<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Complexe problemen,
eenvoudige toegang
↳Botsende waarden
  bewuster afwegen
Essay RaadRVS
                     Complexe
                    problemen,
                    eenvoudige
                       toegang
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                     ﻿ 2
                                       Complexe problemen,
                                       eenvoudige toegang
                                       ↳Botsende waarden
                                         bewuster afwegen
                                       Essay
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                           Inhoudsopgave
                                                                                                          Inhoudsopgave
                                                                                                            Voorwoord                                      4
                                                                                                            Inleiding                                      5
De Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS)                                                           Uitnodiging tot debat                          6
is een onafhankelijk strategisch adviesorgaan.                                                              Eenvoudige en complexe toegang                 7
De RVS heeft tot taak de regering en de Eerste en                                                           Spelers                                        8
Tweede Kamer van de Staten-Generaal te adviseren                                                            Drie logica’s                                  9
over hoofdlijnen van beide beleidsterreinen.                                                                Botsende logica’s                             11
www.raadrvs.nl                                                                                              Benodigde ruimte                             14
                                                                                                            Spanningen oplossen                          15
                                                                                                            Noten                                        19
                                                                                                            Literatuur                                   20
                                                                                                            Herkomst voorbeelden                         21
                                                                                                            Voorbereiding                                21
                                                                                                            Publicaties                                  21
Samenstelling Raad                   Publicatie 18-04
Voorzitter: Jet Bussemaker           ISBN: 9789057322761
Raadsleden: Erik Dannenberg,         Grafisch ontwerp: Studio Duel
Daan Dohmen, Pieter Hilhorst,        Fotografie: Adobe Stock
Jan Kremer, Bas Leerink,
Liesbeth Noordegraaf-Eelens,         © Raad voor Volksgezondheid
Ageeth Ouwehand,                     en Samenleving, Den Haag, 2019
Jeannette Pols.
Algemeen secretaris / directeur:
Stannie Driessen
Niets in deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een dataverwerkend
systeem of uitgezonden in enige vorm door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook
zonder toestemming van de RVS.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                                                                   Voorwoord 4
Voorwoord
Veel Nederlanders maken zich zorgen over de ontoegankelijkheid van
zorg en ondersteuning voor mensen met complexe problemen. Dat
bleek uit de vele reacties die wij ontvingen toen we in 2017 burgers naar
hun ideeën vroegen over de zorg en hulp in Nederland. Er reageerden
17.000 mensen op deze ‘raadpleging’ van de Raad voor Volksgezondheid
en Samenleving (RVS). Hun inbreng vormde de basis van onze Zorgagenda
voor een gezonde samenleving, waar het thema van toegankelijkheid een
belangrijke plaats inneemt. Sindsdien hebben velen met ons meegedacht
over dit onderwerp. Daar zijn we hen erg erkentelijk voor. Zonder hen
hadden wij dit essay niet kunnen schrijven.
In dit essay ontrafelen we de complexiteit van de vraagstukken die met
toegang te maken hebben. We proberen het daarmee eenvoudiger te
maken. We geven een aantal voorbeelden van initiatieven die er in slagen
de toegang voor mensen met complexe problemen te vereenvoudigen.
We hopen dat de manier van denken en handelen die wij in dit essay
presenteren, de zogenoemde logica’s van het zorgen, de regels en het
verdelen, hier ook aan bijdragen.
Met dit essay sluit de Raad het onderwerp niet af. De urgentie van de
ontoegankelijkheid vraagt om blijvende aandacht. De Raad wil in de
nabije toekomst de zoektocht voortzetten naar de vraag hoe de toegang
kan worden verbeterd. We willen kijken wat er nodig is om goede initia-
tieven uit te breiden en mogelijk aan te vullen. Hiertoe komen we graag in
contact met mensen die in de praktijk aan de slag gaan met de belangen-
afwegingen aan de hand van de drie logica’s die wij hier presenteren. Dat
biedt inspiratie voor de toekomst.
Jet Bussemaker
Voorzitter RVS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                     Inleiding 5
      Inleiding                                                                   de ontoegankelijkheid van de zorg kunnen problemen snel verergeren,
                                                                                  terwijl dat voorkomen had kunnen worden.
      Politici en bestuurders vertellen graag en terecht dat Nederland een        Burgers betalen hiervoor een hoge prijs. Uiteraard is de ontoegankelijk-
      toppositie bekleedt in de ranglijstjes van landen met de beste zorg. “Als   heid van de zorg vooral onwenselijk voor de mensen die hun leven niet op
      je zorg of hulp nodig hebt, kun je van alle landen in de wereld het best in de rit krijgen. Daarnaast legt het een zware wissel op de toekomst, zeker
      Nederland wonen’’, zei minister De Jonge (VWS) onlangs nog.1                als er kinderen in het spel zijn. Maar het tast ook het werkplezier van
      Wie echter de ervaringen centraal stelt van individuele burgers die         professionals aan, die juist hard nodig zijn op een krappe arbeidsmarkt.
      behalve gezondheidsklachten ook problemen hebben met relaties,              Bovendien is het duur voor de premie- en belastingbetaler.
      huisvesting, schulden of eenzaamheid, kan ook tot andere conclusies         In geld uitgedrukt bedragen de kosten voor het kleine percentage mensen
      komen. Deze mensen vinden vaak de weg naar voorzieningen niet. Of           met complexe problemen jaarlijks naar schatting 3 tot 10 miljard euro.7 Ter
      de zorg wordt hen onterecht onthouden. Of ze ontvangen iets anders          vergelijking: de Nederlandse zorguitgaven kwamen in 2018 uit op circa 100
      dan nodig is. Vaak zijn ze ten einde raad. De toegankelijkheid van zorg     miljard euro.8
      en ondersteuning voor mensen met langdurige problemen op meerdere           De maatschappelijke impact van ontoegankelijkheid is dus groot. Als we
      levensdomeinen, kan en moet beter.                                          gezondheidswinst willen boeken met meer kwaliteit van hulpverlening
                                                                                  voor minder geld, dan zouden we bij een betere toegang voor mensen met
      In 2017 heeft de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) aan         complexe problemen moeten beginnen.
      Nederlanders om reacties gevraagd op de zogeheten Zorgagenda voor
      een gezonde samenleving. Duizenden patiënten, cliënten, mantelzorgers,
      vrijwilligers, zorg- en hulpverleners, bestuurders en gemeenten deelden        Overplaatsing naar een ‘vreemd’ ziekenhuis
      hun ervaringen met de RVS. Ze beschreven hun ideeën over wat er goed           Mevrouw Jansen (83) wordt al jaren naar volle tevredenheid behandeld
      gaat en wat er nog beter kan in de zorg en hulp in Nederland. Eén van de       voor COPD en Diabetes Mellitus in ziekenhuis X. Dan breekt ze in het
      belangrijkste pijnpunten die hieruit naar voren kwam, was het probleem         weekend haar heup. Volgens de afspraken van de regionale zorgketen
      van de toegang tot zorg en ondersteuning.2 Of beter gezegd: de ontoegan-       brengt de ambulance haar naar ziekenhuis Y in een andere plaats.
      kelijkheid daarvan voor mensen met een complexe hulpvraag.                     Ziekenhuis X heeft geen IC capaciteit en die kan bij multimorbide ouderen
      Volgens schattingen kampt 1 tot 4 procent3 van de Nederlandse huis-            wel noodzakelijk zijn. Mevrouw Jansen wordt opgenomen in een ‘vreemd’
      houdens met complexe problemen op meerdere levensdomeinen.4                    ziekenhuis. Haar familie moet 30 km reizen om op bezoek te kunnen
      Bijvoorbeeld een combinatie van laaggeletterdheid, een chronische ziekte       komen. Vervolgens wordt ze drie dagen na haar operatie delirant. Ze
      en verslaving. Of opvoedproblemen, schulden en overgewicht. Ruim               reageert onvoldoende op de medicatie van de geconsulteerde geriater.
      een half miljoen Nederlandse huishoudens heeft te maken met ernstige           Omdat regionaal besloten is tot concentratie van complexe psychogeria-
      financiële problemen. Slechts een klein deel weet de weg te vinden naar        trische problematiek in ziekenhuis Z, de enige met een erkende psychoge-
      de schuldhulpverlening.5                                                       riatrische afdeling, wordt mevrouw Jansen wederom overgeplaatst.
      Bij mensen met complexe problemen is het ene probleem vaak verknoopt
      met het andere. Zij worstelen met een versnipperde sector en ineffectieve
      hulpverlening die gebukt gaat onder een zware bureaucratie.6 Dit geldt
      ook voor de professionals en verwanten of naasten die hen bijstaan. Door
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                          Uitnodiging tot debat 6
      Uitnodiging tot debat                                                       Van schuld tot erger
                                                                                  Tien jaar geleden raakt een winkelmedewerker dakloos na een echtschei-
      De RVS is niet de eerste en zal zeker niet de laatste zijn die zich met het ding. Door een vergissing ontvangt hij tijdelijk een te hoge uitkering.
      vraagstuk van toegang tot zorg bezighoudt. Er zijn diverse initiatieven om  Post hierover bereikt hem niet. Hij bouwt een schuld op van 14.000 euro.
      de hulp aan mensen met complexe problemen te verbeteren. In maart van       Na verblijf in de daklozenopvang verergeren zijn GGZ-problemen. Hierdoor
      dit jaar stelden vier departementen nog maatregelen voor om complexe        kan de doorgaans vriendelijke man verbaal agressief reageren. Dit leidt
      problematiek beter en eerder aan te pakken.9                                er toe dat het wijkteam niet in beeld komt en het UWV hem als ‘fraudeur’
      De RVS denkt dat er naast deze waardevolle bijdragen, een diepere           bestempelt.
      beschouwing is nodig; een reflectie over de toegang tot zorg en over de     Schuldhulpverlening loopt hij hierdoor mis. De wijkagent en buurtinitiatie-
      onderliggende solidariteits-, verdelings- en rechtmatigheidsvraagstuk-      ven zorgen uiteindelijk dat maatschappelijk werk van de forensisch psychi-
      ken. Daarom stelt de Raad een manier voor om complexe situaties, waarin     atrische hulpverleningsdienst komt. Deze slaat aanvankelijk goed aan. Een
      elke keer weer opnieuw afwegingen nodig zijn, te duiden. Dat doen we        juridisch schuldhulpverleningstraject en een verzoek om erkenning van
      door de zorg te plaatsen in de context van het rechtmatigheids- en het      zijn kinderen bij de Raad voor de Kinderbescherming worden opgestart.
      verdelingsvraagstuk en de daaraan verbonden logica’s. Zo laten we zien      Helaas duurt de geïndiceerde zorgperiode korter dan de procedures voor
      hoe ontoegankelijkheid ontstaat en hoe het mogelijk is alternatieven te     zijn schulden en kinderen. Voordat beide dossiers zijn afgehandeld, stopt
      overwegen. De Raad hoopt hiermee het groeiende inzicht te ondersteunen      de steun van de forensisch psychiatrische dienst. Hun factuur à 32.000
      dat de zorg voor mensen met complexe problemen een urgente maat-            euro belandt per abuis bij de man zelf.
      schappelijke kwestie is en dat het debat hierover gebaat is bij verdieping  Zijn sociaal advocaat meldt enkele uren voor de zitting dat ze een andere
      en verbreding.                                                              baan heeft gevonden, waarop de man haar opvolger ontslaat. Zonder
                                                                                  raadsman en de juiste documenten staat hij voor de rechter. Die wijst zijn
      Hieronder beschrijven we eerst waar we het over hebben als we spreken       verzoek voor schuldsanering af. Later verschijnt hij ook alleen voor de
      over toegang en complexe problemen. Daarna belichten we de spelers die      Raad voor de Kinderbescherming, die inmiddels een onderzoek is gestart
      bij het toegangsproces betrokken zijn. Vervolgens beschrijven wij drie      bij hem, zijn ex en hun kinderen. Hierdoor lopen de emoties aan alle
      logica’s die wij in dat proces onderscheiden; de logica van het zorgen,     kanten hoog op.
      de logica van de regels en de logica van het verdelen. We gaan in op de     Juist dan besluit de woningbouwvereniging zijn huis af te breken. Zijn
      knelpunten waartegen mensen met complexe problemen aanlopen en              stress neemt toe. Per mail bedreigt de man de Kinderbescherming en zijn
      hoe die samenhangen met deze logica’s. Ten slotte laten we zien hoe de      ex. Aangifte, inbewaringstelling en veroordeling volgen. Via de reclasse-
      logica’s behulpzaam kunnen zijn bij het begrijpen van en anders kijken      ring wordt opnieuw de forensisch psychiatrische dienst ingeschakeld. Zij
      naar ontoegankelijkheid. Zij kunnen handvatten bieden om gedifferenti-      herstarten maatschappelijke hulp en beloven een GGZ-behandeling. Maar
      eerd en toekomstgericht in te spelen op wat verschillende burgers in hun    na acht kennismakingsgesprekken, telkens met andere personen, is de
      verschillende hoedanigheden nodig hebben.                                   GGZ-zorg nog steeds niet begonnen. Het UWV wijst opnieuw een verzoek
                                                                                  om schuldkwijtschelding af. De schuld en het beslag op de uitkering staan
                                                                                  dus nog steeds. De man wil het liefst een baan. Zolang hij die niet heeft,
                                                                                  doet hij zinvol vrijwilligerswerk.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                          Eenvoudige en complexe toegang 7
      Eenvoudige en complexe                                                    De beslissing om al dan niet toegang tot voorzieningen te verlenen, maakt
      toegang
                                                                                deel uit van hulpverleningsprocessen (Verkooijen en Ansem 2017). Soms
                                                                                is het de voorfase van de hulpverlening, soms is er al sprake van hulpver-
                                                                                lening maar is er meer of iets anders nodig.
      Onder toegang verstaan we alles wat zich afspeelt tussen het moment       Bij eenvoudige hulpvragen is het proces eenvoudig en lineair. Het begint
      dat een persoon of een gezin een hulpbehoefte krijgt en het moment dat    met een probleem, een vraag, een behoefte en eindigt wanneer de vraag
      is bepaald welke zorg of ondersteuning passend is. In die periode zijn    is beantwoord, de behoefte vervuld, het probleem opgelost of gestabili-
      er instanties, structuren, mechanismen en drempels in het spel bij de     seerd. De onderdelen van het toegangsproces zijn de vraagverkenning,
      beslissing om te behandelen, bij de indicatie voor bepaalde zorg en bij   de diagnose, de doelbepaling en de beslissing over de te verkrijgen hulp.
      de toekenning van voorzieningen. Het organiseren van toegang tot zorg     Iemand kan zich bijvoorbeeld niet langer zelfstandig verplaatsen en heeft
      heeft als doel mensen hulp te bieden die ze nodig hebben. Anders gefor-   een scootmobiel nodig. Hij dient een aanvraag in, er wordt beoordeeld of
      muleerd: de toegangspoort zorgt voor een selectie, zodat mensen die geen  aan de voorwaarden voor verstrekking is voldaan en als dat zo is, wordt
      hulp nodig hebben, deze ook niet krijgen. Het geld voor zorg is immers    de voorziening toegekend. Pas daarna kan met de planning en uitvoering
      schaars en we willen dat wat er beschikbaar is, alleen ten goede komt van van de hulpverlening worden begonnen. Deze uitvoeringsfase laten we
      mensen die het ook daadwerkelijk nodig hebben.                            hier voor zover mogelijk buiten beschouwing.
      Schematisch verloopt een eenvoudig hulpverleningsproces als               Bij complexe problemen verloopt het hulpverleningsproces vaak niet
      volgt, waarbij de donker gekleurde blokjes staan voor de toegang tot      lineair maar cyclisch. Er zijn meerdere problemen op verschillende
      voorzieningen.                                                            terreinen. Iemand heeft bijvoorbeeld zowel schulden als een verslaving.
                                                                                Door de samenloop van problemen is het voor hem moeilijk te bepalen
                                                                                tot wie hij zich (als eerste) moet wenden. Vaak zijn er verschillende
                                  probleem | vraag | behoefte                   hulpverleners tegelijkertijd of achtereenvolgens betrokken. Hulpvrager
                                                                                en hulpverlener(s) bekijken idealiter samen welk probleem het meest
                                 diagnose | probleem definitie                  urgent is en als eerste moet en kan worden aangepakt. Bijvoorbeeld eerst
                                                                                de schulden beheersbaar maken, dan een volgend doel stellen, zoals de
                                         bepaling doel                          verslaving aanpakken.
                                                                                In de praktijk blijken hulpverleners nogal eens van mening te verschillen
                                         bepaling hulp
                                                                                over wat de meeste prioriteit heeft. Soms is de prioritering bovendien
                                         planning hulp                          moeilijk te bepalen omdat voorwaarden voor toegang tot een voorzie-
                                                                                ning afhankelijk zijn van de aanpak van andere problemen. Zo is in
                                        uitvoering hulp                         veel gemeenten toegang tot schuldsanering niet mogelijk als iemands
                                                                                verslaving niet wordt behandeld of onder controle is. Op verschillende
                                            evaluatie                           momenten in het proces zijn dus verschillende voorzieningen nodig,
                                                                                soms gelijktijdig, soms achtereenvolgend. Elke nieuwe voorziening
                                  herstel | probleem opgelost
                                                                                moet worden aangevraagd. Steeds opnieuw wordt het toegangsproces in
                                                                                werking gesteld.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                    Spelers 8
      Complexe problemen raken meerdere levensdomeinen en daarmee                  zorg of medische problemen, moet een hulpvrager ergens anders zijn,
      verschillende typen voorzieningen met elk hun eigen toegangspoorten          bijvoorbeeld bij het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ) of bij de huisarts.
      en toegangseisen. Ze zijn vaak ook langdurig en variabel in de tijd; als het De verschillende kaders hebben elk hun eigen werkwijze, criteria en
      beter gaat is er iets anders nodig dan in een mindere periode. De com-       manieren om de zorgvrager tegemoet te treden. Hieronder gaan we in op
      plexiteit kan dus zowel in de breedte als in de lengte van de problematiek   de betrokken spelers bij toegangsprocessen.
      schuilen.
                                                                                   Hulpbehoeftige
      Spelers
                                                                                   Alles begint uiteraard bij de personen of gezinnen met complexe proble-
                                                                                   men, die wel of niet hun hulpvraag kenbaar maken. Hun problemen zijn
                                                                                   misschien eerst nog klein en hanteerbaar maar dreigen zo uit te groeien
      In toegangsprocessen maken meerdere betrokkenen op verschillende             dat er soms geen uitweg meer mogelijk lijkt. Achteraf is de vraag dan
      momenten hun afwegingen. Het begint bij een individu of een gezin met        makkelijk gesteld: was er niet eerder iets anders mogelijk geweest?
      een probleem en een behoefte. Soms blijft de hulpvraag (te lang) impliciet
      en gebeurt er niets. Als de hulpvraag expliciet is, weegt de persoon of het  Naasten
      gezin af welke hulp nodig is en waar die te vinden is. Is de toegangspoort   Naasten van personen met complexe problemen kunnen een belangrijke
      gevonden, dan bekijken professionals samen met de hulpvrager wat nodig       rol vervullen in de toegang tot zorg. Dit kunnen familieleden zijn, maar
      is. Dat kan bij complexe gevallen meer zijn, dan de vraag waarmee de         ook vrienden, kennissen of vrijwilligers. Deze naastbetrokkenen zijn
      burger zich tot de professional wendt.                                       veelal een stabielere factor in het leven van de persoon met complexe
      De afweging welke hulp nodig is, wordt gemaakt in een context van            problemen dan de hulpverleners, die voor hen passanten zijn.
      verschillende regels en procedures voor de toegang tot de schaarse
      middelen. Niet alleen de professionals wegen de hulpvraag af tegen de        Professionals
      voorwaarden die de wettelijke regelingen stellen. Ook bestuurders en         Vanaf het moment dat mensen met een hulpvraag op zoek gaan naar
      beleidsmakers maken afwegingen, zij het natuurlijk niet op individueel       passende hulp, krijgen ze te maken met professionals van divers plui-
      niveau. Zij vertalen de wettelijke kaders naar regels en protocollen, die    mage: een wijkteammedewerker, CJG, JGZ, Wmo-consulent, medewerker
      als het goed is, zo nauw mogelijk aansluiten op de behoeften van hulpvra-    van het CIZ, huisarts, wijkverpleegkundige, loketmedewerker van de
      gers. Bestuurders en politici wegen belangen tegen elkaar af en nemen        Sociale Dienst, Urgentiecommissie wonen, etcetera. De eerste professio-
      beslissingen over de verdeling van de middelen.                              nal waarmee hulpvragers in contact komen is niet per se degene bij wie
      Bij het verlenen van toegang tot zorg aan mensen met complexe proble-        ze ook terecht kunnen met hun aanvraag voor hulp. En vaak lopen er al
      men zijn dus veel verschillende spelers betrokken. Voor elke vorm van        contacten met hulpverleners. Ook dan moet bij een nieuwe of vervolgaan-
      hulp verloopt het toegangsproces op een andere manier. Dat is vooral         vraag weer contact worden gezocht met iemand anders.
      afhankelijk van het wettelijke kader waaronder de voorziening valt. Voor
      sommige voorzieningen verleent de gemeente toegang (hulpmiddelen,            Poortwachters
      jeugdhulp, dagbesteding, uitkering, schuldhulpverlening etcetera), maar      De mensen die beslissen of iemand bepaalde zorg of ondersteuning kan
      gemeenten hebben vaak verschillende loketten, bijvoorbeeld voor Wmo          krijgen, heten poortwachters. Huisartsen zijn de bekendste. Zij kunnen
      en inkomen. Voor andere voorzieningen zoals voor wonen, langdurige           patiënten doorverwijzen naar specialisten. Poortwachters werken echter
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                Drie logica’s 9
      ook voor de gemeente, het CIZ of een zorgverzekeraar. Hun rol is niet hulp-   Drie logica’s
      verlenen, maar beslissen over aanvragen. Deze poortwachters werken
      voor organisaties die regels en procedures opstellen voor de beslissingen     Mensen met complexe hulpbehoeften ondervinden in het samenspel
      over het toekennen van zorg. Het woord ‘poortwachter’ verwijst naar een       met bovengenoemde spelers problemen in het toegangsproces. Deze
      selectiefunctie: toelaten of tegenhouden.                                     problemen scharen we onder het begrip ‘ontoegankelijkheid’. Welke
                                                                                    mechanismen veroorzaken die ontoegankelijkheid? Om dat duidelijk te
      Financiers                                                                    maken onderscheiden we drie logica’s: de logica van het zorgen, de logica
      De instanties die de zorg betalen, zoals zorgverzekeraars en gemeenten,       van de regels en de logica van het verdelen. Het werken met deze logica’s
      zijn ook betrokken bij beslissingen over toegang. Deze financiers kopen       is een manier om de verschillende en potentieel tegenstrijdige waarden in
      benodigde zorg in en stellen hiermee de kaders vast waarbinnen hulpver-       beeld te brengen die in het spel zijn bij toegangsprocessen.
      lening geboden kan worden. Zij kunnen zich hierin meer of minder strikt       Door ruimte te benutten binnen en tussen de logica’s, is het mogelijk de
      opstellen. Ze bewaken de grenzen, maar kunnen ook coulancebeleid              toegang voor mensen met complexe problemen te verbeteren. De uitdaging
      hanteren.                                                                     is meer integraal te werken, voorbij de verkokering en de korte termijn.
                                                                                    Daarvoor is een omslag nodig. Die kan bewerkstelligd worden door aan te
      Aanbieders                                                                    grijpen bij de achterliggende waarden van de verschillende logica’s.
      Hulpverleners zijn verbonden aan organisaties. Deze aanbieders gaan
      formeel de verplichting aan om zorg en ondersteuning te bieden; hun
      professionals zijn belast met de uitvoering. Ook zij bepalen de kaders en   “De kernwaarde in de zorglogica is
      de bewegingsruimte die professionals hebben om eigen afwegingen te
      maken en zo nodig buiten die kaders te treden.                                passende hulp bieden bij behoeften die
      Politici                                                                      met de tijd kunnen veranderen.”
      De organisaties en instanties waar de besluiten over toegang tot zorg
      genomen worden, werken binnen de kaders die politici bepalen. Lokaal
      zijn dat de gemeenteraden en landelijk zijn dat de Tweede en Eerste           Zorglogica
      Kamer. Die kaders kunnen algemeen, open en breed geformuleerd zijn,
      zoals de Wmo. Ze kunnen ook specifiek en gedetailleerd, zoals de Zvw en       In de zorglogica staat het zorgen voor het individu of het gezin met
      de Wlz, waarin de voorwaarden om voor zorg in aanmerking te komen tot         complexe hulpvragen centraal. Het is hun belang om passende hulp te
      in detail uitgewerkt zijn. Politici en bestuurders bepalen niet alleen de     krijgen, met zoveel mogelijk behoud van autonomie. De belangrijkste
      kaders, maar ook de omvang van middelen, met name financiële. Dit kan         andere spelers zijn de professionals. Zij helpen passende voorzieningen
      direct verbonden zijn aan de wettelijke kaders (zoveel euro naar jeugd-       te vinden. Zij kunnen fungeren als poortwachter of de zorg verlenen. Met
      zorg, zoveel naar de Wmo) of algemener worden toegewezen (zoveel euro         hun werkwijze sluiten ze zoveel mogelijk aan bij de behoeften, wensen
      naar het Gemeentefonds).                                                      en mogelijkheden van de hulpvrager. De kernwaarde in de zorglogica is
                                                                                    passende hulp bieden bij behoeften die met de tijd kunnen veranderen.
                                                                                    De vraag welke zorg of ondersteuning passend is, kan alleen in de context
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                       Drie logica’s 10
      van een specifieke zorg- of hulpvraag beantwoord worden. Het gaat niet            ze vaak niet als zodanig beleefd. Burgers en zorgaanbieders ervaren ze
      om keuzes en maatregelen op papier, maar om hoe die uitpakken in                  eerder als bureaucratisch. Bijvoorbeeld wanneer de regels de keuze voor
      iemands dagelijkse leven (RVS 2017c). Dit aspect van de zorglogica vraagt         passende zorg in de weg staan. Dan botst de regellogica met de zorglogica.
      om flexibiliteit in afwegingen over toegang tot zorg. Zeker bij complexe
      hulpvragen die meerdere levensdomeinen raken of variëren in de tijd.               Kernwaarde        Niveau         Direct        Belang           Werkwijze
      Dan is het van belang problemen in samenhang te bekijken en niet alleen                                             betrokkenen
      te kijken naar het individu, maar ook naar zijn betekenisvolle relaties en         Rechtmatigheid:   Alle mensen    Wet- en       Hulpvragers      Bureaucratisch
      sociale netwerken (bijvoorbeeld bij opvoedingsproblemen of bij dementie).          Gelijke gevallen  die beroep     regelgever,   krijgen waar
                                                                                         worden gelijk     doen op een    professionele zij recht op
                                                                                         behandeld         voorziening,   organisaties  hebben.
       Kernwaarde     Niveau        Direct        Belang           Werkwijze                               behandeling of               Het werk van
                                    betrokkenen                                                            dienst                       professionals is
                                                                                                                                        controleerbaar
       Passende       Individu of   Hulpvragers   De hulpvrager    Aansluiten bij
                                                                                                                                        en niet
       hulp bij       huishouden    Professionals krijgt kwaliteit behoeften, wensen
                                                                                                                                        willekeurig
       veranderlijke  Brede sociale               van leven en     en mogelijkheden
       behoeften      verbanden                   deelname         van de hulpvrager en
                                                  aan de           de professionaliteit
                                                  samenleving      van de hulpverlener  Verdeellogica
                                                                                        De derde logica betreft de verdeling van collectieve middelen. Het gaat
      Regellogica                                                                       om geld maar ook om personele inzet en beschikbare voorzieningen,
                                                                                        bijvoorbeeld bedden in een ziekenhuis of zorginstelling. Deze middelen
      De regellogica betreft de manier waarop in de zorg de wetten, regels en           zijn niet onuitputtelijk. Daarom zijn keuzes nodig, die op verschillende
      kaders toegepast en nageleefd worden. Regels helpen om te beslissen wie           niveaus worden gemaakt. Regering en parlement verdelen en beheersen
      wel en wie niet recht heeft op een voorziening of behandeling. Regels zor-        de budgetten, die soms geoormerkt zijn (langdurige zorg), en soms uit
      gen er ook voor dat beslissingen te controleren zijn, dat willekeur wordt         algemene middelen bestaan (Gemeentefonds). Gemeentebesturen en
      voorkomen en dat rechtspersonen bescherming van de wet genieten.                  gemeenteraden beslissen over inkoop van zorg. Het kan ook gaan om
      Denk bijvoorbeeld aan de wet op de privacy. Deze logica stelt ook eisen           algemene maatregelen die als doel hebben de zorgconsumptie te remmen.
      aan de manier waarop verantwoording wordt afgelegd over geleverde zorg            Denk aan het eigen risico in de Zorgverzekeringswet.
      (zie ook RVS 2019). De regellogica moet er voor zorgen dat mensen erop            De verdeellogica bevat het streven dat zorg en ondersteuning ook op
      kunnen vertrouwen dat ze de hulp krijgen waar ze recht op hebben.                 termijn toegankelijk blijven, dus dat het stelsel duurzaam is. Bovendien
      De kernwaarde in de regellogica is rechtmatigheid. Deze juridische term           moeten de Nederlandse burgers erop kunnen rekenen dat schaarse
      betekent handelen in lijn met geldende regels en besluiten. In deze logica        middelen rechtvaardig verdeeld worden. Dat is nodig voor het borgen van
      gaat het om de verhouding tussen verschillende burgers met een zorg- of           de solidariteit, een belangrijke pijler van het Nederlandse zorgstelsel. Het
      ondersteuningsbehoefte. Belangrijkste spelers zijn naast de wet- en               collectieve draagvlak voor voorzieningen is gebaseerd op deze garanties.
      regelgever, de organisaties waar professionals werkzaam zijn. Hoewel              Afwegingen over verdeling van de middelen hebben – anders dan
      de procedures rond de regellogica willekeur moeten tegengaan, worden              afwegingen over toekenning van zorg of ondersteuning aan individuele
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                  Botsende logica’s 11
      personen – gevolgen voor grotere groepen burgers. Dat wil echter niet         en de verschillende financieringsstromen (verdeellogica). Die worden
      zeggen dat de verdeellogica daarom perse belangrijker is dan de andere        vervolgens vertaald in uiteenlopende voorwaarden, criteria, richtlijnen,
      twee logica’s bij afwegingen over toegang.                                    protocollen (regellogica). Voor mensen met complexe problemen is dit
                                                                                    niet altijd te begrijpen. Zij kunnen het toegangsproces dan als een doolhof
       Kernwaarde       Niveau         Direct         Belang         Werkwijze      ervaren en afzien van hulp die zij eigenlijk nodig hebben.
                                       betrokkenen
       Solidariteit en  Sectoren /     Politiek,      Continuïteit   Politieke
       houdbaarheid     stelsel als    bestuurders en van en         besluitvorming    Onbegrijpelijk voor laaggeletterden
       van het          geheel         instellingen   draagvlak voor                   “In mijn gemeente is zo’n 16 procent van de bevolking laaggeletterd’’,
       zorgstelsel                                    voorzieingen
                                                                                       zegt een huisarts. “Ook mensen van wie je het niet verwacht. Mensen die
                                                                                       letterlijk zeggen dat ze nooit de lagere school hebben afgemaakt. Mensen
                                                                                       die me vertellen dat ik wel iets op kan schrijven, maar dat ze niet weten
      Botsende logica’s
                                                                                       wat ik daarmee bedoel.’’ Laaggeletterden, zoals laagopgeleiden, ouderen
                                                                                       en migranten, hebben beperkte gezondheidsvaardigheden. Zij hebben
                                                                                       moeite om informatie over ziekte en gezondheid te verkrijgen, te begrij-
      Nu we hebben beschreven dat afwegingen in processen van toegangsver-             pen en toe te passen. Daardoor vinden zij de weg naar hulp niet of krijgen
      lening samenhangen met verschillende logica’s, kunnen we laten zien dat          ze niet de juiste hulp en ontstaan aanzienlijke gezondheidsverschillen in
      dit mede ten grondslag ligt aan de ontoegankelijkheid voor mensen met            ons land. Onjuist gebruik van medicatie of therapie-ontrouw komen veel
      complexe problemen. Dat doen we aan de hand van de drie knelpunten               voor bij laaggeletterden en doorverwijzingen kunnen al te ingewikkeld
      waarin ontoegankelijkheid zich uit: het niet vinden van de weg naar hulp,        zijn. “Als ik ze een formulier geef met plekken waar ze naar toe kunnen,
      het onterecht geen hulp krijgen en iets anders krijgen dan nodig.                snappen ze daar niets van’’, vertelt de huisarts.
      Mensen weten de weg naar hulp niet te vinden
      Het eerste knelpunt waarin ontoegankelijkheid zich openbaart, is dat          Een andere reden om niet op zoek te gaan naar zorg die eigenlijk wel
      mensen de ingang naar zorg of ondersteuning niet weten te vinden. Zij         nodig is, kunnen (te hoge) eigen bijdragen zijn. Bij mensen met proble-
      komen überhaupt niet op het punt dat er een afweging over toegang             men op meerdere gebieden kunnen eigen bijdragen stapelen. De eigen
      gemaakt kan worden. Dat kan verschillende redenen hebben.                     bijdrage voor één voorziening is voor sommigen misschien nog wel te
      Het stelsel is ingewikkeld. Bij eenvoudige hulpvragen is het soms al          dragen. Maar bij twee of drie voorzieningen kan dat een probleem worden.
      lastig om er achter te komen waar je moet zijn. Bij problemen op meerdere     Wanneer problemen variëren in de tijd, kan het zijn dat keer op keer een
      levensdomeinen is dat nog veel lastiger en vaak tijdsintensief. Mensen        eigen bijdrage moet worden betaald voor een terugkerende voorziening
      raken de weg kwijt in de veelheid van voorzieningen en bijhorende toe-        waarop een beroep wordt gedaan. In deze gevallen botst de zorglogica
      gangspoorten. Cliëntondersteuning is er wel, maar ook die is versnipperd      met de verdeellogica. Vanuit de verdeellogica is het dragen van een eigen
      georganiseerd en wordt lang niet altijd gevonden.                             risico of het leveren van een eigen bijdrage begrijpelijk, omdat dit het
      De zorglogica botst hier zowel met de regellogica als met de verdeellogica.   kostenbewustzijn van burgers vergroot (Jeurissen et al. 2018). Vanuit de
      Immers, het is ingewikkeld als gevolg van de inrichting van het stelsel       zorglogica bezien, blijkt dit soort maatregelen soms problematisch omdat
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                Botsende logica’s 12
      geen rekening wordt gehouden met de diversiteit van de bevolking. Waar           Wachten op een crisis
      de eigen bijdrage als financiële prikkel voor sommige mensen goed werkt          “Er moet een tussenvoorziening zijn voor de groep die niet voldoet aan
      om onnodige zorg te voorkomen, leidt het er bij andere mensen met een            de harde eisen van de Wlz en wat de Wmo te bieden heeft. Bijvoorbeeld
      hulpvraag toe, dat zij afzien van zorg of ondersteuning vanwege de kosten.       zwaar getraumatiseerde vluchtelingen met een migratieachtergrond,
      De drempel is in dat geval een onneembare horde.                                 die veel problematiek hebben, zullen nooit in de Wlz kunnen komen.
      Het kabinet heeft overigens dit jaar een Wmo-abonnement ingevoerd                Rare regels zoals ‘het moet voor het 18de levensjaar geconstateerd zijn’,
      om de eigen Wmo bijdrage voor iedereen in Nederland gelijk te maken.             waardoor dit soort groepen niet de zorg kunnen krijgen die ze nodig
      Daarmee is het probleem van stapeling van eigen bijdragen binnen de              hebben. Het kost ook veel geld: gemeenten zijn soms ‘de helft van hun
      Wmo weliswaar ingeperkt, maar het blijft een obstakel door verschillen           budget kwijt aan dit soort gevallen’, maar zij doen het wel omdat ze bang
      in eigen bijdragen met andere voorzieningen. Zo kunnen mensen door               zijn voor ontsporing van deze mensen. Nu is het nog regelmatig het geval
      verschil in eigen bijdrage voor Wmo en Wlz op basis van dat verschil             dat we wachten op een crisis, want dan worden ze wél opgenomen.’’
      kiezen voor een voorziening die niet past.
      Mensen kunnen ook persoonlijke redenen hebben om niet op zoek te
      gaan naar zorg of ondersteuning. Ze schamen zich of denken dat ze geen        Of iemand krijgt een voorziening vanuit het ene stelsel en mag daarom
      recht (meer) hebben op zorg. Of ze staan onder druk van hun naasten om        niet ook aanspraak maken op een andere voorziening uit een ander
      het contact met hulpverleners te beperken. Of ze beseffen niet dat het niet   stelsel. Met name mensen met problemen op meerdere gebieden krijgen
      goed met hen gaat. Bij afwezigheid van ontmoeting en dialoog blijven          hiermee te maken. In deze gevallen botst de zorglogica met de regellogica,
      zorgbehoeften buiten beeld van professionals. Hier is geen sprake van een     en is de overheersende logica van de ene wet als het ware in strijd met die
      botsing tussen logica’s, maar is er onvoldoende ruimte in de zorglogica om    van een andere. Zorg en ondersteuning zijn misschien wel nodig, maar de
      tijdig hulp te bieden.                                                        regels staan de levering in de weg.
                                                                                    Zeker wanneer budgetten krapper worden is er de neiging bij overheden
      Mensen krijgen onterecht geen hulp                                            om drempels op te werpen of te verhogen. Voor zorgorganisaties en pro-
      Ontoegankelijkheid uit zich ook in het knelpunt dat mensen niet krijgen       fessionals wordt het dan moeilijker om zelf afwegingen over toegang te
      waarom ze vragen, terwijl ze wel zorg of ondersteuning nodig hebben. Ook      maken. Het gevolg kan zijn dat kosten hoger oplopen dan nodig is, omdat
      daarvoor kunnen verschillende redenen zijn.                                   zorg en ondersteuning te laat, verkeerd of helemaal niet worden ingezet.
      Soms worden toelatingsregels zo stringent gehanteerd dat ze toegang           Ook (zorg)organisaties zelf kunnen dergelijke belemmerende drempels
      onmogelijk maken. Dit doet zich voor wanneer mensen geen woonadres            opwerpen. Bestuurders vrezen vaak voor kostenoverschrijdingen of
      hebben, of geen identiteitskaart. In dit geval krijgen mensen geen zorg op    voor beschuldigingen zich niet aan de regels te houden. Dan worden
      grond van andere overwegingen dan zorgcriteria. Mensen stranden ook
      wanneer niet duidelijk is binnen welk financieringskader hun hulpvraag
      past (Wmo, Wlz, Jeugdwet, Passend Onderwijs etcetera). Iemand voldoet       “Zeker wanneer budgetten krapper wor-
      immers niet of niet helemaal aan de regels voor de ene voorziening noch
      aan de regels voor een andere voorziening.                                    den is er de neiging bij overheden om
                                                                                    drempels op te werpen of te verhogen.”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                    Botsende logica’s 13
      voorschriften en regels strenger toegepast dan nodig is. Hier botst de spe-   nodig is. Het aanbod is leidend, niet de vraag. Hier botst de verdeellogica
      cifieke invulling van de verdeellogica met die van de regels. Bovendien       met de zorglogica.
      is deze specifieke invulling op (de langere) termijn ook contraproductief     De wens om de kosten beperkt te houden, leidt ertoe dat er eerst lichte
      voor de verdeellogica zelf.                                                   zorg wordt ingezet en er alleen wordt opgeschaald naar zwaardere zorg
      Een andere reden waarom mensen niet de nodige zorg krijgen waarom             als de eerst geboden zorg niet voldoende blijkt (stepped care). Vaak kunnen
      ze vragen, is dat er nog te weinig wordt gekeken naar de bredere context      zorgverleners echter snel inschatten dat zwaardere zorg beter past voor
      van een zorg- of hulpvraag (RVS 2017b; RVS 2017c). Bij de beoordeling van     mensen met complexe problemen. Toch is het dan lastig om ‘stappen’ over
      welke hulp nodig is, wordt doorgaans vooral gekeken naar de aspecten          te slaan en meteen de zwaardere en dus duurdere zorg in te zetten. De
      van iemands leven die vanuit de professional of aanbieder gezien relevant     focus ligt op het beheersen van de kosten binnen een deel van het stelsel,
      zijn. Een huisarts kijkt anders naar de hulpvraag van een persoon in zijn     in plaats van op de totale kosten voor zorg en ondersteuning. Hier maakt
      spreekkamer dan een maatschappelijk werker die dezelfde vraag krijgt          de botsing tussen de verdeellogica en de regellogica het lastig om in de
      voorgelegd. Professionals zijn niet altijd voldoende op de hoogte van wat     praktijk passende hulp te bieden.
      andere domeinen te bieden hebben. Ze hebben ook niet altijd de kennis of      Anderzijds komt het ook voor dat professionals juist te snel en teveel
      instrumenten tot hun beschikking om het juiste aanbod samen te stellen,       overnemen van een cliënt, waardoor de cliënt (te) afhankelijk wordt. Dit
      bijvoorbeeld omdat er geen tijd en ruimte is om buiten het eigen aanbod       komt voort uit verschillende – soms zelfs tegenstrijdige – opvattingen
      of over de grens van het ‘eigen’ stelsel te kijken. Veel professionals werken over wat de zorglogica behelst. Hier botst de zorglogica bovendien met
      immers in een apart paradigma en een strakke bekostigingscontext.             die van de regels, omdat het overnemen van zorg bij de een en niet bij de
      De zorglogica wordt dan te beperkt geïnterpreteerd. In dat geval zijn het     ander gemakkelijk tot willekeur leidt.
      conflicterende visies op de zorglogica, die goede - integrale - zorg in de
      weg staan.
                                                                                       Aandacht van de arts
      Mensen krijgen iets anders dan ze nodig hebben                                   Een negentiger uit Den Bosch is mantelzorger van zijn vrouw met gevor-
      Het derde knelpunt waarin ontoegankelijkheid zich uit, is dat mensen iets        derde dementie. Al lange tijd probeert hij hun beider levens op de rit te
      anders krijgen dan ze nodig hebben. Mensen krijgen dan wel hulp, maar            houden. Dat kost hem steeds meer moeite. Zelf kreeg hij prostaatkanker,
      die past eigenlijk niet goed bij hun problemen.                                  maar die is volgens artsen goed onder controle. Toch komt de man met
      Dat kan het gevolg zijn van het niet goed aansluiten van wettelijke              grote regelmaat bij de huisarts. Dan vraagt hij om verwijzingen naar
      kaders. Een mantelzorger van een vrouw met dementie heeft bijvoorbeeld           medisch specialisten. De huisarts voelt zich onder druk staan en wil de
      casemanagement uit de Wmo gekregen, maar heeft eigenlijk vooral zorg             man niet ontzeggen wat hij wenst. De zoon van de man denkt dat zijn
      thuis nodig. Dat kan hij wel uit de Wlz aanvragen, maar die is bedoeld           vader er vooral behoefte aan heeft te ontsnappen aan zijn zorgen thuis.
      voor situaties waarin er 24 uur toezicht nodig is, hetgeen niet het geval is.    Hij zou ook naar erkenning verlangen voor de onzichtbare rol thuis die
      Eigenlijk heeft hij iemand nodig die af en toe een paar uur bij zijn vrouw       de vrijheid in zijn nog korte eigen leven beknot. ,,Hij wil graag zelf wat
      kan zijn als hij er even uit wil om weer op krachten te komen. Hier botst        aandacht en zoekt die in het medische circuit’’, zegt de zoon.
      de zorglogica met de regellogica.
      Ook wanneer een gemeente een bepaald zorgaanbod wel heeft ingekocht
      en een ander niet, kan het gevolg zijn dat iemand iets anders krijgt dan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                        Benodigde ruimte 14
         Geen urgentie met schuld                                                      kijk op de persoon en situatie;
         Een vrouw krijgt te maken met huiselijk geweld. Zij krijgt geen urgentie •    professionals niet breed genoeg kijken en de ruimte en middelen
         voor een ander huis, omdat er nog een restschuld op de echtelijke woning      missen om breder te kijken en te handelen;
         rust. Zonder vaste verblijfplaats kan zij echter geen aanspraak maken op •    professionals die wel breed kijken geen beslissingsmacht hebben
         schuldhulpverlening. De vrouw kan terecht in de maatschappelijke opvang,      over de toegang op de diverse terreinen (wonen, inkomen, zorg,
         maar alleen zonder kinderen. Voor hen wordt pleegzorg ingeschakeld.           vervoer, etcetera);
                                                                                  •    cliëntondersteuning onbekend is en domeingebonden;
                                                                                  •    aanbod soms niet past bij de hulpvraag, bijvoorbeeld kwantitatief
      Benodigde ruimte
                                                                                       door wachtlijsten die ontstaan als gevolg van het inkoopbeleid van
                                                                                       een gemeente, of kwalitatief doordat meer vanuit het ingekochte
                                                                                       aanbod wordt bekeken wat kan worden ingezet dan vanuit de vraag
      Als we kijken naar toegang vanuit de drie logica’s, zien we dat er twee          wat er nodig is.
      algemene verklaringen zijn voor ontoegankelijkheid. Ten eerste kan er
      binnen een logica op verschillende manieren invulling worden gegeven        Bij de beoordeling welke hulp nodig is, wordt nu nog vooral gekeken naar
      aan de kernwaarde, waardoor te weinig of juist teveel ruimte ontstaat om    de voor die professional of aanbieder relevante aspecten van iemands
      zorg aan mensen met complexe problemen toe te kennen. Ten tweede            leven, en nog te weinig naar de bredere context van een hulpvraag.
      kan een botsing tussen logica’s de toegang tot zorg bemoeilijken of         Om mensen toch te kunnen geven wat ze nodig hebben, worden soms
      verhinderen.                                                                omwegen gezocht, maar lang niet alle professionals benutten die moge-
      In beide gevallen kan het helpen wanneer er binnen een logica meer          lijkheid. Of een hulpvraag breder bekeken wordt, is op dit moment nog
      ruimte wordt geboden aan een andere logica of wanneer er op een andere      sterk afhankelijk van de professional die een hulpvrager treft. Hier speelt
      manier invulling wordt gegeven aan de kernwaarde van de logica.             toeval dus een rol. Mogelijk complexe hulpvragen zouden standaard met
      Wanneer iemand bijvoorbeeld geen uitkering kan krijgen omdat zij geen       een brede blik tegemoet getreden moeten worden.
      woonadres heeft en geen huis kan krijgen omdat zij geen inkomen heeft,
      dan helpt het wanneer de regel om geen woonadres te hebben wordt            Binnen de regellogica speelt dat
      opgeschort zodat zij een inkomen kan verwerven waarmee de woning            •    regels zorg en ondersteuning in de weg staan (adres, inkomen, ID);
      betaald kan worden. Er wordt dan ruimte in de regellogica gemaakt voor      •    voorwaarden om toegang te krijgen niet op elkaar aansluiten of
      de zorglogica.                                                                   elkaar zelfs uitsluiten;
                                                                                  •    er geen of onvoldoende ‘vrije ruimte’ wordt ervaren om eerst te doen
      Op grond van de bevindingen hierboven, kunnen we het volgende zeggen             wat nodig is en daarna te kijken hoe dat gefinancierd moet worden;
      over welke ruimte nodig is binnen logica’s.                                 •    sommige regels geen mogelijkheid bieden voor het maken van
                                                                                       uitzonderingen;
      Binnen de zorglogica speelt dat                                             •    het vasthouden aan regels soms tot buitenproportionele kosten leidt;
      •    mensen met complexe problemen niet in beeld zijn, of slechts een       •    gelijke behandeling van gelijke gevallen op gespannen voet staat met
           deel van hun problematiek;                                                  zorg op maat. Die vraagt juist aandacht voor de eigenheid van ieder
      •    verschillende professionals actief zijn met elk hun eigen kennis en         persoon en voor contextuele diversiteit.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                    Spanningen oplossen 15
      Op dit moment wordt de toegang sterk bepaald door institutionele kaders: voor hulpvragers leidend zijn. Dat kan betekenen dat er op korte termijn
      wettelijke voorschriften, financiële hokjes en categorieën, papieren of  moet worden geïnvesteerd, opdat kosten in de toekomst voorkomen
      theoretische doelen. Professionals, bestuurders of organisaties die het  worden. Alleen dan komt de solidariteit van Nederlanders om zorgkosten
      anders willen doen, lopen tegen allerlei obstakels op. Zij hebben ruimte te dragen voor mensen met complexe problemen niet onder druk te staan
      nodig om eerst te doen wat nodig is voor mensen met complexe proble-     (RVZ 2005).
      men en achteraf verantwoording af te leggen over hun keuzen.             Samenvattend kunnen we zeggen dat een bepaalde werkwijze vanuit de
                                                                               ene logica te begrijpen is, maar binnen een andere logica onwenselijke
      Binnen de verdeellogica speelt dat                                       gevolgen heeft. Elke logica vertegenwoordigt belangen die in Nederland
      •    mensen soms (te) lang op de benodigde zorg en ondersteuning         brede steun genieten. De logica’s botsen, maar ze staan niet los van elkaar.
           moeten wachten;                                                     In de praktijk blijken er wel degelijk wegen te vinden om deze botsingen
      •    eigen bijdragen zich soms opstapelen en een te groot beslag leggen  te verzachten. Met behulp van de logica’s kunnen we toewerken naar een
           op het besteedbaar inkomen;                                         verbeterde toegankelijkheid. Dat doen we hierna.
      •    schaarste tot blikvernauwing leidt. Toegangsdrempels gaan omhoog,
                                                                               Spanningen oplossen
           de professionele ruimte wordt beperkt. Dit leidt niet altijd tot de
           gewenste kostenbesparing;
      •    de verdeling van de verantwoordelijkheid voor het toekennen van
           voorzieningen tussen wetten en overheden (bijv. Wmo en Zvw) het     De RVS verwelkomt de toegenomen aandacht voor mensen met complexe
           bieden van passende zorg voor mensen met complexe problemen kan     problemen. Er zijn al veel hoopgevende initiatieven die, vaak nog tegen de
           frustreren;                                                         stroom in, gedifferentieerd inspelen op wat verschillende burgers nodig
      •    de logica van het verdelen geen lange termijn-optimalisatie kent.   hebben. Ook lijkt er momentum te ontstaan voor een vereenvoudiging
                                                                               of verbetering van wet- en regelgeving. Hoewel dit zeker verlichting zal
      Financiële schaarste is een belangrijke prikkel bij de inrichting van    bieden, zal het altijd mogelijk moeten zijn om uitzonderingen te maken
      toegang. Maar nu de toegang beperken, kan op de langere termijn tot      voor complexe problematiek met risico op verergering.
      hogere kosten leiden. De problemen zijn dan groter geworden waardoor
      zwaardere zorg nodig is. Er zijn middelen nodig om complexe problemen    Het is leerzaam goede praktijkvoorbeelden in ogenschouw te nemen en
      in samenhang aan te pakken. Daarbij moet een lange termijnperspectief    te kijken in hoeverre die navolgbaar zijn. Zo doet een aantal gemeenten
                                                                               experimenten met zogeheten ‘Grensbudgetten’. Deze flexibel in te zetten
                                                                               budgetten bieden de mogelijkheid om hulp te verlenen in situaties waarin
   “Elke logica vertegenwoordigt belangen                                     nog niet direct duidelijk is wie dit gaat betalen. Door de mogelijkheden
                                                                               voor grensbudgetten te verruimen, omarmen overheden en bestuurders
     die in Nederland brede steun genieten.                                    dat er nu eenmaal grensconflicten tussen wetten en domeinen blijven
                                                                               bestaan. Grensbudgetten bieden professionals en organisaties een uitweg
     De logica’s botsen, maar ze staan niet                                    voor zorg- en hulpvragen die tussen wal en schip vallen (zie RVS 2018b;
                                                                               Nationale Ombudsman 2018).
     los van elkaar.”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                    Spanningen oplossen 16
      Amsterdam ontwikkelde de zogenoemde ‘Vroeg eropaf teams’, een             veranderen van financieringsstructuren teneinde het maatschappelijk
      succesvol initiatief dat andere gemeenten overnamen. De Vroeg eropaf      effect voor de burger centraal te stellen. De gemeenten Alphen aan
      teams bieden integraal maatwerk aan mensen met complexe problemen.        den Rijn, Nieuwkoop en Kaag en Braassem hanteren bijvoorbeeld bij de
      Zij beogen ernstige sancties door een betalingsachterstand te voorkomen   aanbesteding van voorzieningen niet de omvang van zorg als uitgangs-
      (zoals woningontruiming of afsluiting energie en water) en leggen een     punt, maar focussen op het maatschappelijke effect. Aanbieders hebben
      basis voor toekomstige structurele betalingen. Via een meldpunt voor      er een brede opdracht: inwoners krijgen waar nodig ondersteuning bij het
      betalingsachterstanden kunnen woningcorporaties, energiebedrijven,        ‘deelnemen aan informele en formele verbanden’. De positie van de burger
      ziektekostenverzekeringen en de fiscus wanbetalers vroeg signaleren.      wordt beschermd door de voorwaarden die de gemeente stelt aan de aan-
      Zodra dat is gebeurd, bieden maatschappelijk werkers deze personen        bieders. In deze voorwaarden is onder meer bepaald, dat burgers die hulp
      direct passende hulp aan. Dat kan financieel advies zijn maar ook steun   in het sociale domein krijgen, kunnen kiezen uit een gevarieerd aanbod.
      bij vereenzaming of psychische problematiek.                              Daarnaast mag het leveren van zorg of ondersteuning niet belemmerd
                                                                                worden door de verdeling van middelen tussen wettelijke kaders en ook
      Een ander inspirerend voorbeeld is ‘Garage de Bedoeling’ van de Sociale   niet door de belangen van individuele aanbieders. De gemeenten vragen
      Verzekeringsbank.10 Om complexe uitzonderingsgevallen op te lossen        van de aanbieders dat zij per casus verantwoording afleggen over hun
      richtte de uitkeringsorganisatie een metaforische garage op. Alle mede-   ‘behandeling’ van de burger.
      werkers konden een casus aandragen voor collega’s die klaar stonden       De financieringsstructuur helpt daarnaast bij het opbouwen van kennis
      om het probleem op te lossen (daadwerkelijk met een overall om de         over de casussen, aangezien de aanbieders ook tussentijdse reflectie aan
      onderlinge gelijkheid te benadrukken). Als een defecte auto werd de casus de gemeente moeten voorleggen. De gemeente Alphen aan den Rijn heeft
      binnengebracht, om er als het goed is gerepareerd uit te komen. Inmiddels deze kennis ook kunnen aanwenden om (onder meer) de maatschap-
      lukt het de SVB, volgens medewerkers, om deze benadering vast te          pelijke kosten te vergelijken met de kosten die onder het oude systeem
      houden, ook zonder overalls.                                              zouden zijn gemaakt.
      De RVS doet een oproep aan minister, parlement, ambtenaren en bestuur-    Wat deze voorbeelden gemeen hebben, is dat zij proberen te handelen
      ders om de ingezette beweging, waar al deze initiatieven blijk van geven, voorbij de verkokering. Om dit te realiseren is een behoorlijke omslag
      te benutten en daar krachtig aan bij te dragen. Zij kunnen een boodschap  vereist, die niet vanzelf gaat. Het zoeken naar en vinden van oplossingen
      uitdragen aan gemeenten, zorgkantoren, managers, leidinggevenden en       voor mensen met complexe problemen is arbeidsintensief, vergt samen-
      professionals. De boodschap zou volgens de RVS moeten zijn dat zij de     werking over domeinen heen en men kan – anders dan bij veel enkelvou-
      ruimte kunnen gebruiken om bij elke casus met complexe problematiek       dige vragen – maar in beperkte mate terugvallen op bestaande routines.
      de spanningen tussen afwegingskaders (logica’s) op te lossen, met         Alleen in onderlinge samenhang kunnen de nodige interventies worden
      oog voor de meervoudige omstandigheden. Dat wil zeggen: hulp moet         bepaald. Dat vergt samenwerking van professionals uit verschillende
      aansluiten bij de noden van de persoon met complexe problemen in zijn     domeinen en organisaties.
      specifieke context. Daarbij moeten zij andere afwegingskaders (over       Zo’n onderlinge samenhang stimuleert professionals om uiteenlopende
      betaalbaarheid en rechtmatigheid) niet negeren maar integreren.           belangen bewust af te wegen en keuzes inzichtelijk te maken. Als zij het
                                                                                nodig vinden om in een specifieke situatie voor een bepaalde persoon de
      Een manier om dat in de praktijk vorm te geven, ligt mogelijk in het      ene logica meer gewicht te geven dan de andere, en de eigen rol groter of
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                       Spanningen oplossen 17
      kleiner te maken, moeten zij immers wel kunnen uitleggen waarom.           als doel om meer van voorbeelden te leren.12 Zo’n leerproces gekoppeld
      Het kan daarbij raadzaam zijn om bepaalde levensdomeinen voorrang te       aan een permanent debat, draagt bij aan een goede samenwerking
      geven boven andere om een heldere volgordelijkheid in het afwegings-       tussen alle betrokkenen, vanuit de waarden van alle drie de logica’s in
      proces aan te brengen. Dit leidt tot focus en biedt de mogelijkheid om     het brede en langetermijnbelang van de Nederlandse burgers. Wellicht
      problemen een voor een aan te pakken. Zo heeft Finland bijvoorbeeld de     dat hierbij een rol is weggelegd voor het Kwaliteitsinstituut, de Inspectie
      langdurige dakloosheid structureel teruggebracht door het zogeheten        Gezondheidszorg en Jeugd of de Nationale Ombudsman. Dat biedt
      housing first-model: eerst een dak boven het hoofd, daarna werken aan      mogelijkheden om uit te vinden waar het telkens schuurt. Als daarin
      schulden, gezondheid of verslaving.11                                      patronen te ontdekken zijn, kunnen eventueel politieke en beleidsmatige
      Er zal altijd moed nodig zijn om af te wijken van de (binnen een bepaalde  interventies volgen, of wellicht zelfs een structuurwijziging van het
      logica) gangbare verantwoordingsmechanismen. Om die moed te ver-           stelsel als geheel.
      zamelen, is expliciete steun en bevoegdheid nodig om knopen door te
      hakken. Hier ligt vooral een opgave voor de wetgever en de ambtelijke- of  Een goede aanzet is gedaan met het interdepartementale rapport van de
      organisatie-hiërarchie. Het vergt van alle spelers in het toegangsproces   ministeries SZW, VWS, BZK en J&V dat aanspoort om het beleid niet te
      dat zij oog ontwikkelen voor de belangen van de ándere spelers. Ze         richten op gemiddelden of bureaucratische wetmatigheden, maar op het
      moeten hun eigen verantwoordingslogica kritisch tegen het licht houden     leveren van maatwerk. De vier meest betrokken ministeries hebben het
      en aangeven hoe hun keuzes zich verhouden tot de drie logica’s.            voornemen om voor alle actoren – zowel op gemeentelijk als op rijksni-
      Deze andere wijze van verantwoorden sluit aan op ons advies Blijk van      veau – de wettelijke ruimte te creëren om vanuit de eigen bevoegdheid
      vertrouwen (RVS 2019). Daarin stelt de RVS dat zorgverleners als het ware  een gezamenlijke maatwerkoplossing mogelijk te maken. Concreet stellen
      leveranciers zijn geworden van verantwoordingsinformatie ten behoeve       zij voor om deze bevoegdheid te regelen via een Wet Multiproblematiek,
      van externe partijen. Verantwoording zou echter een zinvol doel moeten     die per domeinwet aanpassingen aanbrengt om bij multiproblematiek
      dienen, namelijk betere zorg en ondersteuning. Daarvoor is ook in rela-    maatwerk te kunnen leveren.
      tionele zin een andere interactie nodig tussen de zorgverlener enerzijds   Zij zijn ook voornemens een landelijk escalatieteam te faciliteren, dat de
      en toezichthouder, inkoper en overheid anderzijds. Wederkerigheid staat    opdracht krijgt om knopen door te hakken bij alle domein-overstijgende
      binnen deze relatie centraal: in dialoog met elkaar, gezamenlijk interpre- casuïstiek die lokaal niet op te lossen lijkt, omdat landelijke uitvoerings-
      tatieverschillen verkennen en gegevens duiden.                             organisaties of rijksactoren geen ruimte zien om mee te bewegen.
      Als context voor dit gesprek kan het zogeheten ‘lokaal gezamenlijk         De Raad juicht het voornemen van de vier ministeries toe en zal volgen
      overleg’ dienen. De samenstelling van dit lokale overleg kan per geval     wat er uit beloftevolle initiatieven voortkomt, om daar in het werkpro-
      verschillen; ook vertegenwoordigers van landelijke organisaties (zoals     gramma voor de komende jaren op terug te komen.
      UWV of SVB) of uit de veiligheidsketen (bijvoorbeeld een wijkagent)        Volgens de RVS is er daarnaast en meer in het algemeen extra openheid
      kunnen daarbij aansluiten.                                                 en reflectie nodig over de dilemma’s die voortkomen uit botsende waar-
      De RVS volgt de diverse initiatieven om bestaande kaders te doorbreken     den van verschillende logica’s. Alleen dan kunnen professionals samen
      met bijzondere belangstelling. Hij denkt dat het van belang is om een      beredeneerde afwegingen maken voor daadwerkelijke hulp op maat. Die
      multidisciplinaire werkwijze te ontwikkelen, waarbij de uitkomsten         openheid zal tot keuzes kunnen leiden, waarbij de ene keer de (belemme-
      van afwegingen gemonitord worden. Wij kunnen ons bijvoorbeeld een          rende) regels wat moeten wijken, de andere keer de rechtmatigheid (niet
      databank voorstellen waarin casuïstiek wordt verzameld en gedeeld, met     iedereen is gelijk) en weer een volgende keer de wensen van de cliënt (als
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                       Spanningen oplossen       18
                                                                                            Professionals     Hulpbehoeftige        Naasten
      ze disproportioneel zijn). Het gaat er om, te kiezen voor het goede in de
      dan voorliggende (maar altijd veranderlijke) situatie. Het gaat dus niet om
      het vinden van een evenwicht waarbij met alle belangen precies evenveel
                                                                                  Poortwachters        Financiers         Aanbieders          Politici
      rekening wordt gehouden.
      Ambitieus logica-overstijgend denken en handelen is nodig voor het
      realiseren van terechte en verantwoorde toegankelijkheid, in het besef
      dat een volmaakte oplossing altijd buiten bereik zal blijven. Dit essay wil
      bijdragen aan het gevoel van urgentie voor logica overstijgend optreden
      op grote schaal, maar roept niet op tot nieuwe normen of standaarden.
      De RVS richt deze boodschap primair aan parlement en regering, maar
      indirect ook aan gemeenten, bestuurders, managers en professionals.
      Al deze spelers verdienen de steun van beleidsmakers en politiek om zo
      vaak als nodig het pad te betreden dat in specifieke situaties het beste
      past. Nader onderzoek en meer experimenten van onderaf zijn nodig                                           Logica’s
      om tot concrete, systeembrede, landelijke aanbevelingen te komen.
      Maar het is voor Haagse en gemeentelijke beleidsmakers, professionals,
      burgerinitiatieven en patiëntenverenigingen vandaag al mogelijk om
      vanuit het perspectief van de hulpvrager uit te zoeken wat wél mogelijk is.
      Zij moeten dan over de grenzen van de eigen organisatie heen kijken en
      uitzoeken welke barrières met enige druk en eigenzinnigheid plooibaar                        Regels            Zorg            Verdelen
      blijken te zijn.
      De RVS hoopt dat mensen die zich met het onderwerp bezighouden, gaan
      uitproberen om afwegingen te maken en beslissingen te nemen aan de
      hand van de drie logica’s. We willen hen vragen om de uitkomsten met de
      RVS te delen. Het onderwerp staat in elk geval prominent op de werk-
      agenda van de RVS voor 2020-2024 en de Raad zal de ontwikkelingen en
      experimenten in het veld nauwgezet blijven volgen.
      Volgens de minister mogen we “onze zegeningen tellen’’ als het gaat
      om de Nederlandse zorg. Juist dat geeft ruimte om af te rekenen met de
      onnodige bureaucratie, de inefficiënte besteding van middelen en het
      extra leed dat mensen met complexe problemen ervaren bij de toegang tot
      ons hoogwaardige zorgstelsel.
                                                                                                                Uitkomst voor
                                                                                                                  persoon X
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                                                              Noten 19
     Noten
     1                                                                                                6
         https://www.rijksoverheid.nl/documenten/toespraken/2019/08/29/toespraak-van-                    https://www.sociaalweb.nl/nieuws/ruim-25-van-de-totale-gemeentelijke-zorgkosten-
         minister-de-jonge-bij-het-christelijk-sociaal-congres                                           wordt-besteed-aan-cooerdinatie?utm_source=Mailing+Lijst&utm_medium=email&utm_
     2                                                                                                   campaign=Sociaalweb+nieuwsbrief+26-09-2019
         Voor de leesbaarheid gebruikt de Raad de term zorg afgewisseld met hulp(verlening), maar
                                                                                                      7
         bedoelt daar ‘zorg en ondersteuning’ mee. Alhoewel we de focus leggen op de zorg en het         De kosten die gemoeid zijn met de hulpverlening aan multiprobleem-huishoudens zijn
         sociaal domein, hoopt de Raad dat dit essay ook spelers in andere publieke sectoren kan         eenvoudig te schatten, maar voorzichtige berekeningen lopen uiteen van gemiddeld
         inspireren, zoals bijvoorbeeld woningcorporaties.                                               40.000 euro per jaar per gezin met gemiddelde multiproblematiek tot ruim 100.000 euro
     3                                                                                                   per jaar voor gezinnen uit de relatief zware categorie, aldus het hierboven genoemde
         SZW, VWS, BZK en J&V (2019). Eindrapportage Verkenning (wellicht wet) Maatwerk
         Multiprobleem Huishoudens. Geraadpleegd via https://www.rijksoverheid.nl/documenten/            interdepartementale rapport Maatwerk Multiprobleem Huishoudens. Bij de schatting van de
         rapporten/2019/05/22/eindrapport-verkenning-regeling-maatwerk-multiprobleem-                    totale kosten gaan de vier departementen uit van maximaal 100.000 huishoudens.
                                                                                                      8
         huishoudens. In dit rapport stellen de auteurs dat er geen precieze cijfers beschikbaar zijn    https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/84053ned/table?ts=1573472085173
                                                                                                      9
         hierover. “Wel bestaat er vanuit diverse onderzoeken een convergent beeld.’’                    https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/05/22/eindrapport-verkenning-
     4                                                                                                   regeling-maatwerk-multiprobleem-huishoudens
         Hoogleraar maatschappelijke zorg Judith Wolf constateert dat van de Wmo-aanvragers 15
                                                                                                      10
         à 20 % met zware tot zeer zware problemen kampt op diverse levensdomeinen. Zij spreekt          Professionele buikpijn: hoe de overheid probeert de burger te begrijpen, in De Volkskrant, 17
         van ‘burgers op achterstand’. Volgens haar is het reëel om bij de omvang van de groep           oktober 2019, geraadpleegd via https://www.volkskrant.nl/columns-opinie/professionele-
         van sterkst sociaal uitgesloten burgers uit te gaan van 1 % van de volwassen bevolking          buikpijn-hoe-de-overheid-probeert-de-burger-te-begrijpen~b149940b/
                                                                                                      11
         en voor de risicogroepen een bandbreedte aan te houden van 1 tot 5 %. http://magazines.         https://www.ris.uu.nl/ws/files/56913608/41196_2018_80_05_Hurk.pdf
                                                                                                      12
         sociaalweb.nl/mensen-op-achterstand#!/moeite-met-burgers-die-moeite-hebben-zichzelf-            Diverse kennisinstituten zoals Movisie en Vilans, hebben al leerplatformen waar dit idee
         te-redden                                                                                       bij zou passen. Het ministerie van VWS maakt ook steeds meer gebruik van casuïstiek,
     5                                                                                                   bijvoorbeeld via het Juiste Loket, of via het Programma Ondersteuning Passend Zorgaanbod
         Schonewille, G., Weijers, M., Veel schuldenaren weten schuldhulp slecht te vinden, in ESB, 8
         augustus 2019, geraadpleegd via https://www.nibud.nl/wp-content/uploads/Nibud-artikel-          OPaZ. In dat programma werkt het samen met het Instituut Publieke Waarden (IPW).
         Schuldenaren-schuldhulp-ESB-19-augustus-2019.pdf
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                          Literatuur 20
      Literatuur                                                                          Nationale Ombudsman (2018). Zorgen voor burgers; onderzoek naar
                                                                                          knelpunten die burgers ervaren bij de toegang tot zorg. Den Haag: Nationale
      Boltanski, L. en Thévenot, L. (2006). On justification: Economies of Worth.         Ombudsman
      Princeton, NJ : Princeton University Press.
                                                                                          Nibud (2019). Financiële problemen 2019: Geldzaken in de praktijk 2018-2019
      CBS (2018). Jongeren met jeugdzorg en jeugdzorgtrajecten in natura.                 deel 1. Utrecht: Nibud.
      Donner, P.H. (2016). Laat je niet gek maken. [Toespraak]. Ten behoeve van           Landelijke Huisartsen Vereniging en Nederlands Huisartsengenootschap
      Divosa. Uitgesproken op: 2 juni 2016, Rotterdam.                                    (2012). Toekomstvisie huisartsenzorg: modernisering naar menselijke maat.
                                                                                          Utrecht.
      Freidson, E. (2001). Professionalism. The third logic. Cambridge: Polity Press.
                                                                                          RVS (2017a). Eenvoud loont. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
      Friele, R.D. e.a. (2018) Eerste evaluatie Jeugdwet, Na de transitie nu de transfor- Samenleving.
      matie. Den Haag: ZonMw.
                                                                                          RVS (2017b). Recept voor maatschappelijk probleem. Den Haag: Raad voor
      Hoed, A. den, De Haan, J., Verweij S. en Winsemius, A. (2018). Village deals:       Volksgezondheid en Samenleving.
      een verkenning naar de bestuurlijke dimensie van integraal werken. Utrecht:
      Movisie.                                                                            RVS (2017c). Zonder context geen bewijs. Den Haag: Raad voor
                                                                                          Volksgezondheid en Samenleving.
      Jeurissen, P., Maarse, H. en Tanke, M. (2018). Betaalbare zorg. Den Haag: SDU.
                                                                                          RVS(2017d). Heft in eigen hand. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
      Kinderombudsman (2018/2019). Iedereen moet mee kunnen doen: jaarver-                Samenleving.
      slag 2018. Den Haag: Nationale Ombudsman en Kinderombudsman en
      Veteranen Ombudsman.                                                                RVS (2018a). De Zorgagenda voor een gezonde samenleving. Den Haag: Raad
                                                                                          voor Volksgezondheid en Samenleving.
      Kruiter, H., Kruiter, A.J. en Blokker, E. (2015). Hoe waardeer je een maat-
      schappelijk initiatief? Handboek voor publieke ondernemers. Deventer: Wolters       RVS (2018b). Leeftijdsgrenzen. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
      Kluwer.                                                                             Samenleving.
      Meere, F. de, Van Den Toorn, J., Hamdi, A. & Wilderink, L. (2018). Doen wat         RVS (2019). Blijk van vertrouwen. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
      nodig is voor inwoners: ervaringen uit de city deal inclusieve stad. Utrecht:       Samenleving.
      Verwey Jonker Instituut.
                                                                                          RVZ (2005). Houdbare solidariteit in de gezondheidszorg. Zoetermeer: Raad
      Mol, A. (2006). De logica van het zorgen. Amsterdam: Van Gennep.                    voor Volksgezondheid en zorg.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                         Publicaties 21
      SCP (2018). De sociale staat van Nederland. Den Haag: Sociaal en Cultureel       Publicaties
      Planbureau.
                                                                                       Complexe problemen, eenvoudige toegang. Botsende waarden bewuster
      Steiner, B. (2018). Sociaal domein kostte in 2017 4.4% meer dan begroot.         afwegen.
      Utrecht: Divosa.                                                                 Essay, nummer 19-05, december 2019.
      Verkooijen, L. en Ansem, Q. (2017). Werken in de halfde lijn. Sociaal werk in de Intensieve vrijwillige hulp. Heldere grenzen aan drang in de jeugdzorg.
      wijk: Hoe doe je dat? Dokkum: SWP.                                               Advies, nummer 19-04, november 2019.
      Walzer, M. (1984). Spheres of Justice: a defence of pluralism and equality.      De B van Bekwaam. Naar een toekomstbestendige wet BIG. Advies nummer
      Oxford: Robertson.                                                               19-03, oktober 2019.
                                                                                       Blijk van vertrouwen. Anders verantwoorden voor goede zorg.
      Herkomst voorbeelden                                                             Advies, nummer 19-02, mei 2019.
      Overplaatsing naar een ‘vreemd ziekenhuis’: dit komt uit veldwerk van een        Waarde(n)volle zorgtechnologie. Een verkennend advies over de kansen en
      RVS-adviseur.                                                                    risico’s van kunstmatige intelligentie in de zorg.
      Van schuld tot erger: idem.                                                      Advies, nummer 19-01, februari 2019.
      Onbegrijpelijk voor laaggeletterden: dit voorbeeld komt uit de masterscriptie
      van Leonie Brune (in 2019 stagiair bij de RVS).                                  Goed leven.
      Wachten op een crisis: dit komt uit de RVS-denksessie van 28 maart 2019.         Bundel, nummer 18-05, december 2018.
      Aandacht van de arts: idem.
      Geen urgentie met schuld: dit komt uit de RVS-raadpleging voor de                Plezier in bewegen.
      Zorgagenda in 2017.                                                              Advies, november 2018
                                                                                       Over bezorgd. Maatschappelijke verwachtingen en mentale druk onder
      Voorbereiding                                                                    jongvolwassenen.
                                                                                       Essay, nummer 18-04, juli 2018.
      De commissie die dit essay heeft voorbereid bestond uit Liesbeth
      Noordegraaf – Eelens (commissievoorzitter), Pieter Hilhorst (raadslid),          Leeftijdsgrenzen. Betere kansen voor kwetsbare jongeren.
      Aletta Winsemius (adviseur), Willemijn van der Zwaard (adviseur; tot april       Advies, nummer 18-03, juni 2018.
      2019), Antoinette Reerink (adviseur; vanaf september 2019).
                                                                                       WHO CARES. Ontwerpprijsvraag voor nieuwe vormen van wonen, zorg en
                                                                                       ondersteuning.
                                                                                       Briefadvies, nummer 18-02, maart 2018.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>Complexe problemen, eenvoudige toegang                                                                                                                            22
      Gezien en gehoord. 17.000 ervaringen met zorg en hulp.                        Implementatie van e-health vraagt om durf en ruimte.
      Essay, nummer 18-01, februari 2018.                                           Briefadvies, nummer 17-01, januari 2017.
      De wereld thuis. Zeven beeldverhalen.                                         Wat ik met Kerst mis. Een bundel met wisselende perspectieven over
      Bundel, nummer 17-12, december 2017.                                          eenzaamheid.
                                                                                    Bundel, nummer 16-04, december 2016.
      Ontwikkeling nieuwe geneesmiddelen. Beter, sneller, goedkoper.
      Advies, nummer 17-10, november 2017.                                          Grensconflicten. Toegang tot sociale voorzieningen voor vluchtelingen.
                                                                                    Essay, nummer 16-03, oktober 2016.
      Heft in eigen hand. Zorg en ondersteuning voor mensen met meervoudige
      problemen.                                                                    Een gedurfde ambitie. Veelzijdig samenwerken met kind en gezin.
      Advies, nummer 17-09, oktober 2017.                                           Advies, nummer 16-02, mei 2016.
      Zorgrelatie centraal. Partnerschap leidend voor zorginkoop.                   Verlangen naar samenhang. Over systeemverantwoordelijkheid en pluriformiteit.
      Advies, nummer 17-08, oktober 2017.                                           Advies, nummer 16-01, april 2016.
      De vele kanten van eenzaamheid.                                               Wisseling van perspectief. De werkagenda van de RVS.
      Verkenning, nummer 17-07, juli 2017.                                          Publicatie, nummer 15-01, december 2015.
      Eenvoud loont. Oplossingen om schulden te voorkomen.
      Advies, nummer 17-06, juni 2017.
      Zonder context geen bewijs. Over de illusie van evidence-based practice in de
      zorg.
      Advies, nummer 17-05, juni 2017.
      De Zorgagenda voor een gezonde samenleving.
      Publicatie, nummer 17-04, april 2017.
      Recept voor maatschappelijk probleem. Medicalisering van levensfasen.
      Advies, nummer 17-03, maart 2017.
      Inkoopsafari. Verkenning van de praktijk van zorginkoop.
      Verkenning, nummer 17-02, februari 2017.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
mail@raadrvs.nl
www.raadrvs.nl
Twitter: @raadRVS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>