dingen uit te proberen. Het dreigende tekort op de
                       arbeidsmarkt, noodzakelijke bezuinigingen en veranderende zorgvragen
                       noodzaken daartoe. Hiervoor is leiderschap noodzakelijk bij bestuurders
                       in de zorg. Daarvoor zullen zij risico’s moeten nemen, nieuwe markten of
                       nieuwe zorgwijzen moeten ontwikkelen. Weerstand binnen de organisatie
                       zal moeten worden weggenomen door het goede voorbeeld te geven, maar
                       ook door midden tussen het personeel te gaan staan. Dat vergt durf, visie en
                       ondernemerschap, en met name leiderschap.
Ervaringen in andere   CEANconsulting heeft in opdracht van de RVZ onderzocht wat de inter-
sectoren               nationale best practices zijn in arbeidsbesparende innovaties in de zorg, en
                       heeft succesvolle arbeidsbesparende innovaties uit andere sectoren nader
                       beschouwd. Uit deze studie blijkt dat succesvolle arbeidsbesparende innova-
                       ties in andere sectoren geen doel op zich waren, maar een spin-off van initi-
                       atieven met een focus op betere producten en meer klantgerichte diensten.
                       Procesinnovatie en procesoptimalisatie blijken te leiden tot betere producten
                       en meer klantgerichte diensten (= meer kwaliteit), en als spin-off ook tot
                       arbeidsbesparing. Het gaat hierbij om continue iteratieve verbetering in
                       kleine stappen, dus niet eenmalig en ook niet grootschalig. Alle bedrijfspro-
                       cessen worden geanalyseerd, de samenhang daartussen in beeld gebracht en
                       daardoor worden mogelijkheden om het proces te verbeteren zichtbaar. Het
                       gaat dus niet zozeer om het ‘wat’, maar meer om het ‘hoe’ en het ‘waartoe’.
                       Kwaliteitsverbetering leidt tot arbeidsbesparing
                       CEANconsulting concludeert op basis van gesprekken met zorgverleners dat
                       er in de zorg in Nederland voldoende noodzaak en mogelijkheden worden
                       gezien voor arbeidsbesparende procesverbetering, maar dat dit nog niet op
                       grote schaal wordt toegepast. De zorg verschilt volgens CEANconsulting van
                       andere sectoren op de volgende gebieden:
                       RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>Mindset en aanpak hinderen a. Mindset. In de zorg wordt innovatie niet vanuit een proces-
                               matig perspectief benaderd.
                           b. Aanpak. Een integrale aanpak ontbreekt veelal en de aanpak
                               is niet end-to-end, maar men zoekt point-solutions.
                           c. Externe barrières. Ook bij het hanteren van een juiste aanpak
                               zijn er diverse externe en interne barrières die het doorvoeren
                               van innovatie belemmeren.
                            Succesvolle innovaties - waarbij arbeid wordt bespaard - zijn niet het resultaat van het streven
                            naar arbeidsbesparing maar een spin-off van het onuitputtelijke najagen van een klantgericht doel
                            (betere kwaliteit en meer waarde voor de klant).
                           Bron: CEANconsulting.
                           In volgende tabel geeft de RVZ aan waar hij denkt dat de hefbomen voor
                           een snellere en bredere verspreiding van arbeidsbesparende innovaties zijn te
                           vinden:
                           RVZ                                   Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg         42
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>Hefbomen
 Hefbomen                        Invloed nu                    Naar wenselijke invloed
 1. Drijfveren
 Financiële noodzaak             +/-                           ++
                                 In cure en gehandicaptenzorg  Goede prikkel voor bestuur,
                                 drijfveer, in care niet       geen drijfveer voor personeel
 Streven naar                    +                             +++
 kwaliteitsverbetering           Drijfveer zorgpersoneel       Drijfveer beter gebruiken!
 Competitie en/of                -                             ++
 concurrentie                    Drijfveer ontbreekt, wordt    Kan stevige drijfveer zijn
                                 niet of nauwelijks ervaren
 2. Randvoorwaarden
 Cultuur personeel en bestuur    ---                           +++
 in de zorg                      Belemmert zorginnovatie.      Opleiding, bijscholing en
                                 Kennis , kunde en vaardigheid sociale innovatie helpen
                                 kan beter                     verandering
 Leiderschap                     --                            +++
                                 Te weinig aanwezig, teveel    Strategische ont­wik­
                                 hier en nu                    kelingen, sociale innovatie,
                                                               samenwerking nodig
 Financieringswijze zorg         ---                           +++
                                 Innoveren kost geld, tijd en  Financiering die
                                 omzet                         implementatie ondersteunt
                                                               en beloont
 Huisvesting/vastgoed            +/-                           ++
                                 Nieuwbouwplannen als          Geïntegreerde, innovatieve
                                 drijfveer, oudbouw als        gebouwen en huizen maken
                                 belemmering                   veel innovaties, gemakkelijker,
                                                               mogelijk
 3. Veranderwijze
 Wijze van implementeren:        +                             ++
 communicatie, interne am-       Succesfactor bij geslaagde    Ervaringen gebruiken
 bassadeurs, leren van collega’s projecten
 elders, werkvloer gebruiken
 Samenwerking intersectoraal,    +                             +++
 ketenbreed, regionaal           Blijkt motiverend en leerzaam Potentiële arbeidsbesparing
                                                               groot
RVZ                                  Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg    43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                       4.2      Wie is aan zet?
Stakeholders           Wie is in de gelegenheid om arbeidsbesparende innovaties verder te brengen
                       en vanuit welke verantwoordelijkheid zou dat dan zijn? De RVZ kijkt hierbij
                       naar stakeholders die aan de knoppen kunnen draaien van de belangrijkste
                       factoren.
VWS                    De overheid (VWS) is aan zet om de randvoorwaarden te creëren voor een
                       snellere toepassing van arbeidsbesparende innovaties. Het gaat hierbij met
                       name om een bekostiging die implementatie ondersteunt, en het wegnemen
                       van hinderlijke of overbodige regeldrukte.
Zorgverzekeraars       Zorgverzekeraars en zorgkantoren moeten via hun zorginkoop en - in samen-
                       werking met de overheid - in de vergoedingen (ZVW en AWBZ) innovatieve
                       wijzen van zorgverlenen belonen.
Gemeenten              Gemeenten kunnen via de WMO ondersteuning financieren voor mantel-
                       zorgers. Samen met de woningcorporaties kunnen zij zorgen voor voldoende
                       leeftijdbestendige, zorgondersteunende en ICT-geschikte woningen. In de
                       toekomst zal meer zorgverlening verschuiven van zorgprofessionals naar
                       burgers zelf en hun mantelzorgers. De gemeenten kunnen de WMO effectief
                       inzetten voor de ondersteuning van deze cliënten.
Brancheorganisaties    Brancheorganisaties kunnen de verspreiding van bewezen arbeidsbesparende
                       verbeteringen versnellen door hierop hun communicatie naar hun leden
                       te richten. Tevens kunnen zij in CAO-onderhandelingen noodzakelijke
                       randvoorwaarden voor arbeidsbesparende innovaties (leiderschap, scholings-
                       inspanningen en sociale innovaties) inbrengen en meetbare doelen afspreken.
Maar vooral: zorg zelf Bovenstaande partijen kunnen bijdragen aan de implementatie en versprei-
                       ding van arbeidsbesparende innovaties. Uiteindelijk zullen zorgaanbieders
                       (bestuurders, middenmanagers en zorgverleners) het moeten doen. Proces-
                       verbeteringen, productvernieuwingen en het aanbieden van nieuwe wijzen
                       van zorgverlenen, de veranderingen moeten binnen zorgorganisaties worden
                       uitgevoerd. Naast financiële prikkels is daarvoor kennis en kunde noodza-
                       kelijk, en leiderschap en ondernemerschap. Voor zorgverleners betekent dit
                       vaak het loslaten van bekende concepten en meebewegen in een andere rela-
                       tie met de cliënt/patiënt. Van bestuurders wordt visie en ondernemerschap in
                       de zorg gevraagd. Daarnaast is het voor patiënten en cliënten belangrijk om
                       te kunnen kiezen uit verschillende zorgaanbieders, maar ook uit verschillende
                       wijzen van zorgverlenen. Dit alles bij een gegarandeerde en transparante
                       kwaliteit.
                       RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 44
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                      4.3      Conclusie
Drijfveren            Er is een veelheid aan factoren die bepalen of arbeidsbesparende innovaties
                      breed worden geadopteerd of ingevoerd. Positieve drijfveren zijn het streven
                      naar kwaliteitsverbetering, medewerkertevredenheid en vraaggerichtheid.
                      Financiële noodzaak om een hoger rendement te bereiken en nieuwbouw
                      geven vaak aanleiding tot innovaties. Qua methode leren zorgverleners het
                      liefst van elkaar, en hebben zij de actieve steun van hun bestuurders nodig.
Financiële factoren   Algemene factoren die snelle of brede verspreiding belemmeren zijn het ont-
                      breken van de juiste financiële prikkels en gevoelde noodzaak. De financiële
                      prikkels staan in de ziekenhuiszorg en thuiszorg verkeerd, goede prikkels
                      ontbreken nog te veel in cure en care. De financiële schotten tussen cure en
                      care maken het lastig om doelmatige patiëntgerichte zorg over de ketens heen
                      te leveren. Doordat elke organisatie en instelling zelf opdrachtgever is van
                      zijn (meestal kleine) innovatie, is er te weinig schaalgrootte van de vraag voor
                      de industrie en blijven de investeringen hoog voor technologische vernieu-
                      wingen. Dit vraagt niet om schaalvergroting van organisaties, maar om een
                      andere organisatie van de vraag.
Cultuur en ICT-kennis Tevens blijkt dat de cultuur in de zorg nog veelal risicomijdend is en er nog
                      veel weerstand tegen vernieuwing is. Een negatieve factor bij de invoering
                      van met name technologische vernieuwingen is de onbekendheid bij zorg-
                      professionals met ICT. Dit speelt specifiek in de care.
Leiderschap           Bij dit alles is leiderschap in de zorg noodzakelijk: het gaat niet alleen om
                      de dag van vandaag of morgen, maar om een oplossing te bedenken voor de
                      uitdaging van de toekomst.
                      RVZ                             Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 46</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                            5       Oplossingsrichtingen en aanbevelingen
                            5.1     Inleiding
Noodzaak                    We zijn dit advies gestart met de vraag, hoe de verspreiding van arbeidsbe-
                            sparende innovaties in de zorg kan worden gestimuleerd, opdat deze inno-
                            vaties optimaal kunnen worden benut voor het dreigend arbeidstekort in de
                            zorg. In hoofdstuk 2 is beschreven dat het arbeidstekort nu nog beperkt is tot
                            enkele regio’s en specifieke functies. Op de middellange en langere termijn
                            worden echter grote problemen verwacht voor de zorg, en met name voor
                            verpleegkundigen en verzorgenden. In combinatie met een veranderende
                            vraag en de noodzaak de kosten van de zorg te beperken, is er dus alle reden
                            om de implementatie van arbeidsbesparende innovaties te versnellen.
Maatregelen zijn nodig      De RVZ meent dat maatregelen noodzakelijk zijn om een bredere en snellere
                            verspreiding van arbeidsbesparende innovaties te bereiken. Maatregelen, ge-
                            richt op een meer structurele en beter passende financiering, op een meer in-
                            novatieve cultuur en op meer samenwerking en ondernemerschap in de zorg.
                            Daarbij is het belangrijk om aan te sluiten bij de drijfveren van mensen die
                            in de zorg werken: zij zijn te motiveren voor veranderingen door te streven
                            naar verbeteringen in de kwaliteit van zorgverlenen, voor de patiënt/cliënt,
                            en niet door kostenbesparingen of arbeidsbesparing na te streven. Uit andere
                            sectoren blijkt dat innovaties gericht op kwaliteitsverbetering en klanttevre-
                            denheid leiden tot arbeidsbesparing.
                            5.2     Oplossingsrichtingen en aanbevelingen
                            Financiële ruimte
Meer structurele financiële De RVZ acht het noodzakelijk dat organisaties en instellingen structureel de
ruimte                      financiële ruimte krijgen om initiatieven te nemen en innovaties te imple-
                            menteren, experimenten geprotocolleerd uit te voeren en risico’s te nemen.
                            Hierbij kan het gaan om andere vormen van zorgverlenen, of om de invoe-
                            ring van technologie. De vele kleinschalige innovatieprojecten zorgen niet
                            voor voldoende omzet om de industrie te stimuleren tot investeringen, en
                            houden technologische vernieuwingen duur. Schaalvergroting van de vraag
                            is noodzakelijk, dit vergt het anders organiseren van de vraag naar technolo-
                            gische vernieuwingen. Daarbij acht de RVZ het verstandig om de bestaande
                            veelheid aan projectsubsidies voor met name productverbetering af te bou-
                            wen en meer geconcentreerd te gebruiken voor grootschalige implementatie.
                            Grote administratieve, bureaucratische procedures moeten hierbij vermeden
                            worden.
                            RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                      De Raad ziet mogelijkheden in een meer ondersteunende en structurele be-
                      kostiging, gekoppeld aan meetbare afspraken en evaluatie. Randvoorwaarde
                      hierbij is wel dat er ook daadwerkelijk substitutie van arbeid plaatsvindt.
                      Aanbeveling 1: Zorg voor een meer passende bekostiging
Opt-in-regeling       a. Voor de minister van VWS samen met zorgverzekeraars: Zet de bestaande
                      algemene subsidiegelden van bijvoorbeeld ZonMw en ZIP, de budgettaire
                      vrije ruimte van ziekenhuizen en de locale productiegebonden toeslag in de
                      care om in een fonds voor een opt-in-regeling. Koppel deze regeling aan
                      meetbare doelstellingen en verantwoording in jaardocumenten. Daarmee
                      kunnen instellingen ervoor kiezen een tijdelijke toeslag te krijgen op hun
                      DBC- en ZZP-financiering voor de implementatie van al bewezen innovaties
                      of inzet op procesverbetering. Voorwaarde is dat men meetbare doelstellingen
                      voor arbeidsbesparende innovaties opgeeft en daarover achteraf verantwoor-
                      ding aflegt. Stel daarbij de eis dat de innovaties worden omgeven door een
                      deugdelijke evaluatie en zorg ervoor dat de evidentie over arbeidsbesparende
                      innovaties die werken ook een brede verspreiding krijgt. Moedig instellin-
                      gen aan arbeidsbesparende innovaties waarvan bewezen is dat ze werken, te
                      implementeren.
Focus zorg op afstand b. Voor de minister van VWS, NZa, ZonMw, zorgverzekeraars en zorgkantoren:
                      De RVZ stelt voor om een gezamenlijke geconcentreerde inspanning te
                      verrichten voor de brede verspreiding van zorg op afstand in de thuiszorg,
                      geïntegreerd in het zorgproces en als aanvulling op de face-to-face zorg.
                      Daarvoor moet het mogelijk zijn om gebruik te kunnen maken van structu-
                      rele financiering voor de noodzakelijke infrastructurele investeringen. Tevens
                      is het noodzakelijk dat de reeds opgedane ervaringen worden gedeeld. Tot
                      slot is het noodzakelijk dat gedurende een aantal jaren, bijvoorbeeld twee,
                      aan instellingen een aanvulling wordt verstrekt voor de transitieperiode,
                      waarin meer vergoedingen van contacturen gaan plaatsvinden, in plaats
                      van vergoeding van uren achter de voordeur. Bekostiging van telezorg moet
                      regulier mogelijk zijn.
                      Aanbeveling 2: Naar een innovatieve cultuur met een visie op de toekomst
Leiderschap           a. Aan brancheorganisatie, raden van toezicht, managers in de zorg: Stimuleer
                      leiderschap, sociale innovatie en een open wijze van innoveren. De belang-
                      rijkste vraag is eigenlijk hoe we bestuurders en locatiemanagers, afdelings-
                      hoofden en zorgverleners zo ver krijgen dat ze vooruitzien en werkelijke
                      arbeidsbesparende verbeteringen gaan uitvoeren. Van bestuurders en mid-
                      denmanagers mag leiderschap verwacht worden: visie en het betrekken van
                      de medewerkers bij de noodzakelijke veranderingen. Daarvoor acht de RVZ
                      een specifieke bijscholing noodzakelijk, gericht op meer moderne manage-
                      mentvaardigheden. Aan de Raden van toezicht wordt gevraagd om bij de
                      beoordeling van het functioneren van bestuurders het innoverend (arbeidsbe-
                      sparende) vermogen te betrekken. Het gaat hier immers om de toekomst van
                      de organisatie.
                      RVZ                             Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 48
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>Sociale innovatie       Om de cultuur binnen een organisatie innovatiever te maken, is het verho-
                        gen van de autonomie van professionals en het mee laten denken en praten
                        over vernieuwing en verbetering van werkprocessen noodzakelijk. Een in-
                        novatieve cultuur geeft immers arbeidsbesparende innovaties meer kans. Dit
                        vraagt een open wijze van aansturen door de managers in de gezondheids-
                        zorg.
Veranderwijze           Binnen instellingen en organisaties moet het personeel worden meegenomen
                        in de noodzaak van de vernieuwing, maar ook in de richting daarvan. Het
                        succes van de invoering van nieuwe producten, slimmere werkprocessen, pro-
                        cesinnovatie of andere vormen van zorg hangt voor een groot gedeelte af van
                        het draagvlak en de motivatie van het personeel. Dit vergt een aanpak die in
                        het proces meer tijd kost, maar in de uitwerking versnelling zal opleveren.
Scholing en bijscholing b. Aan brancheorganisatie, beroepsverenigingen en zorgbestuurders: Zorg voor
                        continue bijscholing van managers in de zorg en adequate vernieuwende
                        scholing van personeel. De zorg is van oudsher niet bijzonder ICT-minded.
                        De ontwikkelingen zoals beschreven in Gezondheid 2.0, maar ook de toene-
                        mende (ondersteunende) mogelijkheden van ICT en technologie in de zorg
                        leidt tot veranderingen in de toekomstige rol van zorgverleners, maar ook
                        tot veranderingen in de zorguitvoering. Om de acceptatie en ontwikkeling
                        van technologische verbeteringen in de zorgpraktijk te ondersteunen is het
                        belangrijk dat managers en personeel in de zorg continu bijgeschoold wor-
                        den. In het begin 2011 te publiceren advies Nieuwe beroepen gaat de RVZ
                        hier dieper op in. Nieuwe medewerkers moeten opgeleid zijn in de nieuwste
                        technieken en mogelijkheden opdat zij een vernieuwende impuls kunnen
                        geven binnen hun organisatie. Hiervoor moeten beroepsverenigingen, maar
                        zeker ook de zorginstellingen en zorgorganisaties zelf, hun eisen aangeven bij
                        de ROC’s.
Stimulering en meetbare c. Aan brancheorganisaties en vakbonden: Gebruik de CAO-onderhandelin-
afspraken               gen om meetbare afspraken te maken over de inspanningen gericht op de
                        toepassing van onder andere de volgende (HRM)-instrumenten: strategische
                        personeelsplanning, aanpassing van takenpakketten en roosters aan leeftijd
                        (rekening houden bij nachtdiensten bijvoorbeeld), en meerjarenplannen
                        voor de ontwikkeling van de organisatie. Maak meetbare afspraken over de te
                        bereiken arbeidsbesparing, gekoppeld aan kwaliteit van zorg, cliënt/patiënt-
                        tevredenheid en medewerkertevredenheid. Maak afspraken over wat hiervoor
                        nodig is.
                        d. Aan ROC’s, HBO-V opleidingen, HBO-raad en MBO-raad: Zorg voor
                        flexibele, vernieuwende lesprogramma’s. Stimuleer de verandering!
                        RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>                        Aanbeveling 3: Stimuleer de ontwikkeling van de filosofie van Buurt-
                        zorg in de intramurale zorg
Filosofie van buurtzorg Aan VWS, zorgverzekeraars, NZa en CVZ: Stimuleer en faciliteer de (private)
                        uitwerking van de filosofie van Buurtzorg voor de zorg in verzorgings- en
                        verpleeghuizen. Het gaat hierbij niet om buurtzorg zelf, maar wel om de
                        filosofie die erachter ligt: cliëntgericht, oplossingsgericht en met als achterlig-
                        gend principe de bevordering van een zo groot mogelijke zelfredzaamheid.
                        Een grotere autonomie van de zorgverleners, integrale zorg en zelfroosteren
                        zijn hierbij elementen.
                        Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                        Rien Meijerink,			                        Pieter Vos,
                        voorzitter			                             algemeen secretaris
                        RVZ                              Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 50
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>Bijlagen
RVZ      Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 52</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>Bijlage 1
Relevant gedeelte uit het RVZ-werkprogramma 2010, vastgesteld door de
minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
‘In het Werkprogramma 2010 van de Raad is het onderwerp Arbeidsbe-
sparende innovaties in de zorg opgenomen. Het werkprogramma vermeldt
hierover het volgende:
De verwachte tekorten op de arbeidsmarkt vormen een probleem dat de
beleidsagenda van de zorg nog voor jaren zal beheersen. Een voor de hand
liggende manier om hier iets aan te doen is de substitutie van arbeid door
kapitaal.
Hoe bereiken we dat er snel meer arbeidsbesparende technologieën in de
zorgsector worden ingezet? En hoe nemen we de drempels weg?
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 54</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>Bijlage 2
Adviesvoorbereiding
Het advies is vanuit de Raad voor de Volksgezondheid voorbereid onder leiding
van:
Mevrouw mr. A.M. van Blerck-Woerdman
Mr. H. Bosma
Relevante functies en nevenactiviteiten raadsleden:
Mevrouw mr. A.M. van Blerck-Woerdman
- Lid Raad van Toezicht NHTV Internationale Hogeschool te Breda
-	Voorzitter Raad van Toezicht Bureau Jeugdzorg
     Noord-Brabant
- Voorzitter Beroepscommissie Huisartsenposten
     Midden-Brabant
Mr. H. Bosma
- Lid van de Raad van Commissarissen N.V. NOM (Noordelijke
     Ontwikkelingsmaatschappij)
- Lid van de Raad van Commissarissen Synergia Capital Partners B.V.
- Voorzitter van de Raad van Commissarissen PI Investments B.V.
De Raad is in de voorbereiding bijgestaan door een ambtelijke projectgroep
bestaande uit:
Mevrouw dr. W.G.M. van der Kraan, tot 1 juli 2010, projectleider
Mevrouw drs. Y.D.M. van Otterdijk, per 1 juli 2010, projectleider
Mevrouw drs. S.S. Baldewsing, adviseur
Mevrouw dr. I. Doorten, senior adviseur
Mevrouw I. Grootjans-van Kampen, junior adviseur
Mevrouw N.L. Buijs, projectsecretaresse
De Raad adviseert onafhankelijk. Gesprekken tijdens de voorbereiding van
een advies hebben niet het karakter van draagvlakverwerving. De gespreks-
partners hebben zich niet aan het advies gecommitteerd.
Achtergrondstudies
CEANconsulting (Guru Manja) heeft een achtergrondstudie geschreven met
als titel ‘Arbeidsbesparende innovaties in de Zorg, Arbeidsbesparende proces-
verbeteringen motiveren personeel en leiden tot betere zorg’.
Den Breejen van het Erasmus MC heeft een achtergrondstudie geschreven
met als titel ‘Arbeidsbesparende innovaties in de Zorg, Een theoretische
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>verkenning naar kansen en belemmeringen voor arbeidsbesparing in de
gezondheidszorg’.
Blanson Henkemans, Molema, Franc en Otten van TNO hebben een achter-
grondstudie geschreven met als titel ‘Zelfmanagement als Arbeidsbesparende
Innovatie in de Zorg’.
Klankbordgroep Arbeidsbesparende innovaties
De Raad is bij de voorbereiding van het advies bijgestaan door een klank-
bordgroep. Deze klankbordgroep, die drie keer bijeen is geweest, bestond uit
de volgende personen:
- Ing. R.A. Adolfsen MBA, Agis Zorgverzekeringen
- R. van Aperen, Pfizer
- Dr. P.J.A. Bertens, Nefarma
- Dr. J.L.T. Blank, TU Delft
- Dr. A. de Boer, College voor Zorgverzekeringen
- M. Bontje, UVIT
- Mevrouw E. van Hummel, Parnassia
- P. Korte, Janssen-Cilag b.v.
- R.O. van Merkerk, Pontes Medical
- Mevrouw E.W.M. Merlijn, Stichting Arbeidsmarkt Ziekenhuizen
- Prof. dr. F.D. Pot, Universiteit Nijmegen
- M. Rook MBA, St. Antonius Ziekenhuis
- Drs. R.F.M. Ruijters, MeanderGroep Zuid-Limburg
- Prof. dr. R. van Schilfgaarde, Nederlandse Diabetes Federatie
- Dr. P.H. Smit
- H. Sureveen, Reumapatiëntenbond
- Drs. G.H.M. Verkerk, Vivium Zorggroep
- Ing. C.P.J. Verouden MBA, Zuidzorg
- Dr. L.P. de Witte, Hogeschool Zuyd
- Mevrouw H. Wüst, Vilans
Expertmeeting farmaceutische innovaties
Ter voorbereiding op het advies heeft de Raad drie expertmeetings gehouden.
De eerste expertmeeting werd gehouden op 29 september 2009 met experts
over farmaceutische innovaties.
Bij deze bijeenkomst waren aanwezig:
- Dr. M. van Agthoven, Janssen-Cilag b.v.
- D.S. Berkelbach van der Sprenkel, MSD
- Drs. R.D.W. Duiverman, huisarts
- Ir. R. de Jong,. Altrecht
- Dr. W.J. Meerding, Consumer Care Pfizer
- Dr. J.E. de Metz, DGV Nederlands instituut voor
    verantwoord medicijngebruik
- Drs. H. Nienhuis, Menzis
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 56
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>Expertmeeting telemedicine
De bedoeling van de tweede expertmeeting was om de mogelijke bijdrage
van telemedicine aan het oplossen van het arbeidsmarktprobleem te bezien.
De meeting werd gehouden op 1 oktober 2009 en bij deze bijeenkomst
waren aanwezig:
- Mevrouw J. Baardman, Nederlandse Patiënten- en Consumentenfederatie
- Mevrouw E. Barents, Diabetes Vereniging Nederland
- Mevrouw M. Brands, ANBO
- P. Epping, Epping, Consultancy
- S. Gramberg, KPN
- Mevrouw dr. H. Kort, Hogeschool Utrecht
- Mevrouw A. Nijhuis, Aveant Utrecht
- P. Verrijt, Provincie Utrecht
- M. de Waard, Koala
Expertmeeting medisch-technische innovaties
De derde en laatste expertmeeting was op 6 oktober 2009. In deze meeting
stond centraal de mogelijke bijdrage van medisch-technische innovaties
aan het oplossen van het toekomstige arbeidsprobleem in de Nederlandse
gezondheidszorg. Bij deze bijeenkomst waren aanwezig:
- M. Blom, Alzheimer Nederland
- H. Boers, Vilans
- J. Breek, Abena BV
- H. Fens, HMC-Nederland
- Mevrouw H.J.J. Knibbe, LOCOmotion
- P. Krijnsen, JOYinCARE
- Mevrouw E. Langerak, Vivium Zorggroep
- Mevrouw I. Verschooten, Orbis Medisch en Zorgconcern
- S. Westerbos, WestCare
- O. Wijman, Abena BV
Brainstormsessie patiëntenverenigingen
6 oktober 2010 heeft er een brainstormsessie met patiëntenverenigingen
plaatsgevonden. Bij deze bijeenkomst waren aanwezig:
- M. Blom, Alzheimer Nederland
- Mevrouw S. Da Silva Curiel, Reuma Patiëntenbond
- H. van Laarhoven, Hart en Vaatgroep
- M. Ploeg, Diabetes Vereniging
- Mevrouw C. Zijderveld, Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>Brainstormsessie zorgverzekeraars
14 oktober 2010 heeft er een brainstormsessie met zorgverzekeraars plaats­
gevonden. Bij deze bijeenkomst waren aanwezig:
- Mevrouw E. van Galen MSc, BN, Zorgkantoor Amstelland en
    de Meerlanden
- W. Gruizen, CZ
- P. Lakerveld, Eno
Bijeenkomst innovaties in de care
27 oktober 2010 is er een bijeenkomst geweest met projectleiders van in-
novaties in de care. Bij deze bijeenkomst waren aanwezig:
- Mevrouw M. van Blanken, Zorgpalet Baarn/Soest
- Mevrouw J. Boomgaard, Ergotherapie Gooiland/Cordaan Thuiszorg
- M. Gulpers, Verpleeghuis Lückerheude
- H. IJland, TriviumMeulenbeltzorg
- Mevrouw N. Kramer, Vivium
- G. Schimmel, Opella
- Mevrouw M. Twisk, Stichting Elmunde
- Mevrouw A,. Vermaas, Agathos Thuiszorg
- P. Vlietman, Vivium
Geconsulteerden
Tijdens het adviestraject is met de volgende personen gesproken:
- M. van Agthoven, Janssen-Cilag
- Dr. P.A. van Aken, Actiz
- W. Annard, Eureko Achmea
- W. Balestra, Plexus
- Dr. P. Bertens, Nefarma
- Mevrouw M. Bik, Isala Klinieken
- W. Boon, VU/Dialogic
- Mevrouw M. Booys, Nederlandse Patiënten Consumenten Federatie
- Mevrouw I. Borghuis, Actiz
- J. Brinkman, Parnassia
- Mevrouw F. Bolle, Verpleegkundigen & Verzorgenden Nederland
- Mevrouw J. Dekker, A&O VVT
- G. Friesen, Philips
- Mevrouw mr. A. Goris MBA, STG/HMF
- Drs. R. Goudriaan, APE
- T. de Groot, TNO
- Mevrouw M. van Hout, Verpleeghuis Tamarinde/Aveant
- Mevrouw R. de Jong, STG/HMF
- Drs. F. van der Kar, Parnassia
- I. Karkowski, TNO
- Mevrouw H. Kloppert
- Mevrouw N. Kraaijenveld, Nefarma
- H. van Laarhoven, Hart en Vaatgroep
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 58
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>-   Dr. M. Lambooij, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
-   A.J. Lamping, arts, Zorgverzekeraars Nederland
-   Mevrouw G. Langerveld, ZonMw
-   E. van Liere, Elliezo
-   G. van Liere, Elliezo
-   Mevrouw dr. B. van der Linden, ZonMw
-   Mr. dr. S. Nouwt, Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot
    Bevordering der Geneeskunst
-   P. Oostveen, KplusV
-   L. Oprel, ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
-   Mevrouw C. Pauli, Ernst & Young
-   Mevrouw A. Pieterse, ZonMw
-   Mevrouw R. Quak, Plexus
-   Mevrouw S. de Rijker, CG-Raad
-   M. Ringers, TNO
-   H. Robberts, Vierstroom
-   F. Rooien, Actiz
-   Mevrouw K. Ruijter, ministerie van Economische Zaken
-   H. Schellekens, Vierstroom
-   Prof. H.Schrijvers
-   M. Smit
-   Mevrouw A.J.E. de Veer, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
-   E. Visser, CG-Raad
-   P. Vreeswijk, CG-Raad
-   Mevrouw I. ter Walvaart, UVIT
-   H. Weijers, Ziekenhuisgroep Twente
-   E.L. Wijnen, ministerie van Economische Zaken
-   Mevrouw H. Wüst, Vilans
-   Mevrouw N. van der Zeijden, Parnassia
Op dinsdag 7 december 2010 is de onderhavige materie besproken met drs.
M.J. Boereboom, directeur-generaal langdurige zorg van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport.
De Raad heeft het advies op 18 november 2010 vastgesteld.
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 60</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Bijlage 3
Afkortingen
ADL           Algemene dagelijkse levensverrichtingen
AWBZ          Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
CBS           Centraal Bureau voor de Statistiek
CIZ           Centrum Indicatiestelling Zorg
COPD          Chronic Obstructive Pulmonary Disease
CPB           Centraal Planbureau
CVA           Cerebro Vasculair Accident
CVZ           College voor Zorgverzekeringen
DBC           Diagnose BehandelCombinatie
EDN           Elderly Day Navigator
EDS           Early Detection System
EZD           Electronisch Zorgdossier
GGZ           Geestelijke Gezondheidszorg
HBO           Hoger Beroepsonderwijs
HRM           Human Resource Management
IC            Intensive Care
ICT           Informatie- en communicatietechnologie
MBO           Middelbaar Beroepsonderwijs
NMa           Nederlandse Mededingingsautoriteit
NZa           Nederlandse Zorgautoriteit
OK-verpleegk. Operatiekamer-verpleegkundige
PG diensten   Persoonsgebonden diensten
PGB           Persoonsgebonden Budget
POH           Praktijkondersteuner Huisarts
RIVM          Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
ROC           Regionaal Opleidingscentrum
RVZ           Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
SCP           Sociaal en Cultureel Planbureau
SVVE          Stichting Verpleging en Verzorging Eindhoven
TNO	Nederlandse Organisatie voor toegepast-
              natuurwetenschappelijk onderzoek
TOC           Theory of Constraints
UAS           Unattended Surveillance System
V&V           Verpleegkundigen en Verzorgenden
VTV           Volksgezondheid Toekomst Verkenning
VV&T          Verpleeg- en Verzorgingshuizen en Thuiszorg
VWS           Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
Wet BIG       Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg
WMG           Wet Marktordening Gezondheidszorg
WMO           Wet Maatschappelijke Ondersteuning
WRR           Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
RVZ                       Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>ZIP Zorginnovatieplatform
ZVW Zorgverzekeringswet
ZZP Zorgzwaartepakket
RVZ            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 62
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Bijlage 4
Literatuurlijst
Actiz, organisatie van zorgondernemers. Overdrachtsdossier van
zorgondernemers. Utrecht: 2010.
Algemene rekenkamer. Zorg op afstand, een innovatie voor
de langdurige zorg. Den Haag: Algemene rekenkamer, 2009.
Berkvens, J. et al. Ziekenhuizen in verbetering met Lean en Six Sigma. 2009.
Blanson Henkemans et al. Zelfmanagement als Arbeidsbesparende Innovatie
in de zorg. Leiden: TNO, 2010.
Boonstra, A. et al. Kijken op afstand. Een leerzaam alternatief. Groningen:
RuG/RHO, 2008.
Breejen, E. den. Een theoretische verkenning naar kansen en belemmeringen
voor arbeidsbesparing in de gezondheidszorg. Rotterdam: EU/IBMG, 2009.
Broekens, D.J., M. Heerink en H. Rosendal. Assistive robots in elderly care,
a review. 2009.
CEANconsulting. Eindrapport: arbeidsbesparende innovaties in de zorg.
Baarn: CEANconsulting, 2010.
Centraal Bureau voor de Statistiek. Gezondheid in cijfers. Den Haag/
Heerlen: CBS, 2009.
Centraal Planbureau. De toekomst van mantelzorg. Den Haag: CPB, 2009.
Duin, C. van en A. de Jong. Regionale bevolkingsprognose 2009-2040: Ver-
grijzing en omslag van groei naar krimp. Den Haag; Bilthoven: Planbureau
voor de Leefomgeving: Centraal Bureau voor de Statistiek, 1/2010.
Eggink, E., D. Oudijk en I. Woittiez. Zorgen voor zorg. Den Haag: SCP, 2010
Knibbe, J.J. en J. Dekker-Dingemans. Het benutten van de baten van in-
novaties. www.locomotion.nu, 2010.
Volksgezondheid Toekomst Verkenning.Bilthoven: RIVM, 2010.
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>Nictiz. Zorg op afstand. Het perspectief van de zorgprofessional in de lang-
durige zorg. Een verkenning. Den Haag: Nictiz, 2010.
Nivel. Monitor Zorg op afstand. Verslaglegging van de peiling eind 2008/
begin 2009. Utrecht: Nivel, 2009.
Nooij M. de, en J. Poort. Vooruit met procesinnovatie. Amsterdam:
SEO, 2005.
Nederlandse Zorgautoriteit. Adviesuitbreiding B-segment 2011.Utrecht:
NZa 2010.
Oort, S.H. van.. Domotica: Doos van Pandora of Heilige Graal? Utrecht:
TNO, 2010.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Arbeidsmarkt en zorgvraag.
Den Haag: RVZ, 2006.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Gezondheid 2.0. Den Haag:
RVZ, 2010.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Van weten naar doen. Zoetermeer:
RVZ, 2005.
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Zorg voor je gezondheid!
Den Haag: RVZ, 2010.
Rathenau Instituut. Medische technologie ook geschikt voor thuisgebruik.
Den Haag: Rathenau Instituut, 2009.
Regiomarge 2009, Prismant.
Stichting Pandora. Technologische ontwikkelingen in de GGz: e-mental
health en substituties nader bekeken. 2008.
Velde, F. van der, S. Cihangir en H.J. Borghans. E-health en domotica in de
zorg: kans of risico? Utrecht: IGZ; Prismant, 2008.
Velde, F. van der en W. van der Windt. De lange termijn vraag naar en het
aanbod van personeel in de zorg. Utrecht: Prismant, 2010.
Wester, G.O., et al. Zorgbalans 2008. Bilthoven: RIVM, 2008.
Windt, W. van der, F. van der Velde en A. van der Kwartel. Arbeid in Zorg
en Welzijn. Utrecht: Prismant, 2009.
RVZ                            Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 64
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>ZonMw. Kostenbesparende projecten, quickscan van ZonMw programma’s.
Den Haag: ZonMw, 2009.
ZonMw. Rapport Zorginnovatiewijzer. ZonMw: CVZ: NZA, 2010.
Zorg Innovatie Platform. Inspiratie voor innovatie.
Den Haag: ZIP, 2009.
RVZ                         Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 66</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Bijlage 5
Relevante websites
www.zorginnovatieplatform.nl
De missie van het ZIP is innovaties versnellen en aanjagen die bijdragen aan
een duurzaam gezondheidssysteem en daarmee het welzijn en de welvaart
van de bevolking verhogen.
www.zorgvoorbeter.nl
Het programma Zorg voor Beter stimuleert organisaties in de langdurende
zorg om nu én in de toekomst goede zorg te leveren. De focus ligt op kwali-
teit en arbeidsbesparing. Zorg voor Beter biedt methodieken, voorbeelden en
advies van experts. Leren van elkaar staat centraal.
www.invoorzorg.nl
In voor zorg! helpt organisaties in de langdurige zorg werkprocessen in te
richten voor de toekomst. Het programma In voor zorg! van Vilans, kennis-
centrum langdurende zorg, en het ministerie van VWS, bundelt bestaande
kennis en biedt organisaties praktische ondersteuning in hun eigen verande-
ringstraject.
www.nivel.nl
Nederlands instituut voor onderzoek naar de gezondheidszorg.
www.buurtzorgnederland.nl
Een natuurlijk alternatief voor thuiszorg in Nederland
www.aal-europe.eu
Ondersteuning vanuit Europese Commissie van ambient assisted living,
kwaliteit van leven van ouderen in Europa.
www.zorginnovatieforum.nl
Het Zorginnovatieforum is een netwerk van twintig zorgaanbieders, zorgver-
zekeraars en kennisinstellingen in het noorden van Nederland dat zich inzet
voor structurele vernieuwingen in de zorg.
www.procesverbeteren.nl
www.locomotion.nl
Vanuit ergonomisch perspectief gekeken naar de effecten van zorgvernieu-
wingen op werknemers in de zorg.
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>www.ehealthnu.nl
www.AZWinfo.nl
www.innovatiespiegel.nl
Voorbeelden, businesscases en rekenmodules vanuit A+O VVT
www.vilans.nl
Kennisinstituut voor de care. Doorverwijzing naar vele projecten.
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>Overzicht publicaties RVZ
De adviezen zijn te bestellen en/of te downloaden op de website van de RVZ
(www.rvz.net). Tevens kunt u de adviezen per mail aanvragen bij de RVZ
(mail@rvz.net). Publicaties van vóór 2007 staan op de website van de RVZ
en CEG.
De publicaties van het Centrum voor Ethiek en Gezondheid zijn te bestellen
bij het CEG per mail info@ceg.nl.
Adviezen van de RVZ vanaf 2007
10/10      Perspectief op gezondheid 20/20, september 2010
10/05	Zorg voor je gezondheid! Gedrag en gezondheid: de nieuwe
           ordening (discussienota), april 2010
10/04      De patiënt als sturende kracht, 2010
10/03	De relatie medisch specialist en ziekenhuis in het licht van de
           kwaliteit van zorg, 2010
10/01      Gezondheid 2.0, februari 2010
09/13	Numerus Fixus Geneeskunde: loslaten of vasthouden,
           januari 2010
09/14      Investeren rondom kinderen, september 2009
09/10      Steunverlening zorginstellingen, juni 2009
09/09	Buiten de gebaande paden. Advies over Intersectoraal gezond-
           heidsbeleid, mei 2009
09/06	Geven en nemen in de spreekkamer. Rapportage over verande-
           rende verhoudingen, maart 2009
09/04      Governance en kwaliteit van zorg, maart 2009
09/01	De verzekeraar en de patiënt: een succesvolle coalitie: goede voor-
           beelden van patiëntgestuurde zorginkoop (in samenwerking met
           de NPCF), januari 2009
08/11      Uitgavenbeheer in de gezondheidszorg, december 2008
08/08      Schaal en zorg, mei 2008
08/05      Zorginkoop, maart 2008
08/03      Screening en de rol van de overheid, april 2008
Sig 07/02 Goed patiëntschap, februari 2008
08/01      Beter zonder AWBZ?, januari 2008
07/04      Rechtvaardige en duurzame zorg, oktober 2007
07/02      Vertrouwen in de arts, mei 2007
Sig 07/01	Uitstel van ouderschap: medisch of maatschappelijk probleem?,
           maart 2007
RVZ                           Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Publicaties CEG vanaf 2007
Sig 10/11	Ver weg en toch dichtbij?
            Ethische overwegingen bij zorg op afstand.
Sig 09/11 Dilemma’s van verpleegkundigen en verzorgenden.
Sig 09/05	Met de camera aan het ziekbed. Morele overwegingen bij
            gezondheidszorg op televisie, mei 2009
Sig 08/02	Dilemma’s op de drempel. Signaleren en ingrijpen van professio-
            nals in opvoedingssituaties (signalement), september 2008
Sig 08/01	Afscheid van de vrijblijvendheid. Beslissystemen voor orgaan­
            donatie in ethisch perspectief (studie in het kader van het Mas-
            terplan Orgaandonatie VWS), juni 2008
Sig 07/04	Passend bewijs. Ethische vragen bij het gebruik van evidence in
            het zorgbeleid (signalement), januari 2007
Sig 07/03	Financiële stimulering van orgaandonatie (signalement),
            november 2007
Sig 07/02	Formalisering van informele zorg. Over de rol van ‘gebruikelijke
            zorg’ bij toekenning van professionele zorg (signalement),
            juli 2007
RVZ                          Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 70
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 71</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>RVZ Ruimte voor arbeidsbesparende innovaties in de zorg 72</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>