<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>KLIK HIER VOOR GEZIEN EN GEHOORD
    DE ZORG
    AGENDA
   VOOR
   EEN
   GEZONDE
   SAMEN
   LEVING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>De Raad voor Volksgezondheid
en Samenleving (RVS) is een         DE ZORGAGENDA
onafhankelijk strategisch advies­
orgaan. De RVS heeft tot taak de    VOOR EEN
regering en de Eerste en Tweede
Kamer van de Staten-Generaal te     GEZONDE
adviseren over hoofdlijnen van
volksgezondheid en samenleving.     SAMENLEVING
Samenstelling Raad
Voorzitter: Pauline Meurs.
Raadsleden: Daan Dohmen,
Jan Kremer, Bas Leerink,
Liesbeth Noordegraaf-Eelens,
Greet Prins, Loek Winter.
Adviserend raadsleden:
José Manshanden, Dick Willems.
Directeur/algemeen secretaris a.i.:
Luc Donners.
Adjunct algemeen secretaris:
Marieke ten Have.
Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving
Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 50 60
mail@raadrvs.nl
www.raadRVS.nl
Twitter: @raadRVS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>INLEIDING
De Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving (RVS) is door minister
Schippers gevraagd om toekomstige
beleidsonderwerpen rond ‘zorg’ en
‘gezondheid’ in kaart te brengen. De
RVS presenteert daarom De Zorgagenda
voor een gezonde samenleving.
                                     3
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>  De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) is door
  minister Schippers gevraagd om toekomstige beleidsonderwerpen
  rond ‘zorg’ en ‘gezondheid’ in kaart te brengen. De RVS presen-
  teert daarom De Zorgagenda voor een gezonde samenleving. Dit
  is een agenda met zes kern­opgaven, waar de nieuwe minister en
  staats­secretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in
  hun beleid van de komende jaren mee te maken krijgen. En zij niet
  alleen. Ook hun collega’s van andere ministeries en bij gemeenten
  zullen voor deze opgaven komen te staan. Volksgezondheid gaat nu
  eenmaal over meer dan goede zorg en hulp1 alleen.
  De Nederlandse verzorgingsstaat blijft zich ontwikkelen, met positief
  resultaat. Feit is bijvoorbeeld dat mensen steeds langer leven en
  overwegend tevreden zijn over hun bestaan. Zorg en hulp in Neder-
  land zijn anno 2017 bovendien van hoge kwaliteit. Juist omdát het
  stelsel in grote lijnen succesvol is, verschuift de focus naar com-
  plexe, dieperliggende opgaven. Het zijn opgaven die raken aan
  fundamentele zorgen en onzekerheden onder burgers over waar het
  met de Nederlandse verzorgingsstaat naartoe gaat. Opgaven ook,
  waar geen snelle en simpele beleidsoplossingen voor te vinden zijn.
  De komende regering krijgt te maken met lastige afwegingen over
  hoe een gezonde samenleving gestalte kan krijgen. ‘Een gezond
  leven’ betekent immers voor ieder mens iets anders, en niet ieder-
  een is even gezond. Hieruit volgen heel verschillende ideeën over
  hoe mensen in een veranderend en vergrijzend Nederland voor
  elkaar willen en kunnen zorgen. Dit simpele, maar fundamentele
  gegeven vertaalt de RVS in De Zorgagenda naar drie uitgangs­
  punten: investeren in onderling vertrouwen, meer aandacht voor
  verschillen tussen mensen en inzetten op blijvende solidariteit. Deze
  drie uitgangspunten en de bijbehorende kernopgaven werken we
  hierna verder uit.
       Investeren in onderling vertrouwen
  In de vele gesprekken, werkbezoeken en publieksbijeenkomsten
  in het kader van De Zorgagenda merkten we dat ‘vertrouwen’ een
  terugkerend thema was. Het gaat dan om vertrouwen op verschil-
4                                                                     5
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>lende niveaus: van de concrete vertrouwensrelatie tussen hulpvrager   de RVS twee kernopgaven voor de komende jaren. De eerste gericht
en hulpverlener tot het abstracte vertrouwen dat burgers hebben       op kwaliteit van zorg, de tweede gericht op kwaliteit van leven.
in ‘de verzorgingsstaat’ en de manier waarop ze van voorzieningen
gebruik kunnen maken; van de rugdekking die professionals krijgen          Kernopgave 3
van hun bestuurders tot de manier waarop de inspectie aanbieders           Diversiteit in dienstverlening
controleert. Onderling vertrouwen behoeft aandacht, gegeven het            Hoe kunnen professionals in hun dagelijkse werk recht doen
feit dat steeds meer burgers zich zorgen maken over de toekomst            aan verschillende opvattingen over wat goede zorg en hulp is,
van zorg en hulp in Nederland. De RVS neemt in De Zorgagenda               en wat betekent dat voor de bijdragen van niet-professionele
twee kernopgaven op die het gebrek aan vertrouwen agenderen.               hulp en/of technologische voorzieningen? Lees verder4
De eerste op het niveau van concrete relaties tussen al diegenen,
die rechtstreeks bij zorg en hulp betrokken zijn; de tweede op het         Kernopgave 4
niveau van afwegingen over de samenleving als geheel:                      Ruimte voor kwaliteiten van leven
                                                                           Hoe kan het toepassen van steeds meer medische en
     Kernopgave 1                                                          technologische kennis in de praktijk voldoende ruimte laten
     Verantwoording in dienst van verantwoordelijkheid                     aan persoonlijke opvattingen over kwaliteit van leven in
     Welke vormen van verantwoording afleggen passen                       perioden van ziek zijn, ouder worden en sterven?
     bij het dragen van professionele en bestuurlijke                      Lees verder4
     verantwoordelijkheid? Lees verder4
     Kernopgave 2
     Investeren in een gezonde samenleving                                 Inzetten op blijvende solidariteit
     Hoe worden maatschappelijke opbrengsten van investeringen
     in zorg, hulp, wonen, werken en leren beter zichtbaar en         In Nederland is de overheid verantwoordelijk voor een vangnet van
     voelbaar? Lees verder4                                           zorg en hulp voor de mensen die dat nodig hebben. Ze heeft een
                                                                      belangrijke stem in de organisatie van zorg en hulp en in het verde-
                                                                      len van de bijbehorende lasten over de beroepsbevolking. Daarbij
                                                                      moet de overheid rekening houden met demografische veranderin-
     Meer aandacht voor verschillen tussen mensen                     gen: steeds meer mensen worden ouder, aandoeningen zijn vaker
                                                                      chronisch en het aantal werkende mensen dat het sociale vangnet
De RVS stelt in zijn eerste advies Verlangen naar samenhang (RVS      financieel draagt neemt af. Nu gesproken wordt over de transitie van
2016) dat er in Nederland heel verschillende opvattingen bestaan      verzorgingsstaat naar participatiesamenleving, is het van belang te
over ‘goede’ zorg en hulp. Verschillen in persoonlijk, economisch,    kijken hoe de bestuurlijke veranderingen uitpakken voor mensen die
sociaal en cultureel kapitaal maken dat mensen heel verschillende     op één of meerdere fronten kwetsbaar zijn. Hoe bereiken zij de zorg
zorg- en hulpvragen hebben en de zorg of hulp die ze ontvangen        en hulp die ze nodig hebben en hoe bereiken zorg- en hulpverleners
ook heel verschillend waarderen. Het vertalen van deze pluriformiteit hen? Hoe slagen zij erin om mee te (blijven) doen en mee te (blijven)
naar de organisatie van zorg en hulp levert veel vragen op, zo werd   beslissen? Twee kernopgaven op De Zorgagenda horen bij het inzet-
ook duidelijk tijdens de conferentie De zorg van morgen: een waar-    ten op blijvende solidariteit. De eerste draait om solidariteit in het
devolle zorg die de RVS op 10 oktober 2016 organiseerde. Onder de     licht van sociaaleconomische gezondheidsverschillen, de tweede
noemer ‘meer aandacht voor verschillen tussen mensen’ agendeert       om solidariteit in het licht van ‘de participatiesamenleving’:
6                                                                                                                                            7
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>     Kernopgave 5                                                  een ander perspectief op solidariteit gewenst is. De zes kern­
     Toegangsdrempels op maat                                      opgaven vragen om meer dan het verder verfijnen en optimaliseren
     Hoe kunnen toegangsdrempels tot zorg en hulp rekening         van wat al bereikt is of om snelle, pragmatische oplossingen. Ze
     houden met de unieke situaties waarin mensen zich bevinden,   vragen om een visie op hoe mensen in Nederland voor elkaar willen
     zeker naarmate de problemen zich opstapelen? Lees verder4     en kunnen zorgen en met elkaar willen bijdragen aan een gezonde
                                                                   samenleving. Daarbij hoort ook een visie op de rol en verantwoor-
     Kernopgave 6                                                  delijkheid van de overheid. De Zorgagenda sluit daarmee aan bij de
     Participeren naar eigen maatstaven                            eigen meerjarige werkagenda, waarin de RVS al een brede wisseling
     Hoe kan de overheid, in haar ambitie om mensen naar           van perspectief op zorg en gezondheid agendeerde (Wisseling van
     vermogen te laten participeren, voldoende ruimte laten aan    Perspectief, RVS 2015).
     ieders eigen kijk op meedoen en meebeslissen? Lees verder4
                                                                   De recent verschenen De Agenda voor de Zorg 2 geeft eveneens blijk
                                                                   van de wens om de komende jaren in Nederland te investeren in
                                                                   vernieuwende zorg die past bij de veranderende samenleving. De
     Werkwijze                                                     betrokken partijen agenderen complexe problemen en ambitieuze
                                                                   oplossingen. Vanuit een zelfde optimistische houding agendeert
Met De Zorgagenda wil de RVS aansluiten bij wat er in Nederland    de RVS in De Zorgagenda zes onderliggende kernopgaven die de
leeft aan ervaringen met zorg en hulp. Deze agenda is het eerste   komende jaren een rol spelen in beleidsafwegingen rond ‘zorg’ en
resultaat van een zoektocht naar de praktijk van hulp vragen,      ‘gezondheid’. Het zijn kernopgaven die botsende waarden achter
hulp verlenen en hulp organiseren. Die zoektocht bestond           regels en systemen expliciet maken en die er toe uitnodigen om
uit verschillende stappen. In aanvulling op de thematische         ervaringen van zorgvragers en zorgverleners meer stem te geven.
expertsessies die de Raad sinds zijn oprichting heeft belegd,      Aan alle kernopgaven die we hierna uitwerken ligt namelijk één
werden voor De Zorgagenda verschillende werkbezoeken en            gedeelde wens ten grondslag. Een wens, die wat de RVS betreft hou-
publieksbijeenkomsten georganiseerd. Ook is sinds begin februari   vast biedt voor een volgende fase van beleid op het terrein van ‘zorg’
het platform www.dezorgagenda.nl live, waar een ieder die dat wil  en ‘gezondheid’. Een wens, bovendien, die in al onze gesprekken
een bericht voor de toekomstige minister van VWS kan achterlaten.  doorklonk: om steeds als mens te zien en gezien te worden.
De ervaringen die mensen via al deze kanalen met ons deelden
hielpen om de zes kernopgaven te formuleren en aan te scherpen.
Ze zijn daarom nu al bij elk van de zes kernopgaven terug te zien.
Het verzamelen van ervaringen en inzichten stopt hier niet. Hoe
we daar het komende jaar mee verder gaan, valt aan het einde van
                                                                   1. ‘Hulp’ gebruikt de RVS in deze        2. De Agenda voor de Zorg. Aanbod
deze agenda te lezen. (zie Hoe nu verder?).                           agenda als overkoepelende term voor      van het zorgveld aan politiek en
                                                                      alle hulpverlening en ondersteuning      samenleving (2017). Gepresenteerd
                                                                      die valt onder de Wet maatschap-         op 20 maart 2017 door de partijen
                                                                      pelijke ondersteuning, de Jeugdwet       ActiZ, FMS, GGD GHOR Nederland,
                                                                      en de Participatiewet. ‘Zorg en hulp’    Ieder(in), GGZ Nederland, InEen,
     Een nieuwe visie in zes kernopgaven
                                                                      omvat dus niet alleen het aanbod         KBO-PCOB, KNMG, LHV, Mind, NFU,
                                                                      in het zorgdomein, maar ook in het       Patiëntenfederatie NL, NVZ, VGN,
Met De Zorgagenda schetst de RVS een visie op volksgezondheid         sociale domein. En daarmee zowel         V&VN en ZN.
in een samenleving, waarin verschillen tussen mensen groot zijn,      verantwoordelijkheden van het Rijk
onderling vertrouwen tussen mensen aandacht behoeft, en waarin        als van gemeenten.
8                                                                                                                                                9
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>KERNCIJFERS
Met vier groepen in Nederland gaat het goed:
– de gevestigde bovenlaag (15% van de bevolking);
– de jongere kansrijken (13%);
– de werkende middengroep (27%) en
– de comfortabel gepensioneerden (17%).
Dat is in totaal ruim 70% van de bevolking.
Twee groepen (bijna 30% van de bevolking) kunnen minder
goed meekomen:
– de onzekere werkenden (14%) en
– het precariaat (mensen die over de hele linie
		 achterblijven, behalve werk bijv. ook in hun sociale
		 netwerk, gezondheid of digitale vaardigheden) (15%).
De twee achterblijvende bevolkingsgroepen hebben weinig
vertrouwen in andere mensen (ongeveer 40%, tegenover
ongeveer 25% bij de vier andere groepen). Ze zijn ook
minder tevreden met het leven (een gemiddelde gelukscore
van 6,1 à 6,3 tegenover 7,6 à 8,1 bij de vier andere groepen).
Uit: SCP, Verschil in Nederland. Sociaal en Cultureel Rapport 2014
In 2050 zal naar verwachting een op de vier inwoners
65 jaar of ouder zijn (nu is dat een op de zes). Het aantal
75-plussers zal in dat jaar meer dan verdubbeld zijn tot
3 miljoen personen. Het aantal mensen met een chronische
ziekte neemt toe: van 5,3 miljoen in 2011 (32% van de
bevolking) naar 7 miljoen in 2030 (40% van de bevolking).
Uit: SCP, De toekomst tegemoet. Sociaal en Cultureel Rapport 2016
                                                                   11
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>   INVESTEREN IN ONDERLING
   VERTROUWEN
   ‘Vertrouwen’ is een terugkerend thema
   in vele gesprekken. Het behoeft
   aandacht, zo blijkt uit het groeiende
   onbehagen onder burgers over de
   toekomst van zorg en hulp in Nederland.
   Hoe investeert een gezonde samen­
   leving in vertrouwen, zowel in de
   concrete relaties tussen zorgvragers en
   zorgverleners, als in het draagvlak onder
   burgers voor ‘hun’ voorzieningen?
12                                         13
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>       Kernopgave 1
       Verantwoording in dienst van verantwoordelijkheid
       Welke vormen van verantwoording afleggen passen
       bij het dragen van professionele en bestuurlijke
       verantwoordelijkheid?
   Kwaliteit van zorg is het meest voelbaar voor diegenen, die zorg en
   hulp ontvangen en verlenen. Voor velen van hen voelt het alsof de
   ruimte om kwaliteit te leveren wordt beheerst door wat er moet, en
   wordt beperkt door wat er mag. De roep om meer ruimte klinkt al
   geruime tijd.
   In het professionele handelen in zorg en hulp ligt de nadruk te
   eenzijdig op het voldoen aan ‘de’ norm. Professionele handelin-
   gen zijn te veel gericht op het vermijden van risico’s en op alleen
   datgene doen wat is afgesproken. En als er iets mis gaat, komt de
   schuldvraag in de huidige maatschappij vóór het accepteren van
   menselijke fouten, wat risico-avers gedrag en de neiging om zich in
   te dekken bij professionals en bestuurders alleen maar versterkt.
   De kern van professioneel handelen is niet zozeer het volgen van
   de norm maar er juist van kunnen afwijken als de situatie daar om
   vraagt. Kwaliteit ontstaat in het proces: door het steeds motiveren
   van gemaakte keuzes, door zowel zorgvrager als zorgverlener.
   Daarbij hoort het bespreekbaar maken van de mate waarin en de
   omstandigheden waaronder risico’s te accepteren zijn. Deze manier
   van verantwoording afleggen is van essentieel belang om te leren
   en te kunnen verbeteren, maar delft in de huidige verantwoordings­
   praktijk het onderspit. Niet alleen in de curatieve zorg en de lang-
   durige zorg, maar in toenemende mate ook in de maatschappelijke
   onder­steuning.
   De RVS wil dat verantwoording afleggen weer in dienst komt te
   staan van het dragen van verantwoordelijkheid voor kwaliteit van
   zorg en hulp. Dat vertrouwen in verantwoord professioneel handelen
   weer vóór vertrouwen in de gestelde norm komt te staan. Daarmee
   agendeert de Raad een zoektocht naar nieuwe en andere vormen
   van verantwoording afleggen, die in de eerste plaats als zinnig en
   behulpzaam worden ervaren door diegenen die er aan moeten
14                                                                      15
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>voldoen. Verantwoording afleggen zou dan niet langer druk moeten          De factor ‘tijd’ speelt in deze kernopgave een belangrijke rol. Het
opleveren, maar juist ruimte moeten bieden – een vertrouwens­-            reflecteren op gemaakte professionele en bestuurlijke keuzes kost
basis – om op verantwoordelijke wijze te kunnen werken, leren en          tijd. Zowel in de ontmoetingen tussen zorgvrager en zorgverlener,
innoveren.                                                                als in de terugkoppeling daarover naar inspecteurs op lokaal, regio­
                                                                          naal en nationaal niveau. Gemeenten, bijvoorbeeld, hebben tijd en
                                                                          rust nodig om hun bestuurlijke verantwoordelijkheid voor jeugdhulp,
     “Leerplichtambtenaren die kinderen en ouders eerst weer              participatie en maatschappelijke ondersteuning vorm te geven. Snel
     op weg helpen voordat ze de wet handhaven: dat is pas                en zichtbaar resultaten moeten boeken (bij verantwoording afleggen
     verantwoordelijkheid nemen (en heel moeilijk!).”                     meestal binnen één jaar, en als er zorgen zijn over kwaliteit nog veel
     Zie ook het bericht over het werkbezoek onderwijs-jeugdhulp op       sneller) leidt tot vormen van verantwoording afleggen, die niet pas-
     www.dezorgagenda.nl                                                  sen bij de tijd die het professionals en bestuurders kost om vanuit
                                                                          inhoud en patiëntervaringen te reflecteren op hun verantwoordelijk-
                                                                          heden.
Deze nieuwe en andere vormen van verantwoording afleggen zullen
gevolgen hebben voor de wijze van sturing door de overheid en
controle door toezichthouders. Immers, niet de meetbare resultaten              “Tijd is een financiële maat geworden. De waarde van vertragen,
ten opzichte van het zogenaamde ‘gemiddelde’ staan dan centraal,                een pas op de plaats maken, zijn we als professionals verleerd. Ik
maar vooral de vraag of er geleerd en vernieuwd is: vinden profes-              heb er behoefte aan dat vertragen weer mag.”
sionals en bestuurders zelf dat ze hun eigen normen en kwaliteits­              Zie ook het verslag ‘De Zorgfabriek’ op www.dezorgagenda.nl
eisen hebben gehaald? En kunnen ze dat motiveren met behulp van
de ervaringen van de mensen die ze zorg of hulp verleend hebben?
Dit is toezicht op ervaren kwaliteit (door zowel zorgvrager als zorg-
verlener) in plaats van enkel op papieren kwaliteit. Een vorm van
toezicht, bovendien, die op basis van vertrouwen ruimte biedt om
vooruit te kijken: hoe ga ik het beter doen en hoe weet de toezicht-
houder dat?
     Een deel van de zoektocht naar nieuwe vormen van
     verantwoording afleggen bestaat uit het verkennen van al
     bestaande goede voorbeelden. Neem het project ‘regelarme zorg’
     bij Philadelphia Zorg. Medewerkers werkten gedurende twee jaar
     met veel minder regels en juist met meer activiteiten gericht op
     (zelf)reflectie en beraad. Een cultuurverandering was het resultaat:
     meer ervaren (zelf)vertrouwen, meer werkplezier en meer aandacht
     voor cliënten en hun naasten. De reacties waren positief, van
     cliënten tot aan de Inspectie voor de Gezondheidszorg.
16                                                                                                                                               17
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>“De creativiteit van de nieuwe generatie
zorgverleners staat onder druk. Ze leren
om als eerste een label op te plakken, een
diagnose te stellen. Anders komt er immers
geen geld om te behandelen.”
Zie ook het verslag van ‘De Zorgfabriek’ op
www.dezorgagenda.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>“Zorg draait om vertrouwen. Wat zou het                                 Kernopgave 2
                                                                        Investeren in een gezonde samenleving
mooi zijn als ook de verantwoording van
zorg gebaseerd wordt op vertrouwen. Dat                                 Hoe worden maatschappelijke opbrengsten van investeringen
                                                                        in zorg, hulp, wonen, werken en leren beter zichtbaar en
zou veel administratieve lasten schelen;                                voelbaar?
geld dat aan zorg(innovatie) kan worden                            Mensen met een zorg- of hulpvraag zullen op de vraag, wat ze hun
besteed. Er zijn diverse initiatieven op dit                       gezondheid waard vinden, zelden in concrete euro’s antwoorden.
                                                                   Ook zorgverleners willen de waarde van hun eigen handelen niet
gebied, maar die verlopen moeizaam en                              in harde cijfers uitdrukken. En toch gaat een belangrijk deel van de
                                                                   discussie over zorg en hulp in Nederland over wat dat de samen­
borduren voort op de huidige regels. Er is                         leving ‘kost’.
disruptie nodig op dit terrein. Dat vraagt lef,
maar geeft vertrouwen!”                                                 “Sommige handelingen zijn van onschatbare waarde en worden
Ingezonden bericht. Ook een ervaring delen? Schrijf een bericht op      toch niet of nauwelijks vergoed. Als ik in een complexe casus
www.dezorgagenda.nl                                                     andere betrokken hulpverleners om raad en advies vraag, krijg
                                                                        ik daar met een beetje geluk € 4,50 voor. En de telefoontjes
                                                                        die ik pleeg om voor een patiënt een passende plek in een
                                                                        verzorgingshuis te regelen kunnen überhaupt niet worden
                                                                        vergoed.”
                                                                        Zie ook het bericht over het werkbezoek huisartsenzorg op
                                                                        www.dezorgagenda.nl
                                                                   Deze eenzijdige focus op kosten leidt tot problemen. De financiële
                                                                   prikkels in het stelsel van zorg en hulp werken de verkeerde kant op.
                                                                   Van beloning voor zuinige en zinnige zorg of substitutie is nauwelijks
                                                                   sprake. Investeringen in de zorg worden uitgedrukt in percentages
                                                                   van het nationaal inkomen, in plaats van in opbrengsten voor partici-
                                                                   patie, arbeid en volksgezondheid.
                                                                   In een visie op een gezonde samenleving mogen de opbrengsten
                                                                   van werk, woning, opleiding, voeding en vrije tijdsbesteding voor
                                                                   een gezond leven niet ontbreken. Om nog maar te zwijgen over de
                                                                   duurzame impact van frisse lucht, schoon water en een prettige
                                                                   leefomgeving op gezondheid. Investeren in een gezonde samen­
                                                                   leving betekent dat er veel meer dan nu gebeurt aandacht is voor de
                                                                   bijdragen die andere sectoren van de samenleving aan de volks­
                                                                                                                                       19
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>gezondheid leveren. Er wordt veel gesproken over het belang van            maatschappelijke ondersteuning van deze gezinnen, krijgt CZ het
preventie, maar vooralsnog is de investering in preventie uiterst          geïnvesteerde geld terug. Anders niet.
beperkt en ligt het initiatief hiervoor nog te veel binnen het domein
van zorg en hulp alleen. De RVS verwacht, dat meer oog voor de
feitelijke en mogelijke opbrengsten die andere domeinen voor volks-    Ook als financiële schotten door het opbrengstenperspectief worden
gezondheid hebben het smalle debat over de betaalbaarheid van          overbrugd komt de financiële vraag wel steeds op tafel: wie doet
zorg en hulp in Nederland verruimt.                                    welke investering, bij wie valt er vervolgens geld vrij en waar wordt
                                                                       dat voor benut? Een lastige vraag, zeker wanneer maatschappelijke
Investeren in een gezonde samenleving houdt verband met de             opbrengsten niet of nauwelijks feitelijk aantoonbaar zijn. Belangrijk
vraag, wat gezondheid mensen eigenlijk waard is. Dit waarde­           onderdeel van deze kernopgave is daarom om te onderzoeken hoe
perspectief is van belang voor het bewaken van de vertrouwens­         de overheid het perspectief van maatschappelijke opbrengsten
basis onder het sociale vangnet. Immers: wat is het pensioenstelsel    behoudt en onderbouwt als die opbrengsten moeilijk in euro’s uit te
nog waard als de jonge generatie er niet meer in gelooft? Wat is het   drukken zijn.
zorgstelsel nog waard als mensen het liefst alleen betalen voor wat
ze zelf gebruiken? Investeren in een gezonde samenleving vanuit
een perspectief van opbrengsten vergt dus allereerst een politiek          “Laten we de memorabele momenten niet vergeten: kleine
en maatschappelijk gesprek over de gedeelde waarden die aan                kinderen die buiten spelen op het terrein van het AZC en zo binnen
investeringen ten grondslag liggen. Deze gedeelde waarden vormen           een paar weken Nederlands spreken; volwassen vluchtelingen
de vertrouwensbasis op grond waarvan burgers bereid zijn in ‘hun’          die na jaren van strijd eindelijk de draad weer kunnen oppakken;
verzorgingsstaat te blijven investeren. Dit gesprek is urgent, zowel       medewerkers die hun vakantie-uren liever laten uitbetalen dan op
landelijk als lokaal, gegeven de toenemende zorgen onder burgers           vakantie gaan, zo graag zijn ze hier bezig.”
over de toekomst van zorg en hulp.                                         Zie ook het bericht over het werkbezoek hulp aan vluchtelingen op
                                                                           www.dezorgagenda.nl
De RVS verwacht dat het opbrengstenperspectief helpt om finan-
ciële schotten tussen domeinen te overstijgen. Het investeren in
preventie door zorgverzekeraars, bijvoorbeeld, is op dit moment
lastig te realiseren en ook moeilijk uit te leggen: het zijn tenslotte
euro’s die ze (als het goed is) nooit meer terug zien. In termen van
opbrengsten voor een gezonde samenleving lijkt een dergelijke
investering echter wel te verantwoorden.
     Zorgverzekeraar CZ gaat 250 Haagse gezinnen met schulden
     helpen. CZ betaalt daarvoor het Sociaal Hospitaal, een bedrijf
     waar ervaren hulpverleners werken die geselecteerde gezinnen
     gaan helpen met het afbetalen van hun schuld en het inzichtelijk
     maken van hun problemen. De achterliggende overtuiging: als
     je schulden kunt wegnemen of oplossen, zie je vaak ook een
     afname van andere (gezondheids)problemen. Als de gemeente
     na drie jaar ziet dat er fors minder geld is uitgegeven aan de
20                                                                                                                                           21
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Investeren in onderling vertrouwen
– verder in voorbereiding bij de RVS
                                                                         MEER AANDACHT VOOR
                                                                         VERSCHILLEN TUSSEN
Illusie van Evidence Based
Practice
                                     nieuwe geneesmiddelen mogelijk,
                                     waardoor middelen sneller voor
                                                                         MENSEN
                                     patiënten beschikbaar komen tegen
In veel domeinen heeft de evidence   maatschappelijk aanvaardbare
based benadering aan invloed         prijzen? Wat kan de Nederlandse     Verschillen in persoonlijk, economisch,
gewonnen, van de geneeskunde         overheid doen om dit te stimuleren?
tot het overheidsbeleid. Hoewel                                          sociaal en cultureel kapitaal maken dat
deze rationele benadering van de
professionele praktijk haar vruchten Who Cares                           mensen heel verschillende zorg- en
heeft afgeworpen, heeft zij ook haar
beperkingen. Evidence based wordt    De RVS is partner van de Rijks-
                                                                         hulpvragen hebben en de zorg of hulp
vaak als synoniem gebruikt voor
‘goed’ en verdringt andere norma-
                                     bouwmeester bij de prijsvraag
                                     WHO CARES: een open oproep
                                                                         die ze ontvangen ook heel verschillend
tieve, professionele en praktische
overwegingen. Er is dan onvol-
                                     aan ontwerpers en innovatieve
                                     doeners en denkers uit andere
                                                                         waarderen. Hoe is deze pluriformiteit
doende oog voor de persoonlijke      sectoren om gezamenlijk hun idee
                                     voor toekomstbestendige wijken te
                                                                         naar de organisatie van zorg en hulp te
waarden en context van mensen.
In dit advies biedt de RVS hand­     verbeelden. De oproep is om inno-   vertalen?
reikingen waarmee professionals de   vatieve en toekomstgerichte visies
complexiteit van hun praktijk kunnen op de Nederlandse woonwijken te
omarmen met een gepast gebruik       ontwerpen, die antwoord geven op
van wetenschappelijk bewijs.         demografische ontwikkelingen en
                                     veranderingen in zorg en onder­
                                     steuning.
Dure Geneesmiddelen
Nieuwe, vaak zeer dure, genees-
middelen leggen een steeds grotere
druk op de betaalbaarheid van de
zorg. Veel van die middelen vinden
hun oorsprong in met publieke
middelen gefinancierd onderzoek.
Farmaceutische bedrijven ontwik-
kelen die verder en brengen ze op
de markt, maar vragen daar hoge
prijzen voor. De samenleving lijkt
daarmee dubbel te betalen: ze
betaalt voor een deel van het onder-
zoek en moet vervolgens het middel
voor een hoge prijs kopen. In dit
adviestraject buigt de RVS zich over
de vraag of het ook anders kan. Zijn
er alternatieve ontwikkelroutes voor
22                                                                                                               23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>         Kernopgave 3
         Diversiteit in dienstverlening
         Hoe kunnen professionals in hun dagelijkse werk recht doen
         aan verschillende opvattingen over wat goede zorg en hulp is,
         en wat betekent dat voor de bijdragen van niet-professionele
         hulp en/of technologische voorzieningen?
   Meer mensen in Nederland worden steeds ouder. Aandoeningen
   worden steeds vaker chronisch. Beide zaken zorgen voor meer
   complexe en langdurige zorg- en hulpvragen. Afwegingen over
   passende zorg en hulp worden alleen maar ingewikkelder en moe-
   ten met voldoende rust en persoonlijke aandacht gemaakt kunnen
   worden. Ondertussen raken burgers steeds meer gewend aan de
   ultrasnelle, scherp geprijsde en persoonlijke service van de 24-uurs­
   economie. En dat vertaalt zich ook in andere opvattingen over kwa-
   liteit van zorg en hulp: hoe meer zorgkosten mensen maken, hoe
   hoger de eisen die ze stellen aan het service- en kwaliteitsniveau
   van zorg en hulp.
   Deze ontwikkelingen houden verband met alom geuite zorgen over
   het dreigende tekort aan personeel. Het aantal werkende mensen
   in Nederland daalt, terwijl het aantal mensen met een zorg- of
   hulpvraag stijgt. Met deze opgave agendeert de RVS de groeiende
   vraag om zorg en hulp met aandacht, rust, comfort en een hoog
   serviceniveau tot in de details. ‘Meer handen aan het bed’ klinkt als
   dé oplossing, maar die gaat voorbij aan de verschillende en veran-
   derende opvattingen over wat mensen goede zorg en hulp vinden.
   Dienst­verlening gaat meer dan ooit om het kunnen inschatten
   waar iemand op dit moment behoefte aan heeft. Het vraagt, anders
   gezegd, om situationele gelijkheid: niet iedereen hetzelfde bieden
   maar aansluiten bij wat mensen in een bepaalde context nodig heb-
   ben. Om in te schatten wat iemand nodig heeft is de juiste opleiding
   van groot belang. Dienstverlening die goed aansluit bij de hulpvraag
   en de persoonlijke context van de hulpvrager gaat echter over meer
   dan het hebben van de correcte papieren en bevoegdheden.
24                                                                      25
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>     “De focus op belevingsgerichte zorg is er niet alleen voor       En: wie weet welke diensten robots of andere digitale hulpmiddelen
     bewoners, maar ook voor hulpverleners. Zeker ook voor die van de straks kunnen leveren? De digitale mogelijkheden die professionals
     toekomst. En dus nodigen we stagiaires nu al uit voor workshops  hebben nemen toe en het aantal gerobotiseerde diensten stijgt. Die
     en praktijklessen.”                                              technologische voorzieningen maken dat zorg en hulp steeds vaker
     Zie ook het bericht over het werkbezoek gehandicaptenzorg op     en makkelijker tijd- en plaatsonafhankelijk geleverd worden, soms
     www.dezorgagenda.nl                                              ook door dienstverleners van heel andere aard. Neem de kuns­tmatig
                                                                      intelligente dokter Dr. A.I. die het bedrijf HealthTab sinds januari
                                                                      2017 aanbiedt: een app die mensen met een gezondheidsklacht
De RVS pleit voor het verkennen en (her)waarderen van een mix         zonder tussenkomst van een hulpverlener helpt om de aard, urgen-
van deskundigheden. Denk aan teams of netwerken waarin zorg- en       tie en mogelijke oplossing van hun klacht te bepalen.
hulpverleners met verschillende opleidingsniveaus of uit verschil-
lende organisaties samenwerken. Een belangrijke bouwsteen voor        Zowel de bijdragen van niet-professionals als het toenemende
kwaliteit van zorg is dat complexe beslissingen door hoogopgeleide,   gebruik van technologische voorzieningen hebben gevolgen voor
geregistreerde professionals genomen worden. Denk bijvoorbeeld        hoe professionals dagelijks zorg en hulp van hoge kwaliteit leveren.
aan beslissingen over de uithuisplaatsing van kinderen. Maar een      Het verkennen en (her)waarderen van een mix van deskundigheden
belangrijke bouwsteen is net zo goed: een MBO’er die bijdraagt aan    plaatst de roep om meer personeel dan ook in een ander daglicht.
een basis van rust en vertrouwen, door laagdrempelige ondersteu-      Het inzetten op meer diversiteit in de dienstverlening vraagt om
ning te bieden bij de dagelijkse gang van zaken in een gezin met      het doordenken van hoe verantwoordelijkheden in de toekomst
problemen.                                                            op een andere manier gedeeld kunnen worden: binnen en tussen
                                                                      instellingen, binnen en tussen professionele, niet-professionele
                                                                      en gerobotiseerde zorg. Uitgangspunt daarbij is dat in de meeste
      “Samenwerken is geen kraaltjes geven. Samenwerken is gunnen,    zorg- en hulpsituaties sprake is van gedeelde verantwoordelijkheid,
     en elkaar leren kennen. Bijvoorbeeld door je verpleegkundige     waarbij de betrokkenen allemaal een bouwsteen van goede en
     de kans te bieden om een paar maanden mee te draaien op een      passende zorg leveren.
     andere afdeling of zelfs in een ander ziekenhuis.”
     Zie ook het bericht over het werkbezoek ziekenhuiszorg op
     www.dezorgagenda.nl                                                   “Kijk naar wat nodig is (vraag) en niet naar wat er is (aanbod).
                                                                           Sta open voor alternatieve vormen van ondersteuning die mensen
                                                                           zelf aandragen, maar misschien niet in de bestaande structuren
De rol van niet-professionals (familieleden, vrijwilligers) in zorg        (verzekering) passen. Dat kan beter aansluiten bij de behoefte en
en hulp groeit. Er zijn goede voorbeelden van professionele en             dus beter helpen.”
informele hulp die samen optrekken, bijvoorbeeld bij kleinschalige         Ingezonden bericht. Ook een ervaring delen? Schrijf een bericht op
woonvormen voor mensen met dementie.                                       www.dezorgagenda.nl
     “De familieleden van verschillende bewoners hebben samen wat
     extra geld ingelegd voor de schoonmaak van het huis. Zo hebben
     de verplegers meer tijd voor de bewoners.”
     Zie ook het bericht over het werkbezoek ouderenzorg op
     www.dezorgagenda.nl
26                                                                                                                                            27
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>“Vrijwilligheid is de basis, maar moet ook
worden bewaakt. Vrijwilligers krijgen hier
altijd dezelfde vraag voordat ze naar huis
weggaan: Ga je goed naar huis?”
Zie ook het bericht over het werkbezoek palliatieve zorg op
www.dezorgagenda.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>“Onze architect nam voor het ontwerp                        Kernopgave 4
                                                            Ruimte voor kwaliteiten van leven
van een nieuwe zorglocatie voor ouderen
maar één vraag als uitgangspunt, namelijk                   Hoe kan het toepassen van steeds meer medische en
                                                            technologische kennis in de praktijk voldoende ruimte laten
‘hoe zou ik het voor mijn moeder doen’?                     aan persoonlijke opvattingen over kwaliteit van leven in
                                                            perioden van ziek zijn, ouder worden en sterven?
Gevolg: een open gesloten afdeling,
woonkamers waar vrijwillige huismoeders                Gedurende een mensenleven passeren allerlei opvattingen over de
                                                       kwaliteit van het leven de revue. Wanneer sprake is van beperking,
appelflappen bakken en een pizzeria met                ziekte, toenemende kwetsbaarheid of een naderend levenseinde
                                                       wordt dat abstracte ‘kwaliteit van leven’ vaak heel concreet: hoe leer
lange tafels voor als de kleinkinderen                 ik leven met mijn beperking? Wil ik wel (door) behandeld worden? Wat
langskomen.”                                           is de kwaliteit van leven die ik na een behandeling overhoud? Hoe wil
                                                       ik mijn laatste levensfase inrichten en wat heb ik daarvoor nodig?
Zie ook het bericht over het werkbezoek ouderenzorg op
www.dezorgagenda.nl
                                                            Bij Pharos – het expertisecentrum gezondheidsverschillen – komen
                                                            steeds meer verzoeken binnen om trainingen in cultuursensitieve
                                                            palliatieve zorg.Tijdens een voorlichtings­bijeenkomst werd door
                                                            een zorgverlener opgemerkt: “Zorg is er op gericht om de laatste
                                                            levensfase zo draaglijk mogelijk te maken. Sommige mensen
                                                            met een islamitische achtergrond vinden dat het lijden er juist
                                                            bij hoort; daarmee vallen de zonden weg, zo is de gedachte.
                                                            Ook willen sommigen geen morfine in de laatste dagen omdat
                                                            ze het belangrijk vinden om met een heldere geest voor Allah te
                                                            verschijnen. Ga er echter niet van uit dat zoiets voor alle moslims
                                                            geldt: blijf altijd vragen stellen naar iemands persoonlijke wensen.”
                                                       Te midden van de almaar groeiende medische en technologische
                                                       mogelijkheden krijgt een maatschappelijk gesprek over omgaan met
                                                       kwetsbaarheid weinig ruimte. Denk aan de aandacht voor eenzaam-
                                                       heid onder ouderen. Hoe snel gaat het over dé eenzame oudere die
                                                       geholpen moet worden, terwijl sommige mensen het misschien juist
                                                       op prijs stellen met rust gelaten te worden? Of denk aan de snelheid
                                                       waarmee problemen een medisch stempel krijgen, zonder te erken-
                                                       nen dat ze misschien te maken hebben met de levensfase waarin
                                                       iemand zich op dat moment bevindt (zie ook Recept voor maat-
                                                       schappelijk probleem, RVS 2017).
                                                                                                                               29
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Innovatie en technologische vernieuwing zijn kenmerkend voor een           ziekenhuis moeten blijven omdat de thuissituatie (nog) niet vol-
cultuur van streven naar steeds betere zorg en hulp. Nederland             doende is aangepast aan hun situatie.
loopt wereldwijd voorop in het toepassen van innovatie, in het echt
laten werken van nieuwe ideeën in de praktijk. Een testland. En
niet zomaar: technologische ontwikkelingen brengen onder meer                   “Op vrijdagavond en in het weekend worden steeds meer
voorspellende geneeskunde snel dichterbij. Het wordt mogelijk om                ouderen aangemeld bij de spoedeisende hulp. Wij moeten ze dan
te anticiperen op het ontstaan van een eventuele ziekte. Behalve het            opnemen omdat het thuis niet meer gaat, maar eigenlijk horen zij
gegeven dat kennis eerder beschikbaar is, gaat het om de afweging               niet in het ziekenhuis. We kunnen weinig voor ze betekenen, erger
wat die kennis waard is en of deze bepalend zou moeten zijn voor                nog, de ziekenhuisomgeving verslechtert vaak hun situatie. Er
het al dan niet interveniëren.                                                  moeten andere vormen van intensieve hulp en zorg komen voor
                                                                                mensen die het thuis (even) niet redden. De eenzijdige mythe van
De RVS agendeert daarom de kernopgave om te onderzoeken hoe                     zo lang mogelijk thuis wonen moet doorbroken worden.”
Nederland voorop kan lopen in het ruimte bieden aan kwaliteiten                 Zie ook het bericht over het werkbezoek spoedeisende hulp op
van leven: het toepassen van innovatieve ondersteuning bij ziek zijn,           www.dezorgagenda.nl
ouder worden en sterven op een manier die past bij persoonlijke
opvattingen over hoe een bepaalde levensfase kan worden inge-
richt. Dat komt in de praktijk met het zoeken naar een evenwicht           Hier is ook het vraagstuk van continuïteit van zorg en hulp aan de
tussen ‘alles doen wat mogelijk is’ en voldoende ruimte laten aan          orde. Kwaliteit van leven gaat voorbij aan administratieve grenzen
persoonlijke keuzes die misschien afwijken van wat vanuit medisch          tussen domeinen, aan fysieke grenzen tussen huis en zorginstel-
perspectief als ‘logisch’ of ‘gezond’ beschouwd wordt. Daarbij hoort       ling en aan organisatorische grenzen tussen Rijk en gemeenten.
ook: het rekening houden met de mate waarin mensen over digitale           Innovatieve ondersteuning betekent daarom ook: zorg en hulp zo
vaardigheden beschikken.                                                   kunnen inrichten dat ze aansluiten bij de leefsituatie van degene met
                                                                           de zorg- of hulpvraag. Er is op dit moment nog sprake van te veel
                                                                           administratieve, fysieke en organisatorische grenzen die vanuit het
     “Als je zorg verleent in de laatste fase van iemands leven, moet      perspectief van kwaliteit van leven niet neer passen (zie ook Imple-
     ook jij leren accepteren dat sterven bij het leven hoort. Persoonlijk mentatie van e-health vraagt om durf en ruimte, RVS 2017).
     contact durven maken en een gesprek kunnen voeren over
     kwaliteit van leven hoort dan bij je takenpakket. Dat kost energie
     maar is ook heel waardevol.”                                               “De overgang tussen typen zorg is niet goed. Bijvoorbeeld als
     Zie ook het bericht over het werkbezoek ziekenhuiszorg op                  je uit het ziekenhuis ontslagen wordt en je mantelzorg is er
     www.dezorgagenda.nl                                                        niet klaar voor. Of als je bijwerkingen krijgt op medicijnen die
                                                                                je chronisch ziek maken. De zorg is alleen voorbereid op wat
                                                                                statistisch waarschijnlijk is. En communiceert niet naar de patiënt
Technologische en medische ondersteuning maken het bijvoorbeeld                 of mantelzorger over wat zijn rol is. Men praat over ziekte, niet over
mogelijk dat mensen langer thuis kunnen blijven wonen. Dat is een               zorg.”
waardevolle trend, tenminste, als er voldoende aandacht blijft voor             Ingezonden bericht. Ook een ervaring delen? Schrijf een bericht op
iemands persoonlijke opvattingen over wat een ‘thuis’ uitmaakt. Op              www.dezorgagenda.nl
het moment dat de toegevoegde waarde van ‘thuis’ verloren gaat
omdat het huis tot ziekenhuis is omgetoverd raakt kwaliteit van leven
in het geding. Andersom geldt dat evengoed: als mensen in het
30                                                                                                                                                  31
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Meer aandacht voor verschillen tussen mensen
– verder in voorbereiding bij de RVS
Netwerkzorg
Zorg en ondersteuning worden
door complexe behoeften steeds
vaker door meerdere, verschillende
professionals én mantelzorgers
verleend. Deze netwerken rond
individuele cliënten houden zich
vaak niet aan bestaande organisa-
tie- of domeingrenzen en kunnen
snel van samenstelling veranderen.
Het is van belang de activiteiten van
verschillende betrokkenen goed op
elkaar af te stemmen. In dit advies-
traject onderzoekt de RVS hoe
netwerken rond mensen met com-
plexe zorgbehoeften er in de praktijk
uitzien. Sluiten zij voldoende aan bij
behoeften en wensen van individu-
ele patiënten en cliënten? Hoe de
verbinding te verbeteren?
De impact van robotisering en
digitalisering op mens, zorg
en welzijn
De ontwikkelingen in robotisering,
internet of things, digitalisering en
dergelijke gaan sneller dan men-
sen kunnen bijbenen. Ze dringen,
soms onzichtbaar, door in ons hele
dagelijks leven. Zelflerend vermo-
gen van kunstmatige intelligentie
gaat een grote versnelling geven
in een veranderende relatie tussen
ons als mens en technologische
ontwikkelingen en systemen. Wat
gaan deze ontwikkelingen beteke-
nen voor de wijze waarop ‘mens en
machine’ zullen gaan samenwerken
en samenleven?
32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>INZETTEN OP BLIJVENDE
SOLIDARITEIT
Nu gesproken wordt over de transitie
van verzorgingsstaat naar participatie­
samenleving, is het van belang te kijken
hoe de bestuurlijke veranderingen
uitpakken voor mensen die op één of
meerdere fronten kwetsbaar zijn. Hoe
bereiken zij de zorg en hulp die ze nodig
hebben en hoe bereiken zorg- en
hulpverleners hen? Hoe slagen zij erin
om mee te (blijven) doen en gezond te
blijven?
                                        35
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>        Kernopgave 5
        Toegangsdrempels op maat
        Hoe kunnen toegangsdrempels tot zorg en hulp rekening
        houden met de unieke situaties waarin mensen zich bevinden,
        zeker naarmate de problemen zich opstapelen?
   Zorg en hulp lijken op het eerste gezicht ruimschoots beschikbaar.
   De meeste zorgvragers vinden de weg naar een passend aanbod
   inderdaad gemakkelijk. Of ze weten wie hen hierbij kan helpen.
   Maar voor een deel van de mensen in een kwetsbare positie geldt
   dat het aanbod van zorg of hulp hen niet, moeizaam of te laat
   bereikt. Voor hen is de wereld van zorg en hulp een complex woud
   aan regels, formulieren en rekeningen. Zij weten de weg niet altijd
   te vinden en ervaren mede daardoor een tekort aan zorg en hulp.
   En: zij ervaren ook veel onbegrip voor hun situatie. Hoe solidair is
   de verzorgingsstaat eigenlijk met hen?
        “Daar sta je dan met je blauwe vuilniszak. Geen geld, geen plek
        om naartoe te gaan. De kans dat je op dat moment weer de fout
        in gaat is groot.”
        Zie ook het bericht over het werkbezoek zorg voor ex-gedetineerden op
        www.dezorgagenda.nl
   Zowel zorg en hulp die ‘te vroeg’ of ‘te vaak’ worden ingezet, als
   zorg en hulp die ‘te laat’ of ‘te weinig’ op gang komen gaan ten
   koste van de gezondheid en het welzijn van mensen. Dat kost hen
   én de samenleving veel leed, frustratie en geld. Het is daarom
   belangrijk dat iedereen op tijd de weg naar zorg en hulp weet te
   vinden. Dat brengt ons bij de drempels die zorg en hulp omgeven.
   Zorg en hulp zijn niet zomaar toegankelijk. Logisch, want het is in
   het belang van de samenleving om kostbare zorg en hulp alleen dan
   ter beschikking te stellen wanneer dat ook echt nodig is. Het eigen
   risico, de eigen bijdrage, de tegenprestatie: het zijn manieren om
   te zorgen dat mensen bewust en zuinig gebruik maken van zorg of
   hulp. Dat werkt uitstekend voor de ruim 70% van de Nederlandse
   bevolking met een (boven)gemiddelde beurs, een (boven)gemid-
36                                                                            37
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>deld opleidingsniveau en een (boven)gemiddeld sociaal netwerk.              In het licht van sociaaleconomische gezondheidsverschillen agen-
Deze toegangsdrempels pakken heel anders uit voor diegenen,                 deert de RVS de opgave, om in de toegangsdrempels tot zorg en
die op één of meerdere fronten bovengemiddeld kwetsbaar zijn.               hulp los te komen van een gemiddeld niveau aan vaardigheden,
Mensen met een smalle beurs, weinig of geen opleiding, een klein            kennis en middelen onder burgers. Vanaf het eerste moment dat
sociaal netwerk of beperkte mobiliteit.                                     iemand aanklopt met één of meerdere hulpvragen moet rekening
                                                                            gehouden worden met zijn of haar unieke situatie. Denk aan het
                                                                            maken van een uitzondering op de regels voor de eigen bijdrage
     “Het is van belang zo’n 10 tot 20 Nederlanders te kennen om            wanneer die bijdragen zich snel opstapelen omdat iemand van
     een goede start te maken in de samenleving. Alleen: de meesten         meerdere regelingen tegelijk gebruik gaat maken. Of aan het kie-
     hebben zo’n netwerk niet van vandaag op morgen opgebouwd.              zen voor een andere tegenprestatie dan verplicht sollicitatiebrieven
     Hoe vind je dan je weg tussen alle instanties?”                        schrijven wanneer een uitkering verleend wordt aan iemand die
     Zie ook het bericht over het werkbezoek hulp aan vluchtelingen op      laaggeletterd is.
     www.dezorgagenda.nl
                                                                                 “In de wijk kom ik mensen tegen die eigenlijk in een verpleeghuis
Toegangsdrempels gaan bovendien uit van enkelvoudige proble-                     zouden moeten wonen als je hun zorgvraag bekijkt, maar die dit
men, die goed te omschrijven en af te bakenen zijn en waar een                   niet willen omdat ze in het verpleeghuis een hoge eigen bijdrage
enkelvoudig antwoord vaak volstaat. Met als gevolg dat wanneer                   betalen. Thuis hoeft dat niet. Dit leidt soms tot grote risico’s en
problemen zich opstapelen, toegangsdrempels dat ook doen. Dus:                   problemen.”
als iemand door een chronische aandoening in de bijstand belandt                 Zie ook het verslag ‘De Zorgfabriek’ op www.dezorgagenda.nl
zijn zowel de regels rond eigen bijdrage als de regels rond tegen-
prestatie van toepassing. Juist wanneer problemen zich stapelen,
is het van belang dat verschillende (financiële) regelingen goed op         Toegangsdrempels op maat zijn een voorwaarde voor het bereiken
elkaar afgestemd worden. Zeker gezien het feit dat meervoudige              van de gewenste continuïteit van zorg en hulp in elke afzonderlijke
hulpvragen vaker voorkomen bij de 30% van de Nederlandse bevol-             situatie. Wanneer de regelingen algemeen en gemiddeld blijven,
king die toch al bovengemiddeld kwetsbaar is, en voor wie (financi-         werken goed bedoelde drempels de verkeerde kant op en raken
ële) toegangsdrempels toch al belemmerend werken.                           toegankelijkheid en continuïteit van zorg en hulp in het geding. En
                                                                            de solidariteit in het stelsel als geheel: want zorg en hulp dan blijven
                                                                            ontoegankelijk voor die mensen, die de ondersteuning het hardst
     “Vrouwen in ons opvanghuis hebben vaak lang gewacht met hulp           nodig hebben of die er het moeilijkst om kunnen vragen.
     vragen. Soms laten ze problemen oplopen tot er een ambulance
     aan te pas moet komen. Dat zorgt willens en wetens voor
     problemen zoals een flinke rekening die achteraf komt, maar dat
     is wel de work-around omdat de ambulance eerst hulp moeten
     verlenen, in tegenstelling tot niet-spoedeisende hulpverleners. Je
     zou kunnen zeggen: het ‘eigen’ risico is eigenlijk een te groot risico
     voor risicogroepen. Geld is dé drijfveer om geen zorg te halen.”
     Zie ook het verslag ‘Toegang tot gezondheidszorg’ op
     www.dezorgagenda.nl
38                                                                                                                                                   39
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>“Mag je in Nederland nog laatbloeier
zijn? Dat zou zo helpen om de verschillen
tussen kinderen te omarmen in plaats van
glad te strijken. En laten we niet vergeten:
streetwise is ook een vorm van wijs.”
Zie ook het bericht over het werkbezoek onderwijs-jeugdhulp op
www.dezorgagenda.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>“Zorgvraag en zorgoplossing staan ten                                    Kernopgave 6
                                                                         Participeren naar eigen maatstaven
opzichte van elkaar als rijden van A naar
B. Je weet waar of wat A is en je weet dat                               Hoe kan de overheid, in haar ambitie om mensen naar
                                                                         vermogen te laten participeren, voldoende ruimte laten aan
je naar B wilt zonder dat je weet waar B is.                             ieders eigen kijk op meedoen en meebeslissen?
In de auto-industrie is daar TOMTOM voor                           De druk om mee te doen, je stem te laten horen en jezelf te kunnen
ontwikkeld. Voor de zorg lijkt het logisch                         redden neemt toe. Participeren, samen beslissen en zelfredzaam-
                                                                   heid zijn immers belangrijke speerpunten in een participatiesamen-
om een CARECARE te ontwikkelen. Een                                leving. Voor veel mensen sluit dit aan bij wat ze willen en kunnen.
                                                                   Maar niet zomaar voor iedereen. Wat als je jezelf wel wilt redden,
digitale toepassing die je helpt om een                            maar je er toch niet in slaagt? Wat als je wel mee wilt beslissen over
overzicht te krijgen hoe je van A naar B kan                       de zorg die je krijgt, maar je weet niet hoe? Of als je wel wilt mee-
                                                                   doen, maar je daarbij tegen allerlei belemmeringen aanloopt?
komen.”
Ingezonden bericht. Ook een ervaring delen? Schrijf een bericht op
www.dezorgagenda.nl                                                      “Verwacht niet dat iedereen in staat is om zelfstandig hulp te
                                                                         zoeken en initiatief te nemen richting herstel. Er zijn nogal wat
                                                                         medelanders die de weg niet weten, taal niet spreken, of op een
                                                                         andere manier gehinderd worden in het kenbaar maken van hun
                                                                         hulpvraag (sommigen zien zelfs niet in dat ze een hulpvraag
                                                                         hebben, terwijl de omgeving of maatschappij dat wel vindt).”
                                                                         Ingezonden bericht. Ook een ervaring delen? Schrijf een bericht op
                                                                         www.dezorgagenda.nl
                                                                   Mensen verschillen in het persoonlijk, sociaal, cultureel en eco-
                                                                   nomisch kapitaal dat ze tot hun beschikking hebben. Door ziekte
                                                                   en beperkingen kan dit kapitaal bovendien slinken. Bijvoorbeeld
                                                                   door het verlies van werk, inkomen, energie en mobiliteit. Maar ook
                                                                   omdat vrienden en kennissen de confrontatie met ziekte of beper-
                                                                   kingen lastig vinden. Zo kan het sociale netwerk heel klein worden
                                                                   en participeren heel moeilijk. Dit soort verschillen tussen mensen
                                                                   maakt dat ‘meedoen’ en ‘meebeslissen’ voor iedereen iets anders
                                                                   betekenen. Een constatering met grote gevolgen voor hoe solidari-
                                                                   teit in een participatiesamenleving vorm krijgt.
                                                                   ‘Meebeslissen’ in de zorg en hulp die je krijgt kan zorgen voor een
                                                                   gevoel van autonomie en regie. Maar waar de ene persoon hecht
                                                                                                                                            41
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>aan veel individuele inspraak en zeggenschap, vaart de andere              deel is dat de focus verschuift van ziekte of gebreken naar talenten
persoon liever op de kennis en autoriteit van de arts of hulpverlener.     en mogelijkheden.
De trend die volledig inzet op shared decision making miskent ver-
schillen tussen mensen. Bovendien bestaat het risico dat er bij het        Participeren vanuit eigen waarden in plaats van één collectieve norm
eenzijdig stimuleren van samen beslissen een negatief signaal wordt        betekent ook dat er ruimte komt voor het waarderen van nieuwe
afgegeven: als je niet in staat bent om mee te beslissen, voldoe je        solidariteitsverbanden tussen burgers in stad, dorp of wijk. Deze
blijkbaar niet aan de normen van de huidige samenleving. Dergelijke        tussenvormen verleggen de focus van de tweedeling tussen of
signalen belemmeren de solidariteit tussen groepen mensen in de            zelfredzaamheid of overheidssteun naar wat burgers direct en op
samenleving.                                                               kleine schaal voor elkaar kunnen betekenen. Die verschuiving heeft
                                                                           gevolgen voor de mate waarin ‘de overheid’ aan het roer staat van
                                                                           de organisatie van zorg en hulp in Nederland en zal dus ook discus-
     “In plaats van voor iemand te bepalen wat ‘ie moet doen, hoe het      sie over de grenzen aan haar rol en betrokkenheid teweeg (moeten)
     moet – gesprekken die steevast eindigen in strijd – is de bewoner     brengen.
     nu zelf in the lead. Zelf verantwoordelijk voor wat er gaat gebeuren.
     Best even wennen voor beide partijen. Soms slaan mensen al steil
     achterover als ze ineens mogen bepalen waar het gesprek gaat
     plaatsvinden.”
     Zie ook het bericht over het werkbezoek sociale wijkteams op
     www.dezorgagenda.nl
‘Meedoen’ is nog moeilijker dan ‘meebeslissen’ te vangen in één
trend of doelstelling. De manier waarop iemand participeert in de
maatschappij is altijd gevoed vanuit eigen waarden en mogelijkheden.
Als moreel appel van bovenaf zal ‘de participatiesamenleving’
daarom hoe dan ook falen. Al is het maar omdat de solidariteit
tussen mensen die wel mee kunnen doen en mensen die niet mee
kunnen doen dan sterk onder druk komt te staan.
De RVS agendeert de kernopgave om participeren een eigen
waarde in plaats van een collectieve norm te laten zijn. Dat betekent
onder meer erkennen dat participeren over grenzen tussen beleids-
sectoren en -domeinen heen gaat. Een fijne school, een prettige
buurt, een veilig thuis, een motiverende baan: het zijn allemaal rand-
voorwaarden om mee te kunnen doen, om een netwerk te hebben
en te houden, om gezond te blijven, om je stem te laten horen. Daar
zit dus ook het begin van een nieuwe benadering: vanuit onderwijs,
wonen en arbeid randvoorwaarden en ruimte scheppen voor ieders
participeren naar eigen vermogen. Een belangrijk bijkomend voor-
42                                                                                                                                             43
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>Inzetten op blijvende solidariteit
– verder in voorbereiding bij de RVS
                                                                            HOE NU VERDER?
Zorginkoop en sturing                 en uitvoering brengen. De RVS for-    De Zorgagenda begint hier. De RVS
                                      muleert een aantal oplossingsrich-
In de stelsels van zorg en welzijn    tingen om schulden te voorkomen.      geeft de nieuwe minister en staats­
geldt het uitgangspunt dat een
derde partij de zorginkoop uitvoert                                         secretaris van VWS zes kernopgaven
om tot een doelmatige besteding
van publieke middelen te komen.
                                      Eenzaamheid
                                                                            mee. Ze dienen volgens de RVS als
Maar in de praktijk wordt de toege-
voegde waarde van de zorginkoop
                                      Het thema eenzaamheid is com-
                                      plexer en veelzijdiger dan vaak
                                                                            leidraad voor beleid van de komende
als sturingsmechanisme om het
zorgaanbod af te stemmen op de
                                      wordt gedacht. Het thema krijgt
                                      veel aandacht in de media. Dan
                                                                            jaren.
zorgvraag betwist. Het leidt vaak tot gaat het vooral over ouderen, maar
uniformering, het legt de nadruk op   cijfers tonen aan dat eenzaamheid
wat afrekenbaar is. Het middel is     evenzeer onder andere leeftijden
tot doel verheven en kan innovatie    voorkomt. Ook kent eenzaamheid
belemmeren. Het inkoopproces gaat     zeer diverse oorzaken. Het gaat niet
gepaard met veel inspanning, maar     alleen om het sociale contact, maar
de vraag is of deze inspanning in     ook over verwachtingen, zingeving,
verhouding staat tot de opbrengst.    geborgenheid, vertrouwdheid. Wat
De RVS wil een perspectief op zorg­   behelst het, wat gaat erachter schuil
inkoop aanreiken waarin de wensen     en hoe gaan we ermee om?
en behoeften van de zorgvrager
centraal staan.
Schuldenproblematiek
Schulden hebben een negatieve
invloed op de fysieke en mentale
gezondheid van mensen, op relaties
en gezinnen, op participatie en
arbeidsproductiviteit, op mentale
vermogens en gedrag. Schulden
staan hoog in de top tien van pro-
blemen die wijkteams aantreffen.
Het voorkomen van schulden loont.
Hiervoor is nodig dat meer rekening
wordt gehouden met de vaardig-
heden en omstandigheden van
mensen voor wie de samenleving te
complex is. Overheden, bedrijven
en maatschappelijke organisaties
kunnen meer eenvoud in hun beleid
44                                                                                                              45
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>   De RVS agendeert met De Zorgagenda voor een gezonde samen­
   leving de volgende zes kernopgaven:
     Investeren in           Meer aandacht voor     Inzetten op blijvende
     onderling vertrouwen    verschillen tussen     solidariteit
                             mensen
     1. Verantwoording in    3. Diversiteit in      5. Toegangs­drempels
        dienst van verant-      dienstverlening        op maat
        woordelijkheid
     2. Investeren in een    4. Ruimte voor         6. Participeren naar
        gezonde                 kwaliteiten van        eigen maat­staven
        samen­leving            leven
   De Zorgagenda begint hier. De RVS geeft de nieuwe minister en
   staatssecretaris van VWS zes kernopgaven mee. Ze dienen volgens
   de RVS als leidraad voor beleid van de komende jaren. De zes kern­
   opgaven zijn bouwstenen voor een nieuwe visie op een pluriforme,
   gezonde samenleving. Zodoende kunnen ze dienen om afwegingen
   in beleid en praktijk de komende jaren van scherpte te voorzien: hoe
   zijn deze opgaven in beeld? Wat kunnen verschillende spelers hierin
   betekenen? Wat blijft ingewikkeld, bijvoorbeeld als het gaat over de
   rol en mate van betrokkenheid van de overheid?
   Neem het vraagstuk van kostenbeheersing in de zorg. De RVS
   verwacht dat de zes kernopgaven van De Zorgagenda helpen om
   op een andere manier naar dit vraagstuk te kijken. Als we de kern­
   opgaven volgen, zouden ook andere ministeries zich eigenaar
   moeten gaan voelen van dit vraagstuk – met mogelijk andere
   oplossingen tot gevolg. Discussies over het eigen risico of de eigen
   bijdrage kunnen meer in relatie tot sociaaleconomische gezond-
   heidsverschillen komen te staan – met mogelijk andere conclusies
   tot gevolg. Slimme verantwoordingsregels en moderne dienstverle-
   ning kunnen leiden tot besparingen van onderop die vanuit beleid
   niet te bedenken zijn – met meer draagvlak en eigenaarschap voor
   zuinige zorg in de dagelijkse praktijk tot gevolg.
46                                                                        47
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                             GEZIEN EN GEHOORD
De Zorgagenda is bewust geen instrumentele agenda van A naar
Beter geworden. Onze keuze voor een open agenda waar de vraag
                                                                         17.000
en niet het antwoord voorop staat, weerspiegelt de noodzaak om
het beleid op het gebied van volksgezondheid in samenspraak met
anderen – de samenleving – tot stand te brengen. Naar ons oordeel
komt er alleen via deze benadering de nodige aandacht voor verschil,
vertrouwen en solidariteit in een gezonde samenleving. Uiteindelijk
is het aan regering en parlement om in dezen finale politieke beslis­
                                                                         ERVARIN
singen te nemen. Maar nogmaals: voor deze kernopgaven is een
gezamenlijke zoektocht en draagvlak voor de gekozen richting meer
dan ooit geboden.
Het belang van samenspraak betekent ook dat de adressant van
deze kernopgaven niet dé overheid in de hoedanigheid van het
                                                                         GEN MET
ministerie van VWS is. De nieuwe bewindspersonen delen hun ver­
antwoordelijkheid voor deze opgaven nadrukkelijk met collega’s op
andere ministeries (SZW, OCW, V&J, BZK, I&M) en met gemeenten,
verzekeraars, aanbieders, professionals en (initiatieven van) burgers.
Deze zes kernopgaven laten zien dat steeds vaker een andere rol
van de overheid wordt verlangd. Soms sturend, controlerend en
                                                                         ZORG EN
wetgevend, maar veel vaker zal de (lokale) overheid medebeden­
ker zijn van oplossingen of slechts optreden als ondersteuner van
initiatieven van anderen. In een gezonde samenleving vervult de
overheid verschillende rollen. Ze is lang niet altijd als eerste aan zet
bij het verder brengen van de kernopgaven. Minder beleid of zelfs
afzien van beleid zal dan ook regelmatig meer voor de hand liggen
                                                                         HULP
dan het maken van nieuw beleid.
De RVS scherpt zijn gedachten over de zes kernopgaven het
komende jaar verder. Dat doen we allereerst door te werken aan
onze eigen meerjarige werkagenda: op verschillende plaatsen in
De Zorgagenda valt te lezen welke adviezen we in voorbereiding
hebben. Daarnaast vervolgen we de discussies over de zes kern­
opgaven op het online platform www.dezorgagenda.nl en organise­
ren we een onafhankelijke raadpleging onder zorgvragers, zorgver­
leners en zorgbestuurders (zie ook www.dezorgagenda.nl/partners).
De opbrengsten daarvan delen we het komende jaar op verschil­
lende manieren met politiek, beleid en praktijk. Zo blijft de RVS zelf
actief een bijdrage leveren aan het in samenspraak oppakken van
De Zorgagenda voor een gezonde samenleving.
48                                                                                           2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                    GEZIEN EN GEHOORD
Samenstelling Raad
                                    17.000 ERVARINGEN
Voorzitter: Pauline Meurs
                                    MET ZORG EN HULP
Raadsleden: Daan Dohmen, Pieter
Hilhorst, Jan Kremer, Bas Leerink,
Liesbeth Noordegraaf-Eelens,
Jeannette Pols, Greet Prins en
Loek Winter.
Directeur: Cathalijne Dortmans
Adjunct-directeur: Marieke ten Have
Voorbereiding
Gezien en gehoord is voorbereid
door een commissie bestaande
uit Daan Dohmen, Pauline Meurs,
Willemijn van der Zwaard, Ingrid
Doorten en Ayeh Zarrinkhameh.
U kunt contact opnemen met de
commissie via mail@raadrvs.nl.
Publicatie 18-01
(toegevoegd aan publicatie 17-04)
Ontwerp: Stroomberg
Druk: Xerox/OBT
© Raad voor Volksgezondheid en
Samenleving. Den Haag, 2018
                                                      49
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>  Investeren in              Meer aandacht voor        Inzetten op blijvende  VAN ERVARINGEN TOT
  onderling vertrouwen       verschillen tussen        solidariteit
                             mensen                                           AANBEVELINGEN
  1. Verantwoording in       3. Diversiteit in         5. Toegangs­drempels
     dienst van verant­         dienstverlening           op maat
     woordelijkheid                                                             “Met De Zorgagenda schetst de RVS een visie op volksgezondheid in een samen­
                                                                                 leving, waarin verschillen tussen mensen groot zijn, onderling vertrouwen tussen
                                                                                 mensen aandacht behoeft, en waarin een ander perspectief op solidariteit
  2. Investeren in een       4. Ruimte voor            6. Participeren naar      gewenst is. De zes kernopgaven vragen om meer dan het verder verfijnen en
     gezonde                    kwaliteiten van           eigen maat­staven      optimaliseren van wat al bereikt is of om snelle, pragmatische oplossingen. Ze
     samen­leving               leven                                            vragen om een visie op hoe mensen in Nederland voor elkaar willen en kunnen
                                                                                 zorgen en met elkaar willen bijdragen aan een gezonde samenleving.”
Figuur 1: Overzicht van de zes kernopgaven uit De Zorgagenda voor een gezonde    De Zorgagenda, pag. 6-7
samenleving (RVS 2017).
                                                                              Geen quick fixes voor de taaie vraagstukken. Met dit uitgangspunt
                                                                              is de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) sinds april
                                                                              2017 op pad. We zijn de dialoog aangegaan over de uitwerking van
                                                                              de zes kernopgaven op De Zorgagenda (zie het schema). Ruim
                                                                              17.000 patiënten, cliënten, mantelzorgers, vrijwilligers, zorg- en
                                                                              hulpverleners, bestuurders en gemeenten deelden digitaal hun erva­
                                                                              ringen met ons. Ervaringen, die we in gesprekken met een aantal
                                                                              van hen verder hebben verkend en uitgediept.
                                                                              Steeds weer bleek hoezeer het in de zorg en het sociaal domein
                                                                              gaat om de vraagstukken van de vele handen. Er is niet één aan­
                                                                              pak, niet één verantwoordelijke, niet één hoofdrolspeler. Sterker
                                                                              nog: er valt niet eens duidelijk af te bakenen waar het ene vraagstuk
                                                                              ophoudt en het andere begint. De grenzen tussen onze zes kern­
                                                                              opgaven vervaagden dan ook snel. De verschillende onderwerpen
                                                                              bleken sterk met elkaar verbonden. In die verbinding herkenden we
                                                                              wel de drie pijlers waar De Zorgagenda op stoelt (zie nogmaals het
                                                                              schema): investeren in onderling vertrouwen, meer aandacht voor
                                                                              verschillen tussen mensen en inzetten op blijvende solidariteit. Onze
                                                                              raadpleging toont – meer dan een concrete uitwerking van de zes
                                                                              kernopgaven – duidelijk de urgentie van deze onderliggende pijlers.
                                                                              Grote en abstracte begrippen versus concrete, tastbare ervaringen.
                                                                              Dat is de worsteling die het project De Zorgagenda gekenmerkt
                                                                              heeft. En niet alleen dit project. Het is een worsteling die kenmer­
50                                                                                                                                                                51
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>kend is voor veel veranderingen, initiatieven en projecten in de
zorg en het sociaal domein in Nederland. Het is ook een opdracht
                                                                        DE RAADPLEGING OVER
aan ons allen. Hoe staan we open voor de taal, de ervaring en het       DE ZORGAGENDA
perspectief van de ander? Hoe blijven we met elkaar in gesprek over
wat goede zorg is en hoe eenieder daaraan kan bijdragen?
                                                                        In de zomer van 2017 vroeg de RVS om ervaringen en ideeën
In dit afsluitende essay doen we een handreiking om dat gesprek         rondom de zes kernopgaven op De Zorgagenda voor een gezonde
verder te voeren. We bieden een kader om de taaie vraagstukken          samenleving. Zoals gezegd: ruim 17.000 cliënten, patiënten, man­
toch hanteerbaar te kunnen maken, zonder dat we simpele en snelle       telzorgers, vrijwilligers, zorg- en hulpverleners, bestuurders en
oplossingen aanreiken. Eerst schetsen we kort de aanpak en opzet        gemeenten deelden hun dagelijkse ervaringen met ons. Ze beschre­
van de raadpleging. In de daarna volgende drie paragrafen bie­          ven hun ideeën over wat er goed gaat en wat nog beter kan in de
den we op basis van de raadpleging een concrete duiding van de          zorg en hulp in Nederland. Mensen deelden persoonlijke ervarin­
drie pijlers: ‘inzetten op blijvende solidariteit’, ‘meer aandacht voor gen en scherpe observaties. De genoemde voorbeelden (positief
verschillen tussen mensen’ en ‘investeren in onderling vertrouwen’.     of negatief) zijn talrijk, net als de suggesties voor verbeteringen en
Daarbij is de oorspronkelijke volgorde van de drie pijlers gewijzigd.   veranderingen.
De concretisering van ‘inzetten op solidariteit’ heeft vooral betrek­
king op de aanloop naar zorg en hulp; ‘meer aandacht voor ver­
                                                                                                                        Figuur 2: Samenstelling
schillen tussen mensen’ speelt concreet tijdens het ontvangen van                                                       van de deelnemers aan de
zorg of hulp; en ‘investeren in onderling vertrouwen’ lijkt op grond                                                    raadpleging
van de raadpleging vooral concreet te worden in het terugkijken op
de verleende zorg en hulp. Na de concretisering van de drie pijlers
volgt een afwegingskader met drie principes die de komende jaren                                                        Patiënten/cliënten: 2.713
leidend zouden moeten zijn bij het werken aan een gezonde samen­                                                        Mantelzorgers: 1.175
leving.                                                                                                                 Vrijwilligers: 1.136
                                                                                                                        Zorg- en hulpverleners: 11.580
                                                                                                                        Bestuurders: 896
                                                                                                                        Gemeenten: 214
                                                                                                                        Totaal: 17.712
                                                                        We hebben zoveel verschillende mensen kunnen bereiken dankzij
                                                                        de samenwerking met ruim 40 ledenorganisaties in zorg en sociaal
                                                                        domein. Ze hebben ons geholpen onze vragen breed uit te zetten.
                                                                        Over de eerste resultaten zijn we in het najaar van 2017 weer met
                                                                        hen in gesprek gegaan.
                                                                        We vroegen de deelnemers aan de raadpleging om een keuze te
                                                                        maken voor het onderwerp dat zij het belangrijkst of urgentst von­
52                                                                                                                                                  53
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>den. Over dat onderwerp werden een aantal vervolgvragen gesteld,      splitsing per groep toont interessante verschillen, die dit algemene
steeds van min of meer dezelfde strekking: wat is de grootste         beeld nader nuanceren. Patiënten en cliënten kiezen bijvoorbeeld
belemmering of het grootste knelpunt? Wie is als eerste aan zet om    in verhouding veel vaker voor het onderwerp over ‘toegang’ dan dit
daar iets aan te veranderen? En hoe kan diegene dat doen? Het was     algemene beeld doet vermoeden.
mogelijk om daarna ook nog voor een ander onderwerp te kiezen
(maar niet verplicht).                                                De schat aan informatie, taal en inzichten is groot. Te groot om in
                                                                      dit essay samen te vatten. Verder lezen over de raadpleging kan op
Prioritering                                                          verschillende manieren. In de bijlage bij dit essay staat de priorite­
                                                                      ring per perspectief plus een korte toelichting daarop. Korte inkijkjes
                                                                      in de analyse en ook impressies van een aantal gesprekken zijn te
                                             Figuur 3: Keuze voor het
                                             meest urgente onderwerp  vinden op www.dezorgagenda.nl. En onze uitgebreide analyse van
                                                                      alle binnengekomen reacties per kernopgave is te lezen in de ach­
                                                                      tergrondstudie, die op www.raadrvs.nl te downloaden is.
                                             Dienstverlening: 24%
                                             Verantwoording: 22%      Dagelijkse ervaringen van mensen zijn subjectief. In die subjectiviteit
                                             Thuis: 18%               schuilt een belangrijke waarde, namelijk dat ervaringen niet te vatten
                                                                      zijn in structuren of algemeenheden. Juist omdat ervaringen uniek
                                             Opbrengsten: 17%
                                                                      zijn, verhinderen ze een vlucht in de getallen en de neiging tot het
                                             Toegang: 10%
                                                                      objectiveren en generaliseren van een vraagstuk. Een belangrijke
                                             Participeren: 9%         les uit de raadpleging is daarom dat we met het gebruiken en het
                                                                      waarderen van ervaringen een kennisbron aanboren die onmisbaar
                                             Deze vraag is beantwoord is. Beleid heeft uiteindelijk niet op de tekentafel, maar in de praktijk
0%           10%            20%         30%  door 12.153 mensen.      betekenis en het is dus ook die praktijk die steeds opnieuw moet
                                                                      kunnen spreken.
Deze grafiek laat de prioritering van onderwerpen zien.1 Daarbij valt Het benutten van ervaringen helpt om beleid en bestuur van de
meteen op dat de twee kernopgaven rondom toegang en participe­        komende jaren in te bedden in de dagelijkse belevingswereld van
ren over het geheel genomen minder gekozen zijn dan de andere         mensen. Die ervaringskennis komt niet in plaats van andere ken­
vier. In de antwoorden op de vervolgvragen over die andere vier       nisbronnen, maar ernaast. Een manier van werken waar de RVS
kernopgaven komt met name ‘toegang’ wel in grote mate terug.          zich ook in andere lopende en toekomstige adviestrajecten aan
Bovendien: dit is een prioritering over het geheel genomen. Een uit­  committeert. Raadpleging is daarbij niet louter instrument, maar
                                                                      een werkwijze die past bij een visie op een gezonde samenleving.
                                                                      In de hierna volgende drie paragrafen bieden we op basis van de
1. In de raadpleging is het brede                                     raadpleging een concrete duiding van de drie pijlers die de zes
   onderwerp ‘Ruimte voor kwaliteiten                                 kernopgaven op De Zorgagenda met elkaar verbinden: inzetten op
   van leven’ toegespitst op de discussie                             blijvende solidariteit, meer aandacht voor verschillen tussen mensen
   over langer thuis blijven wonen, onder
                                                                      en investeren in onderling vertrouwen.
   de noemer ‘Thuis’. De kernopgave
   ‘Investeren in een gezonde samen­
   leving’ is in de figuur benoemd als
   ‘Opbrengsten’.
54                                                                                                                                            55
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>INZETTEN OP BLIJVENDE                                                              slag gebeurt) blijft steeds terugkomen. Een variant hierop, eveneens
                                                                                   breed geopperd in de raadpleging, is om te verkennen of het moge­
SOLIDARITEIT                                                                       lijk is verschillende financiële drempels onder bepaalde voorwaar­
                                                                                   den (tijdelijk) te verlagen of af te schaffen.
                                                                                   Ook mentaal voelen mensen soms belemmeringen om de zorg of
  “Nu gesproken wordt over de transitie van verzorgingsstaat naar participatie­    hulp te vragen die ze nodig hebben. Want: waar moet je beginnen?
   samenleving, is het van belang te kijken hoe de bestuurlijke veranderingen uit­ Patiënten en cliënten, maar ook mantelzorgers en vrijwilligers geven
   pakken voor mensen die op één of meerdere fronten kwetsbaar zijn. Hoe bereiken
                                                                                   aan dat mensen gemakkelijk verdwalen in de complexiteit van onder
   zij de zorg en hulp die ze nodig hebben en hoe bereiken zorg- en hulpverleners
   hen? Hoe slagen zij erin om mee te (blijven) doen en gezond te blijven?”        meer formulieren, vragenlijsten en brieven. Of in die van wetten,
   De Zorgagenda, pag. 35                                                          stelsels en financieringsstromen. Mantelzorgers en vrijwilligers erva­
                                                                                   ren ook dat er nog steeds veel mensen zijn die uit schaamte voor
                                                                                   hun probleem niet om hulp vragen. Het gevolg is stress, frustratie
Van pleidooien voor respect en saamhorigheid tot een breed                         en onzekerheid, zo lezen we vaak. En dat speelt dan juist in de fase
gedeelde oproep tot omzien naar elkaar: in verschillende bewoor­                   waarin mensen nog op zoek zijn naar wat er precies met ze aan de
dingen wordt in de raadpleging aandacht voor solidariteit gevraagd.                hand is en welke vorm van zorg of hulp bij ze past. In dit licht valt
Zeker in het licht van de vele veranderingen in publieke voorzieningen             het belang van een versimpeling van overheidscommunicatie niet te
van de laatste jaren. Dit brede solidariteitsvraagstuk wordt in de raad­           onderschatten, zeggen veel mensen.
pleging vooral concreet op het punt van toegang tot zorg en hulp. Dat
zijn de vragen die spelen in de aanloop naar zorg of hulp, of in aan­              Een derde type drempels betreft de ‘papieren’, administratieve
loop naar ondersteuning op het gebied van wonen, werken of leren.                  toegangspoorten. We hebben veel gelezen over problemen en
                                                                                   frustraties rond (her)indiceren. Want waarom (half)jaarlijks indice­
Het beeld dat in de raadpleging ontstaat is: ‘mensen die op één                    ren in het geval van chronische of duidelijke langdurige klachten?
of meerdere fronten kwetsbaar zijn, verdwalen nog te vaak’. Soms                   Het leidt tot ergernis, stress en onzekerheid bij alle betrokkenen,
heeft dat te maken met de complexiteit van hun zorg- of hulpvraag                  zo blijkt uit de ervaringen die mensen met ons deelden. Flexibeler
of met hun werksituatie, inkomen, opleidingsniveau of woonsitua­                   (her)indiceren kan een manier zijn om vertraging en frustratie te
tie. Maar nog veel vaker heeft ‘verdwalen’ te maken met de ervaren                 voorkomen, denken veel mensen. Het kennisniveau van degene die
ontoegankelijkheid van instanties en organisaties. Dat lijkt de soli­              indicaties beoordeelt moet omhoog, zeggen weer anderen. Men­
dariteit van het stelsel onder druk te zetten: hoe toegankelijk is het             sen geven aan dat ze begrijpen dat zorg en hulp niet ‘overmatig’ of
vangnet van zorg, hulp of andere ondersteuning eigenlijk nog?                      ‘verkeerd’ gebruikt mogen worden, maar ervaren het krijgen van een
                                                                                   (her)indicatie nu als een toegangsdrempel die buiten proportie is
                                                                                   geraakt. Administratieve drempels leiden tot slot ook in heel prakti­
                                                                                   sche zaken tot frustratie. Zo lazen we bijvoorbeeld regelmatig over
       Toegangsdrempels die mensen ervaren                                         moeizame ervaringen met het aanvragen van parkeervergunningen
                                                                                   of Wmo-taxi’s. Dat kan leiden tot heel letterlijke belemmeringen bij
Cliënten, patiënten, hun naasten én zorg- en hulpverleners ervaren                 het krijgen van zorg en hulp, die vaak spelen rond de grenzen van
‘kosten’ zoals het eigen risico en de eigen bijdragen als grootste                 regio’s of gemeenten en stuiten op veel onbegrip.
drempels tot zorg en hulp. Zeker zodra er sprake is van stapeling.
Het voorstel om het eigen risico en de zorgpremie inkomensafhan­
kelijk te maken (op een andere manier dan dat dit nu via de zorgtoe­
56                                                                                                                                                       57
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>      Toegang in het licht van solidariteit                                    bijvoorbeeld omdat ze (tijdelijk) geen eigen inkomen hebben, schul­
                                                                               den maken of laaggeletterd zijn, juist deze mensen weten de weg
Mensen ervaren financiële, mentale en administratieve toegangs­                naar zorg of hulp vaak maar lastig of zelfs helemaal niet te vinden.
drempels en hebben allerlei ideeën voor manieren waarop die drem­              Dat beperkt hen niet alleen in hun gezondheid, maar toont ook de
pels verlaagd zouden kunnen worden. Wat de RVS betreft liggen                  beperkingen van onze samenleving. Op dit punt hebben we als
daaronder twee belangrijke vragen. De eerste betreft de toegangs­              samenleving de komende jaren een belangrijke opdracht, vindt de
drempels zelf. Welke afwegingen liggen aan toegangsdrempels ten                RVS. En voor het aangaan van die opdracht bestaat draagvlak, dat
grondslag en hoe pakken die uit in de praktijk? Hoe kunnen bij­                nemen we mee uit de raadpleging.
voorbeeld processen van indiceren en herindiceren niet alleen een
noodzakelijke drempel, maar ook een begrijpelijk, behulpzaam en
respectvol instrument zijn bij het vinden van de zorg of ondersteu­
ning die iemand nodig heeft? En hoe kan een stapeling van finan­
ciële drempels dwars door domeinen heen worden verminderd en
voorkomen?2 Dit zijn voorbeelden van vragen en dilemma’s die we
verder zullen oppakken in het nieuwe adviestraject over ‘toegang’
dat de RVS in 2018 start naar aanleiding van de raadpleging. Dat
doen we tegen de achtergrond van een tweede vraag die we mee­
nemen uit de raadpleging.
Die tweede vraag is principiëler en heeft betrekking op hoe het
vraagstuk van toegankelijkheid raakt aan de waarde van solidari­
teit. Natuurlijk, we weten al heel lang dat mensen verschillen in hoe
gezond ze zijn. We weten ook dat die verschillen samenhangen
met inkomen, opleiding, sociale omgeving en de wijk of buurt waar
iemand woont. En we constateren al een tijdje dat sociaalecono­
mische gezondheidsverschillen tussen mensen niet kleiner, maar
eerder groter worden (zie o.a. SCP 2014; SCP 2016). Daar komt nu
dus bij dat juist de mensen die relatief gezien meer zorg en hulp
nodig hebben, minder vaak de zorg en hulp krijgen die ze nodig
hebben – of dat in elk geval zo ervaren. Mensen die kwetsbaar zijn,
2. In het nieuwe regeerakkoord is veel   abonnementstarief van 17,50 per
   aandacht voor de zogenaamde           vier weken” voor de Wmo (Regeer­
   ‘cumulatie van zorgkosten’ en daar    akkoord, pag. 16). Een belangrijke
   horen verschillende maatregelen bij.  aanvulling op deze (deels al geno­
   Denk aan het bevriezen van het eigen  men) maatregelen is het verkennen
   risico tot 2021, een plafond van 250  hoe stapeling van financiële drempels
   euro per jaar aan bijbetaling voor    dwars door domeinen heen kan wor­
   geneesmiddelen en het invoeren        den verminderd en voorkomen.
   van een “eenvoudig en transparant
58                                                                                                                                                  59
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>MEER AANDACHT VOOR                                                                 Dat er ondanks het grote aanbod nu nog te vaak gaten vallen in
                                                                                   de zorg- of hulpverlening, wijten veel mensen aan een tekort aan
VERSCHILLEN TUSSEN MENSEN                                                          personeel. Zo lazen we bijvoorbeeld dat er zorgplannen op maat
                                                                                   geschreven worden, die vervolgens blijven liggen door een gebrek
                                                                                   aan mensen om ze uit te voeren. Mensen uitten zorgen over de – in
                                                                                   hun ogen – ondergeschikte positie van mbo-gekwalificeerde mede­
  “Verschillen in persoonlijk, economisch, sociaal en cultureel kapitaal maken dat werkers en het onderbenutten van beschikbare capaciteit. Een
   mensen heel verschillende zorg- en hulpvragen hebben en de zorg of hulp die ze  andere oproep was dat er vooral ook hard gewerkt moet worden aan
   ontvangen ook heel verschillend waarderen. Hoe is het simpele feit dat mensen
                                                                                   het imago van werken in de zorg.
   van elkaar verschillen te vertalen naar de organisatie van zorg en hulp?”
   De Zorgagenda, pag. 23
                                                                                   Verder lazen we dat opleiding, bij- en nascholing nog altijd sterk op
                                                                                   de eigen discipline gericht zijn. In de raadpleging klonk dan ook een
Meer aandacht voor verschillen tussen mensen vraagt om meer                        grote wens rondom scholing. Er zijn zoveel moeilijke praktijkdilem­
maatwerk. En zorg en hulp op maat, dat wil natuurlijk iedereen.                    ma’s waarover zorg- en hulpverleners graag in alle rust eens zouden
Alleen is ‘maatwerk’ in de praktijk nog niet zo vanzelfsprekend en                 willen doorpraten of doorleren. Toch voelen bij- en nascholing vaak
ook niet eenvoudig te realiseren. Veel van de gedeelde ervaringen                  als een verplicht en weinig inspirerend element van het dagelijkse
gingen over deze kwestie. Deels vanuit praktische belemmeringen                    werk, blijkt uit de ervaringen van verschillende zorg- en hulpverle­
die mensen dagelijks aan den lijve ondervinden, of ze nu hulp krij­                ners. Hoe kunnen opleiding, bij- en nascholing veel meer in dienst
gen of verlenen. Maar er leek ook een meer principiële zorg onder                  komen te staan van de leerbehoeften van degenen die het werk
te liggen. Zorg en hulp ‘op maat’ is een vraagstuk van mensen, niet                (gaan) doen?
van stelsels of organisaties. Persoonlijke opvattingen over kwaliteit
van leven zouden daarin de boventoon moeten voeren. Dat gebeurt                    Oplossingen die mensen voorstelden waren veelal gericht op het
in de praktijk nog maar mondjesmaat, zo klonk het in de ervaringen                 integreren van regels, stelsels en systemen.3 Waarom, zo vragen
van de deelnemers aan de raadpleging.                                              bijvoorbeeld patiënten en cliënten in de raadpleging, is het niet
                                                                                   mogelijk om met één loket te werken? Eén loket, waar iedereen met
                                                                                   een hulpvraag terecht kan en waar je geholpen wordt om je weg
                                                                                   te vinden naar de zorg of hulp die bij je past, dwars door domei­
      Zorgen over versnippering en tekorten                                        nen heen? En waarom, zo vragen weer andere cliënten, patiënten,
                                                                                   mantelzorgers en professionals, zijn financieringsstromen niet te
De behoefte om over de grenzen van het medische domein heen te
kunnen kijken groeit, zo lazen we veel terug in de gedeelde ervarin­
gen. In dat kader zien de deelnemers aan de raadpleging de ver­
snippering van zorg en hulp als een groot probleem. Ze ervaren dat                 3. Dit type oplossingen komt ook op
mensen soms tussen wal en schip vallen, bijvoorbeeld wanneer wet-                     verschillende plaatsen in het regeer­
en regelgeving van verschillende stelsels slecht op elkaar aanslui­                   akkoord terug. Zoals het werken aan
ten. Maar, zeggen weer anderen, versnippering zorgt ook voor grote                    een betere aansluiting van passend
                                                                                      onderwijs en zorg, van de zorg en
variatie in het aanbod. En dat biedt juist weer kansen op maatwerk,
                                                                                      ondersteuning voor mensen met
want een gevarieerd aanbod betekent meer keuze voor de cliënt en                      een (licht) verstandelijke beperking,
diens naasten. Een dilemma dus.                                                       daklozen en zwerfjongeren, en van de
                                                                                      GGZ en de langdurige zorg.
60                                                                                                                                                      61
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>bundelen? Bijvoorbeeld door te experimenteren met een integraal        regel. In het bieden van tijd en ruimte hiervoor spelen financiers een
persoonsgebonden of persoonsvolgend budget?                            belangrijke rol (RVS 2016b).
                                                                       Tussen de verschillende zorg en ondersteuning die iemand krijgt
                                                                       zullen namelijk altijd schotten en grenzen blijven bestaan. Onwerk­
     Maatwerk begint bij het erkennen van grenzen                      bare of nutteloze grenzen moeten uiteraard altijd onderwerp van
                                                                       discussie kunnen zijn. Maar de focus zou niet moeten liggen op het
De RVS leest deze ervaringen en zorgen als een grote behoefte          opheffen van schotten per se. Want met het oplossen van de ene
aan creatief en domeinoverstijgend denken, werken en leren. Van        grens ontstaat elders waarschijnlijk weer een nieuwe grens. De uit­
zo’n loket, bijvoorbeeld, lijkt verwacht te worden dat het een plek is daging is dus zeker ook om de cliënt te helpen bij het omgaan met
waar mensen gewoon geholpen worden, ongeacht de vraag in welk          al die schotten en grenzen (RVS 2017b).4 Creatief en domeinoverstij­
domein of stelsel ze vallen.                                           gend kunnen werken van professionals en bestuurders heeft vooral
                                                                       hierop betrekking.
Domeinoverstijgend denken, leren en werken is een behoefte waar­
van de Raad de urgentie erkent en deelt. Dat is echter iets anders
dan het onderschrijven van het verlangen om versnippering tegen
te gaan, dat ook uit de ervaringen spreekt. Dat patiënten, cliënten
en hun naasten de zorg en hulp die ze krijgen als samenhangend in
plaats van versnipperd ervaren, is van groot belang. Mensen moeten
eenvoudig kunnen weten waar ze met hun vragen terecht kunnen.
Dat betekent zeker niet dat het er achter de schermen ook eenvou­
diger op wordt. De uitdaging is de eenvoud en de samenhang niet
primair te zoeken in de achterliggende organisatie, sturing en finan­
ciering (RVS 2016a; RVS 2017a).
We kunnen en willen maatwerk niet in structuren of in één samen­
hangend stelsel vatten. Het zoeken van oplossingen die gericht
zijn op het integreren van stelsels en systemen is een doodlopende
weg. Al is het maar omdat er talloze coördinerende en regisserende
functies bij zullen ontstaan, die ook weer tot nieuwe grenzen en
schotten zullen leiden (RVS 2017b). Zorg en hulp ‘op maat’ blijft een
kwestie van een unieke afweging in een unieke situatie. Belangrijker
dan ‘integraal’ kunnen werken is daarom het kunnen werken met
grenzen en schotten, die bij elke hulpvraag weer anders uitpakken.
Weten en durven toegeven waar je grenzen liggen en wanneer je
een ander nodig hebt, zijn dan ook onmisbare professionele en          4. Dat vraagt niet om onafhankelijke
                                                                          cliëntondersteuning zoals in het
bestuurlijke competenties bij het leveren van maatwerk, vindt de
                                                                          regeerakkoord is voorgesteld (pag.
RVS. Om die competenties te onderhouden en te voeden, zouden              16), maar juist om zeer persoonlijk
moreel beraad en intervisie geen uitzonderingen moeten zijn, maar         betrokken cliëntondersteuning (RVS
                                                                          2017b).
62                                                                                                                                          63
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>INVESTEREN IN ONDERLING                                                            Er klonk in de raadpleging dan ook een breed gedeeld pleidooi
                                                                                   voor meer creativiteit en meer gezond verstand in het zorg en hulp
VERTROUWEN                                                                         verlenen. In het verlengde daarvan klonk een groot pleidooi voor
                                                                                   het schrappen van regels.5 Deze opdracht werd meestal aan de
                                                                                   rijksoverheid geadresseerd, met daaronder dus de aanname dat de
                                                                                   meeste regels en wetten ook ‘van boven’ komen. Oplossingen om
  “‘Vertrouwen’ is een terugkerend thema in vele gesprekken. Het behoeft aandacht, regeldruk tegen te gaan die werden voorgesteld, draaiden in essen­
   zo blijkt uit het groeiende onbehagen onder burgers over de toekomst van zorg   tie om het luisteren naar ervaringen met regels in de praktijk. Zoals
   en hulp in Nederland. Hoe investeert een gezonde samenleving in vertrouwen,
                                                                                   een professional schreef: “Elke hulpverlener, iemand die dagelijks
   zowel in de concrete relaties tussen zorgvragers en zorgverleners, als in het
   draagvlak onder burgers voor ‘hun’ voorzieningen?”                              bezig is met patiënten, kan zijn leidinggevende (en die weer aan de
   De Zorgagenda, pag. 13                                                          laag boven hem) vertellen wat nutteloze handelingen zijn.”
                                                                                   Concrete ideeën voor welke regels geschrapt zouden kunnen
Het werken aan vertrouwen was in de raadpleging een veelbespro­                    worden, waren er ook. Zo stellen sommige zorg- en hulpverleners
ken thema. Concreet ging het dan steeds over de verantwoordings­                   voor om het registreren en rapporteren te beperken tot de uitzonde­
last rond zorg en hulp, die als groot en negatief ervaren wordt. Dat               ringen. Dus niet laten zien dát je de protocollen gevolgd hebt, maar
betekent niet dat professionals en bestuurders niet zouden willen                  alleen laten zien waarom je in een bepaalde situatie van het protocol
verantwoorden (dat willen ze best). In hun ervaringen klonk echter                 bent afgeweken. Alleen al de vraag “Is hier sprake van een uitzonde­
door dat op dit moment niet duidelijk is waarom en voor wie verant­                ring?” kan zorg- en hulpverleners stimuleren tot scherp en deskun­
woording moet worden afgelegd. En dat te vaak onduidelijk is wat                   dig reflecteren op hun eigen handelen, aldus deze professionals.
er met die informatie gebeurt. Het voeden van onderling vertrouwen
– juist op het moment dat er gerapporteerd, gereflecteerd, terug­                  Een ander voorstel dat we lazen in de ervaringen is het maken van
geblikt of geëvalueerd moet worden – staat maar al te vaak onder                   onderscheid tussen regels waarop echt gecontroleerd en gehand­
druk, zo lazen we.                                                                 haafd wordt (wetten) en regels waarbinnen meer eigen interpretatie
                                                                                   mogelijk is (richtlijnen). In de gedeelde ervaringen klonk kritiek op
                                                                                   beroepsverenigingen wanneer zij richtlijnen tot ver in de uitvoering
                                                                                   geven. Dergelijke richtlijnen, zoals van de fysiotherapeuten, worden
      De behoefte aan minder regels en meer vertrouwen                             door verzekeraars snel aangegrepen als houvast voor het sluiten
                                                                                   van contracten. Alleen, zo stellen zorg- en hulpverleners, dan zijn
Uit de gedeelde ervaringen komt het beeld naar voren dat verant­                   het dus eigenlijk geen richtlijnen meer, maar wetten, want op goede
woording afleggen te veel een doel op zich is geworden. De veel­                   gronden afwijken is niet langer mogelijk (in elk geval niet zonder
heid aan regels en formulieren maakt het dagelijks werk nodeloos                   financiële gevolgen).
complex, zo lazen we. Bovendien ligt de focus op controleren en
afrekenen in plaats van op leren en verbeteren, zo betogen veel
zorg- en hulpverleners in de raadpleging. Niet alleen belemmert de
regeldruk professionals en bestuurders in het nemen van hun ver­
                                                                                   5. Een pleidooi dat het nieuwe kabinet   Concreet is het kabinet van plan om
antwoordelijkheid, het versterkt ook een onderliggende cultuur van
                                                                                       lijkt te delen. De regeldruk moet    samen met het veld en gemeenten
wantrouwen bij alle betrokkenen, lazen we.                                             omlaag om “ruimte [te geven] aan de  schrapsessies te organiseren, om
                                                                                       vakmensen die er werken” (Regeer­    bureaucratie en regels fors terug te
                                                                                       akkoord, pag. 1).                    dringen (Regeerakkoord, pag. 17).
64                                                                                                                                                               65
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Een derde idee dat veelvuldig terug te lezen was, ging over de fre­   dat de ander deskundig is. Bijvoorbeeld omdat diegene over de
quentie van het verantwoording afleggen. Is het mogelijk om minder    juiste diploma’s beschikt. Vertrouwen op basis van intenties ont­
vaak te rapporteren, bijvoorbeeld meerjaarlijks of zelfs steekproefs­ staat vanuit het geloof in elkaars goede bedoelingen (Meurs 2014).
gewijs? Het kost namelijk jaarlijks veel tijd en energie die niet aan Dat is geen naïef pleidooi voor blind vertrouwen, maar een oproep
zorg worden besteed, schrijven zowel zorg- en hulpverleners als       om verantwoording altijd in context te plaatsen. Soms kunnen we
bestuurders. Werken aan kwaliteit en vernieuwing vergt nu eenmaal     vertrouwen op de een, maar is het nodig om strenger te zijn voor de
een lange(re) adem – daar lijken de deelnemers aan de raadpleging     ander. Bij het zoeken naar andere vormen van verantwoording is het
het over eens. Liever eens in de paar jaar grondig stilstaan bij het  van belang de verschillende dimensies van vertrouwen weer meer
functioneren én de toegevoegde waarde van een zorg- of hulporga­      naar voren te laten komen. We schetsen daartoe voor beide dimen­
nisatie, dan jaarlijks een verplicht nummer afdraaien – zo luidt een  sies een aanzet, die in het komende RVS-advies over openheid en
duidelijke oproep in de gedeelde ervaringen.                          openbaarheid verder zal worden uitgewerkt.
                                                                      Anders verantwoorden vraagt om het verbreden van de focus op
                                                                      controleren naar een focus op leren en verbeteren. Dat betekent dat
     Van minder verantwoorden naar anders verantwoorden               er meer onderscheid nodig is in het ‘type’ informatie dat via verant­
                                                                      woording wordt opgevraagd. Sommige informatie is zeker nodig
De drie ideeën hebben één ding met elkaar gemeen: ze zorgen ervoor    voor controle en beoordeling, maar andere informatie zou eerder
dat mensen op verschillende niveaus het met minder informatie over    een rol kunnen hebben voor reflecteren, leren en verbeteren. Dat
elkaar moeten doen. De aanname lijkt dat minder verantwoorden leidt   vergt soms het opvragen van niet minder, maar juist meer informatie
tot meer vertrouwen (je weet immers niet meer alles van de prestaties dan nu gebeurt. Een belangrijk element daarin is wel dat duidelijk
van de ander). Dat is wat de RVS betreft te simpel. Met alleen minder is wie nu eigenlijk aan wie verantwoording vraagt, op welke gron­
verantwoorden komen we er niet; ook anders verantwoorden is nodig.    den dat gebeurt én wat degene die de informatie heeft aangeleverd
Steeds meer mensen ervaren in de praktijk dat controle op afstand     daarvan kan leren. Een ander belangrijk element is het bespreek­
niet meer voldoet. De balans tussen vertrouwen en controle moet       baar maken van welke risico’s onder welke omstandigheden aan­
meer naar de context van de praktijk worden gebracht.                 vaardbaar zijn.
Op dit moment is verantwoorden gekoppeld aan het controleren van      Anders verantwoorden heeft ook te maken met het ontwikkelen van
de geleverde prestaties en uitkomsten. Professionals en bestuurders   vormen van ‘warme’ verantwoording naast ‘koude’ verantwoording
geven via verantwoording inzicht in hun handelen en dat helpt om      alleen. Verantwoording is ontzield geraakt. Rechtmatigheid wordt nu
hen te vertrouwen. In deze kijk op verantwoording heeft schrappen     in absolute zin gehanteerd: een handeling is wel of niet rechtmatig.
weinig zin; verantwoording enkel gericht op het controleren van       Een benadering waarbij de context in ogenschouw wordt genomen
prestaties is namelijk een bodemloze put. Er zullen altijd nieuwe     is echter meer op zijn plaats. Onpartijdig toetsen en controleren is
risico’s ontstaan om af te dekken of dicht te regelen. Onderling      van belang, maar komt pas echt in perspectief te staan door ont­
vertrouwen zal daarmee ook permanent onder druk blijven staan.        moeting en gesprek op alle niveaus. Nu wordt verantwoorden vaak
Niet alleen tussen de inspectie en de uitvoering, maar net zo goed    ervaren als het eenzijdig insturen van opgevraagde gegevens zonder
binnen branches en binnen beroepsgroepen.                             dat duidelijk is wat er eigenlijk mee gebeurt. Warme verantwoording
                                                                      impliceert een dialoog over hetgeen waarover verantwoord wordt.
Er zijn behalve ‘prestaties’ twee andere dimensies die bepalend zijn  Tweezijdigheid dus. Dat doet recht aan het feit dat professionals en
voor de mate van onderling vertrouwen: competenties en intenties.     bestuurders zich eigenaar (mogen) voelen van processen en vormen
Vertrouwen op basis van competenties ontstaat vanuit de aanname       van verantwoording, om de simpele reden dat ze dat op grond van
                                                                      hun verantwoordelijkheden ook voor een belangrijk deel zijn.
66                                                                                                                                         67
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>WERKEN AAN EEN GEZONDE                                                          afwegingskader als handreiking voor een dergelijk gesprek. Het
                                                                                afwegingskader bestaat uit drie principes, die we baseren op de
SAMENLEVING                                                                     ervaringen en behoeften uit de raadpleging en onze duiding daar­
                                                                                van. Elk principe is gekoppeld aan twee vragen die helpen bij het
                                                                                operationaliseren ervan.
  “De Zorgagenda is bewust geen instrumentele agenda van A naar Beter geworden.
   Onze keuze voor een open agenda waar de vraag en niet het antwoord voorop
   staat, weerspiegelt de noodzaak om het beleid op het gebied van volksgezond­
   heid in samenspraak met anderen – de samenleving – tot stand te brengen.”
                                                                                     De principes in praktijk gebracht
   De Zorgagenda, pag. 48
                                                                                De RVS stelt het volgende voor. De komende jaren wordt elk nieuw
                                                                                beleidsvoorstel, organisatieplan of praktijkvoorschrift aan deze drie
We begonnen dit essay met een opdracht aan ons allen: hoe staan                 principes getoetst. Zo wordt duidelijk of het nieuwe plan recht doet
we open voor de taal, de ervaring en het perspectief van de ander?              aan de ‘onderstroom’: aan de zorgen, behoeften en ervaringen die
Hoe blijven we met elkaar in gesprek over wat goede zorg is en hoe              spelen bij zo veel betrokkenen. Deze drie principes gelden niet alleen
eenieder daaraan kan bijdragen? Op basis van de ervaringen en                   voor de rijksoverheid, maar juist ook voor gemeenten, branche­
behoeften – en onze visie daarop – komen we nu tot een antwoord                 verenigingen, beroepsverenigingen, bestuurders en professionals in
op deze vragen.                                                                 verschillende domeinen en vakgebieden. Oftewel: voor iedereen die
                                                                                betrokken is bij het werken aan een gezonde samen­leving.
In het regeerakkoord lazen we over de benadering van de medisch-
ethische kwesties. De coalitiepartijen hebben ervoor gekozen om
hierover geen dichtgetimmerde afspraken te formuleren, maar                       Eenvoud
een respectvolle omgang met elkaars standpunten op te nemen.
Verschil­lende waarden ten aanzien van zorg en gezondheid mogen                   Voor wie maak ik het nu eenvoudig?
naast elkaar blijven bestaan. Deze grondhouding is wat de RVS                     Begrijpt de burger het?
betreft de sleutel tot samenspraak in de komende jaren. Niet alleen in
woorden, ook in handelen. Niet voor niets kozen veel mensen in de                 Mensen die werken aan gezondheid en een gezonde samen­
raadpleging voor een combinatie van antwoorden op de vraag wie er                 leving verdwalen nog te vaak. Dat betreft patiënten, cliënten
nu aan zet is. Vele handen zijn samen verantwoordelijk. Betrokkenen               en hun naasten als het gaat om toegang – maar net zo goed
gunnen elkaar daarbij hun eigen rol en taak en respecteren elkaars                professionals en bestuurders als het gaat om het leveren van
waarden ten aanzien van zorg en gezondheid. Zij delen in plaats van               maatwerk of het afleggen van verantwoording. Met ‘eenvoud’ als
verdelen verantwoordelijkheid.                                                    principe kan hier de komende jaren aan gewerkt worden. Onder
                                                                                  meer door bij een nieuw idee of initiatief de vraag te stellen voor
In het licht van de taaie vraagstukken waar praktijk, beleid en politiek          wie het daarmee eigenlijk eenvoudiger wordt. Of door te checken
de komende jaren voor staan, is het erkennen van de eigenheid van                 of degene voor wie een nieuwe aanpak of maatregel bedoeld is
de vele betrokken handen stap één. Een tweede stap is het werken                  deze ook begrijpt. En let wel: eenvoudig betekent niet hetzelfde
aan een manier waarop alle betrokkenen zichzelf en elkaar kunnen                  als simpel! De verschillen tussen mensen, organisaties en
aanspreken op hun bedoelingen, ideeën, initiatieven en maatrege­                  partijen maken ‘eenvoud voor de burger’ tot een uiterst complexe
len, opdat dit ook tot meer passende zorg en hulp leidt. Met deze                 opgave achter de schermen.
ambitie presenteert de RVS daarom tot besluit van dit essay een
68                                                                                                                                                    69
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>                                                                      De drie principes en de bijbehorende vragen kunnen alle betrokke­
  Grenzenwerk                                                         nen helpen om zich de komende jaren steeds weer af te vragen: wat
                                                                      betekent dit idee voor ‘eenvoud’? Welke ruimte creëer ik met deze
  Kan ik hiermee voorbij grenzen werken?                              aanpak voor ‘grenzenwerk’? Hoe pakt deze nieuwe maatregel uit
  Ken ik de gevolgen hiervan voor anderen?                            voor ‘leren’? Antwoorden op deze vragen helpen om na te gaan of
                                                                      een nieuw plan of een nieuwe maatregel bijdraagt aan een gezonde
  Ook in een gezonde samenleving blijven schotten en grenzen          samenleving, op een manier die verbinding legt met het dagelijks
  tussen domeinen bestaan. ‘Alles integraal’ is geen passend          leven van burgers. De principes berusten immers op de vele zorgen
  antwoord op de ervaren versnippering tussen domeinen en             en behoeften die leven bij cliënten, patiënten, mantelzorgers, vrijwil­
  de ervaren complexiteit van het stelsel. Meer houvast voor          ligers, zorg- en hulp­verleners, bestuurders en gemeenten.
  professionals, bestuurders en beleidsmakers biedt het principe
  ‘grenzenwerk’ (Oldenhof 2012). Nu lukt het maar mondjesmaat         Nu kan het zeker zo zijn dat een maatregel of initiatief wel eenvoud,
  om een grens van een sector, domein of vakgebied over te            maar niet per se het leren of grenzenwerk ten goede komt (of vice
  steken of een ander vanaf de overkant te laten over­steken. Door    versa). Vandaar dat we de drie principes presenteren als afwegings­
  je bij nieuwe initiatieven en maatregelen af te vragen of die       kader. De vraag welk principe in een bepaalde situatie voorrang
  bijdragen aan het werken op de grens en rekening te houden met      verdient – en waarom dat zo is – is wat de RVS betreft de kern van
  de gevolgen daarvan voor andere betrokkenen, wordt een grens        politieke, bestuurlijke en professionele afwegingen. De principes
  geen aanleiding tot stilstand, maar juist tot beweging. Zeker als   kunnen op deze manier helpen om elkaar in de komende jaren te
  het gaat om grenzen die voor burgers onnodige drempels tot          blijven ontmoeten. En dat is niet vrijblijvend. Het afwegingskader
  zorg en hulp opwerpen.                                              helpt namelijk ook om elkaar aan te spreken en elkaars overwe­
                                                                      gingen te scherpen. Een opgave die de RVS ook zichzelf stelt in
                                                                      lopende en nieuwe adviestrajecten.
  Leren                                                               Met de principes ‘eenvoud’, ‘grenzenwerk’ en ‘leren’ in de hand kun­
                                                                      nen beleid, bestuur en praktijk de komende jaren bouwen aan een
  Welk inzicht levert mij dit op?                                     gezonde samenleving. Een samenleving waarin mensen gezien en
  Welk inzicht levert dit de ander op?                                gehoord worden, om zo vanuit respect voor verschillen tussen men­
                                                                      sen te werken aan blijvende solidariteit en onderling vertrouwen.
  Werken aan gezondheid en een gezonde samenleving vraagt om
  meer ruimte om te leren. Daar hoort bij: het bespreekbaar maken
  van risico’s en het leren waarderen van de onzekerheid die bij
  het menselijk bestaan hoort (in plaats van het willen afdekken
  daarvan). ‘Leren’ als principe behelst ook dat onderscheid
  wordt gemaakt tussen verschillende informatiestromen. Door
  expliciet te vragen welk inzicht een nieuw initiatief of een nieuwe
  maatregel vanuit verschillende perspectieven oplevert, krijgen
  alle betrokkenen meer kans zich eigenaar te voelen van het
  leerproces.
70                                                                                                                                         71
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                                                                       Inwoners, patiënten en cliënten         “Mijn ervaring is dat er nog veel
BIJLAGE: PRIORITERING                                                  hebben het meest gekozen voor            te veel ‘standaard’ zorg wordt
                                                                       het onderwerp ‘Dienstverlening’.         geboden. Heb je diagnose A dan
PER GROEP                                                              Hier gaat het om zorg en hulp die        volgt er standaard behandeling zus,
                                                                       bij mensen past, waarbij rekening        heb je diagnose B dan standaard
                                                                       wordt gehouden met de persoon­           behandeling zo. Ik vind dat er veel
In deze bijlage schetsen we de keuze voor het meest urgente onder­     lijke situatie. In vakjargon wordt ook   meer naar de per­soonlijke situatie
werp per groep, dus voor cliënten/patiënten, mantelzorgers, vrijwil­   wel gesproken van maatwerk.              gekeken moet worden.”
ligers, zorg- en hulpverleners, bestuurders en gemeenten afzonder­     In de argumentatie geven meer­          “Ik wil graag zelf bepalen welke
lijk.6 Elke schets wordt geïllustreerd met een aantal citaten. Tevens  dere deelnemers aan dat het vaker        zorg ik nodig heb, dus wil ik dat
maken we steeds een korte vergelijking tussen de groepen rond de       voorkomt dat artsen bepaalde             hulpverleners naar mij luisteren en
meest opvallende overeenkomsten en verschillen.                        ziektebeelden, waaronder NAH (niet       niet naar wat er volgens de regeltjes
                                                                       aangeboren hersenletsel), niet tijdig    zou moeten gebeuren!!”
                                                                       herkennen. Dit met langdurige of
                                                                       onherstelbare schade als gevolg.        “Dankzij een diëtist heb ik gezonder
De keuze van inwoners / patiënten / cliënten                           Ook leidt onjuiste of ontijdige indi­    leren leven. Wij trokken er samen
                                                                       catie ertoe dat gepaste zorg of hulp     op uit. Geen onbegrijpelijk gesprek
                                              Figuur 4: Keuze voor het lang op zich laat wachten, waar­         op kantoor of zo’n folder. Nee, de
                                              meest urgente onderwerp  door mensen niet meer of onvol­          diëtist ging mee naar de supermarkt.
                                                                       doende kunnen deelnemen aan het          Zo leerde ik goed te kijken naar de
                                                                       dagelijks leven. Dit terwijl mensen      producten en de calorieën af te lezen.
                                              Dienstverlening: 25%     behoefte hebben aan zelfstandig­         Nu weet ik veel beter wat gezond is
                                                                       heid, hun eigen regie willen behou­      of niet.”
                                              Thuis: 20%
                                                                       den en onafhankelijk willen zijn van
                                              Opbrengsten: 17%         hun omgeving.
                                              Toegang: 17%
                                                                       Mensen vinden zorg en hulp een
                                              Verantwoording: 16%      individuele kwestie, omdat situa­
                                              Participeren: 5%
                                                                       ties zeer verschillen, dus ook de
                                                                       mogelijke oplossingen. Vooral bij
                                                                       complexe ziekten neemt de behoefte
                                              Deze vraag is beantwoord aan een individuele benadering
0%            10%            20%         30%  door 2.102 mensen.       toe. Daarbij zijn een luisterend oor
                                                                       en betrokkenheid bij de persoon­
                                                                       lijke situatie en de daadwerkelijke
                                                                       behoefte van mensen belangrijke
                                                                       voorwaarden om gepaste zorg en
                                                                       hulp te kunnen bieden. Meerdere
                                                                       cliënten/patiënten ervaren het als las­
6. In de raadpleging is het brede
                                                                       tig om de juiste oftewel de passende
    onderwerp ‘Ruimte voor kwaliteiten
                                                                       zorg en hulp (geregeld) te krijgen.
    van leven’ toegespitst op de discussie
    over langer thuis blijven wonen, onder
                                                                       Verder valt op dat het onderwerp
    de noemer ‘Thuis’. De kernopgave
                                                                       ‘Toegang tot zorg en hulp’ rela­
    ‘Investeren in een gezonde samen­
                                                                       tief gezien vaker is gekozen door
    leving’ is in de figuur benoemd als
                                                                       cliënten/patiënten dan door andere
    ‘Opbrengsten’.
                                                                       groepen.
72                                                                                                                                                  73
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>De keuze van mantelzorgers                                                    De keuze van vrijwilligers
                                                  Figuur 5: Keuze voor het                                                       Figuur 6: Keuze voor het
                                                  meest urgente onderwerp                                                        meest urgente onderwerp
                                                  Dienstverlening: 31%                                                           Dienstverlening: 27%
                                                  Verantwoording: 24%                                                            Thuis: 20%
                                                  Thuis: 20%                                                                     Participeren: 19%
                                                  Toegang: 16%                                                                   Toegang: 13%
                                                  Opbrengsten: 5%                                                                Verantwoording: 11%
                                                  Participeren: 4%                                                               Opbrengsten: 10%
                                                  Deze vraag is beantwoord                                                       Deze vraag is beantwoord
0%        10%        20%       30%    40%         door 825 mensen.            0%          10%          20%          30%          door 774 mensen.
Net als bij cliënten/patiënten hebben  “Het indicatiesysteem dwingt tot       Ook door vrijwilligers is het meest       meerderen dat passende zorg en
ook mantelzorgers het meest geko­       keuzes die niet op de werkelijkheid   gekozen voor het onderwerp                hulp op lange termijn efficiënter en
zen voor het onderwerp ‘Dienstver­      passen. Om als oudere intensieve      ‘Dienstverlening’, oftewel zorg en        kostenbesparend werken.
lening’, waarbij het gaat om zorg en    zorg te krijgen moet je naar een      hulp die bij mensen past.
hulp die bij mensen past.               gesloten afdeling ook al ben je                                                 Persoonlijke aandacht is echter een
                                        geen gevaar voor jezelf of een ander. Naast de groepen van cliënten/pati­       voorwaarde. Voldoende handen
Ook in deze groep blijkt uit ervaring   Alleen door je ‘vrijwillig’ te laten  ënten en mantelzorgers ervaart ook        aan het bed en voldoende tijd zijn
dat passende zorg en hulp moeilijk      opnemen, is de zorg beschikbaar.      deze groep dat het lastig is om voor      nodig om de cliënt aandacht te
te vinden is, terwijl iedere persoon    Het systeem is leidend niet de        iemand precies de zorg te regelen         geven en hem of haar beter te leren
en iedere situatie anders is. Boven­    persoon.”                             die bij hem of haar past, terwijl ieder   kennen en daarmee het karakter en
dien biedt de juiste zorg en hulp                                             mens anders is en andere behoef­          de behoeften, wensen, voorkeuren,
echt mogelijkheden in het dagelijkse   “Ik kies voor dit onderwerp, omdat     ten heeft. Meerdere vrijwilligers         familie en levensomstandigheden.
leven. Passende zorg vraagt vol­        ik van dichtbij meemaakte dat mijn    geven dan ook aan dat ze dit thema        Ook is het belangrijk om zorg en
gens meerdere mantelzorgers wel         moeder heel veel zorg kreeg die       belangrijk vinden. Passende zorg          hulp dicht bij de patiënt/cliënt te
om de nodige afstemming binnen          mijns inziens niet nodig was en die   en hulp maakt volgens deelnemers          organiseren en gezamenlijk in
de zorg en tussen betrokken hulp­       bij samenwerking c.q. coördinatie     zorgvolle situaties draaglijker en        overleg tot passende zorg en hulp
verleners. Ook is er in deze groep      wellicht niet gegeven zou zijn.”      biedt mensen de mogelijkheid om           te komen, waarbij rekening wordt
vooral behoefte aan een luisterend                                            regie te houden over hun eigen            gehouden met de persoonlijke situa­
oor en een echt gesprek over de        “De persoon die zorg en hulp vraagt,   leven. Dit zou met name in de laat­       tie en de wensen van de patiënt/
persoonlijke situatie en wat daarin     is het meest gebaat bij passende en   ste levensfase belangrijk zijn. Verder    cliënt.
nodig is.                               op maat gesneden zorg. Dit leidt tot  maakt passende zorg en hulp het
                                        echte levensondersteuning, verrijking mogelijk voor mensen om op een zo         Opvallend in deze groep is dat
Daarnaast valt in deze groep op dat     en uitbreiding van mogelijkheden.”    fijn mogelijke manier deel te nemen       het onderwerp ‘Participeren’ hoog
het onderwerp ‘Investeren in een                                              aan de samenleving. Bovendien             scoort, waar dat bij cliënten/patiën­
gezonde samenleving’ in verhouding                                            krijgen mensen meer vertrouwen            ten en mantelzorgers veel minder
heel weinig is gekozen. De hoge                                               in de behandeling en volgen ze            het geval is.
scores op dit onderwerp komen dus                                             adviezen beter op. Ten slotte vinden
echt bij andere groepen vandaan.
74                                                                                                                                                          75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>“Stop met het voortdurend (opnieuw)          nog mist. Bij een verwarde vrouw         duur en staat goede en betaalbare      “Bij het overdragen van zorg aan
 toetsen van de zorgindicatie. Het is        vond de professionele hulpverlening      zorg in de weg. Daarnaast leiden te     thuiszorg, moeten vele papieren
 al meerdere malen vastgesteld dat           dat zij nog best alleen thuis kon        veel verschillen in regels, bijvoor­    ingevuld worden. Na drie maanden
 mijn maatje echt niet meer terug kan        blijven wonen, omdat zij nog helder      beeld tussen gemeenten, ertoe dat       of na een jaar is er een verlenging
 keren op de arbeidsmarkt en echt            sprak. Na een nacht waken door           er veel onduidelijkheid ontstaat.       nodig, dus weer papierwerk. Zo
 hulp nodig heeft in de huishouding.         een vrijwilliger bleek dat mevrouw       Ten slotte vinden meerdere deelne­      zonde van onze tijd. Wij indiceren
 En iedere keer als de zorg door een         de hele tijd aan het rondspoken was,     mers dat de kwaliteit van zorg, het     geen zorg als dat niet nodig is. Wij
 andere instantie wordt ingevuld, wordt      in paniek raakte en erg veel moest       persoonlijk contact en de werkple­      zijn professionals. Zorgverzekeraars
 opnieuw een gesprek ingepland. Dit          huilen. Na verslag van deze vrijwilliger zier van hulpverleners lijden onder     mogen wat meer vertrouwen hebben
 levert dusdanig veel stress op dat we       en van de zoon werd besloten om          allerlei regels en verplichtingen. Er   in zorgverleners.”
 weer drie stappen terug zijn wat nog        mevrouw dezelfde middag nog op te        gaat te veel tijd en energie zitten in
 meer zorg vraagt van de omgeving.”          nemen.”                                  afvinken en procedures volgen.         “Omdat de vereiste mate van verant­
                                                                                                                              woording afleggen nu ten koste gaat
“Familie, mantelzorgers en/of               “Door personeelstekort krijgen de         Meer vertrouwen in de goede             van verantwoordelijkheid krijgen
 vrijwilligers zijn het meest betrokken      bewoners niet of onvoldoende             bedoelingen van mensen, waaron­         en dragen. Voorbeeld: je kunt een
 bij de patiënt en kennen diegene            aandacht. Het is voor de mensen          der professionals, en minder angst      perfect geaccrediteerde praktijk
 ook het beste. Daarnaast hebben             in verzorgingstehuizen al moeilijk,      voor risico’s zouden het verlenen       voeren en daarvoor beloond worden,
 zij het complete overzicht van de           omdat het heel anders is dan thuis.      van goede zorg een stuk makke­          terwijl dat helemaal NIETS zegt over
 hulp die gegeven wordt en wat er            Dan is aandacht juist heel belangrijk.”  lijker maken. Minder regels rond        de verleende zorg. De intrinsieke
                                                                                      verantwoording betekent meer tijd       waarde van zorg verlenen komt door
                                                                                      voor de cliënt/patiënt en dat is waar   alle controle/verplichtingen ernstig
                                                                                      het uiteindelijk om gaat.               onder druk te staan en kost bakken
 De keuze van zorg- en hulpverleners                                                                                          geld en energie die maar zeer ten
                                                                                      Deze groep heeft relatief gezien veel   dele aan de patiënt ten goede komt.”
                                                                                      minder voor het onderwerp ‘Toe­
                                                       Figuur 7: Keuze voor het       gang’ gekozen, maar veel van de        “Wat ik als verpleegkundige vaak
                                                       meest urgente onderwerp        inbreng bij het onderwerp ‘Verant­      ondervindt, is dat men moet werken
                                                                                      woording’ raakt aan de toegankelijk­    volgens protocol om het protocol.
                                                                                      heid van zorg en hulp.                  En natuurlijk moeten er richtlijnen
                                                       Verantwoording: 25%
                                                                                                                              etc. zijn, maar als verpleegkundige
                                                       Dienstverlening: 22%                                                   moet je soms, met reden, buiten
                                                                                                                              het protocol en in het belang van de
                                                       Thuis: 18%
                                                                                                                              patiënt werken en niet alleen maar
                                                       Opbrengsten: 18%                                                       lijstjes afvinken.”
                                                       Participeren: 10%
                                                                                                                             “De zorg wordt teveel in hokjes
                                                       Toegang: 7%                                                            verdeeld meer mensen met verschil­
                                                                                                                              lende taken en niveaus. Bijvoorbeeld:
                                                       Deze vraag is beantwoord                                               verpleegkundige niveau 5 mag de
 0%           10%          20%          30%            door 7.605 mensen.                                                     evaluaties doen bij een cliënt terwijl
                                                                                                                              een collega met lager niveau vaak
                                                                                                                              veel beter op de hoogte is en de
 In tegenstelling tot de drie vorige         Herhaaldelijk geven zorg- en hulp­
                                                                                                                              cliënt veel beter kent. Toch mag dit
 groepen hebben zorg- en hulpverle­          verleners aan dat regels en pro­
                                                                                                                              niet meer. De doelstellingen van de
 ners niet het meest gekozen voor het        cedures als doel op zich zijn gaan
                                                                                                                              evaluaties vervagen hierdoor eerder
 onderwerp ‘Dienstverlening’, maar           dienen. De enorme verantwoor­
                                                                                                                              en vertrouwenskwesties gaan dan
 voor het onderwerp ‘Verantwoording’.        dingslast maakt de zorg onnodig
                                                                                                                              ook meer een rol spelen.”
 76                                                                                                                                                                77
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>De keuze van bestuurders                                                         De keuze van gemeenten
                                                      Figuur 8: Keuze voor het                                                      Figuur 9: Keuze voor het
                                                      meest urgente onderwerp                                                       meest urgente onderwerp
                                                      Opbrengsten: 28%                                                              Opbrengsten: 39%
                                                      Verantwoording: 20%                                                           Dienstverlening: 19%
                                                      Dienstverlening: 20%                                                          Participeren: 18%
                                                      Thuis: 14%                                                                    Toegang: 11%
                                                      Participeren: 12%                                                             Verantwoording: 7%
                                                      Toegang: 6%                                                                   Thuis: 6%
                                                      Deze vraag is beantwoord                                                      Deze vraag is beantwoord
0%         10%           20%          30%             door 665 mensen.           0%         20%          40%          60%           door 182 mensen.
Opvallend is dat door bestuurders          bijbehorende kosten voor te zijn.     Net als door bestuurders is ook door      welbevinden van mensen (en wat
het meest is gekozen voor ‘Investe­        Het grootste verschil met de laatste  gemeenten het meest gekozen voor          daarvoor nodig is) mogelijk maakt.
ren in een gezonde samenleving’.           groep – de gemeenten – is dat het     ‘Investeren in een gezonde samen­
Hier gaat het om hoe deelnemers            onderwerp ‘Verantwoording’ hier       leving’. Onder gemeenten verstaan         Opvallend is dat het onderwerp
zich gewaardeerd voelen voor de            nog behoorlijk sterk leeft.           we een combinatie van wethouders,         ‘Verantwoording’ van alle groepen
investeringen in gezondheid die ze                                               directeuren sociaal domein en stra­       door deze groep veruit het minst
doen.                                                                            tegisch beleidsadviseurs in dienst        is gekozen. Dat geldt ook voor het
                                                                                 van een gemeente.                         onderwerp over thuis blijven wonen.
Het valt op dat meerdere deelne­          “Accepteer dat niet iedereen voldoet
mers een positieve kijk hebben op          aan ons standaardbeeld van wat een    Gemeenten vinden dat investeren
gezondheid. Een brede blik past            mens zou willen en waar je ‘dus’ naar in gezondheid aan de basis staat
volgens deze deelnemers bij de             moet streven. Een baan, gezond        van een gezonde samenleving. Net
dagelijkse realiteit en het welbevin­      leven, ‘je eigen broek ophouden’ zijn als bestuurders zijn ook gemeen­         “De grootste beperking van
den van mensen. Dit wordt namelijk         voor sommige mensen begrippen         ten in meerderheid van mening dat         onze samenleving is dat we niet
niet alleen door afwezigheid van           van een planeet waar zij niet wonen.  gezondheid breder moet worden             toegankelijk zijn voor al onze
ziekte en beperking bepaald. Een           Het heeft geen zin van hen te blijven begrepen dan de afwezigheid van           burgers.”
gezonde samenleving gaat dus over          vragen hier aan te werken en boos te  ziekte alleen. Investeren in gezond­
veel meer dan alleen goede gezond­         worden als ze daarin falen.”          heid vraagt daarom om een stevige        “Doorzettingsmacht en vertrouwen
heidszorg. ‘Je gezond voelen’ is als                                             verbinding tussen gezondheid en           gunnen aan professionals,
een satéprikker door alle domeinen        “Het is tijd voor een paradigma        werk, woning, opleiding, sociaal          randvoorwaarden creëren waarbij
van het leven gestoken (werk, inko­        shift. Een zieke is voor het          netwerk, enzovoort. Deze verbinding       professionals zich veilig voelen om
men, wonen, leefomgeving, vrije­           grootste deel namelijk gezond.        zou volgens meerdere deelnemers           te doen wat nodig is, professionals
tijdsbesteding, sociale verbanden,         Aandacht voor normale woon- en        ook het uitgangspunt van preventie        meer durf en lef hebben om te
zingeving, etc.). Meerdere bestuur­        werkomstandigheden, onthaasten,       moeten zijn. De nadruk op opbreng­        doen wat nodig is in plaats van de
ders vinden aandacht voor preventie        zingeving en saamhorigheid            sten in plaats van kosten helpt daar­     gebaande paden. Er is vaak meer
belangrijk om onnodige schade aan          zijn factoren van een gezonde         bij, omdat het een gesprek over het       mogelijk dan men denkt”.
de gezondheid te voorkomen en              samenleving.”
78                                                                                                                                                             79
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>LITERATUUR                             Publicatie 17-04
                                       ISBN: 978 90 5732 266 2
                                       Ontwerp: Stroomberg
Meurs, P. (2014). Van regeldruk naar   Fotografie: Nationale Beeldbank
passende regels. Vertrouwen,           Druk: Xerox/OBT
veerkracht, verantwoordelijkheid,
vrijheid.                              © Raad voor Volksgezondheid en
                                       Samenleving. Den Haag, 2017
Oldenhof, L. (2012). Wijkgericht
werken: intersectorale samen­          Niets in deze uitgave mag worden
werking in de wijk door grenzen­       openbaar gemaakt of verveel­
werk. Den Haag: Raad voor de           voudigd, opgeslagen in een data­
Volksgezondheid en Zorg.               verwerkend systeem of uitgezonden
                                       in enige vorm door middel van druk,
RVS (2016a). Verlangen naar            fotokopie, microfilm of op welke
samenhang. Over systeem­verant­        wijze dan ook zonder toestemming
woordelijk­heid en pluriformiteit. Den van de RVS.
Haag: Raad voor Volksgezondheid
en Samenleving.                        U kunt deze publicatie downloaden
                                       via www.dezorgagenda.nl en via
RVS (2016b). Een gedurfde ambitie.     www.raadrvs.nl.
Veelzijdig samenwerken met kind en
gezin. Den Haag: Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving.
RVS (2017a). Eenvoud loont.
Oplossingen om schulden te
voorkomen. Den Haag: Raad voor
Volksgezondheid en Samenleving.
RVS (2017b). Heft in eigen hand.
Zorg en ondersteuning voor mensen
met meervoudige problemen. Den
Haag: Raad voor Volksgezondheid
en Samenleving.
SCP (2014). Verschil in Nederland.
Den Haag: Sociaal en Cultureel
Planbureau.
SCP (2016). De toekomst tegemoet.
Leren, werken, zorgen, samenleven
en consumeren in het Nederland
van later. Den Haag: Sociaal en
Cultureel Planbureau.
80
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>          VOOR
DE ZORG   EEN
          GEZONDE
AGENDA
          SAMEN
          LEVING
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>