<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Een gedurfde ambitie
Veelzijdig samenwerken
met kind en gezin
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Een gedurfde ambitie
Veelzijdig samenwerken
met kind en gezin
Den Haag, mei 2016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                5
Voorwoord
Gedurfde ambitie. Met deze titel geeft de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
(RVS) een stem aan ouders die van professionals meer durf vragen bij de aanpak
van de problemen van hun kinderen. Bij de zorg en ondersteuning voor kinderen en
gezinnen is vaak sprake van ingewikkelde vragen, van kwetsbare gezinnen en van
situaties die elke keer opnieuw om een passend antwoord vragen. Van professionals
verwachten we dat zij in samenspraak met kind en gezin goede zorg en ondersteuning
bieden. Wat goed is, is niet op voorhand gegeven. Laat staan dat alle mogelijke risico’s
bij voorbaat in kaart kunnen worden gebracht en afgewend. Dit alles stelt hoge eisen
aan de kennis en ervaring van professionals en aan hun vermogen om in te schatten
wat in de gegeven situatie het beste is en waar zowel kind als ouders profijt van
kunnen hebben. En het is nodig om goed te weten wat je niet weet, waar de grenzen
van de eigen deskundigheid en ervaring liggen. Daar is ook lef voor nodig.
De zorg voor kinderen en gezinnen is gebaat bij professionals die elkaar weten
te vinden als het nodig is en die samen optrekken als dat het beste is voor het kind
of het gezin. In dit advies breken we een lans voor ‘het wikken en wegen’ en voor
veelzijdige vormen van samenwerking. Samenwerken niet omdat het hoort of moet,
maar omdat het past en effectief kan zijn. Met de nieuwe Jeugdwet is een aantal
financiële barrières geslecht. Ook is er veel meer dan voorheen aandacht en ruimte
voor de afstemming tussen jeugdhulp, onderwijs en (jeugd)gezondheidszorg. Dat is
van het allergrootste belang om te voorkomen dat de oproep tot meer samenwerken
blijft steken in een holle frase. Maar er is meer nodig!
De RVS legt met dit advies de nadruk op professionaliteit als basisvoorwaarde voor
effectieve samenwerking. Dat betekent: kunnen inschatten wanneer samenwerken
nodig is, weten wie je erbij moet halen, kunnen afwegen wanneer steun en wanneer
dwang aan de orde is, wanneer je naast en wanneer je tegenover de ouders behoort
te staan. Goed opgeleide professionals hebben geleerd – en leren steeds bij – hoe zij
hun kennis en ervaring en die van anderen kunnen inzetten. Professionals kunnen
het niet alleen en daarom brengen we een aantal bestuurlijke randvoorwaarden in
kaart die professionals kunnen ondersteunen bij hun werk. We hebben ervoor gekozen
om alleen op hoofdlijnen aanbevelingen te formuleren: dit advies is bedoeld als een
visie voor allen die bij de zorg voor kinderen en gezinnen betrokken zijn.
Pauline Meurs
Voorzitter RVS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS)
is een onafhankelijk strategisch adviesorgaan.
De RVS heeft tot taak de regering en de Eerste en
Tweede Kamer van de Staten-Generaal te adviseren
over hoofdlijnen van beide beleidsterreinen.
Samenstelling Raad
Voorzitter: Pauline Meurs.
Raadsleden: Daan Dohmen, Jan Kremer, Bas Leerink,
José Manshanden, Liesbeth Noordegraaf-Eelens,
Greet Prins, Dick Willems, Loek Winter.
Directeur/algemeen secretaris a.i.: Luc Donners.
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving
Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
mail@rvens.nl
www.raadRVS.nl
Twitter: @raadRVS
Publicatie 16-02
ISBN 978-90-5732-260-0
Grafisch ontwerp: Studio Koelewijn Brüggenwirth
Fotografie: Jeroen Toirkens
Druk: Xerox/OBT
© Raad voor Volksgezondheid en Samenleving,
Den Haag, 2016
Niets in deze uitgave mag worden openbaar gemaakt
of verveelvoudigd, opgeslagen in een dataverwerkend
systeem of uitgezonden in enige vorm door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan
ook zonder toestemming van de RVS.
U kunt deze publicatie ook downloaden via onze
website.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                7
Voorwoord                                                       5
Samenvatting                                                    9
1 Inleiding                                                    11
2 Samenwerken als opgave                                       13
    2.1 Zorg en ondersteuning in vele vormen en gedaanten      13
    2.2 Samenwerken in het nieuwe stelsel                      16
    2.3 Afwegingen over vormen van samenwerken                 17
    2.4 Samenwerken in tijden van verandering                  21
    2.5 Conclusies                                             24
3 Kind en gezin centraal                                       27
    3.1 De ambitie van kind en gezin centraal                  28
    3.2 Grenzen aan het centraal stellen van kind en gezin?    30
    3.3 Een ambitie met grote gevolgen                         32
    3.4 Conclusies                                             33
4 Professionalisering                                          35
    4.1 Drie dimensies van professionaliteit                   35
    4.2 Samenwerken en professionaliseren                      39
    4.3 Complexe zorg- en ondersteuningsvragen in de jeugdhulp 42
    4.4 Conclusies                                             44
5 Bestuurlijke afwegingen rond samenwerking                    47
    5.1 Concurrentie                                           47
    5.2 Keuzevrijheid                                          49
    5.3 Financiering                                           51
    5.4 Conclusies                                             51
6 Conclusie en aanbevelingen                                   53
Literatuur                                                     57
Adviesvoorbereiding                                            65
Geraadpleegde deskundigen                                      66
Publicaties                                                    68
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>8 RVS – Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                  9
Samenvatting
Samenwerken in de zorg voor kinderen en gezinnen staat hoog op de agenda
van menig bestuurder, beleidsmaker en professional. Zij zoeken naar nieuwe
en betere vormen van samenwerking. Dit doen ze in de overtuiging dat samen-
werken kan bijdragen aan het tijdig signaleren van problemen van kinderen
en gezinnen, het creëren van betere onderwijskansen van kinderen met een
ondersteuningsbehoefte, en het realiseren van een effectiever hulpaanbod aan
jeugdigen en hun ouders. De vernieuwde wettelijke kaders bieden bovendien
meer ruimte om vorm en inhoud te geven aan samenwerking binnen en tussen
de domeinen jeugdhulp, passend onderwijs, (jeugd)gezondheidszorg en
maatschappelijke ondersteuning.
Te midden van alle inspanningen en ambities bestaat het risico dat samenwerken
een doel op zich wordt: er wordt te weinig afgewogen wanneer, waarom en met
wie samenwerking effectief is en of samenwerking meerwaarde heeft bij het
beantwoorden van zorg- en ondersteuningsvragen van kinderen en gezinnen.
In dit advies stelt de RVS dat samenwerking primair een zaak van professionals
is. Zij bepalen wanneer samenwerken met andere professionals bijdraagt aan
goede zorg of ondersteuning. Dit doen ze door de dialoog aan te gaan met
kinderen en gezinnen. In hun afwegingen over de inrichting van zorg en onder-
steuning staan kind en gezin centraal. Professionals hebben oog voor de context
van zorgvragen en de veerkracht van gezinnen en hun sociale omgeving. Door
aan te sluiten bij de specifieke situatie van kind en gezin kunnen ze zowel het
verwaarlozen als het onnodig medicaliseren van problemen voorkomen.
De ambitie ‘kind en gezin centraal’ vraagt veel van professionals in de jeugdhulp,
het onderwijs en de (jeugd)gezondheidszorg. In dit advies breken we een lans
voor relationele en normatieve professionaliteit: voor het leren en ontwikkelen
van kwaliteiten en vaardigheden die verder reiken dan de vakinhoudelijke
kennis die elke professional tot zijn/haar beschikking moet hebben. Het gaat
dan om het vermogen om met kennis van zaken een relatie met kind en gezin
aan te gaan en het vermogen om te blijven reflecteren op de effectiviteit van
die relatie: ben ik de juiste hulp- of zorgverlener voor dit kind of dit gezin? Maar
het betreft ook het omgaan met morele dilemma’s: wat is passende zorg of
ondersteuning als er verschillende belangen en opvattingen over ‘het goede’ in
het spel zijn? Het beheersen van deze kwaliteiten en vaardigheden is noodzake-
lijk om in het complexe speelveld waarbinnen kinderen, ouders, professionals
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>10                                                     RVS – Een gedurfde ambitie
en organisaties zich bewegen effectieve vormen van samenwerking te ontwik-
kelen. Het is daarom wenselijk dat er meer aandacht komt voor relationele en
normatieve competenties in het opleiden en bij- en nascholen van professionals
die werken met kinderen en gezinnen.
Het zoeken naar effectieve vormen van samenwerken in de complexe praktijk
van zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen is een kwestie van een
lange adem. Beleid en bestuur dragen daaraan bij door niet zozeer te focussen
op de samenwerkingsopgave als zodanig, maar door ruimte te bieden aan de
variëteit aan samenwerkingsvormen die in de praktijk ontstaat. In hun bestuur-
lijke afwegingen over bijvoorbeeld concurrentie, keuzevrijheid en financiering
kunnen ze dan meer aansluiten bij bevindingen en ervaringen van professionals.
Voor de wisselwerking tussen professionals en bestuurders is geen blauwdruk
te geven. De ambitie is om met elkaar steeds beter te worden in het inrichten en
organiseren van zorg en ondersteuning die past bij vragen en problemen van
kinderen en gezinnen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                              11
1 Inleiding
Ouders die te maken hebben met (specialistische) jeugd- en opvoedhulp,
jeugdgezondheidszorg, passend onderwijs of huisartsenzorg onderstrepen het
belang van samenwerken tussen professionals. Zij zien het als een belangrijk
middel om de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen te verbeteren,
zo bleek tijdens een aantal oudergesprekken die de Raad voor Volksgezondheid
en Samenleving (RVS) in december 2015 en januari 2016 voerde. Professionals,
bestuurders en beleidsmakers uit de verschillende domeinen stellen eveneens
dat effectieve samenwerking op alle niveaus van grote betekenis kan zijn voor
de kwaliteit van de zorg en ondersteuning die ze gezinnen bieden. Een gedeelde
overtuiging, die de RVS waarnam tijdens een drietal expertbijeenkomsten die
de Raad in het najaar van 2015 organiseerde.
Ook de Jeugdwet (2015) en de Wetgeving passend onderwijs (2014) gingen gepaard
met een oproep tot samenwerken. Die oproep was gericht aan professionals,
maar ook aan beleidsmakers en bestuurders. Goede samenwerking in beleid,
bestuur en praktijk kan leiden tot een passend en meer integraal hulpaanbod,
tot grotere onderwijskansen voor kinderen met een zorgvraag, tot een vroegere
signalering van problemen en tot een effectievere hulp- en zorgverlening aan
kinderen en gezinnen (TK 2011/2012; TK 2012/2013b).
De Raad ziet dat op het professionele en bestuurlijke niveau veel geïnvesteerd
wordt in het stimuleren, verkennen en vormgeven van samenwerking. Illustratief
zijn wijkteams waarbinnen samenwerken tussen verschillende disciplines vorm
krijgt of de manier waarop wijkteams zoeken naar samenwerking met huisartsen
en Centra voor Jeugd en Gezin. Er zijn meer voorbeelden: zo ontwikkelen de
beroepsverenigingen NVO, NIP en BPSW¹ richtlijnen voor het samen beslissen
met ouders en jeugdigen over passende hulp, en ondersteunt de monitor van
het NJI, de VNG, en de PO-Raad en VO-raad² gemeenten en samenwerkings-
verbanden passend onderwijs bij het in kaart brengen van de effectiviteit van
hun verbindingen tussen onderwijs en jeugdhulp.
De Raad onderschrijft de ambitie om in de zorg en ondersteuning voor kinderen
en gezinnen tot effectieve vormen van samenwerken te komen. De wettelijke
kaders bieden meer ruimte en er zijn veelbelovende ontwikkelingen in de praktijk.
Tegelijkertijd is samenwerken in een sterk veranderend speelveld een moeilijke
opgave, die kritische reflectie verdient. Er is onder andere sprake van onwennige
bestuurlijke en professionele verhoudingen en er zijn zorgen over beschikbare
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>12                                                                     RVS – Een gedurfde ambitie
middelen en onduidelijkheden over het (her)verdelen van verantwoordelijkheden.
Ook observeert de Raad dat het streven naar goede samenwerking gepaard gaat
met hoge verwachtingen, waardoor het soms lijkt alsof samenwerken in elke
situatie nastrevenswaardig is. De afweging óf en met welk oogmerk moet worden
samengewerkt raakt dan op de achtergrond.
Met dit advies wil de RVS een bijdrage leveren aan de zoektocht van professionals
en bestuurders naar vormen van samenwerking die in de zorg en ondersteuning
voor kinderen en gezinnen meerwaarde hebben. Samenwerking begint volgens
de Raad altijd bij een zorgvuldige analyse van de hulpvraag van kinderen en
gezinnen. Die is in elke situatie anders en verandert mogelijk door de tijd heen.
Samenwerking is niet bij elke zorg- of ondersteuningsvraag wenselijk, noodzake-
lijk of op voorhand effectief. Professionals dienen in samenspraak met kind en
gezin af te wegen of zij onderling gaan samenwerken en, zo ja, in welke vorm en
voor hoe lang. Die professionele afweging is moeilijker te maken als er onduidelijk-
heid is over hun eigen positie, onderlinge relaties, de verdeling van rollen en taken
in het hulpverleningstraject en afspraken over en verantwoordelijkheden in de
samenwerking. De centrale vraag van dit advies luidt daarom:
Hoe kunnen professionals in hun afwegingen over samenwerken aansluiten bij
de zorg- of ondersteuningsvraag van kinderen en gezinnen, en welke professionele
en bestuurlijke randvoorwaarden ondersteunen deze afwegingen?
Het advies is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 analyseert de opgave om beter
samen te werken. Vanuit die analyse en observaties over deze opgave schetst
de Raad in hoofdstuk 3, 4 en 5 een context die professionele afwegingen over
samenwerking ondersteunt. Dat gebeurt in drie stappen. Hoofdstuk 3 schept
duidelijkheid over de doelen en ambities van zorg en ondersteuning aan
kinderen en gezinnen. Hoofdstuk 4 zet het belang van de vakinhoudelijke,
relationele en normatieve dimensies van professionaliteit uiteen en reflecteert
van daaruit op professionaliseringstrajecten. Hoofdstuk 5 bespreekt hoe keuzes
ten aanzien van drie bestuurlijke thema’s (concurrentie, keuzevrijheid en
financiële schotten) samenwerking tussen professionals onderling en tussen
professionals en bestuurders beïnvloeden. In hoofdstuk 6 formuleert de Raad
drie aanbevelingen voor professionals, bestuurders en beleidsmakers.
     Noten
1    Respectievelijk Nederlandse vereniging van pedagogen en onderwijskundigen (NVO), Nederlands
     Instituut van Psychologen (NIP) en de Beroepsvereniging van Professionals in Sociaal Werk (BPSW,
     voorheen Nederlandse Vereniging van Maatschappelijk Werkers/NVMW).
2    Respectievelijk Nederlands Jeugd Instituut (NJI), Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG),
     sectororganisatie voor het primair onderwijs (PO-Raad) en sectororganisatie voor het voortgezet
     onderwijs (VO-raad).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                   13
2 Samenwerken als opgave
Samenwerken is een veelzijdige en ook onduidelijke opgave: wanneer is er
sprake van samenwerking? Wie werkt eigenlijk met wie samen? Op welke manier
en met welk doel? En hoe verhouden verschillende vormen van samenwerking
zich tot elkaar? Waar de één bij het begrip samenwerken denkt aan samenwerken
met ouders, denkt een ander aan bestuurlijk samenwerken binnen de jeugdhulp.
Weer een ander zal zich richten op het verdelen van verantwoordelijkheden of
op het verbinden van jeugdhulpverlening met andere ondersteuning, zoals in
onderwijs-zorgarrangementen aan de orde is.
In dit hoofdstuk analyseert de Raad de samenwerkingsopgave. Die analyse
begint bij de diversiteit aan hulpvragen van kinderen en gezinnen. Samenwerking
zou immers ten dienste van kinderen en gezinnen moeten staan: het doel is om
hun zorg- en ondersteuningsvragen effectief op te lossen. Het al dan niet inzetten
van samenwerking als middel vergt dus een professionele afweging die aansluit
bij de vraag van kind of gezin, zo betogen we in dit hoofdstuk. We analyseren
vervolgens waarom die afweging lastiger te maken is als de context ingrijpend
verandert.
2.1    Zorg en ondersteuning in vele vormen en gedaanten
    Diversiteit van zorgvragen
    Lisa (15) heeft veel ruzie met haar ouders en wil doen en laten wat ze wil.
    Ze luistert niet naar haar ouders, komt soms een nacht niet thuis slapen
    en ze gaat om met meiden die veel ouder zijn en gestopt zijn met school.
    Lisa begint nu ook met spijbelen. Haar ouders zitten met de handen in
    het haar (VNG 2013).
    Kyra (11) schrijft: “Het gaat over papa. Hij vindt het heel moeilijk om niet
    te drinken. Eigenlijk drinkt hij de hele dag. Hij is dus ook veel dronken. Dat
    weet ik omdat hij dan hard gaat praten en niet meer gewoon kan lopen.
    Ook is hij dan snel boos en moeten wij zorgen dat wij hem niet boos maken.
    Soms wordt hij toch boos en dan kunnen mensen uit de straat hem horen
    schreeuwen. Het is al een paar keer gebeurd dat de politie aan de deur kwam
    om te vragen wat er aan de hand was. Soms denk ik dat er veel mensen
    bang zijn voor papa. Dat is gek, want eigenlijk schreeuwt hij alleen maar.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>14                                                         RVS – Een gedurfde ambitie
    Hij heeft ons nog nooit geslagen, of zoiets. Soms ben ik bang dat mama en
    papa gaan scheiden. Mama moet de laatste tijd erg veel huilen. Ze is ook al
    een keer bij oma gaan logeren. Mama zegt dat ze er niet meer tegen kan als
    papa zo vaak boos wordt. Ze wil dat papa weer terug gaat naar het
    ziekenhuis. Daar kunnen ze hem helpen om te stoppen met drinken. Maar
    papa wil dat niet. De vorige keer vond hij het helemaal niet leuk om daar te
    zijn. Ik heb met mama een afspraak gemaakt, als ik dat wil mag ik ook bij
    oma gaan logeren.” (Verhaal van Kyra op kopopouders.nl)
    In een kleine corporatiewoning in Ondiep woont de familie Torsee.
    Moeder (19) en vader (21) van een peuter (2) wonen in bij de opa en oma
    van het kind (de ouders van de man). De enige inkomsten zijn de uitkering
    van opa, alle gezinsleden hebben aanzienlijke financiële problemen. De
    peuter staat onder toezicht van een jeugdzorg-hulpverlener. Het huis is
    vervuild. Oma is voor Korsakov onder behandeling bij de ggz. Alle familie-
    leden hebben in het verleden los van elkaarstaande vormen van zorg of
    begeleiding gehad. Nu begeleidt een hulpverlener van het buurtteam
    het gezin. Er is schuldhulp aangevraagd en een arbeidstraject voor vader.
    Moeder krijgt behandeling (ggz) voor haar fobieën en er is opvoedonder-
    steuning van een sociaal pedagogisch werker (VNG 2013).
    Annemieke vertelt: “Mijn zoontje Jochem (3) was als baby altijd al onrustig.
    Hij huilde veel en had moeite om in slaap te komen. Toen Jochem ongeveer
    16 maanden was, besloot ik een afspraak te maken bij de kinderarts van
    het consultatiebureau. Ik maakte me zorgen over zijn ontwikkeling. Het
    was moeilijk om contact met hem te krijgen, oogcontact was er bijna niet
    bij. Jochem reageerde nooit op zijn naam als wij hem riepen. Na het gesprek
    met de kinderarts is het balletje gaan rollen. Zij verwees ons door naar het
    Centrum Autisme, waar ons vermoeden bevestigd werd: Jochem heeft een
    autisme spectrumstoornis en een achterstand van een jaar.”
    (Ervaringsverhaal op de website van stichting Jeugdformaat)
In het kader staan vier voorbeelden van gezinnen met een zorg- of ondersteu-
ningsbehoefte. De voorbeelden zijn heel verschillend. De aard en intensiteit
van de problematiek verschilt, de sociale inbedding van elk gezin is uniek, de
zorgvraag is in elk voorbeeld anders, en ook de hulpverlening zal er in elk voor-
beeld anders uitzien. De voorbeelden illustreren wat Van den Broek et al. (2012)
al concludeerden in hun studie naar kwetsbare gezinnen: de diversiteit is enorm.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                    15
Vragen en problemen omtrent het opvoeden en opgroeien van kinderen doen
zich in allerlei vormen en gedaanten voor.
Wat de voorbeelden niet beschrijven, maar wat wel aan de orde zal zijn, is dat
de zorgvragen in de tijd veranderen. Een verstandelijk beperkte peuter groeit op
tot een dwarse puber. Een gezin kan geïsoleerd raken van familie en vrienden als
een kind gedragsproblemen heeft, en door dat isolement kan de spanning in en
de druk op het gezin toenemen. Verandering kan ook in positieve zin optreden.
Bijvoorbeeld als door de juiste medicatie een persoonlijkheidsstoornis bij een
van de ouders een minder zware belasting wordt voor de andere gezinsleden
of wanneer ouders steun putten uit de contacten die zij krijgen met ouders met
gelijksoortige opvoedvragen. Zorgvragen zijn dus niet alleen divers, maar ook
dynamisch: de intensiteit neemt toe of af en de vragen kunnen veranderen van
aard (Weisz 2015).
Bij een zorg- of ondersteuningsvraag horen ook diverse en dynamische behoeften
aan zorg of ondersteuning. Waar de zorgvraag van het ene gezin kan worden
opgelost met een paar gesprekken, heeft een ander gezin behoefte aan meer
langdurige ondersteuning. Dit is onder andere afhankelijk van de weerbaarheid
van het gezin en de omgeving ervan.
De diversiteit en de dynamiek van zorg- en ondersteuningsvragen van kinderen
en gezinnen hebben gevolgen voor de wijze van samenwerken. Soms is samen-
werking een opgave voor professionals en bestuurders binnen de jeugdhulp³:
hoe wordt bijvoorbeeld de ondersteuning van ouders bij een conflictueze
echtscheiding afgestemd op de ondersteuning van een individueel kind met
gedragsproblematiek uit datzelfde gezin? Wat vraagt dat van de betrokken
professionals en de organisaties waaraan zij verbonden zijn?
In andere gevallen is de opgave om samen te werken vooral aan de orde tussen
het domein van de jeugdhulp en andere domeinen. Want hoewel de jeugdhulp
vele vormen van ondersteuning en zorg omvat, vallen niet alle opvoedvragen en
-problemen binnen het domein van de jeugdhulp. Zoals de voorbeelden lieten
zien zijn er ook vragen en problemen die zich uitstrekken over de domeinen van
bijvoorbeeld (jeugd)gezondheidszorg of onderwijs. Bovendien kunnen opvoed-
vragen en -problemen nauw verweven zijn met heel andere problemen in een
gezin, zoals de financiële draagkracht van ouders of de huisvesting van een
gezin. De samenwerkingsopgave in de zorg voor kinderen en gezinnen is dus
even divers en dynamisch als de vragen en behoeften van kinderen en gezinnen
zelf.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>16                                                     RVS – Een gedurfde ambitie
2.2 Samenwerken in het nieuwe stelsel
De jeugdhulp is een domein waaronder veel verschillende disciplines vallen
en waarbinnen dus vele vormen van samenwerken mogelijk zijn. Bovendien
zijn dwarsverbanden met onderwijs, medische zorg, maatschappelijke onder-
steuning en justitie nodig om de opvoed- en opgroeivragen, die erg divers zijn,
adequaat te beantwoorden. De noodzaak om zowel binnen de jeugdhulp als
tussen de jeugdhulp en andere domeinen verbindingen aan te gaan, is al
langere tijd onderwerp van debat en gaat gepaard met maatschappelijke en
bestuurlijke druk om de samenhang in zorg- en ondersteuningsaanbod te
vergroten (Van der Meer 2008).4 Verschillende concrete problemen gaven
hiertoe aanleiding. Zo waren onder meer de relaties tussen leerkrachten,
huisartsen en jeugdzorgprofessionals gebrekkig, was de ambulante zorg
versnipperd en werden gezinnen met complexe problemen geconfronteerd met
wachtlijsten, veel bureaucratie, een veelheid aan interventies en een gebrekkige
afstemming tussen professionals (zie voor een uitgebreide bespreking RMO
2012). Bovendien was er een strikte scheiding tussen onderwijsgerelateerde
ondersteuning en jeugdzorg. Door die sterke scheiding werden kinderen met
een combinatie van opgroei- en onderwijsproblemen al snel naar het speciaal
onderwijs verwezen. En die gang naar het speciaal onderwijs kenmerkte zich,
net als de gang naar (gespecialiseerde) jeugdzorg, door een woud van regels en
bureaucratie en een versplintering van aanbod (TK 2011-2012).
De Jeugdwet die op 1 januari 2015 inging, is ingevoerd om te proberen de
problemen die te maken hebben met versplintering van het aanbod op te
lossen. Ten eerste door financiering en aansturing van het brede domein van
jeugdhulp te concentreren in één bestuurlijke laag: bij gemeenten. Dat maakt
het mogelijk om samenhang in de zorg voor kinderen en gezinnen te stimuleren,
zo is de grondgedachte achter de wet. Ten tweede door zowel in de Jeugdwet als
in de Wetgeving passend onderwijs spiegelbepalingen op te nemen die afstem-
ming tussen samenwerkingsverbanden in het onderwijs en gemeenten
stimuleren. Jeugdhulpverlening en onderwijs blijven – in tegenstelling tot in
landen als Engeland, Finland en Denemarken – weliswaar gescheiden systemen,
maar het belang van domeinoverstijgende bestuurlijke verbindingen wordt in
beide wetten onderstreept (Onderwijsraad 2014).
Met deze bepalingen is versplintering in de zorg en ondersteuning voor kinderen
en gezinnen natuurlijk niet meteen verleden tijd. Illustratief daarvoor is dat
beleidsmedewerkers van gemeenten en coördinatoren in het passend onderwijs
nog weinig zicht hebben op het aantal leerlingen dat zowel jeugdhulp als extra
onderwijsondersteuning ontving (OCW 2015). Tijdens de expertbijeenkomsten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                     17
van de RVS werd echter nadrukkelijk benoemd dat er met de nieuwe Jeugdwet
voldoende mogelijkheden zijn om de versplintering tegen te gaan die het
bieden van passende zorg of ondersteuning belemmert.
Ook huisartsen en jeugdartsen worden bij deze ambitie betrokken. Hun
financiering en aansturing vallen weliswaar onder andere wetten (respectievelijk
de Zorgverzekeringswet en de Wet publieke gezondheid), maar hun rol in de
zorg voor kinderen en gezinnen is expliciet benoemd in de Jeugdwet in de vorm
van verwijsrecht naar (gespecialiseerde) jeugdzorg (Staatsblad 2014a). Te midden
van alle veranderingen staan de artsen voor de opgave om hun positie ten
aanzien van andere professionals én bestuurders (waaronder de gemeenten) in
de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen opnieuw te definiëren
(LHV 2013).
Eenzelfde opgave geldt, tot slot, voor de professionals en bestuurders in het
domein van de maatschappelijke ondersteuning. Volgens de Wet maatschappe-
lijke ondersteuning (Wmo) uit 2015 krijgen gemeenten de opdracht om een plan
te maken waarin ze bijzondere aandacht geven aan ‘een zo integraal mogelijke
dienstverlening op het gebied van maatschappelijke ondersteuning, publieke
gezondheid, preventie, zorg, jeugdhulp, onderwijs, welzijn, wonen, werk en
inkomen’ (Staatsblad 2014b, artikel 2.1.2 4a).
De wens om versplintering van het aanbod tegen te gaan is vertaald in een oproep
tot samenwerken, zowel binnen het domein van de jeugdhulp als tussen dat
van de jeugdhulp en andere domeinen. Veelzeggend is dat in de memorie van
toelichting bij de Jeugdwet het begrip samenwerking 149 keer in verschillende
omschrijvingen wordt genoemd. In de memorie van toelichting op de Wetgeving
passend onderwijs wordt de term 605 keer genoemd, waarvan 586 keer als deel
van de term samenwerkingsverband(en).
De nieuwe wettelijke kaders roepen niet alleen in woorden op tot betere samen-
werking in de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Tijdens de de
expertbijeenkomsten gaven de deelnemers aan dat de kaders ook daadwerkelijk
meer ruimte bieden om samen te werken en dat daarmee betere zorg aan
kinderen en gezinnen kan worden geboden. Zij wezen onder andere op het
schaalniveau van de wijk: door de letterlijke bestuurlijke en professionele focus
op het werken dicht bij kinderen en gezinnen gaat samenwerken gemakkelijker
en beter. Ook het doorbreken van schotten in de financiering van de jeugdhulp
werd een belangrijke bestuurlijke verbetering genoemd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>18                                                       RVS – Een gedurfde ambitie
Echter, samenwerking in de zorg voor kinderen en gezinnen gaat daarmee nog
niet vanzelf, zo stelden ook ouders, professionals, beleidsmakers en bestuurders
met wie de RVS tijdens de voorbereidingen van dit advies sprak. Het blijft een
opgave om de juiste afweging te maken te midden van de variëteit aan zorg-
en ondersteuningsvragen en de rafelranden die de ingewikkelde realiteit van
opvoeden en opgroeien nu eenmaal kenmerken. Samenwerken kost veel tijd en
energie en gaat met allerei complexe afwegingen gepaard.
2.3    Afwegingen over vormen van samenwerken
Samenwerken in de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen brengt
voor gezinnen, professionals en bestuurders verschillende afwegingen met zich.
Op ouders en kinderen kan samenwerking grote impact hebben. Als professionals
rondom een gezin gaan samenwerken, betekent dat voor ouders en kinderen
dat zij mogelijk met meer professionals in gesprek moeten. Er kunnen voor hen
vragen rondom privacy gaan spelen en ze krijgen (nog) een extra professional
over de vloer. Samenwerking kan voor het kind of het gezin in die zin ook juist
een extra belasting vormen. Mede daarom is het belangrijk dat een professional
overweegt of het mogelijk is om zelfstandig tot oplossingen te komen voordat
tot samenwerking wordt overgegaan. Als de professional zelf en onder eigen regie
tot oplossingen kan komen, verdient dat de voorkeur (Kaats en Opheij 2011).
Samenwerken vraagt van professionals dat ze elkaar leren kennen en leren
vertrouwen en hun taken onderling moeten afstemmen. Dat kost tijd en energie
die professionals niet kunnen steken in de directe zorg en ondersteuning van
kind en gezin. Dit is echter onontkoombaar: informatie moet worden gedeeld,
er is overleg nodig en er moeten afspraken worden gemaakt over bijvoorbeeld
de doelen en prioritering van hulp en de concrete uitvoering van het zorgplan.
Jongeren in de jeugdhulp ervaren dit type procedurele activiteiten als praten
over in plaats van oplossen van problemen (Rutz et al. 2016). Samenwerken gaat
echter altijd gepaard met regeldruk. En zeker als partijen nog niet bekend zijn met
elkaar kan daar veel tijd en energie in gaan zitten (De Bont, nog te verschijnen).
Gegeven deze regeldruk speelt voor professionals de vraag of investeren in
samenwerking loont. Een professional staat voor de opgave om af te wegen of
samenwerking tussen professionals meerwaarde heeft, en zo ja, welke vorm
dan passend is (Van der Meer 2008).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                    19
    Vormen van samenwerking tussen professionals
    De aard en intensiteit van problematiek bij kinderen en gezinnen kan
    aanleiding geven tot samenwerking tussen professionals. Professionals
    kunnen op uiteenlopende manieren samenwerken. Hierna staat een
    aantal vormen beschreven:
    Een eerste vorm van samenwerken is die waarbij een professional advies
    en informatie inwint bij een andere professional, maar zelf het kind en
    gezin blijft ondersteunen en begeleiden. In zowel het onderwijs als de
    jeugdhulp wordt steeds meer belang gehecht aan deze vorm van samen-
    werken. De verwachting is dat kinderen met een zorgvraag langer terecht-
    kunnen in het regulier onderwijs als hun leerkracht wordt gecoacht door
    een orthopedagoog of leerkracht uit het speciaal onderwijs. In de jeugd-
    hulp kan doorverwijzing naar gespecialiseerde jeugdhulp soms worden
    voorkomen als de medewerker in de eerste lijn eenmalig of een aantal
    keer advies kan inwinnen bij bijvoorbeeld een psychiater. Bij deze vorm
    van samenwerken beschikt de geraadpleegde professional over meer of
    andere kennis en kunde dan de professional die in contact staat met het
    kind en het gezin. Door advies in te winnen bij een andere professional
    en zo de eigen kennis en kunde te vergroten, komt de professional die
    primair bij het kind en het gezin betrokken is in een positie van waaruit
    deze het kind en het gezin langer kan begeleiden. Het kind en het gezin
    worden dus niet van de ene naar de andere professional verwezen. In
    plaats daarvan is de richting van samenwerken tussen professionals
    omgedraaid: de meer gespecialiseerde professional is geconsulteerd
    door de professional die betrokken is bij het gezin.
    Een tweede vorm van samenwerken is die waarbij een professional een
    andere professional tijdelijk betrekt in de hulpverlening. Dat gebeurt
    wanneer de kennis en kunde van de eerst betrokken professional wel
    nodig, maar niet voldoende zijn om de vragen van een kind of gezin te
    beantwoorden. Door een andere professional in de hulpverlening te
    betrekken wordt het palet van zorg en ondersteuning uitgebreid: het
    leidende idee is dat twee professionals meer weten en kunnen dan één .
    Het afstemmen van werkzaamheden en elkaar informeren over de
    voortgang zijn belangrijke elementen binnen deze vorm van
    samenwerken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
   Een derde vorm van samenwerken is het intensief betrekken van meerdere
   professionals bij een casus. Het is een intensieve vorm van samenwerken
   die van toepassing is in gezinnen waarin de hulpvraag groot is en in zijn
   aard complex. De redenering achter deze vorm van samenwerken is dat
   als de problematiek ingewikkeld en vaag is, er geen eenduidig beeld van
   samenwerking mogelijk is. Passende samenwerking wordt gaandeweg
   ontrafeld en gevormd. De opgave bestaat eruit dat professionals met
   verschillende expertises zich een gezamenlijk beeld vormen van de situatie
   en de hulpvraag in een gezin, dat zij gezamenlijk een behandelingsplan
   opstellen en prioriteiten stellen en in nauw onderling overleg behandelen
   en ondersteunen. Die behandeling en ondersteuning biedt elke professional
   op een deelelement: ieder behoudt zijn of haar eigen professie en ze
   benutten elkaar afhankelijk van de vraag van een kind of gezin. Een
   cruciale vraag in deze intensieve vorm van samenwerken is hoe regie
   wordt toegekend aan een van de betrokken professionals. Vanuit het
   idee van regiebehandelaarschap zou bijvoorbeeld de meest inhoudelijk
   betrokken professional kunnen aansturen en coördineren (Commissie
   Hoofdbehandelaarschap GGZ 2015).
   Een vierde vorm van samenwerken is het overdragen van een kind of
   gezin. Het idee achter deze vorm van samenwerken is dat de professional
   die het kind en gezin overneemt beter toegerust is om het kind en gezin te
   begeleiden, bijvoorbeeld omdat er een hoog gespecialiseerde interventie
   nodig is of er andere competenties nodig zijn. Bij deze vorm van samen-
   werken is uitwisseling van gegevens belangrijk: de professional die verwijst
   draagt informatie over, en de professional die het gezin overneemt
   informeert de verwijzende professional over de voortgang. Uiteraard zo
   veel mogelijk met toestemming van ouders en/of kinderen en met in
   achtneming van privacyregels. Het over en weer informeren is met name
   belangrijk als er kans is op terugkeer van problematiek. Degene die over-
   draagt, verdwijnt na de overdracht niet van het toneel: deze professional
   blijft bij voorkeur geïnformeerd en betrokken bij het zorgproces als het
   gezin het daarmee eens is. Zo kan deze indien nodig op een later moment
   weer een rol spelen in de behandeling. Een dergelijke warme overdracht is
   bijvoorbeeld wenselijk bij kinderen die tijdelijk uit huis worden geplaatst.
   Wanneer het kind terugkomt in het gezin en op school, zijn relaties met
   professionals die hen eerst ondersteunden niet doorgesneden. Zij hebben
   voldoende informatie ontvangen gedurende de uithuisplaatsing, zodat
   ze klaar kunnen staan om het kind weer verder te begeleiden.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                     21
Voor bestuurders geldt dat een samenwerkingsopgave gepaard gaat met
uitdagingen, zoals het overstijgen van organisatiebelangen, het afstemmen
van de werkwijzen van organisaties of het oplossen van financieringsdilemma’s.
Daar komen we in hoofdstuk 5 op terug.
2.4 Samenwerken in tijden van verandering
Afwegingen maken over samenwerken wordt nog lastiger als de context
ondertussen ingrijpend verandert. Stelselveranderingen gaan gepaard met
strategische complexiteit (verschuivende doelen), professionele complexiteit
(veranderende professionele identiteiten) en procedurele complexiteit (nieuwe
en andere spelregels). Hierdoor kunnen afwegingen over samenwerken verweven
raken met het verdedigen van belangen of het spelen van strategische spellen
en kunnen psychologische processen mee gaan spelen (Van de Loo 2014).
Strategische complexiteit
In de jeugdhulp, het onderwijs en de (publieke) gezondheidszorg veranderen de
visies op wat goede zorg en ondersteuning is. Er wordt onder andere gesproken
van maatwerk, het versterken van de rol van professionals, meer preventie,
kind en gezin centraal, en één gezin, één plan, één regisseur. Dergelijke brede
omschrijvingen laten ruimte voor allerlei invullingen en opvattingen. Want wat
betekent bijvoorbeeld ‘kind en gezin centraal’? Gaat het over de positie van kind
en ouders in het hulpverleningsproces, over de manier waarop professionals kind
en gezin benaderen, of over een combinatie van beide invullingen? En hanteren
jeugdhulpprofessionals, huisartsen, wijkteammedewerkers en leerkrachten
daarbij verschillende perspectieven?
Het veranderen van opvattingen over goede zorg en ondersteuning leidt tot
strategische complexiteit in de samenwerkingsopgave. De betrokkenen hebben
moeite om hun eigen positie en bijdrage duidelijk te maken (Van de Loo 2014).
Dat kan er enerzijds toe leiden dat betrokkenen stellen dat zij al doen wat
gevraagd wordt of dat zij een nieuwe werkwijze of een nieuw takenpakket
gemakkelijk op zich kunnen nemen. Ze zoeken niet de samenwerking met
andere partijen, maar gaan de concurrentie aan. Anderzijds kan er ook een
bovenmatige focus op samenwerking ontstaan: de betrokkenen besluiten tot
meer en vaker samenwerken zonder te weten of dat functioneel en mogelijk is
in de nieuwe werkelijkheid. De samenwerking die ontstaat blijft bovendien
hangen in abstracte dialogen over algemene doelstellingen. De partijen slagen
er niet in om die doelstellingen met een realistische taakopdracht voor professio-
nals te concretiseren. Wat onstaat is schijnsamenwerking: de samenwerking blijft
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>22                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
steken in praten over samenwerking, concretisering en daadwerkelijk handelen
blijven uit (Van Delden 2009).
Professionele complexiteit
De Jeugdwet 2015, de Wetgeving passend onderwijs 2014 en de Wmo 2015 raken
de identiteit van professionals. Leerkrachten gaan bijvoorbeeld lesgeven aan meer
heterogene klassen. Professionals uit organisaties in de jeugd- en opvoedhulp
worden op veel plekken overgeplaatst naar wijkteams. En van gespecialiseerde
(jeugd)hulpverleners wordt verwacht dat zij professionals in de eerste lijn en
leerkrachten gaan coachen.
Doordat de eisen aan en verwachtingen van professionals veranderen, is er in
de samenwerkingsopgave sprake van sociaal-emotionele complexiteit. Door de
veranderingen onstaat er een situatie waarin professionals in de samenwerking
participeren vanuit hun oude professionele rol, terwijl die rol tegelijkertijd aan
het veranderen is of misschien wel verdwijnt. Samenwerkende professionals
weten daardoor niet goed bij wie ze waarvoor terechtkunnen en wat ze van de
samenwerking kunnen verwachten. Het ontbreken van kennis over de ander en
het niet weten wat je aan elkaar hebt, frustreert samenwerking. Het is dan
namelijk lastig om te vertrouwen op de bekwaamheid en betrokkenheid van de
ander (CEG 2016).
Daarbij onderscheiden we twee vormen van vertrouwen: knowledge-based
trust en identification-based trust. Als professionals voldoende weten van wat
anderen doen en ook enige kennis hebben van het vak van de ander, dan schept
dat vertrouwen en werkt men gemakkelijker samen (knowledge-based trust).
Daarnaast is het van belang dat professionals elkaars professionele identiteit
erkennen en er waarde aan toeschrijven (identification-based trust) (Hammelburg
et al. 2014). Dan ontstaat er vertrouwen over bijvoorbeeld de wijze van communi-
ceren, de manier waarop kinderen en gezinnen worden benaderd of de omgang
met het medisch beroepsgeheim, en gaat men de samenwerking gemakkelijker
aan. Voor een effectieve samenwerking is vertrouwen in elkaars competenties
en intenties nodig (Meurs 2014). Dit vertrouwen is niet vooraf vast te leggen, maar
groeit door het onderlinge contact (Hammelburg et al. 2014).
Als deze vormen van vertrouwen ontbreken, dan zijn betrokken partijen geneigd
sneller en negatiever te oordelen over andere partijen en een vertekend positief
beeld van zichzelf uit te dragen (Schruijer en Vansina 2007). Voor de samen-
werking betekent dit dat professionals minder geneigd zullen zijn hun competen-
ties en vaardigheden met elkaar in verband te brengen en zo nodig ondergeschikt
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                      23
te maken aan wat voor kind en gezin prioriteit heeft. Eerder zullen zij de werkwijze
en meerwaarde van anderen ter discussie stellen. Dat verkleint de ruimte om te
zoeken naar nieuwe vormen van samenwerking (Hilhorst en Van der Lans 2015).
Procedurele complexiteit
In veranderende stelsels bestaat ook procedurele complexiteit: onduidelijkheid
over afspraken, regels en financiering. Zowel in het onderwijs als de jeugdhulp
is afgelopen jaren veel aandacht uitgegaan naar deze complexiteit: er is veel
geregeld. Tegelijkertijd is er ook nog veel onduidelijk of niet geregeld rondom
samenwerking. Wijkteams zijn bijvoorbeeld voor veel jongeren en ouders nog
onbekend terrein (STJ 2015). Het is onduidelijk wie er beslist wanneer professionals
uit wijkteams en specialisten van mening verschillen. Ook blijkt dat professionals
werkzaam in wijkteams nog niet altijd weten waar zij moeten zijn voor melding,
advies en ondersteuning als de veiligheid van een kind in het geding is (De
Kinderombudsman 2015; STJ 2015).
Als professionals, maar ook bestuurders, niet goed weten wie de betrokken
andere partijen zijn, welke werkverdeling gepast is, hoe besluiten worden
genomen en wie het voor het zeggen heeft, dan wordt de machtsfactor in de
samenwerking belangrijker (Hammelburg et al. 2014). Betrokkenen zijn dan
eerder geneigd ruzie te maken en hun doorzettingsmacht aan te wenden om
zaken gedaan te krijgen, om regels en afspraken die in hun voordeel werken te
laten domineren, of om zich uit de samenwerking terug te trekken als die hun
(financieel) belang niet dient. Dergelijke ontwikkelen frustreren de samenwerking,
omdat het daarvoor juist nodig is dat de betrokken met elkaar in gesprek gaan,
zoeken naar gemeenschappelijk gedragen visies en werkwijzen, en hun eigen
belang ondergeschikt maken aan de belangen van kinderen en gezinnen.
Een andere consequentie van procedurele complexiteit kan zijn dat uitvoerende
professionals en bestuurders langs elkaar heen werken. Als professionals van
bestuurders namelijk ruimte krijgen om samen te werken, maar hun initiatieven
losstaan van het management en het bestuur, dan ontstaat er eilandsamen-
werking. Management en bestuur hebben te weinig weet van de werkwijze van
de nieuwe samenwerking, waardoor er geen prikkel is om de organisatie en de
interne processen daarop af te stemmen. Het gevolg is dat de op de werkvloer
gerealiseerde samenwerking geïsoleerd raakt en op den duur haar dynamiek,
energie en financiële middelen verliest (Van Delden 2009).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>24                                                          RVS – Een gedurfde ambitie
2.5    Conclusies
Samenwerking is een middel om zorg en ondersteuning te bieden die aansluit
bij de specifieke situatie en behoeften in een gezin. Professionals staan telkens
weer voor de afweging of zij zelf de juiste persoon zijn om een kind of gezin te
helpen of dat samenwerken met andere professionals nuttig en noodzakelijk is.
En zo ja, hoe die samenwerking dan vorm zou moeten krijgen. Immers: alle
zorgvragen van gezinnen zijn divers en dynamisch. Bovendien kost samenwerken
altijd tijd en energie, leidt het niet per definitie tot betere zorg of ondersteuning
en kunnen kind en gezin door samenwerking tussen professionals juist ook
extra belast raken.
Dat wikken en wegen over samenwerken is niet anders dan vóór de stelselwijzigin-
gen in het onderwijs, de jeugdhulp en de Wmo. Wel lijken de stelselwijzigingen
er een nieuwe impuls aan te geven. De nieuwe wettelijke kaders bieden meer
ruimte aan professionals om samen te werken op een manier die aansluit bij
zorg- en ondersteuningsvragen, of die nu vallen binnen het domein van de
jeugdhulp of zich uitstrekken over jeugdhulp, onderwijs, zorg en maatschappe-
lijke ondersteuning.
Tegelijkertijd brengen de stelselwijzigingen in de beginfase onduidelijkheden
en onrust met zich mee. Professionele identiteiten staan onder druk en bestuur-
lijke afspraken, regels en verantwoordelijkheden zijn (nog) niet altijd helder.
Afwegingen over samenwerking kunnen dan zowel bij professionals als bij
bestuurders beïnvloed worden door factoren als macht, belangen en onzeker-
heden. Factoren die niet per se in het belang zijn van kinderen en gezinnen.
Te midden van die onduidelijkheden en onrust die horen bij verandering is het
van belang om ruimte te laten aan professionals zodat ze in hun werkwijze
kunnen aansluiten bij de zorgvraag van kind en gezin. Als namelijk van bovenaf
in absolute termen wordt voorgeschreven hoe tot samenwerken te komen, raakt
het verkennen van óf samenwerking wenselijk is, en zo ja, in welke vorm,
verstoord. Dan ontstaat het risico dat samenwerken een (bestuurlijk en beleids-
matig) doel op zich wordt, waarbij onderlinge samenhang in het zorgaanbod
als norm wordt opgelegd (RVS 2016). Tegelijkertijd biedt de bestuurlijke context
professionals ook houvast bij het vervullen van hun opdracht. Redenerend
vanuit de strategische, de professionele en de procedurele complexiteiten die
horen bij de samenwerkingsopgave in een tijd van grote stelselwijzigingen zijn
professionals gebaat bij:
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>2 – Samenwerken als opgave                                                                        25
1    duidelijkheid omtrent de doelen en ambities van zorg en ondersteuning aan
     kinderen en gezinnen;
2    de ontwikkeling van competenties waarmee die professionals afwegingen
     omtrent samenwerken kunnen maken;
3    een organisatorische en bestuurlijke context waarin samenwerken mogelijk
     is op die momenten waarop het in de professionele uitvoering functioneel is.
Deze drie elementen werkt de Raad in de volgende hoofdstukken verder uit.
     Noten
3    In de Jeugdwet (Staatsblad 2014a) wordt jeugdhulp gedefinieerd als:
     1    ondersteuning van en hulp en zorg, niet zijnde preventie, aan jeugdigen en hun ouders
     bij het verminderen, stabiliseren, behandelen en opheffen van of omgaan met de gevolgen van
     psychische problemen en stoornissen, psychosociale problemen, gedragsproblemen of een
     verstandelijke beperking van de jeugdige, opvoedingsproblemen van de ouders of adoptie-
     gerelateerde problemen;
     2 het bevorderen van de deelname aan het maatschappelijk verkeer en van het zelfstandig
     functioneren van jeugdigen met een somatische, verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke
     beperking, een chronisch psychisch probleem of een psychosociaal probleem en die de leeftijd
     van achttien jaar nog niet hebben bereikt, en;
     3 het ondersteunen bij of het overnemen van activiteiten op het gebied van de persoonlijke
     verzorging gericht op het opheffen van een tekort aan zelfredzaamheid bij jeugdigen met een
     verstandelijke, lichamelijke of zintuiglijke beperking of een somatische of psychiatrische
     aandoening of beperking, die de leeftijd van achttien jaar nog niet hebben bereikt,met dien
     verstande dat de leeftijdgrens van achttien jaar niet geldt voor jeugdhulp in het kader van
     jeugdstrafrecht.
4    In het recent verschenen advies Verlangen naar samenhang. Over systeemverantwoordelijkheid
     en pluriformiteit geeft de RVS (2016) zijn visie op het verlangen naar ordening en samenhang dat
     veel overheidsingrijpen in de zorg en maatschappelijke ondersteuning kenmerkt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>26 RVS – Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                              27
3 Kind en gezin centraal
Opvattingen over wat goede zorg en ondersteuning is, zijn aan het veranderen.
De nieuwe Jeugdwet markeert een omslag in het denken over zorg en onder-
steuning voor de jeugd. Die omslag is kort samen te vatten als: ‘het versterken
van de eigen kracht van de jongere en van het probleemoplossend vermogen
van diens gezin en sociale omgeving’ (Staatsblad 2014a). De Wetgeving passend
onderwijs is weliswaar benaderd als een technisch dossier (ECPO 2011), maar
impliceert dat leerkrachten hun professionele rolopvatting van ‘tijdig signaleren
en verwijzen’ vervangen door ‘hoe kan ik mijn onderwijs passend maken?’
(Meijer 2015). Dat de opvattingen over goede zorg en ondersteuning veranderen,
heeft ook gevolgen voor de wijze waarop samengewerkt wordt en het belang
van samenwerking.
Naar mening van de Raad is het belangrijk om samenwerking met ouders en
kinderen vooraf te laten gaan aan samenwerking tussen professionals. Juist in
de samenwerking met gezinnen krijgt zorg en ondersteuning betekenis: daar
worden vragen, zorgen, problemen en ambities van een gezin concreet gemaakt.
Algemenere uitgangspunten van zorg en ondersteuning als ‘normaliseren’,
‘activeren van de sociale omgeving’, ‘een passend onderwijsaanbod vormen’
en ‘voorkomen van kindermishandeling’ kunnen in elke specifieke situatie iets
anders betekenen en stellen de samenwerkingsopgave steeds in een ander
daglicht.
Met dit uitgangspunt sluit de Raad aan bij wat cliënten, professionals en
bestuurders onderstreepten in gesprekken over samenwerken: het is belangrijk
om in het samenwerken kind en gezin centraal te stellen. Een notie die overtui-
gend klinkt, maar in de praktijk gemakkelijk een holle frase wordt. Want hoe
durf je als professional echt met in plaats van voor kind en gezin te werken?
In dit hoofdstuk werkt de Raad de abstracte notie ‘kind en gezin centraal’ uit:
wat is de toegevoegde waarde van ‘kind en gezin centraal’? Waarom en hoe kan
deze notie tot betere zorg en ondersteuning leiden? En als de ambitie om kind
en gezin centraal te stellen wordt gerealiseerd, wat zijn dan de consequenties
voor de samenwerking tussen professionals onderling?
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>28                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
3.1    De ambitie van kind en gezin centraal
Aan de notie ‘kind en gezin centraal’ valt op drie manieren betekenis te geven.
Ten eerste nodigt de notie uit tot het contextualiseren van zorgvragen. Dat betekent
dat professionals nagaan of en hoe opvoedvragen en andere zaken die in een
gezin en de omgeving daarvan spelen op elkaar inwerken. Wat is de relatie van
een zorgvraag met eventuele eerdere problemen of mogelijke andere problemen
in een gezin? En wat zijn de mogelijkheden van een gezin en zijn netwerk om
de problemen zelf op te lossen? Vragen rond opvoeden en opgroeien worden
bezien in relatie tot andere leefdomeinen, en individuele problemen worden
bezien in relatie tot de situatie van anderen. Pas op grond van die contextuali-
sering komt een professional tot een hypothese over wat er aan de hand is in
een gezin en besluit de professional wat er moet gebeuren (Hutschemaekers
2014).
    Zorgvragen in een bredere context
    Een kind dat intensieve zorg nodig heeft, heeft een enorme impact op
    het hele gezin. Uit een quickscan van het NJI blijkt dat een groot aantal
    van de ondervraagde ouders minder is gaan werken (78%) en zelfs
    overwerkt is geraakt of een burn-out heeft gekregen (60%). Ook heeft
    ruim 40% van de ouders door de komst van het zorgintensieve kind
    relatieproblemen (42%) of opvoedproblemen (44%) gekregen. In de
    quickscan die betrekking heeft op de situatie voor 2015 gaf ruim de helft
    van de ouders aan dat andere kinderen in het gezin hierdoor onvoldoende
    aan bod kwamen. Wanneer het ging om het kind wisten de meeste ouders
    waar ze terechtkonden, maar dit gold veel minder wanneer het onder-
    steuning voor broers of zussen of henzelf betrof. Een op de vijf ouders (19%)
    wist helemaal niet waar ze terechtkonden voor ondersteuning. Ook gaf
    het merendeel van de ouders aan dat hulp laat op gang kwam. Het duurde
    vaak lange tijd voordat er een diagnose was, en voor 81% van de ouders
    was dit een periode waarin hulp voor henzelf uitbleef (Okma et al. 2014).
Ten tweede biedt de notie een ander perspectief op wat het resultaat van zorg
en ondersteuning zou kunnen zijn, namelijk het vergroten van veerkracht.
Opvoeden en opgroeien verlopen rommelig en de processen zijn weerbarstig
(Leest en Baart 2015). Kwetsbaarheid en ook zware en complexe problemen zijn
niet altijd te voorkomen of te verhelpen, ze horen bij het opgroeien en opvoeden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>3 – Kind en gezin centraal                                                      29
van kinderen (RMO 2012; RMO 2014b). Gezond opgroeien behelst daarom niet
de afwezigheid van kwetsbaarheid of problemen, maar kan breder worden
gedefinieerd als het vermogen om stress en moeilijkheden niet te laten accumu-
leren en de weerbaarheid om persoonlijke groei en levensdoelen te realiseren in
het licht van de uitdagingen waarvoor kinderen en gezinnen staan (Huber en
Jung 2015). Voor het versterken van veerkracht is het belangrijk aan te sluiten bij
datgene wat voor kind en gezin op dat moment primair aan de orde is. Dat kan
op het gebied van opvoeding en ontwikkeling liggen, maar dat hoeft niet.
Het contextualiseren van zorgvragen en het versterken van veerkracht is alleen
mogelijk door als professional in gesprek te gaan met kinderen en ouders. De
derde invulling van de notie ‘kind en gezin centraal’ is daarom een continue
dialoog van professionals met kinderen en ouders. Die dialoog heeft als doel om
gezamenlijk een beeld te vormen van wat er aan de hand is en welke ondersteu-
ning nodig is. Ook beslissen kinderen, ouders en professionals samen over de
praktische vormgeving van de zorg en begeleiding die volgt. De dialoog gaat in
essentie dus over zeggenschap: kinderen en ouders krijgen zeggenschap over de
zorg en ondersteuning die zij ontvangen. De professional en de cliënt zijn in de
relatie wel ongelijk, maar ze zijn niet langer ongelijkwaardig.
Samenwerken met gezinnen vereist van professionals dat zij met kinderen en
ouders in gesprek gaan, hen inzicht geven in wat zij zien en hoe zij dat beoordelen,
en dat zij vragen wat de ouders of de kinderen van dat oordeel vinden (Bartelink
en Kooijman 2014). Hierbij is van belang dat zij zeer zorgvuldig omgaan met
informatie. Gelijkwaardige en vertrouwensvolle relaties tussen professionals en
gezinnen berusten niet in de laatste plaats op een respectvolle omgang met
persoonlijke informatie. Een uitgangspunt kan zijn dat professionals altijd
toestemming vragen aan kinderen en ouders om de samenwerking met andere
professionals aan te gaan en informatie met hen te delen. Daarnaast kan
worden afgesproken dat professionals alleen overleggen als kinderen en/of
ouders daarbij aanwezig zijn. Overleg in aanwezigheid van de kinderen en/of
ouders stelt professionals in staat om informatie uit te wisselen en stelt
kinderen ouders in staat om mee te praten over de situatie of onjuistheden
ter discussie te stellen. Dit kan ook in gevallen waarin samenwerking tussen
professionals noodzakelijk is (bijvoorbeeld in situaties waarin er kans is op
herhaling van problemen of waarin informatie delen nodig is omdat er zorgen
zijn over de veiligheid in het gezin).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>30                                                       RVS – Een gedurfde ambitie
Het centraal stellen van kinderen en gezinnen is naar mening van de Raad een
krachtig uitgangspunt als het werkelijk leidt tot werken met in plaats van voor
kind of gezin. De relatie met kind en gezin krijgt invulling in de zin van de drie
hiervoor besproken betekenissen. Contextualiseren van zorgvragen, veerkracht
vergroten en de dialoog voeren met ouders en kinderen sluiten aan bij de realiteit
van opvoeden en opgroeien. De complexiteit, de grilligheid, de weerbarstigheid
en ook de normativiteit van opvoeden en opgroeien worden (h)erkend. Hoewel
er nog geen onderzoek beschikbaar is naar de effecten van dergelijke aanpakken
in de zorg voor kinderen en gezinnen lijken deze aanpakken veelbelovend gezien
de verhalen, ervaringen en wensen van ouders die in aanraking zijn (geweest)
met jeugdhulp.5
3.2    Grenzen aan het centraal stellen van kind en gezin?
Bij de ambitie om kind en gezin centraal te stellen is ook een aantal kantteke-
ningen te plaatsen. Ten eerste bestaat het risico dat professionals niet of te laat
ingrijpen als de veiligheid van een kind in het geding is. Het centraal stellen van
kind en gezin heeft als mogelijke valkuil dat professionals zich te veel (of te lang)
dienstbaar opstellen aan het gezin. De kern van het centraal stellen van kind
en gezin is namelijk dat professionals streven naar het zodanig stimuleren,
motiveren en mobiliseren van kinderen en gezinnen dat zij hun leven weer op
orde krijgen. Daarbij past een dienstbare houding waarin de professional beslist
samen met een gezin en niet voor hen (Gerritsen 2012). Die dienstbaarheid kent
echter grenzen. Er zijn situaties waarin kinderen en ouders zich niet laten
motiveren, waarin zij tegen zichzelf moeten worden beschermd of waarin
ouders hun kinderen verwaarlozen, misbruiken of mishandelen.
Op zulke momenten mogen professionals niet ‘doormodderen’ in het centraal
stellen van kind en gezin. De Kinderombudsman waarschuwt op dit punt voor
handelingsverlegenheid. Hij trof voorbeelden waarbij wijkteams of jeugdprofes-
sionals binnen het vrijwillig kader terughoudend waren in het opschalen. Zij
zijn soms te voorzichtig, hebben te maken met weerstand van het gezin en/of
kennen hun mogelijkheden nog niet goed genoeg (De Kinderombudsman 2015:
28). Zeker als de veiligheid van het kind in het geding is, zullen professionals
grenzen moeten stellen en besluiten moeten nemen. Een bekwame professional
kan goed inschatten wanneer het verstandig is om een andere professional mee
te laten kijken (vierogenprincipe). Handhaven en hulpverlenen blijven gescheiden:
de professional die bekend is in het gezin kan zorg en ondersteuning blijven
bieden, terwijl een andere professional zo nodig drang en dwang inzet. Grenzen
stellen en zo nodig dwang inzetten betekent niet dat een dialoog niet meer kan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>3 – Kind en gezin centraal                                                      31
of nodig is. Ook als er voor ouders en kinderen wordt beslist, kan er worden
gereageerd op hun behoeften en met hen gesproken worden (Hermanns 2014;
Timmer 2015).
Een tweede valkuil is dat het centraal stellen van kind en gezin kan leiden
tot een diep doordringen van professionals in het privéleven van gezinnen.
Dat gebeurt als professionals in de dialoog met ouders en kinderen (te lang)
blijven doorzoeken naar aanvullende informatie en mogelijke andere risico’s
of problemen. Die neiging vindt zijn voedingsbron in het preventiedenken
dat in de jeugdzorg lang domineerde (Van der Meer 2008; Van Montfoort 2007).
Ook in de nieuwe Jeugdwet is preventie een belangrijke pijler. Hierdoor kan
bij professionals de neiging ontstaan om alle mogelijke problemen te willen
opsporen en voor te willen zijn, waardoor zij zich diep mengen in het leven van
kinderen en gezinnen.
Tegenwicht aan die neiging kan worden geboden door het zoeken naar informatie
en mogelijke andere problemen in een gezin te stoppen als er voldoende
informatie is verzameld om de hulpverlening te starten en als gezinnen aangeven
zich geholpen te voelen. Een belangrijke competentie van professionals is daarom
om goed te kunnen inschatten wanneer wel en wanneer niet verder gezocht
moet worden naar problemen. Daarbij blijft het professionele oordeel over de
veiligheid van het kind van groot belang: als de professional de situatie niet
vertrouwt, kan niet worden losgelaten. Maar als de professional de situatie wel
veilig acht en gezinnen aangeven dat voor het moment een acceptabele situatie
is ontstaan, dan ligt daar de begrenzing van het ophalen van informatie.
Ten derde oogt de ambitie ‘kind en gezin centraal’ harmonieus, terwijl in de
praktijk de situaties in gezinnen zeer conflictueus en complex kunnen zijn.
Bijvoorbeeld omdat ouders in een vechtscheiding verwikkeld zijn, de belangen
van kinderen en ouders niet op één lijn liggen, ouders een diep wantrouwen
jegens professionals hebben of moeite hebben om als gelijkwaardig gespreks-
partner te participeren in het gesprek met een professional. Omgaan met
dergelijke conflicten of complexe situaties stelt hoge eisen aan professionals:
vakkennis, een sterke persoonlijkheid en een groot reflectief vermogen zijn
nodig. Het centraal stellen van kind en gezin is een serieuze en complexe opgave
voor de professional. Het is gemakkelijk om het belang van ‘kind en gezin centraal’
te onderschrijven, maar in de praktijk toch af te weren met argumenten als:
“Bij dit specifieke kind of gezin is het voeren van een dialoog niet mogelijk.”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>32                                                      RVS – Een gedurfde ambitie
Kortom: er zijn grenzen aan het centraal stellen van kind en gezin als dit leidt
tot het uitstellen of opschorten van professioneel handelen (risico van door-
modderen) of het te diep doordringen in het privéleven van kind en gezin (risico
van preventiedenken). De vraag is hoe het professionele karakter van bijvoor-
beeld beslissingen omtrent veiligheid kan worden erkend zonder de ambitie van
‘kind en gezin centraal’ teniet te doen. Het opbouwen een relatie met kind en
gezin is het startpunt voor het realiseren van zorg en ondersteuning die goed
aansluiten bij de context, veerkracht, wensen en behoeften van kinderen en
ouders. Juist die aansluiting vormt de kern van de beoogde verbeteringen in het
stelsel van zorg en ondersteuning voor de jeugd (Den Outer 2015). Een respect-
volle bejegening van het kind en het gezin is daarom des te meer van belang
als de professional moet handelen tegen de wensen van het gezin in. Oftewel:
de professional is zich altijd bewust van de machtsongelijkheid in de relatie en
gaat daar behoedzaam mee om. Deze uitdaging is niet vast te leggen in regels
en richtlijnen, maar vergt grote rolvastheid en een sterke professionaliteit van
de hulpverlener (Schout 2015).
3.3   Een ambitie met grote gevolgen
De ambitie 'kind en gezin centraal' heeft grote gevolgen voor alle partijen die
betrokken zijn bij de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Het
waarmaken ervan vergt, gezien de voorgeschiedenis van de verschillende
domeinen, veel veranderingen.
In de jeugdzorg en het onderwijs is problematiek waarmee kinderen en gezinnen
kampten veelal benaderd via reductie: problemen werden uiteengerafeld in deel-
problemen en professionals richtten zich op behandelbare (deel)problematiek.
Die manier van werken hangt samen met de manier waarop professionals zich
specialiseerden: ze verwierven steeds meer kennis en kunde in deelproblemen
en het wegnemen daarvan. Ofwel, het contextualiseren van zorgvragen en het
ondersteunen van gezinnen is naar de achtergrond verdwenen in vakgebieden
als de orthopedagogiek, de psychologie en vele specialisaties binnen de jeugd-
zorg. Het centraal stellen van kind en gezin betekent dat het belang van diag-
nostiek en behandeling afneemt in de taakopvatting van specialisten en dat
coaching en interdisciplinair samenwerken weer belangrijker worden. Specialisten
gaan zich meer toeleggen op het begeleiden en adviseren van professionals in
de eerstelijnszorg en van leerkrachten in het regulier onderwijs (Janssens 2015).
De jeugdgezondheidszorg legde zich afgelopen decennia toe op het verzamelen
van epidemiologische gegevens en het standaardiseren en rationaliseren van
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>3 – Kind en gezin centraal                                                     33
het werk.6 Ouders putten weinig steun uit de werkwijze die daaruit volgde: de
gestandaardiseerde vragen en methoden waarmee zij benaderd worden sluiten
slecht aan bij hun opvoedvragen. Bovendien verstoort de focus op risicosignale-
ring de vertrouwensrelatie tussen jeugdarts en menig gezin (RMO 2012). Beide
ontwikkelingen doorkruisen de ambitie om kind en gezin centraal te stellen.
Wellicht heeft voor huisartsen de opgave om kinderen en gezinnen centraal te
stellen inhoudelijk nog de minste consequenties. Zij zijn immers opgeleid om
hulpvragen te contextualiseren en de veerkracht van hun patiënten te versterken.
Huisartsen krijgen door de nieuwe rol van gemeenten en de primair lokale
organisatie van zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen wel te maken
met andere partijen buiten de medische zorg. De ambitie ‘kind en gezin centraal’
heeft voor huisartsen dus nieuwe en andere samenwerkingspartners tot gevolg.
In het competentieprofiel van huisartsen is samenwerking nu wel al een van de
taakgebieden, maar die behoeft in de komende tijd extra aandacht.
Ook bestuurlijk en beleidsmatig heeft de ambitie ‘kind en gezin centraal’
gevolgen. Het centraal stellen van kind en gezin vraagt van bestuurders en
overheid dat ze professionals tijd en ruimte laten om te investeren in gelijk-
waardige en vertrouwensvolle relaties met kinderen en gezinnen en dat ze erop
vertrouwen dat professionals zullen ingrijpen als dit nodig is. Dat is een andere
houding dan voorheen. Er waren zo veel bestuurlijke lagen en organisaties bij
de zorg voor kinderen en gezinnen betrokken dat er veel onderlinge afstemming
en wederzijdse verantwoording plaatsvond. Uit dit soort overleg vloeiden dan
regels en protocollen voort die de professionele handelingsvrijheid inperkten.
Grote incidenten in de jeugdzorg hebben deze neiging alleen maar versterkt.
Hoe sterker de nadruk kwam te liggen op het in beeld brengen en beperken van
risico’s, hoe meer regels en protocollen er bijkwamen (Van der Meer 2008;
RMO/RVZ 2009; RMO 2014b; Trappenburg 2015). Deze cultuur van regulering
en risicobeheersing liet professionals niet de ruimte die ze nodig hebben om
kind en gezin centraal te kunnen stellen. ‘Kind en gezin centraal’ betekent dus
ook een cultuuromslag op het niveau van bestuur en sturing.
3.4 Conclusies
Of samenwerking bijdraagt aan het oplossen van hulpvragen van gezinnen is
een afweging die professionals maken. Die afweging maken zij gemakkelijker
en sneller als de doelen van zorg en ondersteuning helder zijn. Tijdens de
expertbijeenkomsten en de oudergesprekken werd het belang van het centraal
stellen van kind en gezin herhaaldelijk naar voren gebracht. Het is een ambitie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>34                                                                RVS – Een gedurfde ambitie
die helderheid kan verschaffen over de doelen van zorg en ondersteuning, maar
in de praktijk wel om nadere uitwerking en invulling vraagt.
De Raad onderschrijft de ambitie van ‘kind en gezin centraal’ vanuit de drie
betekenissen zoals in dit hoofdstuk is beschreven. ‘Kind en gezin centraal’ vraagt
om professionals die zorgvragen contextualiseren, streven naar het vergroten
van de veerkracht van een gezin en zo veel mogelijk een gelijkwaardige dialoog
met kind en gezin voeren. Zo bouwen professionals een relatie op met het kind,
het gezin en het sociale netwerk ervan, waarin de complexiteit, de grilligheid, de
weerbarstigheid en de normativiteit van opvoeden en opgroeien worden erkend
en gerespecteerd. Door de samenwerking met gezinnen kunnen professionals
tijdige, passende en goede zorg en ondersteuning leveren. Het is daarbij
ondenkbaar dat er niet wordt samengewerkt met andere professionals als dit
vanuit het kind en gezin bezien meerwaarde heeft. Andersom is het samenwerken
om het samenwerken, zonder dat dit verband houdt met de zorgvraag van kind
en gezin, eveneens onwenselijk.
De ambitie ‘kind en gezin centraal’ stelt hoge eisen aan professionals. Het
ontslaat hen namelijk niet van de plicht om doortastend te handelen (het risico
van doormodderen), maar mag ook niet doorslaan in onnodige inmenging in
het leven van kinderen en gezinnen (het risico van preventiedenken). Bovendien
zullen zij situaties tegenkomen waarin de belangen van kind en ouders niet op
één lijn liggen. Werken vanuit deze complexe ambitie vraagt om een omslag in
de benadering van professionaliteit in de zorg en ondersteuning voor kinderen
en gezinnen. Daarover gaat hoofdstuk 4.
    Noten
5   De RVS voerde zelf oudergesprekken en nam deel aan gearrangeerde gesprekken.
6   In 2007 startte het eerste ZonMw programma Richtlijnen jeugdgezondheid (2007-2012) en in 2o13
    het tweede programma dat doorloopt tot 2018. Het streven is om alle activiteiten wetenschap-
    pelijk te onderbouwen (Dunnink 2008).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>                                                                                  35
4 Professionalisering
De onderlinge professionele verhoudingen in de zorg en ondersteuning voor
kinderen en gezinnen zijn aan het veranderen. Voor professionals (zoals jeugd-
hulpverleners, leerkrachten, huisartsen en jeugdartsen) geldt dat hun positie en
rol is verschoven of nog aan het verschuiven is. Nieuwe eisen aan vakmanschap,
de zoektocht naar effectieve vormen van samenwerking en andere opvattingen
over wat goede zorg is maken dat professionals in de zorg en ondersteuning
voor kinderen en gezinnen zoeken naar wat precies hun taak is en/of wat die
van andere partijen is. Dit niet in de laatste plaats door de introductie van
wijkteams in bijna alle gemeenten.
In dit hoofdstuk belichten we het thema samenwerking vanuit deze professio-
nele complexiteit: over welke competenties dienen professionals te beschikken
om goed samen te werken met gezinnen, en van daaruit ook met elkaar? En hoe
kan samenhang in aanbod worden gerealiseerd zonder dat daarbij de vraag van
het kind en het gezin uit het oog wordt verloren? Allereerst bespreken we drie
dimensies van professionaliteit: de vakinhoudelijke, de relationele en de
normatieve. Deze dimensies zijn van belang voor alle professionals die betrokken
zijn bij de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Het borgen ervan
gebeurt in de praktijk op verschillende manieren, waarbij sommige aspecten
van professionaliteit gemakkelijk meer aandacht krijgen dan andere – zo
betogen we in dit hoofdstuk. Samenwerking die ten dienste van kinderen en
gezinnen staat, vergt competenties en kwaliteiten die in bestaande beroeps-
profielen (nog) niet of onvoldoende zijn verankerd. In dit hoofdstuk verkennen
we hoe die taken en verantwoordelijkheden ingebed kunnen worden.
4.1    Drie dimensies van professionaliteit
Samenwerken met gezinnen en andere professionals stelt eisen aan de competen-
ties van professionals. In die professionaliteit zijn drie dimensies te onderscheiden:
de vakinhoudelijke, de relationele en de normatieve.
Vakinhoudelijke dimensies van professionaliteit
Professionaliteit berust in de eerste plaats op vakinhoudelijke kennis. Van een
professional mag deskundigheid verwacht worden: kennis die hij of zij heeft
opgedaan gedurende een erkende opleiding en de ervaring die daarmee
vervolgens in de praktijk is opgedaan. Op basis daarvan is de professional in
staat tot professioneel handelen. Hij of zij kan binnen een vakgebied autonoom
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>36                                                      RVS – Een gedurfde ambitie
verantwoordelijke en bepalende beslissingen nemen. Daarbij hoort ook de
individuele verantwoordelijkheid om vakkennis te onderhouden en te blijven
ontwikkelen (Groen 2012).
Vakinhoudelijke kennis is belangrijk voor zowel de samenwerking met kinderen,
ouders en professionals als de samenwerking tussen professionals onderling.
Voor kinderen en ouders is het belangrijk dat de kwaliteit van vakinhoudelijke
kennis van de professionals geborgd is. Als zij vragen en problemen hebben,
willen zij door een kundige professional worden geholpen: iemand die beschikt
over de benodigde expertise en snel tot ondersteunen en handelen overgaat. Het
is dan ook belangrijk dat de kennis en kunde van de verschillende professionals
binnen de jeugdhulp niet verwatert: ouders en kinderen hebben geen baat bij
professionals die van alles een beetje weten, maar niet over voldoende kennis
beschikken om hun hulpvragen adequaat te beantwoorden. Dan bestaat er
immers een gerede kans dat kinderen en ouders worden doorverwezen naar
een andere professional, en dat kost tijd en energie die het hulpverleningstraject
vertraagt. Vakinhoudelijke kennis is ook belangrijk in de samenwerking tussen
professionals onderling: ook zij moeten weten bij wie ze terechtkunnen met
bepaalde vragen en vooral ook kunnen vertrouwen op de kennis en kunde van
de ander.
Zo bezien is het voor alle betrokken partijen belangrijk dat er een duidelijk
vakinhoudelijk onderscheid is tussen professies. Een professional uit de jeugd-
ggz is geen maatschappelijke dienstverlener, een professional in de ambulante
jeugd- en opvoedhulp is geen kinderpsychiater, een leerkracht is geen jongeren-
werker, enzovoorts. Tegelijkertijd zijn ouders en kinderen er niet bij gebaat als
expertise onnodig is opgeknipt of leidt tot een smalle blik op problemen. In de
jeugdhulp, het onderwijs en de (publieke) gezondheidszorg is het zoeken naar
welke vakinhoud kan worden samengevoegd en waar deze afzonderlijk moet
worden geborgd omdat daar inhoudelijk goede redenen voor zijn. Dat is een
opgave die zowel binnen een domein kan spelen (bijvoorbeeld in de relatie
tussen reguliere scholen en speciaal onderwijs) als tussen domeinen (bijvoor-
beeld in de aansluiting tussen jeugdgezondheidszorg en wijkteams).
Relationele dimensies van professionaliteit
Professionaliteit kent voorts een relationele dimensie. Dat is het professionele
vermogen om naast kinderen en gezinnen te gaan staan, hun vertrouwen te
krijgen en samen te beslissen over hulp en ondersteuning. Daarvoor is het
nodig dat professionals ouders en kinderen met empathie en nieuwsgierigheid
tegemoet treden en dat zij oog en oor hebben voor de visie op problemen van
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>4 – Professionalisering                                                         37
ouders en kinderen zelf. Zij beschikken ook over het vermogen om tegengestelde
belangen van ouders onderling of van ouders en kinderen zo goed mogelijk met
elkaar te verbinden en te ontstijgen. Wanneer de veiligheid van een kind in het
geding is, stellen professionals grenzen en schakelen een andere professional in
om de situatie te beoordelen en eventueel drang of dwang in te zetten. Relationele
dimensies van professionaliteit gaan dus verder dan een set praktische vaardig-
heden zoals gespreksvaardigheden. Het gaat om houding en gedrag en over het
vermogen om met gezinnen te blijven communiceren, ook als zich lastige situaties
voordoen zoals onwil, tegengestelde belangen of een bedreigde veiligheid van
het kind.
Naast kinderen en gezinnen gaan staan en samen met hen beslissen over hulp
en ondersteuning betekent ook dat de relatie van de professional tot het stelsel
verandert. Professionaliteit toont zich in het weten wat er kan binnen het stelsel
en waar de ruimte zit. Professionals regelen de zorg en ondersteuning die een
specifiek kind of gezin nodig heeft. Als het bestaande aanbod niet toereikend is,
gaan de professionals binnen de regeIs van het stelsel en vanuit de bedoeling
(het effectief ondersteunen van kinderen en gezinnen) onderhandelen over het
aanbod. In plaats van zich te voegen naar protocollen of verplichte zorgprogram-
ma’s of zich daartegen af te zetten, gaan deze professionals op zoek naar passende
oplossingen. Daarvoor moeten zij over veel kennis beschikken, niet alleen van
hun vak, maar ook van het bredere stelsel van de zorg voor kinderen en gezinnen.
Normatieve dimensies van professionaliteit
Een dialoog tussen kind, gezin en professionals kan alleen ontstaan als professio-
nals hun oordeel over wat er goed en fout is aan de situatie in het gezin uitstellen
en bereid zijn dat oordeel bij te stellen. Professionaliteit kent daarmee ook een
morele of normatieve dimensie. Dat is het vermogen om te reflecteren op het
eigen professionele handelen: Ben ik de goede persoon om dit gezin te helpen?
Welke keuzes maak ik en waarom, en zijn het de goede keuzes of zijn er alterna-
tieven? Voldoende aandacht voor de normatieve dimensie van professionaliteit
vergroot de kans dat professioneel handelen aansluit bij de belevingswereld van
zowel de hulpvrager als de hulpverlener (Kunneman 1996; Jacobs et al. 2008;
Van Doorn en Kanne 2012).
Behandelplannen komen idealiter tot stand door te praten en te beslissen met
kinderen en gezinnen. Het aangaan van de dialoog plaatst professionals in de
jeugdhulp voor de opgave om naast kinderen en ouders te gaan staan in plaats
van zichzelf in een hiërarchische positie tot hen te plaatsen. Zolang de veiligheid
van een kind niet in het geding is, stelt de professional zich niet dwingend op
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>38                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
ten aanzien van behandelplan en -doelen. Veeleer overlegt de professional met
de gezinsleden over wat zij nodig hebben en wat het doel van de begeleiding of
behandeling zal worden.
Dat wil niet zeggen dat deze professionals niet hun kennis en kunde inbrengen
in het gesprek met kind en gezin. Dat doen ze wel degelijk, maar op een reflexieve
manier. Deze professionals zijn in staat om aan kinderen en gezinnen uit te leggen
wat zij zien in het gezin, hoe zij dat beoordelen en waarom zij denken dat een
bepaalde ondersteuning goed zou zijn. Daarbij kunnen zij hun afwegingen en
besluiten over de ondersteuning, inclusief het wegen van voor- en nadelen,
expliciteren. Vervolgens gaan de professionals verder met kind en ouders in
gesprek over wat die van de observaties, beoordeling, afwegingen en besluiten
vinden.
Professionals handelen niet alleen vanuit hun eigen normatieve opvattingen
over wat goede zorg is, maar bewegen zich in een breder, normatief geladen
speelveld. De organisatie waarvoor ze werken, maar bijvoorbeeld ook de gemeente
die de zorg inkoopt, heeft eveneens een opvatting of visie over welke zorg in welke
situatie passend is. Op lokaal niveau leiden die normatieve opvattingen over zorg
voor kind en gezin tot verschillende werkwijzen en organisatievormen. Zo zegt
de inrichting van een wijkteam ook iets over het morele klimaat in een gemeente
ten aanzien van de zorg voor kinderen en gezinnen (CEG 2016). Dit gegeven kan
in concrete situaties tot morele dilemma’s leiden: wat goed is voor een individueel
kind of gezin kan bijvoorbeeld zulke hoge kosten met zich meebrengen dat het
op gespannen voet staat met de publieke betaalbaarheid. Omgaan met deze
dilemma’s maakt ook deel uit van professionaliteit.
Professionaliteit ontwikkelen
In de samenwerking met gezinnen en met andere professionals zijn de boven-
staande drie dimensies van belang, maar niet als vanzelfsprekend geborgd of
aanwezig. De Raad acht het van belang dat alle drie de dimensies expliciet de
ruimte krijgen in de ontwikkeling van professionaliteit.
De relationele en normatieve dimensies vormen een belangrijk onderdeel van
een nieuwe professionele werkwijze in de zorg voor kinderen en gezinnen die
invulling geeft aan de ambitie ‘kind en gezin centraal’. Juist deze dimensies waren
in het oude stelsel ondergeschikt aan de vakinhoudelijke dimensie. In de oude
stelsels werden kinderen en ouders veelal gedefinieerd als (potentiële) probleem-
kinderen en -ouders, waarbij de professional tot taak kreeg tekorten in de
opvoeding te corrigeren en zo nodig verantwoordelijkheden over te nemen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>4 – Professionalisering                                                       39
(Fukkink en Vink 2014). De overtuiging dat ouders en kinderen met een hulp- of
ondersteuningsvraag kennis en capaciteiten missen om gelijkwaardige samen-
werkingspartner te kunnen zijn, is bij vele professionals en bestuurders nog
diepgeworteld. Deze opvatting over de gebrekkige kennis en kunde van ouders
leidde ertoe dat de oproep tot inspraak van ouders wel klonk, maar dat het in de
praktijk vaak beperkt bleef tot consultatie over hun problemen en het informeren
over beslissingen die professionals hadden genomen. Ouders werden nog vaak
uitgesloten van die momenten waarop daadwerkelijk besluiten werden genomen
(Houte et al. 2013). En ook in de samenwerking tussen professionals onderling
werd de relatie met gezinnen gemakkelijk over het hoofd gezien: ondersteuning
in de context van samenwerkende professionals werd doorgaans voor in plaats
van met ouders georganiseerd (Fukkink et al. 2014: 7).
Het ontwikkelen van het gedrag en de houding die horen bij het centraal stellen
van kinderen en gezinnen raakt aan de taakopvattingen en werkwijzen van vele
professionals. Niet alleen van degenen in de jeugdhulp, maar ook van hen die
werkzaam zijn in het onderwijs, de publieke gezondheid, de gezondheidszorg of
de maatschappelijke ondersteuning. Ook daar heeft een nadruk op standaardi-
sering, risicosignalering en verwijzing zijn sporen nagelaten in de professionele
opstelling en is er een hele omslag voor nodig om kinderen en gezinnen werkelijk
centraal te stellen (Meijer 2015; IGZ 2014). Met andere woorden: in de zorg en
ondersteuning voor kinderen en gezinnen is sprake van een professionaliserings-
opgave. Een opgave die nauw samenhangt met de samenwerkingsopgave.
4.2 Samenwerken en professionaliseren
Samenwerking is gebaat bij professionals die weet hebben van elkaars expertise
en kunde, die weten bij wie ze terechtkunnen met bepaalde vragen en die
vertrouwen stellen in elkaars kwaliteit en wijze van handelen en communiceren.
Tegelijkertijd vraagt samenwerking in de zorg en ondersteuning voor kinderen
en gezinnen om het ontwikkelen van nieuwe werkwijzen en een verandering
van rollen en posities van professionals (Vermaak en Engbers 2015). Dit vergt een
evenwichtige en gelijktijdige investering in de ontwikkeling van de vakinhoude-
lijke, relationele en normatieve dimensies van professionaliteit.
De Jeugdwet uit 2015 heeft professionals uit de jeugd-ggz, de gehandicaptenzorg,
de jeugdzorg en de maatschappelijke dienstverlening in een nieuw, gemeen-
schappelijk kader samengebracht. Elk van de samenstellende delen kent zijn
eigen geschiedenis in het ontwikkelen van de professionaliteit van de beroeps-
krachten. In de Jeugdwet is de norm van de verantwoorde werktoedeling
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>40                                                       RVS – Een gedurfde ambitie
opgenomen. Deze norm is ontwikkeld in een van de samenstellende delen van
de jeugdhulp, namelijk de jeugdzorg. De ontwikkeling van deze norm kent een
lange voorgeschiedenis, maar was uiteindelijk het werk van de Stuurgroep
Implementatie Professionalisering Jeugdzorg (STIPJ) die de wettelijke veranke-
ring van professionaliteit in de jeugdzorg voorbereidde (TK 2012/2013a).
De norm van de verantwoorde werktoedeling houdt in dat jeugdhulporganisaties
een aantal taken en verantwoordelijkheden moeten toedelen aan een geregis-
treerde jeugdprofessional. Hiervan mogen zij afwijken als zij aannemelijk kunnen
maken dat werktoedeling aan anderen niet leidt tot kwaliteitsverlies of dat
het noodzakelijk is aan andere deskundigen (niet geregistreerde professionals)
dat werk toe te delen. Om welke taken en verantwoordelijkheden het gaat,
wordt uitgewerkt in het Kwaliteitskader Jeugd.7 Aan welke eisen geregistreerde
professionals moeten voldoen is nog niet duidelijk. In het Programma
Professionalisering Jeugdhulp & Jeugdbescherming (PJ&J 2015-2018) werkt
een groot aantal partijen8 aan een nadere uitwerking van registratie-eisen.
Deze eisen moeten op 1 januari 2018 bekend zijn.
In het professionaliseringstraject wordt nu gewerkt aan een nieuw competentie-
profiel met registratie-eisen, terwijl het veld nog bezig is met het ontwikkelen
van nieuwe werkwijzen. Het is de vraag of beroepen en profielen zich wel
voldoende in de gewenste richting kunnen en zullen ontwikkelen als de criteria
voor registratie al worden geformuleerd voordat nieuwe werkwijzen zijn onder-
zocht en duidelijk geworden. De partijen die deelnemen aan het PJ&J zijn zich
van deze spanning bewust. Behalve dat zij vakinhoudelijke competenties
ontwikkelen, geven zij zich rekenschap van het belang van het ontwikkelen
van relationele en normatieve dimensies van professionaliteit in het nieuwe
competentieprofiel voor geregistreerde professionals (PJ&J 2015; zie ook www.
professionaliseringjeugdhulp.nl).
Met het oog op de samenwerkingsopgave wil de RVS een perspectief toevoegen
aan dit professionaliseringstraject in de jeugdhulp. In hoofdstuk 2 lieten we al
zien hoe complex afwegingen over samenwerking zijn, zeker in een veranderend
speelveld. Professionals hebben tijd en ruimte nodig om hun eigen positie te
bepalen, elkaar scherp te houden, kennis over te dragen of elkaar te consulteren,
en samen met kinderen en gezinnen te bepalen of ze het goede doen.
Samenwerking met gezinnen – en samenwerking tussen professionals die
daar eventueel uit volgt – vergt een aantal vakinhoudelijke, relationele en
normatieve competenties die niet zomaar met tastbare, meetbare instrumenten
als registratie alleen te borgen zijn.9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>4 – Professionalisering                                                         41
Alternatieve instrumenten zijn belangrijk om vakinhoudelijke, relationele en
normatieve competenties te borgen. Intervisie en moreel beraad op de werk-
vloer zijn daarvan voorbeelden. Het toepassen en verder ontwikkelen van dit
soort intercollegiale toetsingsvormen is juist van belang in deze fase van grote
veranderingen: aandacht voor relationele en normatieve dimensies van
professionaliteit creëert een context waarin afwegingen over samenwerking op
een goede en bewuste manier – vanuit de ambitie kind en gezin centraal – tot
stand komen (CEG 2016). Opleidingen, maar zeker ook bij- en nascholingspro-
gramma’s zijn van groot belang om deze competenties die horen bij het werken
met kinderen en gezinnen te ontwikkelen. Daarbinnen kunnen professionals
vanuit hun praktijkervaringen en -dilemma’s reflecteren op de vakinhoud, de
relaties en de normativiteit van hun professioneel handelen.
Meetbare factoren als een erkend diploma en registratie blijven uiteraard
belangrijk, maar reflectieve praktijken verdienen een belangrijkere plaats in
professionaliseringstrajecten. In de praktijk van de zorg en ondersteuning voor
kinderen en gezinnen is bevoegd nu eenmaal niet hetzelfde als bekwaam.
Reflectieve praktijken zijn dan ook niet vrijblijvend. Het borgen en ontwikkelen
van de vakinhoudelijke, relationele en normatieve dimensies van professionaliteit
vraagt niet alleen dat professionals en bestuurders voldoende tijd en ruimte
creëren voor bijvoorbeeld intervisie, moreel beraad of bij- en nascholing. Het
vraagt ook dat professionals en bestuurders voldoende gewicht en belang
toekennen aan de uitkomsten en inzichten die eruit volgen, zodat ze gebruikt
worden om de praktijk van zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen
daadwerkelijk verder te verbeteren.
    Reflectieve praktijken
    Inmiddels zijn alle gecertificeerde instellingen (instellingen die maatrege-
    len van jeugdbescherming en -reclassering mogen uitvoeren) aan de slag
    met wat ‘reflectieve praktijk’ genoemd wordt. In een reflectieve praktijk
    reflecteren professionals op het eigen handelen in de uitvoeringspraktijk
    en het effect daarvan op de betrokken kinderen en hun ouders. Hiertoe
    bevragen collega’s elkaar kritisch, maar ook helpend tijdens casusoverleg.
    Een vaak toegepast hulpmiddel hierbij zijn casuïstiekbesprekingen
    waarbij professionals systematisch reflecteren op hun handelen in een
    casus (Kooijman 2016: 24).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>42                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
   Meer aandacht voor reflectieve vaardigheden speelt niet alleen in de
   jeugdhulp, maar ook bij andere domeinen die betrokken zijn bij zorg
   en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Het is bijvoorbeeld een
   van de aanbevelingen uit het onderzoek naar competenties voor
   passend onderwijs uit 2015 (Smeets et al. 2015). Verder heeft het
   Nederlands Centrum Jeugdgezondheid dit jaar over dit thema een
   inspiratieboekje Reflectie – stilstaan is vooruitgaan uitgebracht
   (Sterkenburg et al. 2016).
   Binnen de hogere sociale studies (voorheen hoger sociaal agogisch
   onderwijs) wordt eveneens nagedacht over hoe toekomstige sociaal
   werkers – onder andere in het jeugddomein – al tijdens hun opleiding
   meer reflectieve vaardigheden kunnen leren (Verkenningscommissie
   hsao 2014).
4.3 Complexe zorg- en ondersteuningsvragen in de jeugdhulp
De drie dimensies van professionaliteit hebben betrekking op alle professionals
die een bijdrage leveren in de zorg voor kinderen en gezinnen. Allemaal staan
ze voor de opgave om in dialoog met kinderen en gezinnen te treden en van
daaruit afwegingen over zorg, ondersteuning en eventuele samenwerking met
andere professionals te maken. Tegelijkertijd vraagt zowel de complexiteit van
sommige zorg- en ondersteuningsvragen als de complexiteit van sommige
samenwerkingsrelaties om een jeugdhulpprofessional die behalve zorginhou-
delijke ook coördinerende taken en verantwoordelijkheden op zich neemt. Een
hoogopgeleide professional die sterk is in het benaderen en ondersteunen van
een gezin in zijn geheel (RMO 2012; De Ruiter 2014). Voor een professional met
deze coördinerende taken en verantwoordelijkheden zijn er al veel termen met
verschillende betekenissen in omloop: gezinsmanager, generalist, pedagogisch
huisarts, enzovoorts. De Raad kiest hier voor de – ook al bestaande – term jeugd-
en gezinswerker. Deze term maakt het beste duidelijk dat het gaat om een
specialist in de jeugdhulp en om iemand die zowel handelt als samenwerking
coördineert.
De kennis en kunde en de manier van werken van een dergelijke jeugd- en
gezinswerker mag als specialisme op zich gelden. Een parallel kan worden
getrokken met de gezondheidszorg: daar beschikt de huisarts over andere kennis
en kunde dan medisch specialisten, maar deze wordt daartoe wel op een even
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>4 – Professionalisering                                                          43
hoogwaardige manier opgeleid. De taken en verantwoordelijkheden van een
jeugd- en gezinswerker hebben de volgende kenmerken (vgl. Hutschemaekers
2014).
Ten eerste zijn de taken en verantwoordelijkheden van een jeugd- en gezinswerker
gebaseerd op andere uitgangspunten dan bestaande profielen van specialisten.
Een specialist in de klassieke zin richt zich bij het vaststellen van de diagnose op
reductie van informatie: het afstrepen van mogelijke oorzaken totdat er één
mogelijkheid overblijft. Een jeugd- en gezinswerker daarentegen voegt informatie
toe aan de hulpvraag om te komen tot een diagnose. Bijvoorbeeld kennis over
de familie van de hulpvrager, diens sociaal en maatschappelijk functioneren en
diens ziekte- en zorggeschiedenis.
Taken en verantwoordelijkheden van deze aard zijn, ten tweede, belegd in de
eerstelijns jeugdhulp, terwijl specialistische kennis en kunde in de jeugdhulp
gesitueerd zijn in de tweede (of derde) lijn. Als gevolg van die positionering ziet
een specialist in de klassieke zin van het woord kinderen en gezinnen met
soortgelijke problemen (afhankelijk van het specialisme bijvoorbeeld hechtings-
problematiek bij kinderen, scheidingsproblematiek tussen de ouders of kinderen
met een stoornis in het autistisch spectrum). De jeugd- en gezinswerker
daarentegen komt in aanraking met een grote variëteit aan hulpvragen en
met klachten en problemen waarbij niet direct duidelijk is waar de schoen
precies wringt. Een belangrijke opgave voor deze professional is om zich snel
een oordeel te vormen van de situatie: is deze pluis of niet pluis? Moet er snel
worden gehandeld, en mogelijk door een specialist? Zijn de problemen van
voorbijgaande aard? Of kunnen ze worden opgelost met lichtere vormen van
ondersteuning of door het vergroten van het zelfhelend vermogen van een
gezin of het inschakelen van hun netwerk? Is moreel beraad of intervisie met
andere professionals nodig? Dit type afwegingen is in lijn met de Jeugdwet, die
als opgave heeft gesteld om te komen tot zorg en ondersteuning aan kinderen
en gezinnen die laagdrempelig en nabij is, die afgestemd wordt op de zorgvraag
en die zo functioneert dat er geen onnodig beroep wordt gedaan op zwaardere
vormen van zorg.
Ten derde zijn jeugd- en gezinswerkers direct toegankelijk en vervullen zij de
taak van poortwachter. Zij hebben de opdracht om alleen te verwijzen als het
echt nodig is. Dat maakt dat zij primair gericht zijn op het aanspreken van het
zelfhelend vermogen van kinderen en gezinnen, op het benutten en activeren
van het sociale netwerk en op het betrekken van informele zorg in de ondersteu-
ning van het kind en gezin. Juist bij een aanpak die uitgaat van ‘normaliseren’
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>44                                                      RVS – Een gedurfde ambitie
en het niet onnodig medicaliseren is tijd en ruimte voor reflectieve praktijken
van groot belang. Bijvoorbeeld om de mogelijkheden van een sociaal netwerk in
te schatten, de eigen professionele grenzen te (h)erkennen en te weten wanneer
aanvullende expertise nodig is. Maar ook is coördinatie, reflectie en beraad nodig
om de bijdragen van zowel informele zorg als professionele zorg of ondersteuning
zodanig in te richten dat deze aansluiten bij de context en veerkracht van kind
en gezin.
De taken en verantwoordelijkheden van een jeugd- en gezinswerker zullen zich
in de praktijk moeten ontwikkelen. Alleen in interactie met kinderen en gezinnen
en andere professionals wordt duidelijk wat de grenzen zijn aan de werkwijze
van een jeugd- en gezinswerker en hoe afwegingen over samenwerking met
andere (jeugdhulp)professionals tot stand komen. Op dit moment is dat nog
niet duidelijk: medewerkers van wijkteams (waaronder jeugdteams) kunnen
bijvoorbeeld nog lastig inschatten wanneer het hun aan expertise ontbreekt
(STJ 2015). Het is zaak om professionals de ruimte te geven ervaring op te doen,
die ervaringen vervolgens uit te wisselen en zo al doende te leren over de inhoud
en grenzen van het profiel.
4.4 Conclusies
Om vanuit de dialoog met kinderen en ouders te komen tot een goede afweging
over samenwerking is professionalisering nodig in de zorg voor kinderen en
gezinnen. Deze professionaliseringsopgave loopt langs de drie besproken
dimensies van vakinhoud, relationele vaardigheden en normatief reflectie-
vermogen. Dit betreft niet alleen professionals die werken in het brede domein
van jeugdhulp, maar ook professionals in het onderwijs, de jeugdgezondheids-
zorg, de huisartsenzorg en de maatschappelijke ondersteuning.
Met het oog op de samenwerkingsopgave vraagt de RVS aandacht voor een
evenwichtige ontwikkeling van elk van de drie dimensies van professionaliteit.
Aan de huidige ontwikkelingen op het gebied van tastbare en meetbare
kwaliteits- en ontwikkelingsinstrumenten als opleiding en registratie wil de
Raad een perspectief toevoegen: dat van tijd en ruimte voor reflectie en beraad.
Dit soort reflectieve praktijken vindt plaats op de werkvloer, maar dient ook een
belangrijk onderdeel te worden van opleidingen en van bij- en nascholings-
trajecten. Naast het contextualiseren van zorgvragen, het versterken van
veerkracht van kinderen en gezinnen en het voeren van een gelijkwaardige
dialoog, leren en ontwikkelen professionals hier hoe ze vanuit de ambitie ‘kind
en gezin centraal’ afwegingen over samenwerken kunnen maken. Dat betreft
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>4 – Professionalisering                                                                         45
niet alleen samenwerking met het gezin; er is ook sprake van de taak om de
bijdragen van het informele netwerk van het gezin en die van eventuele andere
professionals in het zorgtraject te regisseren en goed en tijdig te kunnen
inschatten wanneer doorverwijzen nodig is. In hoogcomplexe casus kan hiervoor
een jeugd- en gezinswerker worden ingezet die vanuit zijn of haar relatie met
het gezin niet alleen zelf behandelt, maar ook de inzet van en samenwerking
tussen de verschillende betrokken partijen coördineert.
Voor een evenwichtige en gelijktijdige ontwikkeling van vakinhoudelijke,
relationele en normatieve competenties is het belangrijk om de professionali-
seringsdiscussie niet alleen te voeren met bestaande koepelorganisaties,
branchepartijen of opleidingsinstituten, maar juist ook om vanuit praktijk-
ervaringen samen met profesionals en kinderen en ouders te zoeken naar de
invulling en borging van relevante professionele competenties. Welke vakinhoud
kan worden samengevoegd en waar is het belangrijk om deze afzonderlijk te
borgen omdat dit meerwaarde biedt voor kinderen en gezinnen? Hoe kan de
ontwikkeling van relationele vaardigheden en normatief vermogen van professio-
nals gestimuleerd, ondersteund en geborgd worden? Bij het beantwoorden van
deze vragen is ook de bestuurlijke en beleidsmatige context van betekenis.
Daarover gaat het volgende hoofdstuk.
    Noten
7   Zie www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2014/12/08/kwaliteitskader-jeugd.
8   Het programma krijgt vorm door de inzet van een zeer groot aantal betrokkenen uit het werkveld.
    Deze betrokkenen worden vertegenwoordigd door de partners PJ&J, te weten ActiZ, AJN
    (Jeugdartsen Nederland), BPSW (beroepsvereniging van professionals in sociaal werk), GGZ
    Nederland, Jeugdzorg Nederland, LOC (Zeggenschap in zorg), MBO-raad, MOgroep, Movisie,
    Nederlands Jeugdinstituut, NIP (Nederlands Instituut voor Psychologen), SKJ (stichting
    Kwaliteitsregister Jeugd), Vereniging Hogescholen, VGN (Vereniging Gehandicaptenzorg
    Nederland) en VNG (Vereniging Nederlandse Gemeenten).
9   De neiging om het ontwikkelen van professionaliteit en kwaliteitseisen via tastbare, meetbare
    instrumenten te willen realiseren bespreekt de RVS in zijn recente advies Verlangen naar
    samenhang (RVS 2016).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>46 RVS – Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>5 – Bestuurlijke afwegingen rond samenwerking                                   47
5 Bestuurlijke afwegingen rond
        samenwerking
Het vertrekpunt van dit advies is de opgave om te komen tot effectieve vormen
van samenwerken in de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Die
samenwerking komt in dialoog met kinderen en ouders tot stand (zie hoofdstuk 3)
en kan alleen slagen als professionals vakinhoudelijke, relationele en normatieve
competenties ontwikkelen en onderhouden. Die professionaliseringsopgave ligt
vooral op het vlak van reflectie en beraad (zie hoofdstuk 4). Echter, professionals
werken en leren niet in een vacuüm, maar in een organisatorische en bestuurlijke
context. De tijd en ruimte voor het ontplooien van reflectieve praktijken, en ook
de mogelijkheden voor bij- en nascholing, worden niet in de laatste plaats bepaald
door afspraken die bestuurlijke partijen (zoals gemeenten, regionale samen-
werkingsverbanden en zorg- en ondersteuningsorganisaties) met elkaar maken.
Die afspraken zijn de uitkomst van bestuurlijke afwegingen die meer omvatten
dan – of zelfs op gespannen voet staan met – de samenwerkingsopgave of de
ambitie ‘kind en gezin centraal’. Bestuurders staan voor de uitdaging om in de
zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen een balans te vinden tussen
uiteenlopende belangen, financiële mogelijkheden, politieke opvattingen en
maatschappelijke opgaven (RMO 2014a). De vraag is hoe ze professionals die
samenwerken met kinderen en gezinnen in hun bestuurlijke afwegingen in dit
domein kunnen ondersteunen en stimuleren. We werken deze vraag uit rond
drie bestuurlijke thema’s: concurrentie, keuzevrijheid en financiering.
5.1    Concurrentie
In de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen kunnen het streven
naar samenwerking tussen professionals en het stimuleren van concurrentie
tussen zorgaanbieders op gespannen voet met elkaar komen te staan. We
schetsen hier drie mogelijke spanningsvelden tussen professionele afwegingen
over samenwerking op de werkvloer en een bestuurlijke nadruk op concurrentie.
Ten eerste vraagt de samenwerkingsopgave om professionals die in dialoog met
ouders en onderling bepalen wat gegeven de situatie de beste hulp en onder-
steuning is. Dat betekent dat zij komen tot gedeelde opvattingen, afwegingen
en behandelplannen. Dat is een hele opgave, want zorg- of ondersteunings-
organisaties werken elk met eigen protocollen, richtlijnen en standaarden.
Samenwerkende professionals uit verschillende organisaties zullen wederzijds
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>48                                                         RVS – Een gedurfde ambitie
begrip moeten ontwikkelen voor elkaars werkwijze en opdracht en dienen te
zoeken naar onderlinge afstemming. Daarbij hoort ook dat zij zich ten dienste
kunnen stellen van andere professionals of werk overlaten aan anderen als dat
passend is bij een hulpvraag. Dat vergt vertrouwen, zowel in de kennis en kunde
van de ander als in andermans werkwijze. Concurrentie kan ertoe leiden dat dit
proces van afstemmen moeilijker verloopt en het wederzijds vertrouwen onder-
mijnd raakt. In situaties waarin professionals op de werkvloer voor de opgave
staan om samen te werken terwijl hun organisaties elkaars concurrenten zijn,
wordt het lastiger voor professionals om eigen werkwijzen ter discussie te stellen
en zo nodig werk aan een ander over te laten. In plaats van samenwerking en
afstemming op te zoeken gaan professionals de eigen werkwijze – en daarmee
de eigen organisatie – beschermen (Van de Loo 2014).
Ten tweede maken professionals in effectieve samenwerking hun eigen belang
en dat van hun organisatie ondergeschikt aan de belangen van kinderen en
ouders. Professionals laveren in dat opzicht altijd tussen gezin en stelsel. Door
de normatieve afwegingen die ze maken – Is het kind goed af bij mij? Krijgt
het gezin bij mijn organisatie de best passende zorg? – hebben ze permanent
te maken met loyaliteitsconflicten. Daarmee omgaan is onderdeel van hun
professionaliteit. Concurrentie kan deze normatieve afweging verstoren. Met
oog op de concurrentiepositie is de eigen organisatie immers gebaat bij instroom
en behoud van zo veel mogelijk cliënten.
Ten derde is het voor samenwerking nodig dat professionals elkaar kennen, een
werkrelatie opbouwen en elkaar vertrouwen. Het opbouwen van en investeren
in dit soort relaties kost tijd en energie. En juist nu, nu profielen nog onduidelijk
zijn en onderlinge posities verschuiven, is het belangrijk om te verkennen hoe,
waar en in welke mate samenwerkingsrelaties vorm kunnen krijgen.
Zorgaanbieders en professionals hebben tijd en ruimte nodig om te bepalen
hoe zij onderling goed kunnen samenwerken en welke afspraken daarbij
ondersteunend zijn. Een sterke focus op concurrentie kan deze tijd en ruimte
onder druk zetten. Als aanbieders telkens wisselen als gevolg van nieuwe,
kortdurende aanbestedingen, dan is het voor jeugdhulpverleners, scholen,
huisartsen en hulpverleners in de jeugdgezondheidszorg ondoenlijk om goede
werkrelaties op te bouwen en loont het voor hen niet om daarin te investeren.
Dat heeft niet alleen gevolgen voor de samenwerkingsopgave, maar brengt
uiteindelijk ook de continuïteit van zorg voor kind en gezin in gevaar.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>5 – Bestuurlijke afwegingen rond samenwerking                                49
Concurrentie kan samenwerking tussen zorgaanbieders ook bevorderen. Als
de eigen positie binnen het bestaande zorgaanbod minder vastomlijnd wordt,
ontwikkelen organisaties en hun professionals mogelijk een meer open en
innovatieve houding richting ‘de markt’ van andere aanbieders van zorg en
ondersteuning voor kinderen en gezinnen. Nieuwe bestuurlijke en professionele
samenwerkingsverbanden kunnen dan ontstaan. Dit is een positieve ontwikkeling,
mits deze nieuwe verbanden gemotiveerd worden vanuit de belangen van en de
meerwaarde voor kinderen en gezinnen. Zijn deze afwegingen vooral bestuurlijk
of financieel van aard, dan worden de drie hierboven genoemde spanningsvelden
actueel. Het vinden van een balans tussen deze twee kanten van concurrentie
vraagt om het ontwikkelen van begrip voor elkaars bestuurlijke belangen en
posities. Bijvoorbeeld doordat zorgaanbieders meedenken met gemeenten over
hoe ze hun financiële taakstelling kunnen realiseren en, andersom, doordat
gemeenten open durven staan voor inhoudelijke argumenten vanuit zorgaan-
bieders om bij de inkoop rekening te houden met tijd en ruimte voor reflectie
en beraad door professionals.
5.2    Keuzevrijheid
Keuzevrijheid van kinderen en ouders is een belangrijk onderdeel van het
wettelijk kader van jeugdhulp. Artikel 2.3 van de Jeugdwet bepaalt dat ‘voor
zover redelijkerwijs mogelijk, de jeugdige en zijn ouders keuzevrijheid geboden
[wordt] met betrekking tot de activiteiten van jeugdhulp’. Het lokale bestuur is
bovendien wettelijk verplicht om bij het aanbieden van jeugdhulp voldoende
aandacht te hebben voor persoonlijke behoeften, persoonskenmerken, gods-
dienstige gezondheid, levensovertuiging en culturele achtergrond van kinderen
en gezinnen (Staatsblad 2014a).
Om deze keuzevrijheid mogelijk te maken moet er op lokaal niveau voldoende
(kwantitatief en kwalitatief) aanbod van aanbieders en zorgvormen beschikbaar
zijn. De mate van diversiteit van het aanbod is de verantwoordelijkheid van de
gemeente. Het lokale bestuur legt hierover verantwoording af. Het contracteren
van veel verschillende aanbieders is vanuit het oogpunt van keuzevrijheid
politiek en bestuurlijk goed te verdedigen. Wanneer een gemeente de zorg bij
een te klein aantal partijen inkoopt, dan kan de keuzevrijheid in het geding
raken. Kinderen en gezinnen moeten kunnen wisselen van hulpverlener
(bijvoorbeeld omdat het niet klikt) of kunnen overstappen naar een andere
zorgaanbieder als ze ontevreden zijn over de zorg of ondersteuning die ze
ontvangen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>50                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
Een grote hoeveelheid verschillende zorgaanbieders kan samenwerking in de
zorg voor kinderen en gezinnen echter bemoeilijken. Hoe weet bijvoorbeeld een
huisarts bij wie hij of zij terechtkan voor een specifiek opvoedprobleem als er
zo veel verschillende aanbieders voor jeugd- en opvoedhulp zijn in de wijk?
Keuzevrijheid kan ook anders worden ingevuld, namelijk door kinderen en
ouders in de gelegenheid te stellen om mee te beslissen over de ondersteuning
die zij krijgen, feedback te geven op het aanbod en de ondersteuning die zij
ontvangen, en kritiek te uiten als zij ontevreden zijn. Organisaties kunnen die
feedback benutten om hun diensten te verbeteren en beter aan te sluiten op
de wensen van kinderen en gezinnen (Hirschman 1970).
Keuzevrijheid in termen van kind en gezin mee laten beslissen en luisteren naar
hun wensen en mening komt daarmee niet in de plaats van de mogelijkheid om
te kiezen voor een andere aanbieder. Deze twee invullingen van keuzevrijheid
dienen naast elkaar te bestaan. Keuzevrijheid gaat dan in essentie niet om het
hebben van meer keuze, maar om de mogelijkheid die zorg te kunnen kiezen
die aansluit bij de zorg- of ondersteuningsvraag van kind of gezin. Als ouders
en kinderen van begin af aan betrokken zijn bij het vormgeven van het zorg- of
ondersteuningstraject is de kans ook groter dat ze tevreden zullen zijn met de
zorg of ondersteuning die volgt. Omdat de diversiteit aan zorgvragen groot is,
is hun zeggenschap een onmisbare schakel in het creëren van draagvlak voor
zorg of ondersteuning (zie ook RVS 2016). Als dat draagvlak voor behandeling of
begeleiding er is, neemt de behoefte om van aanbieder te wisselen mogelijk af.
Keuzevrijheid in de vorm van voldoende mogelijkheden om van hulpverlener
of aanbieder te wisselen is dan pas aan de orde als ouders en kinderen zich
onvoldoende gehoord voelen en te maken krijgen met begeleiding of behande-
ling die niet passend is.
De Raad ziet een verbinding tussen deze invulling van keuzevrijheid en de
dialoog met kinderen en gezinnen zoals deze in hoofdstuk 3 van dit advies werd
beschreven. Het centraal stellen van kinderen en gezinnen doet een beroep op
professionals om ouders en kinderen echt te betrekken bij de totstandkoming
van de probleemdiagnose, het bijbehorende behandel- of begeleidingsplan en
de uitvoering daarvan. Samen met ouders en kinderen worden behandelings-
plannen opgesteld. Hen wordt gevraagd om feedback te geven op professionele
inschattingen en beoordelingen en de manier waarop professionals komen tot
keuzes voor de ondersteuning. In de ambitie om kind en gezin centraal te stellen
kan het borgen van hun inbreng en oordeel simpelweg niet ontbreken.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>5 – Bestuurlijke afwegingen rond samenwerking                                51
5.3    Financiering
Ook nu de financiering van alle jeugdhulp in handen van één partij – de gemeente
– is gebracht, blijven financiële schotten bestaan. Denk aan de gescheiden
budgetten voor zorg in de thuissituatie en zorg in een onderwijscontact (beheerd
door respectievelijk gemeenten en regionale samenwerkingsverbanden passend
onderwijs). Wie betaalt er dan voor de ondersteuning die gericht is op gezond
opgroeien, maar die wordt geboden in een onderwijssetting? Op papier is
vastgelegd dat deze vraag wordt beantwoord tijdens het op overeenstemming
gericht overleg (OOGO) tussen samenwerkingsverbanden passend onderwijs
en gemeenten, maar in de praktijk levert juist deze financieringsvraag vaak
wrijving en vertraging op (RVS expertbijeenkomsten).
Tussen de verschillende partijen in de zorg voor kinderen en gezinnen zullen
financiële grensconflicten blijven optreden. Dat is onontkoombaar, maar geen
reden om niet te verkennen op welke manieren samenwerking toegevoegde
waarde heeft in de aanpak van zorgvragen van kinderen en gezinnen. Voorkomen
moet worden dat bestuurders en beleidsmakers blijven steken in overleg en
afstemming over financiën. Juist door in de praktijk te verkennen waar samen-
werking tussen professionals de zorg aan kinderen en gezinnen ten goede komt,
zal duidelijkheid ontstaan over het inrichten van financieringsstromen.
Door in de bestuurlijke context ruimte in te bouwen voor praktijkervaringen van
samenwerkende professionals, kunnen financiële grensconflicten pragmatischer
worden opgelost. Dat stelt hoge eisen aan de flexibiliteit van gemeentelijke
bestuurders en beleidsmakers: ze dienen niet vast te houden aan één financie-
ringsmodel zonder daarop uitzonderingen te willen maken en bovendien zullen
zij indien nodig samenwerking moeten zoeken met partijen zoals andere
gemeenten en zorgverzekeraars. Tot op zekere hoogte vraagt samenwerking
eenzelfde opstelling van bestuurders als van professionals: ze wikken en wegen
op bestuurlijk niveau of samenwerking met andere partijen gegeven een
specifieke situatie nodig is en hoe deze vorm kan krijgen.
5.4 Conclusies
Over concurrentie, keuzevrijheid en financiële schotten in de zorg voor kinderen
en gezinnen valt veel meer te zeggen dan dit advies doet. De Raad heeft deze
thema’s belicht, omdat ze cruciaal zijn voor de ruimte en de mogelijkheden
van professionals om in dialoog te treden met kinderen en gezinnen en om de
gewenste professionele competenties te ontwikkelen en van daaruit afwegingen
over samenwerking te maken. Voor alle drie de thema’s geldt dat er geen sprake
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>52                                                    RVS – Een gedurfde ambitie
kan zijn van een bestuurlijk handboek met absolute regels voor samenwerking
in de zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen. In plaats daarvan zal dit
domein zich blijven kenmerken door bestuurlijke en professionele tegenstrijdig-
heden, spanningen en dilemma’s die op veel meer betrekking hebben dan alleen
de opgave om effectief samen te werken. Bestuurders staan voor de opgave
hierop te anticiperen en er op pragmatische wijze mee te durven omgaan,
om zo professionals te ondersteunen en te stimuleren in hun zoektocht naar
samenwerking met gezinnen en met elkaar.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                                               53
6 Conclusie en aanbevelingen
In dit advies verkende en analyseerde de RVS het streven naar en het organise-
ren van samenwerking in de (soms weerbarstige) praktijk van het bieden van
zorg en ondersteuning aan kinderen en gezinnen. Aan het einde van hoofdstuk 2
stelden we dat professionals juist in tijden van verandering gebaat zijn bij:
1   duidelijkheid omtrent de doelen en ambities van zorg en ondersteuning aan
    kinderen en gezinnen;
2   de ontwikkeling van competenties die hen in staat stellen om afwegingen
    omtrent samenwerken te maken;
3   een organisatorische en bestuurlijke context waarin samenwerking mogelijk
    is op die momenten waarop het in de professionele uitvoering functioneel is.
In dit laatste hoofdstuk vertaalt de RVS deze drie aandachtspunten naar drie
concrete aanbevelingen voor professionals, bestuurders en beleidsmakers in de
zorg en ondersteuning voor kinderen en gezinnen.
1 Het bepalen van doelen van zorg en ondersteuning gebeurt in dialoog met
kinderen en gezinnen.
Professionals treden als buitenstaander in de relatie tussen kinderen en hun
ouders. Die relatie kan harmonieus zijn, maar dat hoeft niet. In elke situatie
wegen professionals opnieuw af hoe ze een relatie met kind en ouders opbouwen,
hoe ver ze met hun interventies in het gezin gaan en hoe ondersteunend of
dwingend zij zich opstellen. Cruciaal daarin is de beoordeling van de aard en de
intensiteit van de zorgvragen in hun context en de beoordeling van de veerkracht
van een gezin: onder welke omstandigheden kunnen kinderen en ouders naar
eigen maatstaven weer functioneren en hun persoonlijke doelen verwezenlijken?
Welke competenties van een gezin of het sociaal netwerk kunnen daarbij worden
ingezet? Wanneer is direct handelen geboden omdat de veiligheid van het kind
op het spel staat? De opgave voor professionals is om deze vragen niet alleen te
beantwoorden, maar ze ook leidend te durven laten zijn in hun professionele
besluiten over de inrichting van zorg of ondersteuning van een kind of een
gezin, en daarover te allen tijde met kinderen en ouders in gesprek te blijven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>54                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
2 Het ontwikkelen van vakinhoudelijke, relationele en normatieve competenties
stelt professionals in staat om reflectief te werk te gaan in hun afwegingen over
zorg en ondersteuning.
Voor samenwerken is het van belang dat professionals de grenzen van hun
eigen professie kennen. Dit betekent dat professionals weten wie zij in professio-
nele zin zijn en ook de professies van anderen scherp in beeld hebben. Als dit
duidelijk is, zijn professionals in staat om op de juiste momenten andere
professionals die toegevoegde waarde leveren te betrekken bij de zorg en
ondersteuning van kinderen en gezinnen. De spanningen en dilemma’s in deze
beoordelingen en keuzes vragen om hoogwaardige vakinhoudelijke kennis en
een sterk reflectief vermogen van professionals op hun eigen handelen en dat
van anderen. Dat reflectief vermogen moet een expliciet deel uitmaken van
opleidingen voor professionals die met kinderen en gezinnen gaan werken.
Daarnaast is het van belang dat dit een terugkerend thema is in het dagelijks
werk en tijdens bij- en nascholingsprogramma’s. Ook – of juist – omdat de
kwaliteit van reflectief vermogen nu eenmaal lastig grijpbaar en meetbaar kan
worden gemaakt. Reflectief vermogen raakt ingebed in professioneel handelen
door middel van intervisie en moreel beraad in organisaties of professionele
netwerken en door het scheppen van een leerklimaat om dilemma’s te bespreken
en te leren van gemaakte afwegingen. Dat brengt ons bij de derde aanbeveling.
3 Bestuurlijke afwegingen over samenwerking ondersteunen en stimuleren de
veelzijdige manieren waarop professionals met kind en gezin samenwerken.
Voor goede afwegingen over samenwerken is het van belang dat er ruimte en
tijd is voor het experimenteren met vormen van samenwerken en het uitzoeken
van wat wel en niet werkt in de praktijk. De Raad roept bestuurders en beleid-
smakers op om op het gebied van concurrentie, keuzevrijheid en financiering
terughoudend te zijn met bestuurlijke en beleidsmatige keuzes die deze ruimte
en tijd inperken. Het is van belang om bij het verstrekken van bestuurlijke
opdrachten aan organisaties en professionals (met bijbehorende financiering)
mogelijkheden te laten om in de praktijk uit te zoeken waar, wanneer en met
wie ze samenwerken, zodat ze zelf antwoord kunnen geven op de vraag welke
vormen van samenwerking meerwaarde hebben in zorg en ondersteuning voor
kinderen en gezinnen. Als de bestuurlijke ambitie is om het antwoord op deze
vraag echt serieus te nemen, dan betekent dit onder meer dat gemeenten in
hun inkoop financiële ruimte durven bieden voor leren, innoveren en reflecteren.
Maar ook dat aanbieders durven investeren in het lerend vermogen van hun
organisaties en professionals.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>6 – Conclusie en aanbevelingen                                                 55
Tot slot. De samenwerkingsopgave in de zorg en ondersteuning voor kinderen
en gezinnen gaat gepaard met drie ambities. Ten eerste de ambitie om kind en
gezin te allen tijde centraal te laten staan in afwegingen over de inrichting van
zorg en ondersteuning (en dus ook eventuele vormen van samenwerking). Ten
tweede de ambitie om de competenties van professionals in vakinhoudelijke,
relationele en normatieve zin nog sterker te ontwikkelen. Daarbij zijn vaardig-
heden als reflectie en beraad van groot belang, zeker ook als er afwegingen over
samenwerken gemaakt moeten worden. Deze vaardigheden verdienen niet
alleen een plaats op de dagelijkse werkvloer, maar ook in opleidingen en bij- en
nascholingsprogramma’s. Ten derde de ambitie om bestuurlijke en beleidsmatige
afwegingen over samenwerking ten dienste te durven stellen van veelzijdige
signalen en ervaringen uit de praktijk.
Samenwerken is soms nodig om gepaste zorg te kunnen bieden aan kinderen
en gezinnen. Maar zeker niet altijd. Het realiseren en verbeteren van samenwerken
in de weerbarstige praktijk van de zorg en ondersteuning voor kinderen en
gezinnen is dan ook een kwestie van een lange adem. Het is een zoektocht die
niet in absolute termen of oplossingen te vatten valt. De ambitie moet zijn om
het steeds een beetje beter te doen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>56 RVS – Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                                                 57
Literatuur
Bartelink, C. en K. Kooijman (2014). Beslissen over hulp door ouders, jeugdige
én de jeugd- en gezinsgeneralist. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut.
Bont, A. de, M. Felder en H. van de Bovenkamp (nog te verschijnen). Excuses voor
het ongemak. Veranderende verhoudingen in de brede eerstelijnszorg.
Broek, A. van den, E. Kleijnen en S. Bot (2012). Kwetsbare gezinnen in Nederland.
In: RMO (2012), Ontzorgen en normaliseren: naar een sterke eerstelijns jeugd- en
gezinszorg, p. 60-126. Den Haag: Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling.
CEG (2016). Samen zorgen in de wijk. Den Haag: Centrum voor Ethiek en
Gezondheid.
Commissie Hoofdbehandelaarschap GGZ (2015). Hoofdbehandelaarschap GGZ
als Noodgreep.
Delden, P.J. van (2009). Samenwerking: de publieke dienstverlening, ontwikkelings-
verloop en resultaten. Tilburg: Tilburg University.
Doorn, L. van, en M. Kanne (2012). Ethische kwesties en morele oordeelsvorming
in de jeugdzorg. In: T. Notten en F. Spierings (red.), Zorgen om de jeugd. Tussen
paniek en passende voorzieningen. Den Haag: Boom Lemma.
Dunnink, J. (2008). Verdere professionalisering van de jeugdgezondheidszorg
(jgz). In: Jeugd en Co – Kennis, jg. 2008, nr. 2, p. 60-61.
ECPO (2011). Passend onderwijs – passend beleid. Drie visies op beleidsvorming
rondom Passend onderwijs. Den Haag: ECPO.
Fukkink, R. en C. Vink (2014). The parents’ perspective in policy, research and
practice on parenting support in Europe. In: R. Fukkink, C. Vink en N. Bosscher
(red.), Think Parents! Putting parents at the heart of parenting support, p. 107-116.
Amsterdam: SWP Publishers.
Fukkink, R. C. Vink en N. Bosscher (2014). Introduction to ‘Think Parents!’.
In: Think Parents! Putting parents at the heart of parenting support. 7-10.
Amsterdam: SWP Publishers.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>58                                                           RVS – Een gedurfde ambitie
Gerritsen, E. (2012). Eerste resultaten en doorontwikkelen. Deel 6 in de reeks
‘Ontketenen kracht van jeugdzorgprofessionals’. Te lezen op: http://www.
binnenlandsbestuur.nl/sociaal/opinie/columns/eerste-resultaten-en-
doorontwikkelen.8504371.lynkx.
Groen, A. (2012). De professionele jeugdzorgwerker – werk in uitvoering. In:
T. Notten en F. Spierings (red.), Zorgen om de jeugd. Tussen paniek en passende
voorzieningen. Den Haag: Boom Lemma.
Hammelburg, R., W.J. Lubbers en N. Nauta (2014). Veranderende samenwerking
in de zorg. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
Hermanns, J. (2014). Parenting support in Europe: what it brings and what it can
take away. In: R. Fukkink, C. Vink en N. Bosscher (red.), Think Parents! Putting
parents at the heart of parenting support, p. 11-26. Amsterdam: SWP Publishers.
Hilhorst, P. en J. van der Lans (2015). Nabij is beter. Essays over de beloften van
3 decentralisaties. Den Haag: Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten.
Hirschman, A.E. (1970). Exit, voice and loyalty: responses to the decline in firms,
organizations and states. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
Houte, S. van, L. Bradt, M. Vandenbroeck en M. Bouverne-De Bie (2013).
Professional’s understanding of partnership with parents in the context of
family support programmes. In: Child & Family Social Work, vol. 20, nr. 1, p.
116-124.
Huber, M. en H.P. Jung (2015). Persoonsgerichte zorg is gebaat bij kennis van
ziekte én van gezondheid. Een nieuwe invulling van gezondheid, gebaseerd
op de beleving van de patiënt: ‘Positieve gezondheid’. In Bijblijven, jg. 31, nr. 8, p.
589–597.
Hutschemaekers, G. (2014). Het verschil maken. Over het onderscheid tussen
generalistische en specialistische zorg. Te downloaden via www.raadrvs.nl.
IGZ (2014). De jeugdgezondheidszorg beter in positie. Utrecht: Inspectie voor
de Gezondheidszorg.
Jacobs, G., R. Meij, H. Tenwolde en Y. Zomer (red.) (2008). Goed werk.
Verkenningen van normatieve professionalisering. Amsterdam: SWP.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>Literatuur                                                                       59
Janssens, J.M.A.M. (2015). Transitie en transformatie in de jeugdzorg. Kind en
Adolescent, jg. 36, nr. 4, p. 191–204.
Kaats, E. en W. Opheij (2011). Leren samenwerken tussen organisaties – allianties
– netwerken – ketens – partnerships. Deventer: Vakmedianet.
Kinderombudsman, de (2015). De zorg waar ze recht op hebben. Onderzoek naar
de toegang tot en de kwaliteit van de jeugdhulp na decentralisaties. Deelrapport 1
van 3.
Kooijman, H. (2016). Samen om het kind. De nieuwe jeugdbescherming. Utrecht:
Nederlands Jeugdinstituut.
Kunneman, H. (1996). Van theemutscultuur naar walkman-ego. Contouren van
postmoderne individualiteit. Amsterdam: Boom.
Leest, J. en A. Baart (2015). Het goed van de jongere. Finaliseren als sleutelbegrip
in de jeugdzorg. In: Jeugdbeleid, jg. 9, nr. 3, p. 135–143.
LHV (2013). Huisarts & Gemeente. Samen werken in de wijk. Publicatie in samen-
werking met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Utrecht: Landelijke
Huisartsen Vereniging.
Meer, J. van der (2008). De zucht naar samenhang. Verkokering en ontkokering
in het jeugdbeleid en het grotestedenbeleid. In: RMO (2008). De ontkokering
voorbij. Slim organiseren voor meer regelruimte. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
Meijer, W. (2015). Begeleiding van leerkrachten. Een verwaarloosd aspect bji de
invoering van Passend Onderwijs. In: Tijdschrift voor orthopedagogiek, jg. 54, nr. 1,
p. 5-14.
Meurs, P., (2014). Van regeldruk naar passende regels. Vertrouwen, Veerkracht,
Verantwoordelijkheid, Vrijheid. Essay op verzoek van het Ministerie van VWS en
van de leden van de Agenda voor de Zorg.
Montfoort, A.J. van (2007). Specifiek jeugdbeleid en jeugdzorg. In: Lieshout,
P.A.H. van, M.S.S. van der Meij en J.C.I. de Pree (red.), Bouwstenen voor betrokken
jeugdbeleid. Amsterdam / Den Haag: Amsterdam University Press /
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>60                                                        RVS – Een gedurfde ambitie
OCW (2015). Zevende voortgangsrapportage passend onderwijs. Den Haag:
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Okma, K., A. van Dijken, M. Vergeer en L. Naafs (2014). QuickScan naar de
ondersteuningsbehoefte. Visiedocument. Utrecht: Nederlands Jeugdinstituut.
Onderwijsraad (2014). Samen voor een ononderbroken schoolloopbaan.
Den Haag: Onderwijsraad.
Outer, B. den (2015). Hoop is uitgestelde teleurstelling bij Kinderombudsman.
In: Beleid en Maatschappij, jg. 42, nr. 3, p. 274- 277.
Professionalisering Jeugdhulp en Jeugdbescherming (2015). Programma
Professionalisering Jeugdhulp & Jeugdbescherming. Plan van aanpak 2015-2018.
Professionalisering Jeugdhulp en Jeugdbescherming.
RMO/RVZ (2009). Investeren rondom kinderen. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling / Raad voor Volksgezondheid en Zorg.
RMO (2012). Ontzorgen en normaliseren. Den Haag: Raad voor Maatschappelijke
Ontwikkeling.
RMO (2014a). Leren innoveren in het sociaal domein. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
RMO (2014b). Samen verder, verder samen. Den Haag: Raad voor
Maatschappelijke Ontwikkeling.
Ruiter, D. de (2014). Werken aan het geheel. Rehabilitatie van kind of gezin in de
eigen omgeving als opdracht voor de gespecialiseerde zorg. Interview met Micha
de Winter. Geraadpleegd op 5 februari 2016 via http://www.raadrvs.nl/uploads/
docs/Werken_aan_het_geheel_-_Micha_de_Winter.pdf.
Rutz, S., A. de Bont, H. van de Bovenkamp, S. Buitendijk en P. Robben (2016).
The inspector’s dilemma: incorporating the views of young people when they
clash with assessment criteria. Submitted to health services research.
RVS (2016). Verlangen naar samenhang. Over systeemverantwoordelijkheid
en pluformiteit. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>Literatuur                                                                      61
Schruijer, S. en L. Vansina (2007). Samenwerkingsrelaties over organisatie-
grenzen: theorie en praktijk. In: Management en Organisatie, nr. 3/4, p. 203-218.
Smeets E., G. Ledoux, A. Regtvoort, C. Fenix en A. Mol Lous (2015). Passende
competenties voor passend onderwijs. Onderzoek naar competenties in het
basisonderwijs. Nijmegen: ITS, Radboud Universiteit Nijmegen.
Schout, G. (2015). Egoloos hulp verlenen in de jeugdgezondheidszorg. Een
verkenning van mogelijkheden. In: Journal of Social Intervention: Theory and
Practice, jg. 24, nr. 2, p. 47-62.
Staatsblad (2014a). Wet van 1 maart 2014 inzake regels over de gemeentelijke
verantwoordelijkheid voor preventie, ondersteuning, hulp en zorg aan jeugdigen
en ouders bij opgroei- en opvoedingsproblemen, psychische problemen en
stoornissen (Jeugdwet). Staatsblad 105.
Staatsblad (2014b). Wet van 9 juli 2014, houdende regels inzake de gemeentelijke
ondersteuning op het gebied van zelfredzaamheid, participatie, beschermd wonen
en opvang (Wet maatschappelijke ondersteuning 2015). Staatsblad 280.
Sterkenburg B., N. Hensen en M. Beckers (2016). Reflectie: stilstaan is vooruitgaan.
Feedback en intervisie in de jeugdgezondheidszorg. Utrecht: Nederlands Centrum
Jeugdgezondheid.
STJ (2015). Toegang tot jeugdhulp vanuit de wijkteams. Utrecht: Samenwerkend
Toezicht Jeugd.
Timmer, M. (2015). Contact met ouders wanneer de veiligheid van de kinderen in
het geding is. In: Ouderschapskennis, jg. 18, nr. 1, p. 34-46.
TK (2011/2012). Memorie van toelichting. Wijziging van enkele onderwijswetten in
verband met een herziening van de organisatie en financiering van de ondersteuning
van leerlingen in het basisonderwijs, speciaal en voortgezet speciaal onderwijs,
voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs. (Wet passend onderwijs.) Tweede
Kamer, vergaderjaar 2011/2012, 33106, nr. 3.
TK (2012/2013a). Memorie van toelichting. Aanpassingen van de Wet op de
jeugdzorg en enkele andere wetten ten behoeve van de professionalisering van
de jeugdzorg. Tweede Kamer, vergaderjaar 2012/2013, 33619, nr 3.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>62                                                       RVS – Een gedurfde ambitie
TK (2012/2013b). Regels over de gemeentelijke verantwoordelijkheid voor preventie,
ondersteuning, hulp en zorg aan jeugdigen en ouders bij opgroei- en opvoedings-
problemen, psychische problemen en stoornissen (Jeugdwet). Tweede Kamer,
vergaderjaar 2012/2013, 33684, nr. 3.
Trappenburg, M. (2015). Remedies voor de risico-regelreflex in de jeugdzorg.
Proportioneel omgaan met risico’s en incidenten. Den Haag: Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Verkenningscommissie hoger sociaal agogisch onderwijs (2014). Meer van
waarde. Kwaliteitsimpuls en ontwikkelrichting voor het hoger sociaal agogisch
onderwijs. Den Haag: Vereniging Hogescholen.
Vermaak, H. en N. Engbers (2016). Onderzoekend samenwerken in de jeugdzorg.
Actieonderzoek als spiegel voor bestuurders. In: Tijdschrift voor begeleidingskunde,
nr. 2, p. 2-15.
VNG (2013). Jeugdzorg die werkt. Voorbeelden uit de gemeentelijke praktijk van nu.
Factsheet. Geraadpleegd op 17 december 2015 via https://vng.nl/onderwerpen-
index/jeugd/jeugdhulp/publicaties/jeugdzorg-die-werkt-voorbeelden-uit-de-
gemeentelijke-praktijk-van-nu.
Weisz, J. (2015). Modulair werken in de jeugd-GGZ: transdiagnostische behandeling
bij angst, depressie en gedragsproblemen. Lezing in het Engels uitgesproken
tijdens GGZ Kennisdag 2015 op 22 september 2015, georganiseerd door Trimbos-
instituut, GGZ Nederland en ZonMw in samenwerking met het Kenniscentrum
Kinder- en Jeugdpsychiatrie en het Nederlands Jeugdinstituut.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>Literatuur                                                               63
Digitale en andere bronnen:
Verhaal van Kyra, geraadpleegd op 2 december 2015 via http://www.
kopopouders.nl/site/Mijn%20verhaal/Verhalen%20van%20kinderen/
index.php?id=12&current_number=0.
Ervaringsverhaal van Annemieke, geraadpleegd op 4 december 2015 via
http://www.jeugdformaat.nl/ouders/ervaringsverhalen, nummer 3.
Videocollege gegeven op de strategiedag in 2014 van het Radboudumc
Nijmegen door E. van de Loo, hoogleraar leiderschap en gedrag, verbonden
aan TIAS.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>64 RVS – Een gedurfde ambitie</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                                                           65
Adviesvoorbereiding
De commissie die dit advies heeft voorbereid bestond uit José Manshanden
(commissievoorzitter), Pauline Meurs (Raad), Dieneke de Ruiter, Annet den Hoed
en Willemijn van der Zwaard (adviseurs). De commissie werd ondersteund door
Meriam Broomans-Harreveld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>66                                              RVS – Een gedurfde ambitie
Geraadpleegde deskundigen
Mariëlle van Avendonk        Nederlands Huisartsen Genootschap
Annette Baerveldt            Gemeente Velsen
Cora Bartelink               Nederlands Jeugdinstituut
Marieke Beentjes             BOCS Nieuwegein
Dirck van Bennekom           Alliantie VO Nijmegen & Land van Maas en Waal
Antoinette de Bont           Erasmus Universiteit Rotterdam
Marije Boonstra              Onderwijsraad
Astrid Buitelaar             Careyn Hoeksche Waard
Edwin de Coster              LOC Zeggenschap in Zorg
Erik Dannenberg              BMC
Peter Dijkshoorn             Accare
Desiree van Doremalen        Ouders Online
Nicolette Engbers            Altra
Jacob Jan Feenstra           Veilig Thuis Kennemerland
Jacqueline Gomes             Ouderplatform Gooi en Omstreken
Marie-Jeanne van Hagen       Jeugd Bescherming Regio Amsterdam
Corinne van de Helvoirt      Landelijk Expertise Centrum Speciaal Onderwijs
Marja Hodes                  VU Amsterdam
Jelly Hogendorp              Landelijke Huisartsen Vereniging
Terry Ikking                 Opvoedpoli
Igor Ivakic                  Nederlands Centrum Jeugdgezondheid
Astrid Jansen                Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Karin Janssen                Onderwijsgroep Buitengewoon
Ank Jeurissen                Sterk VO Utrecht en Stichtse Vecht
Henk Jonker                  Stichting Timon
Mascha Kamphuis              Artsen JGZ Nederland
Marenne van Kempen           Lokalis
Bert Klaassen                De Onderwijsspecialisten
Anneke Kramer                Gezondheidscentrum Ondiep
Bertine Lahuis               Karakter
Marnix de Leeuw              De Onderwijsspecialisten
Wilma van Leeuwen - de Bruin Cliëntenplatform Zuid-Holland Zuid
Jan Lindemulder              De Onderwijsspecialisten
Geert-Jan van Loenen         Landelijke Huisartsen Vereniging
Christa Logman               Landelijke Vereniging POH GGZ
Elena Carmona van Loon       Camino praktijk voor orthopedagogiek
Wim Ludeke                   De Onderwijsspecialisten
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                                          67
Edwin Luttik        Platform MOgroep
Marcel Mathijssen   Platform MOgroep
Judith Meijer       Indigo
Ineke Moerman       Moerman Gezondheid-Zorg
Will Molenaar       Zorg Optimalisatie Noord- Holland
Ashna Nakched       Ministerie van VWS
Hannie Olij         Stichting Timon
Monique Peltenburg  Netwerk Directeuren Sociaal Domein
Ben Plandsoen       Gemeente Leek
Lijnie Reijers      YOI Orthopedagogiek Dordrecht
Anke-Elze Rietstap  LOC Zeggenschap in de Zorg
Thea Roelofs        Stek Jeugdhulp
Harriët Smit        Sterk VO Utrecht en Stichtse Vecht
Bas Timman          Stichting Jeugdformaat
Saskia Tromp        GGz Centraal
Anouk op het Veld   Andersson Elffers Felix
Geert van der Velde Qraad
Mariënne Verhoef    Spirit
Caroline Vink       Nederlands Jeugdinstituut
Tineke Voogd        Cliëntenraad De Jeugd- & Gezinsbeschermers
Karin Westerbeek    Onderwijsraad
Jose Wichers-Bots   Fontys Hogeschool
Jan Nico Wigboldus  Gemeente Utrecht
Onno de Zwart       Gemeente Rotterdam
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>68                                                   RVS – Een gedurfde ambitie
Publicaties
Wisseling van perspectief. De werkagenda van de RVS.
Publicatie, nummer 15-01, december 2015.
Verlangen naar samenhang. Over systeemverantwoordelijkheid en pluriformiteit.
Advies, nummer 16-01, april 2016.
Een gedurfde ambitie. Veelzijdig samenwerken met kind en gezin.
Advies, nummer 16-02, mei 2016.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>Volksgezondheid en
raad vooR A
Samenleving
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>