<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>Leven met het einde in zicht
          De waarde van een brede
          benadering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>Leven met het einde in zicht
        De waarde van een brede benadering
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving inspireert
en adviseert over hoe we morgen kunnen leven & zorgen.
Samenstelling Raad
Jet Bussemaker, voorzitter
Godfried Bogaerts
Erik Dannenberg
Pieter Hilhorst
Hafez Ismaili M’hamdi
Marleen Kraaij-Dirkzwager
Jan Kremer
Bas Leerink
Ageeth Ouwehand
Martijn van der Steen
Stannie Driessen, directeur
Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
mail@raadrvs.nl
www.raadrvs.nl
Twitter: @raadRVS
Publicatie 2022-02
ISBN: 978-90-5732-315-7
© Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
Den Haag, 2022
Niets in deze uitgave mag worden openbaar
gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een
dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige
vorm door middel van druk, fotokopie, microfilm
of op welke wijze dan ook zonder toestemming
van de RVS.
U kunt deze publicatie ook downloaden via onze
website     www.raadrvs.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Voorwoord
In 2010 mocht ik als gastspeler het toneel op bij de zogenaamde Afscheidsmonologen. Het ging om een
voorstelling van Rian Gerritsen en Arend Niks over de dood en hoe mensen die beleven. Ik speelde onder
andere een vrouw die van haar arts te horen had gekregen dat ze ongeneeslijk ziek was. Dat leverde allerlei
onverwachte emoties op. Bijvoorbeeld over de kaartjes van vrienden die eerder leken te accepteren dat mijn
personage dood ging dan zijzelf. Later speelde ik Lize, wiens man het maar niet kon accepteren dat ze niet
meer beter werd. Het was een vrijwilligster van de stervensbegeleiding die uiteindelijk rust kon brengen in
‘ons’ gezin.
Het spelen van deze rollen was een indringende ervaring. Het gaf me een inkijkje in hoe het moet zijn voor
mensen die door ziekte of toenemende kwetsbaarheid leven met het onzekere uitzicht van een dood die in
zicht komt, zonder dat precies duidelijk is wanneer deze zal volgen. Denk aan mensen met kanker, een
progressieve spierziekte als MS of ouderen met toenemende kwetsbaarheid. Ik voelde iets van de emoties
die komen kijken bij het accepteren van een ingrijpende diagnose en een onzeker vooruitzicht. En ik
ervaarde de gevoelens van eenzaamheid, de veranderende relaties met de mensen om je heen en hoe
moeilijk het kan zijn om toch opnieuw betekenis te geven aan je leven.
In het recente inspiratieadvies Stervelingen. Beter samenleven met de dood wees de Raad voor
Volksgezondheid & Samenleving al op het belang van beter omgaan met de dood in de samenleving. In dit
advies richten we de blik vanuit een vergelijkbaar perspectief op de zorg. Voor de personages die ik speelde
vraagt goede zorg meer dan een medisch perspectief gericht op genezing, of om goede pijnbestrijding in de
laatste, terminale fase. Daar zit een soms lange periode tussenin, die nog te vaak onbelicht is. Een periode
die een brede benadering vraagt, met aandacht voor medische, maar vooral ook mentale, sociale en
existentiële vragen.
Met dit advies pleiten wij ervoor om deze brede benadering die de afgelopen jaren in de palliatieve zorg is
ontwikkeld al vroegtijdiger te benutten als mensen daar behoefte aan hebben. Dat vraagt om bewustwording
over de waarde van een dergelijke brede benadering, ook buiten het palliatieve zorgaanbod, bij patiënten en
bij bijvoorbeeld medisch specialisten in ziekenhuizen, huisartsen en verpleegkundigen in de thuiszorg. Ook
is het nodig andere hulpverleners als geestelijk verzorgers en vrijwilligers beter te betrekken. Dat gaat niet
vanzelf. In dit advies pleiten we daarom bijvoorbeeld ook voor het faciliteren van een betere spelverdeling
tussen generalisten, zoals huisartsen, en medisch specialisten. En voor duurzame vergoedingen die de inzet
van niet-medische professionals en vrijwilligers makkelijker maken. Dat alles vraagt ook iets van het huidige
palliatieve zorgaanbod: om over de eigen organisatie of specialisatie heen te kijken en andere zorgverleners
daarbij te helpen.
In december vorig jaar kondigde de vorige minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) een brede
bestuurlijke visie aan voor de ontwikkeling, positionering en (financiële) ondersteuning van de palliatieve
zorg. Hopelijk biedt ons advies daartoe voor de nieuwe minister inspiratie.
Jet Bussemaker
Voorzitter Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>Inhoudsopgave
  Voorwoord                                                                                           5
1 Aanleiding: leven met het einde in zicht                                                            7
2 Dit advies                                                                                         10
3 Palliatieve zorg: historische ontwikkeling en huidige inrichting                                   13
4 De waarde van een brede benadering vanuit palliatief perspectief                                   19
5 Wat is nodig: 3 adviezen                                                                           22
  5.1    Vergroot bewustzijn voor een vroegtijdige en brede benadering vanuit palliatief perspectief 22
  5.2    Integreer de brede benadering vanuit palliatief perspectief eerder in het ziekteproces      23
  5.3    Versterk verbindingen tussen de palliatieve zorg en andere delen van de zorg                25
6 Conclusie                                                                                          27
  Literatuur                                                                                         28
  Voorbereiding                                                                                      30
  Lijst met geraadpleegde personen                                                                   31
  Publicaties                                                                                        33
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                                             7
1 Aanleiding: leven met het einde in
       zicht
Leven met de dood in zicht
Dit advies gaat over het belang van passende zorg en ondersteuning voor mensen voor wie de dood door
ziekte of toenemende kwetsbaarheid in zicht komt, zonder dat duidelijk is wanneer deze zal volgen. Mensen
in deze situaties bevinden zich als het ware in een ‘tussenland’ (Oskam, 2021): een periode waarin het
zoeken is naar hoe vorm te geven aan het leven met een beperkter of onzeker perspectief en naar een
nieuw evenwicht tussen draagkracht en draaglast (Scholte & Van Deur, 2019). Een periode waarin het
bevorderen van de kwaliteit van leven in welke vorm dan ook van groot belang is, gegeven de onzekerheid
van het al dan niet slagen van medische behandelingen en het daarmee samenhangende verdere
perspectief.
Mensen in deze situatie zijn nog niet terminaal ziek: de dood dient zich nog niet met zekerheid binnen
afzienbare tijd of direct aan. De ziekte kan nog onder controle worden gehouden of het perspectief is door
onzekerheden omgeven. Aan de ene kant leven deze mensen in het besef dat ze komen te overlijden aan
hun ziekte en dat ze gaandeweg steeds zieker kunnen worden, aan de andere kant zijn ze ook nog (lang)
niet terminaal ziek of stervende. Dat vraagt meer dan alleen aandacht voor de fysieke kanten van hun ziekte
of aandoening of voor het verzachten van pijn. Hun perspectief draait – meer nog dan om een goede dood –
juist vooral om een goed leven met de tijd die rest. Waarbij het aan de mensen zelf is om betekenis te geven
aan dat goede leven en uiteindelijk een goede dood. De grote groep mensen die leeft met het einde in zicht
(zie kader), maakt een steeds langere periode door waarin zorg op meer dan alleen medisch vlak gewenst
kan zijn.
Een grote groep mensen leeft langer met het einde in zicht
Verschillende ontwikkelingen dragen eraan bij dat een groot aantal mensen te maken heeft of krijgt met
ziekten of toenemende kwetsbaarheid en daardoor leeft met de dood in zicht, zonder te weten wanneer
deze zich precies zal aandienen (Francke & Willems, 2000; Pieters et al., 2019). Ten eerste maakt
voortschrijdend medisch inzicht dat potentieel dodelijke ziekten of aandoeningen steeds vroeger op te
sporen zijn. Daarmee komt er ook eerder zicht op een mogelijke dood. Ten tweede kan er door innovatieve
therapieën of medicatie vaak langer met relatief goede kwaliteit van leven worden geleefd. Denk aan de
patiënt met uitgezaaide kanker die immunotherapie krijgt of de MS-patiënte die met een juiste combinatie
van medicatie en therapie nog veel uit haar leven kan halen. Zo stijgt het aantal kankerpatiënten dat 5 jaar
na een diagnose nog leeft met ongeveer 1% per jaar, en stijgt ook de levensverwachting voor sommige
patiënten met uitzaaiingen (IKNL, 2020). Ook in de zorg voor verstandelijk gehandicapten worden mensen
ouder (Maaskant, 2018) en ook zij leven langer met toenemende kwetsbaarheid (Kennisplein
gehandicaptensector, 2020). Dat geldt eveneens voor de groeiende groep ouderen. Ten derde versterken
toenemende behandelmogelijkheden mensen in hun hoop op genezing, zelfs als het perspectief medisch-
inhoudelijk gezien onzekerder of slechter is. Dat verlengt het tussenland subjectief: de realiteit van een
onontkoombare dood wordt steeds minder voor de hand liggend, en toegeven aan ‘de laatste levensfase’
wordt langer uitgesteld.
Een eenzame en ingrijpende periode
De periode die aanbreekt na de confrontatie met het naderende einde vormt voor velen een eenzame tijd.
Het onzekere vooruitzicht in combinatie met een vaak ingrijpend, intensief en onvoorspelbaar medisch
traject kan allerlei vragen en zorgen oproepen over hoe het verdere leven vorm te geven. Ziekteprocessen
zijn bovendien geen opeenvolging van duidelijk afgebakende fasen gericht op genezing,
symptoombestrijding of ‘goed sterven’. Eerder gaat het om een relatief onvoorspelbaar proces, een
continuüm dat grillig kan verlopen. Soms is er toch weer hoop, dan weer blijkt het perspectief plotseling
minder rooskleurig dan verwacht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>8
                                         Leven met het einde in zicht: het zwaard van Damocles
                                         Voor dit advies sprak de Raad met verschillende ervaringsdeskundigen, professionals en andere
                                         betrokkenen over leven met het einde in zicht. Iedereen ervaart deze tijd met eigen emoties. Tegelijkertijd
                                         lijkt dit deel van het leven voor velen gekenmerkt door de uitdaging te moeten leren leven met het einde in
                                         zicht: een leven waarin de dood als een zwaard van Damocles voortdurend boven het hoofd hangt.
                                         Wachten op onvoorspelbare achteruitgang
                                         Een van de geïnterviewden beschrijft hoe een patiënte na de diagnose van een ongeneeslijke ziekte
                                         uiteindelijk nog 16 jaar leefde met uitgezaaide borstkanker. Deze vrouw wist dat haar ziekte op een
                                         gegeven moment zou verergeren en dat er dan geen houden aan meer zou zijn. Dat was ook precies wat
                                         er gebeurde: na die 16 jaar ging het mis en overleed ze binnen twee maanden. Tot die tijd leefde ze wel
                                         voortdurend in het besef dat haar situatie snel kon verslechteren.
                                         Het einde op afstand, maar tot wanneer?
                                         Mensen die vanwege uitgezaaide vormen van kanker te horen krijgen dat hun levensverwachting kort is,
                                         hebben door immunotherapie soms geen tumoractiviteit meer. Dit biedt extra tijd in het leven. Tegelijkertijd
                                         weten zij in zulke gevallen vaak niet hoelang therapieën soelaas zullen kunnen blijven bieden. Dat gevoel
                                         is voor velen zwaar en heftig.
                                         Leren leven in een tussenland
                                         Jannie Oskam schrijft in haar boek Tussenland. Over leven met de dood in je schoenen (2021) over haar
                                         eigen ervaringen, die van lotgenoten en van zorgprofessionals na de diagnose ‘ongeneeslijk ziek’. De titel
                                         verwijst naar een “overgangsgebied tussen leven en dood waar je de weg niet kent en waarvan je de taal
                                         niet spreekt. Je kunt niet meer terug naar de ingang en er is in deze periode maar één uitgang: de dood”.
                                         Ze beschrijft het belang van hulpverleners die in deze periode de weg wijzen bij het bouwen aan een nieuw
                                         leven voor de tijd die iemand nog gegeven is – hoe onzeker ook. Om zo “de zwarte hond die me overal
                                         volgt, mijn kanker, naar zijn mat bij de voordeur [te] dirigeren, zodat hij mijn leven niet volledig beheerst”.1
                                         De in dit kader beschreven verhalen laten zien hoe mensen – hoewel zij nog actief in het leven kunnen staan
                                         – in een soms lang en grillig ziekteproces wel vroegtijdig met hun sterfelijkheid worden geconfronteerd. Die
                                         confrontatie kan shockerend en ontwrichtend zijn of bijvoorbeeld eenzaam maken, juist in een periode
                                         waarin mensen zich al heel kwetsbaar kunnen voelen. Want hoewel we natuurlijk allemaal sterfelijk zijn,
                                         maakt juist de confrontatie met de dood en de wetenschap dat de resterende tijd beperkt en onzeker is, hun
                                         situatie zo ingrijpend.
                                         Eerder behoefte aan een breed perspectief
                                         Sommige mensen lukt het om zelf betekenis te geven aan hun leven na een heftige diagnose, maar voor
                                         veel mensen vraagt leven met zo’n onzeker en ontwrichtend perspectief om passende ondersteuning. Dat
                                         behelst behalve zorg bij een ziekte of aandoening ook vooral hulp bij het vormgeven van het leven en
                                         omgaan met de nieuwe realiteit. Net na een heftige diagnose, na een plotselinge terugval of tijdens een
                                         ingrijpende behandeling is meer nodig dan medisch-inhoudelijke expertise over het behandelen van de
                                         aandoening zelf. Langer doorleven kan juist ook mentaal belastend zijn, zeker gegeven het onzekere
                                         perspectief. Veel kankerpatiënten kampen bijvoorbeeld met fysieke en psychische klachten zoals
                                         concentratieverlies, chronische vermoeidheid en zenuwpijn, of met angst, depressie of problemen in hun
                                         relatie of op hun werk (VTV, 2018).
                                         Het brede perspectief zoals ontwikkeld in de palliatieve zorg kan daarbij van waarde zijn om mensen met
                                         een levensbedreigende ziekte of aandoening in deze verschillende dimensies te ondersteunen, ook
    RVS | Leven met het einde in zicht
                                         voorafgaand aan ‘de laatste fase’. Dit perspectief kenmerkt zich door aandacht voor sociale, mentale en
                                         spirituele dimensies van het bestaan. Zo biedt het handvatten voor een passende balans tussen
                                         ziektegerichte inzet én een aanpak die mensen helpt om te gaan met een onzeker en ontwrichtend
                                         perspectief. Toch zien we dat een brede benadering vanuit palliatief perspectief doorgaans pas in beeld
                                         komt wanneer er geen levensverlengende behandelopties meer beschikbaar zijn. Tot die tijd staat vooral het
                                         1   Jannie Oskam: 'Palliatieve zorg is gericht op het leven' - Qruxx | Kennisplatform voor waardegedreven zorg
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  9
medische behandeltraject centraal. Te lang blijft daardoor een brede benadering buiten het blikveld van
patiënten, hun naasten en hun zorgverleners.
Een medisch traject is vaak waardevol om het leven te verlengen of kwaliteit van leven te behouden.
Bovendien biedt het structuur, hoop en houvast. Toch is het volgens de Raad voor Volksgezondheid &
Samenleving (RVS) niet altijd wenselijk dat het medische perspectief zo lang en zo vanzelfsprekend centraal
staat. Deze focus kan ondersteuning in de andere dimensies als het ware naar de achtergrond verdringen.
Dat leidt tot ervaren knelpunten, zoals onvoldoende mentale ondersteuning of te weinig aandacht voor
zingevingsvragen. Er wordt bijvoorbeeld niet genoeg voorgesorteerd op wat mogelijk komen gaat. Dit gebrek
aan aandacht voor de kwaliteit van leven en voor omgaan met het onzekere perspectief geldt zowel voor de
professionele zorg als voor de persoonlijke omgeving van mensen die ongeneeslijk ziek of bijzonder
kwetsbaar zijn. Hoe verhouden we ons tot iemand die weet dat het leven minder lang zal duren dan
verwacht? En wat kunnen we in deze periode voor diegene betekenen?
Een belangrijke oorzaak lijkt hierbij het overheersende beeld van de palliatieve zorg als terminale zorg in het
allerlaatste deel van het leven: zorg voor het sterfbed (Van Gorp et al., 2021). Of zoals een patiënt met
kanker het begrip ‘palliatief’ karakteriseert: een vervelend woord dat ‘wel erg dood klinkt’. 2 En dat terwijl er
vanuit de palliatieve zorg relevante lessen zijn te trekken, juist ook om meer aandacht te besteden aan de
kwaliteit van leven. Met andere woorden, wat valt er in andere delen van de zorg te leren van een brede
benadering vanuit palliatief perspectief, zonder dat beperkende associaties met dit begrip een brede
benadering van zorg en ondersteuning in de weg staan?
2 Palliatief, vervelend woord. | Kanker.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>10
                                      2 Dit advies
                                      Doel van dit advies: opkomend bewustzijn vertalen naar bredere benadering
                                      Met dit advies pleit de Raad voor een groter bewustzijn van het belang van brede ondersteuning voor
                                      mensen die door hun ziekte of aandoening geconfronteerd zijn met hun aangezegde dood en leven met het
                                      einde in zicht, terwijl nog onzeker is wanneer dit einde precies zal komen.
                                      Recht doen aan dit onzekere perspectief vraagt volgens de Raad om een brede, afgestemde benadering.
                                      Dus om anders zorg en hulp bieden. Daarvoor biedt het brede perspectief zoals ontwikkeld in de palliatieve
                                      zorg een belangrijke basis. Naast die brede benadering vraagt de genoemde onzekerheid ook om meer
                                      persoonsgerichtheid: mensen moeten de ruimte krijgen om hun eigen weg te vinden tussen hoop en vrees.
                                      Soms vraagt dat medische of psychologische ondersteuning van professionele zorgverleners, soms zijn heel
                                      andere vormen van hulp misschien meer geschikt, en soms redt iemand het juist goed zelf.
                                      Het vertalen van een groter bewustzijn in een andere benadering van zorg en ondersteuning vraagt ten
                                      slotte ook om concrete inrichtingskeuzes. Bijvoorbeeld om het tot stand brengen van een beter samenspel
                                      tussen het palliatieve zorgaanbod en de zorg in ziekenhuizen, verpleeghuizen, ‘in de wijk’ en andere
                                      sectoren. En om waar nodig tegenwicht te kunnen bieden aan de soms weerbarstige focus op ‘genezing’,
                                      levensverlenging of symptoombestrijding, die andere vormen van ondersteuning kan ondersneeuwen.
                                      Vooral in de ziekenhuiszorg, maar ook daarbuiten.
                                      Natuurlijk gebeurt er in de praktijk al veel goeds, we zien verschillende mooie initiatieven. Tegelijkertijd zien
                                      we ook knelpunten (zie ook Bureau HHM 2020). In dit advies laten we zien hoe lessen zijn te trekken uit wat
                                      al goed gaat, en gaan we in op hoe dit ook op andere plekken beter kan. Dat doen we mede als input voor
                                      de “brede bestuurlijke visie voor de ontwikkeling, positionering en (financiële) ondersteuning van de
                                      palliatieve zorg” die recent door de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) is
                                      aangekondigd. 3
                                      Inspirerend voorbeeld: Tweesporenbeleid Expertisecentrum Palliatieve Zorg
                                      Hope for the best en prepare for the worst
                                      Patiënten, naasten en vaak ook zorgverleners vinden het moeilijk om al over het levenseinde te praten als
                                      de ziekte nog actief behandeld wordt. Als niet goed duidelijk is in welke ziektefase de patiënt verkeert of als
                                      de kans groot is dat de patiënt uiteindelijk toch aan de ziekte gaat overlijden, wordt in het Leids Universitair
                                      Medisch Centrum (LUMC) idealiter een zogenoemd tweesporenbeleid gevolgd. Enerzijds wordt maximaal
                                      ingezet op behandelen van de ziekte, omdat de opties er zijn en de patiënt dit vaak graag wil. Anderzijds
                                      wordt met de patiënt en naasten gesproken over oog voor kwaliteit van leven en over wat er kan gebeuren
                                      als de ziekte voortschrijdt en wat de wensen en behoeften dan zouden zijn. Beoogd doel van deze aanpak
                                      is dat er meer passende zorg gegeven wordt, wat leidt tot een zo hoog mogelijke kwaliteit van leven en van
                                      sterven. Vaak geeft het inzetten en benoemen van een tweesporenbeleid rust: iemand is samen met zijn
                                      naasten beter voorbereid op wat er komen gaat en heeft het gevoel meer regie te kunnen houden.
                                      Scope
                                      We richten ons in dit advies specifiek op de zorg en ondersteuning voor mensen die vanwege ziekte of
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                      toenemende kwetsbaarheid geconfronteerd zijn met hun dood zonder te weten wanneer deze precies volgt,
                                      en die zich nog niet in de stervensfase bevinden. Ons pleidooi in dit advies is nadrukkelijk niet
                                      aandoeningsspecifiek en kan van waarde kan zijn voor de zorg bij diverse ziektebeelden met een
                                      ongeneeslijk, potentieel progressief en daardoor op termijn levensbedreigend karakter.
                                      3   Kamerbrief 20-12-2021, 29509, nr. 75
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 11
Terminologie
We merken dat begrippen rond de palliatieve zorg verwarring oproepen. In dit advies kiezen we ervoor om
de term ‘palliatief’ te gebruiken. Tegelijkertijd signaleren we hoe belangrijk taal is bij een onderwerp als dit
en zoeken we graag samen verder naar eventueel meer geschikte termen om te duiden wat we bedoelen.
Hierna beschrijven we wat wij onder het begrip palliatief, de palliatieve fase en een brede benadering
vanuit palliatief perspectief verstaan en welke eventuele andere associaties we juist graag zouden
vermijden.
Terwijl het aanbod van en de vraag naar palliatieve ondersteuning de afgelopen jaren breder en meer
divers zijn geworden, wordt het begrip al snel smal geïnterpreteerd. Onder palliatieve zorg wordt regelmatig
het specifieke aanbod van terminale zorg voor de laatste weken van het leven verstaan, gericht op een
passieve patiënt die weinig tot niets meer kan en voornamelijk behoefte heeft aan rust en pijnbestrijding.
De term palliatieve zorg is afgeleid van het woord ‘pallium’, het Latijnse woord voor mantel. Letterlijk
vertaald: zorg die de zieke als een mantel omgeeft. Daardoor associëren sommigen het begrip palliatieve
zorg al snel met beelden als ‘bedekkend’ of zelfs ‘verstikkend’: een benadering waarin vooral iets voor de –
veelal passieve – ander wordt gedaan. En dat terwijl er de afgelopen jaren binnen de palliatieve zorg veel
kennis en expertise is ontwikkeld die ook al eerder in het ziekteproces van waarde is en juist uitgaat van
wat iemand zelf nog kan en wil doen of bereiken. Denk aan de gerichtheid op brede kwaliteit van leven en
de multidimensionale benadering die hiervoor nodig is, en de brede inzet van professionals van binnen en
buiten de zorg en de belangrijke rol van gespecialiseerde vrijwilligers. In dit advies gebruiken wij het begrip
palliatief vanuit die laatste, brede betekenis, waarin vanuit de wensen van de patiënt wordt gekeken wat
nodig is en waarin de patiënt zelf ook een actieve rol kan vervullen als dat hierbij aansluit.
De palliatieve fase wordt vaak geïnterpreteerd als het laatste jaar of zelfs de laatste maanden of weken
van iemands leven: als de terminale fase die vooral gericht is op het stervensproces. Vanuit een bredere
interpretatie begint de palliatieve fase echter al veel eerder, namelijk op het moment waarop iemand door
ziekte of kwetsbaarheden wordt geconfronteerd met de dood. Deze fase kenmerkt zich voor veel mensen
in de eerste plaats door de wens om nog zo veel mogelijk uit het leven dat rest te halen, ondanks de
onzekerheid en soms ingrijpende behandelingen die nodig zijn. In de praktijk is de palliatieve fase niet altijd
scherp af te bakenen, maar ontstaat die soms geleidelijk aan.
Anders dan een specifiek type zorg (een dichotomie tussen ‘curatie’ en ‘palliatie’) en een scherp
afgebakende ‘laatste fase’ hanteren wij daarom in dit advies het beeld van een continuüm. Daarin gaat het
perspectief op genezing of levensverlenging (curatie) steeds meer hand in hand met een eindig perspectief
(palliatie) en maakt het daar ook uiteindelijk plaats voor. Die verschuiving vindt soms geleidelijk plaats, als
bijvoorbeeld de hoop op een leven zonder ziekte of zorg langzaam steeds kleiner wordt, maar kan ook
grillig verlopen, zoals wanneer een aandoening acuut verergert of wanneer er plotseling toch nieuwe hoop
opbloeit. Soms gaat deze overgang juist ongemerkt, bijvoorbeeld als ouderdom met steeds ingrijpender
gebreken komt. De huidige smalle interpretaties van palliatieve zorg en de palliatieve fase staan een
bredere en eerdere inzet van een breed palliatief perspectief dat aansluit bij dit continuüm juist in de weg.
Onder een brede benadering vanuit palliatief perspectief verstaan wij brede en persoonsgerichte
aandacht voor de fysieke, sociale, psychologische en existentiële aspecten van het leven met het einde in
zicht. We gebruiken met nadruk het begrip brede benadering in plaats van zorg(aanbod). Deze benadering
is namelijk niet voorbehouden aan zorgprofessionals die werkzaam zijn in de palliatieve zorg, maar kan ook
door andere professionals als kunstenaars, vrijwilligers en naasten worden ingevuld, en vraagt soms
eveneens iets van buiten de zorg. Deze brede benadering is bij uitstek van grote waarde voordat de
stervensfase zich aandient en kan bijvoorbeeld ook samengaan met een traject waarin nog hoop is op
genezing of een behandeling die het leven verlengt.
We schrijven dit advies in het kader van het thema ‘Grenzen aan genezen en verbeteren’ in onze
werkagenda. Onze podcastserie Stervelingen en het recente inspiratieadvies Stervelingen – Beter
samenleven met de dood (RVS, 2021) gaan over hoe de dood meer bespreekbaar kan worden in de
samenleving. 4 In de podcast komen vragen aan de orde als: Hoe denken we rondom de dood? Hoe spreken
we er eigenlijk over? Wat als je er niet over wilt praten? Het inspiratieadvies borduurt voort op deze vragen
4 Stervelingen | Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (raadrvs.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>12
                                      en laat zien hoe we beter kunnen samenleven met de dood, met inspiratie om elkaar beter te kunnen
                                      ondersteunen bij sterven en rouwen.
                                      Met dit advies richten we ons op een ander aspect binnen het thema van ‘Grenzen aan genezen en
                                      verbeteren’, namelijk specifiek op hoe professionele zorg- en hulpverleners, vrijwilligers en naasten
                                      passender ondersteuning kunnen bieden aan mensen die door ziekte of voortschrijdende kwetsbaarheid
                                      geconfronteerd worden met de realiteit van een aangekondigde dood, in combinatie met een onzeker
                                      perspectief over de tijd en kwaliteit van leven die hen nog resten.
                                      Leeswijzer
                                      In paragraaf 3 schetsen we kort de oorsprong en ontwikkeling van palliatieve zorg in Nederland. We duiden
                                      de kracht van het hier ontwikkelde aanbod, maar ook de tekortkomingen van de huidige inrichting. We
                                      signaleren hoe middelen, gebrekkige kennis of onvoldoende verbindingen tussen aanbieders van palliatieve
                                      zorg en andere zorgprofessionals de vroegtijdige inzet van een breed, holistisch perspectief onder druk
                                      zetten. Verbetering van kwaliteit van leven is mogelijk door de inzichten uit de palliatieve zorg eerder te
                                      benutten. In paragraaf 4 beschrijven we de hoofdlijnen van het brede palliatieve perspectief dat door de
                                      jaren heen in de palliatieve zorg is ontwikkeld. Dat perspectief kan als inspiratiebron dienen voor de zorg
                                      voor mensen met een levensbedreigende en progressieve ziekte in andere zorgsectoren. In paragraaf 4
                                      schetsen we langs 3 advieslijnen hoe de verbinding tussen het aanbod van palliatieve zorg en de zorg in
                                      bijvoorbeeld ziekenhuizen, huisartsenpraktijken en thuis kan worden verbeterd. Oftewel een meer
                                      persoonsgerichte benadering vanuit palliatief perspectief al eerder in een ziekteproces, ook voorafgaand aan
                                      de stervensfase.
 RVS | Leven met het einde in zicht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                                                13
3 Palliatieve zorg: historische
       ontwikkeling en huidige inrichting
De Raad signaleert dat het aanbod van palliatieve zorg dat is ontwikkeld bijzonder waardevol is, maar nog
niet altijd tijdig en frequent genoeg wordt ingezet. Dit probleem lijkt deels te maken te hebben met de
ontstaansgeschiedenis van de palliatieve zorg: de palliatieve zorg is sterk als op zichzelf staande tak van
zorg ontwikkeld. Daarnaast, mogelijk deels hierdoor, zien zorgverleners in andere delen van de zorg een
brede benadering vanuit palliatief perspectief nog onvoldoende als een ‘vanzelfsprekend’ onderdeel van hun
eigen werk voor mensen die nog (lang) niet terminaal zijn, terwijl deze benadering ook voor hen van waarde
zou kunnen zijn. Niet alleen patiënten en familieleden, maar ook zorgverleners vinden het soms lastig om
een benadering die op genezing is gericht los te laten. Ook zien we dat de palliatieve zorg, die in de jaren 90
is ontstaan in respons op een plotselinge vraag naar betere stervenszorg, vervolgens onvoldoende is
aangepast aan de langere duur van ziekteprocessen rond levensbedreigende ziekten en op het
onvoorspelbare karakter ervan.
Oorsprong in euthanasiedebat
De hardnekkige associatie van de term ‘palliatief’ met terminale zorg, die we eerder beschreven, vindt haar
wortels in de ontstaansgeschiedenis van de palliatieve zorg in Nederland. De huidige palliatieve zorg komt
voort uit de beweging van terminale zorg in de jaren 90. Palliatieve zorg begon in deze periode primair als
hospice-beweging, gericht op zorg voor het sterfbed, nadat er in de jaren 70 geleidelijk aan meer
vrijwilligersorganisaties ontstonden die zich bezighielden met terminale zorg. 5 Voorafgaand aan de opkomst
van deze beweging stierven mensen veelal thuis of in verpleeghuizen. De zorg en ondersteuning voor
ongeneeslijk zieken en stervenden vormden geen aparte discipline. De opkomst van palliatieve zorg werd in
de jaren 90 aangejaagd door het euthanasiedebat. Toenmalig minister Els Borst van VWS was voorstander
van euthanasie.
Het publieke debat rondom euthanasie destijds maakte dat de invoering van euthanasie vereiste dat er
tegelijkertijd aparte budgetten werden gereserveerd voor het vergroten van de mogelijkheden voor goede
palliatieve zorg. Ten eerste dreigden in dit debat euthanasie en palliatieve zorg tegenover elkaar te komen
staan: euthanasie werd in het debat regelmatig afgeschilderd als ‘gemakzuchtig alternatief’ voor de
noodzaak om goede palliatieve zorg rondom het sterfbed te organiseren. Ook in het buitenland leefde
vanwege het debat rondom euthanasie in Nederland het beeld dat we niet goed zorgden voor mensen die
kwamen te overlijden. Zo ontstond zowel nationale als internationale druk om als tegenhanger voor
euthanasie extra aandacht te besteden aan goede palliatieve zorg, en te laten zien dat beide
onderscheidende wegen vormen die elkaar wel degelijk ook kunnen ontmoeten. De beweging die extra
aandacht vroeg voor palliatieve zorg werd vervolgens versterkt door een uitspraak van toenmalig koningin
Beatrix in haar troonrede van 1996. Hierin sprak zij zich uit over het belang van aandacht voor zorg rondom
het sterfbed (vanuit de persoonlijke achtergrond van prins Claus en prinses Juliana): “Beseft wordt dat
sterven geen ziekte is, maar een afscheid nemen, waarbij juist het leven heel indringend wordt beleefd en
emoties intens worden ervaren. Het is de naderende dood die het leven des te kostbaarder maakt.” Tot slot
wakkerde ook de aidsepidemie in de jaren 90 de opkomst van palliatieve zorg buiten bestaande
zorginstellingen aan. 6 Er vond een snelle opkomst van hospices plaats, omdat jonge aidspatiënten vaak niet
terecht konden of aansluiting vonden bij bestaande zorg rondom het sterfbed in verpleeghuizen. Zo ontstond
op verschillende vlakken druk voor de minister om toch extra budget te reserveren voor de palliatieve zorg
en ruimte te maken voor een meer specialistisch aanbod.
Snelle groei en professionalisering
Het reserveren van extra middelen voor de palliatieve zorg vormde de start van een snelle groei en
professionalisering van deze zorg in Nederland. Die groei werd verder aangezwengeld door politieke
ontwikkelingen zoals de deelname van de ChristenUnie aan het kabinet in 2007, dat in het regeerakkoord
5 Ontwikkeling van palliatieve zorg vanuit internationaal perspectief - ZonMw
6 ZonMw-Hugo-Schalkwijk-Historisch essay-PZ.pdf (canonsociaalwerk.eu)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>14
                                      investeringen opnam voor de verbetering en versterking van palliatieve zorg en voor de inzet van
                                      vrijwilligers. Staatssecretaris Bussemaker zette in deze kabinetsperiode het werk van haar voorgangers
                                      voort en richtte een platform palliatieve zorg op, waarin veldpartijen werkten aan de ontwikkeling van de
                                      palliatieve zorg in Nederland. Ook werd geïnvesteerd in het blootleggen van knelpunten in de palliatieve zorg
                                      (Palliactief, 2011). Haar opvolger Martin van Rijn voelde zich tijdens zijn ambtsperiode bijzonder
                                      verantwoordelijk voor de doorontwikkeling van palliatieve zorg en trok al snel extra budget uit voor de
                                      verbetering en kennisontwikkeling van een nieuw op te richten Nationaal Programma Palliatieve Zorg,
                                      waaruit het programma ‘Palliantie. Meer dan zorg’ is voortgekomen, evenals het praktijkteam palliatieve
                                      zorg. In 2017 verscheen ook het Kwaliteitskader palliatieve zorg. 7
                                      Nationaal Programma Palliatieve Zorg (II)
                                      In 2014 is het Nationaal Programma Palliatieve Zorg (NPPZ) gestart. Het NPPZ omvat activiteiten vanuit de
                                      overheid, 2 ZonMw-programma Palliantie en activiteiten in de consortia Palliatieve Zorg. Tussen 2014 tot
                                      2020 investeerde de overheid met dit programma ruim € 50 miljoen in de palliatieve zorg in Nederland.
                                      Bijvoorbeeld door de - nog lopende - subsidieregeling palliatieve terminale zorg, van waaruit onder meer
                                      netwerken palliatieve zorg worden ondersteund om bij te dragen aan meer samenhang in het aanbod van
                                      palliatieve zorg in de regio. 8
                                      Het programma NPPZ liep af in 2020 en wordt voortgezet in het programma NPPZ II (Kamerbrief 20-12-
                                      2021, 29509, nr. 75). 9 De twee hoofddoelstellingen van NPPZ II zijn het vergroten van maatschappelijke
                                      bewustwording, en het realiseren van proactieve zorg en ondersteuning. Hieronder valt ook het
                                      samenwerken tussen verschillende partijen in de palliatieve zorg en de verbinding met andere
                                      zorgsectoren. Coöperatie Palliatieve Zorg Nederland (PZNL) coördineert de uitvoering van dit programma,
                                      waaraan daarnaast ook het ministerie van VWS (opdrachtgever), ZonMw (toehoorder) KNMG,
                                      beroepsvereniging voor verzorgenden en verpleegkundigen V&VN, Actiz, Patiëntenfederatie Nederland,
                                      Expertisecentra Palliatieve Zorg van de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU),
                                      het Landelijk Overleg Consortia Palliatieve Zorg (LOCo) en Palliactief deelnemen. Daarnaast zijn als
                                      agendaleden Vrijwilligers Palliatieve Terminale Zorg Nederland (VPTZ Nederland), Agora, de Vereniging
                                      van Nederlandse Gemeenten (VNG), Zorgverzekeraars Nederland (ZN), Zorginstituut Nederland (ZiNL), de
                                      Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), Kenniscentrum Kinderpalliatieve Zorg betrokken.
                                      ZonMw Programma’s ‘Palliantie. Meer dan zorg’ en ‘Palliantie II’
                                      Het programma ‘Palliantie. Meer dan zorg’ maakte deel uit van het NPPZ en liep van 2014 tot 2020. Dit
                                      programma was specifiek gericht op het verbeteren van palliatieve zorg voor patiënten en naasten.
                                      Uitgangspunten in de projecten die vanuit dit programma werden gesubsidieerd waren
                                      • een betere aansluiting van de zorg bij de wensen van mensen in de laatste levensfase en hun naasten
                                      • zoveel mogelijk regie voor patiënten en hun naasten
                                      • het verbeteren van kwaliteit van leven en sterven met aandacht voor lichamelijke, psychische, sociale
                                          en spirituele aspecten
                                      • het organiseren van palliatieve zorg zo dicht mogelijk bij de patiënt
                                      • palliatieve zorg als onderdeel van de reguliere zorgverlening
                                      • expliciete aandacht voor mantelzorgers.
                                      De projectenwaaier toont een overzicht van de verschillende projecten die zijn geïnitieerd of uitgevoerd. 10
                                      Inmiddels is het programma ‘Palliantie II’ gestart, dat loopt tot 2026. In dit programma is specifiek aandacht
                                      en ruimte voor het bundelen van kennis en het (door)ontwikkelen, implementeren en opschalen van
                                      kansrijke projectresultaten uit het eerste programma. Waar nodig biedt het programma ruimte voor de
                                      ontwikkeling van nieuwe kennis en interventies. 11 In het programma ‘Palliantie II’ gaat aandacht uit naar de
                                      volgende vijf elementen:
                                      • bewustwording en cultuur: om een tijdig gesprek over doelen, wensen en behoeften van patiënten te
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                          bespoedigen.
                                      • zorginnovaties en kwaliteit: om de opgedane kennis van de afgelopen jaren beter in de praktijk te
                                          brengen.
                                      7 Kwaliteitskader_web-240620.pdf (palliaweb.nl)
                                      8 Subsidieregeling palliatieve terminale zorg en geestelijke verzorging | Palliatieve zorg | Rijksoverheid.nl
                                      9 Voor details, zie de Kamerbrief met stand van zaken Palliatieve Zorg | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl
                                      10 Projectenwaaier Palliantie. Meer dan zorg - ZonMw Digitale Publicaties
                                      11 Palliantie II - ZonMw
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 15
•     organisatie en continuïteit van zorg: voor goede informatieoverdracht en samenwerking tussen
      betrokken partijen en organisaties.
•     (patiënt)participatie en ondersteuning: met aandacht voor zowel de patiënt, als eventueel betrokken
      mantelzorgers en zorgverleners.
•     kinderpalliatieve zorg: voor meer inzicht in beschikbare kennis en data.
Consortia Palliatieve Zorg
Consortia zijn samenwerkingsverbanden van expertisecentra palliatieve zorg, Netwerken Palliatieve Zorg
en het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL). Nederland kent 7 consortia voor palliatieve zorg. Per
consortium zijn de meest relevante zorgverleners en organisaties in de regio betrokken. Denk aan
huisartsen, hospices, verpleeghuizen, wijkverpleging, ziekenhuizen, vrijwilligers en patiëntenorganisaties.
De consortia werken samen en stemmen met elkaar af in het LOCo.
Praktijkteam palliatieve zorg
In 2016 is het praktijkteam palliatieve zorg opgericht om zorgverleners in de palliatieve zorg te
ondersteunen. In dit team werken experts vanuit de Rijksoverheid, zorgverzekeraars en zorgprofessionals
uit de palliatieve zorg samen. Het team beantwoordt vragen en inventariseert knelpunten op het gebied van
de organisatie en financiering van palliatieve zorg, en zoekt met betrokken partijen naar oplossingen.
Kwaliteitskader palliatieve zorg
Het Kwaliteitskader palliatieve zorg verscheen in 2017 met als doel om palliatieve zorg beter te laten
aansluiten op de behoeften van patiënten en hun naasten. Het kader beschrijft wat patiënten, zorgverleners
en zorgverzekeraars onder goede palliatieve zorg verstaan. Momenteel functioneert het Kwaliteitskader
vooral richtinggevend. Diverse betrokkenen achten het wenselijk om dit Kwaliteitskader in de toekomst
geleidelijk aan steeds meer te gaan beschouwen als veldnorm. PZNL werkt met haar leden aan de
implementatie van het Kwaliteitskader en de bijbehorende richtlijnen.
Er is inmiddels een breed aanbod van hospices opgericht, waaronder bijna-thuis-huizen en palliatieve units,
waar mensen in een relatief prettige omgeving kunnen sterven. Maar ook bij het sterven thuis of in
ziekenhuizen en andere zorginstellingen kunnen zowel professionals als vrijwilligers zorg en ondersteuning
bieden. De palliatieve zorg ontwikkelde zich tegelijkertijd van hospicezorg naar brede zorg en ondersteuning
op fysiek, sociaal, spiritueel en mentaal vlak in allerlei vormen en is inmiddels al lang voordat iemand
terminaal is beschikbaar.
Palliatieve zorg is in principe generalistische zorg die door elke zorgverlener moet kunnen worden geleverd.
Deze kan hierbij eventueel specialistische hulp inroepen 12: palliatieve teams in ziekenhuizen, consulenten
palliatieve zorg en daarvoor getrainde vrijwilligers kunnen ondersteunen in de begeleiding van een patiënt in
een palliatieve fase. Op verschillende niveaus zijn netwerken en koepels ontstaan om kennis te delen,
ervaringen uit te wisselen en de palliatieve zorg beter op de kaart te zetten. 13 In 2017 is het Kwaliteitskader
palliatieve zorg ingevoerd dat de praktijk handvatten voor goede palliatieve zorg moet bieden – en dat dit op
steeds meer plaatsen ook in positieve zin doet.
De plek van palliatieve zorg in zorgopleidingen
Uit de Kennissynthese Onderwijs Palliatieve Zorg uit 2016 bleek dat palliatieve zorg nog niet structureel is
ingebed in zorgonderwijs op alle niveaus (Bureau HHM, 2020). In de raamplannen medisch-specialistische
opleidingen wordt palliatieve zorg meermaals genoemd. De praktijk laat echter zien dat palliatieve zorg in
veel medische curricula vooral wordt behandeld binnen verschillende andere cursussen, zonder dat hierbij
de hele breedte van de benadering aan bod komt (De Bruin et al., 2018). Onderwijs over palliatieve zorg
voor mbo- en hbo-opgeleiden heeft veelal het karakter van bij- of nascholing. In het basiscurriculum van
veel opleidingen tot verzorgende of verpleegkundige ontbreekt een link tussen de manier waarop
12 Kwaliteitskader_web-240620.pdf (palliaweb.nl)
13 181105-Fibula-infographic-ipad.pdf (stichtingfibula.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>16
                                      palliatieve zorg wordt behandeld en de wijze waarop studenten hiermee in aanraking komen in de
                                      praktijk. 14 Bovendien komt palliatieve zorg regelmatig pas aan de orde in het derde of vierde leerjaar, terwijl
                                      studenten er tijdens stages al veel eerder mee in aanraking komen. Onderzoek van Nivel toont aan dat er
                                      onder studenten verpleegkunde behoefte bestaat aan meer onderwijs over de palliatieve zorg (De Veer et
                                      al., 2020).
                                      Naar aanleiding van de Kennissynthese is het programma Optimaliseren Onderwijs Palliatieve Zorg
                                      opgezet, dat gericht is op het ontwikkelen van een toekomstgericht, efficiënt en kwalitatief hoogstaand
                                      onderwijsaanbod voor professionals in de zorg. Een van de doelen van dit programma is de borging van
                                      palliatieve zorg in het mbo, hbo en wo(+). 15
                                      Huidige beperkingen
                                      De aanvankelijke tegenstelling tussen euthanasie en palliatieve zorg is al geruime tijd achterhaald:
                                      euthanasie kan ook het sluitstuk vormen van goede palliatieve ondersteuning. Het beeld dat palliatieve zorg
                                      primair gaat om pijnbestrijding en terminale zorg rondom het sterfbed, is echter hardnekkig bij burgers,
                                      zorgverleners en beleidsmakers buiten de palliatieve zorg.
                                      Deze ontwikkelingsroute van het palliatieve zorgaanbod heeft veel gebracht, maar leidt tot verschillende
                                      beperkingen. Door de associaties met zorg voor het sterfbed zijn zorgverleners terughoudend in het
                                      betrekken van het palliatieve zorgaanbod voorafgaand aan ‘het laatste levensjaar’, ook als dit wel van
                                      waarde kan zijn. Het beeld van processen van potentieel dodelijke ziekten in afgebakende fasen (zie Figuur
                                      1) versterkt die terughoudendheid: een brede benadering vanuit een palliatief perspectief lijkt erdoor lang
                                      nog niet of slechts beperkt ‘aan de orde’. Terwijl ziekten juist geleidelijk en grillig kunnen verlopen.
                                      Figuur 1. Het beeld dat het leven tussen het moment van diagnose en overlijden gekenmerkt wordt door opeenvolgende,
                                      afgebakende fasen sluit niet aan bij de ervaring van mensen. (Bron: Kennisplein Zorg voor Beter)
                                      Beter aansluiten bij grillige ziekteprocessen
                                      We zien dat de huidige inzet van het palliatieve zorgaanbod inmiddels minder afgestemd is geraakt op
                                      voortschrijdende veranderingen in zorgvragen in de maatschappij. Steeds meer mensen leven nog geruime
                                      tijd door nadat ze geconfronteerd zijn met hun naderende dood, zonder dat zij weten wanneer deze precies
                                      volgt. Deze ontwikkeling betekent dat een steeds grotere groep mensen een steeds langere periode
                                      doormaakt waarin zorg op meer dan alleen medisch vlak gewenst kan zijn.
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                      Deze veranderende zorgvraag maakt ook dat het denken over ziekteprocessen in afgebakende fasen die
                                      elkaar opvolgen – en dus ook denken over palliatieve zorg specifiek gericht op ‘de laatste fase’ – niet langer
                                      passend is. De een heeft te maken met een grillig, maar relatief geleidelijk proces; voor de ander kan de
                                      fysieke kwaliteit van leven lang hoog blijven, met de kans op een plotselinge snelle terugval, of kan er juist
                                      sprake zijn van geleidelijke achteruitgang (zie figuur 2).
                                      14   ‘Palliatieve zorg leer je niet uit een boekje’ - ZonMw
                                      15   Over O²PZ - Project Onderwijs en Opleiden Palliatieve zorg (o2pz.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                17
Figuur 2. Mensen zijn steeds vaker steeds langer ziek of kwetsbaar voordat ze komen te overlijden. Zo verloopt het ziekteproces
bij kanker (A) anders dan bij bijvoorbeeld COPD of hartfalen (B), of bij toenemende kwetsbaarheid vanwege bijvoorbeeld
ouderdom (C). (Bron: Kennisplein Zorg voor Beter)
Verbinding versterken met overige aanbod van zorg en ondersteuning
We signaleren dat de huidige organisatie van de palliatieve zorg de verspreiding van het brede perspectief –
onbedoeld – in de weg te staat. Zoals de recent gepubliceerde infographic door Fibula duidelijk maakt, 16
heeft de palliatieve zorg zich de afgelopen decennia steeds verder bestendigd en geprofessionaliseerd. Dit
heeft de palliatieve zorg enerzijds ver gebracht in korte tijd, maar lijkt ook een keerzijde te hebben: de
palliatieve zorg lijkt in zekere zin losgezongen van andere onderdelen van zorg waarmee mensen te maken
kunnen krijgen als zij ongeneeslijk ziek of kwetsbaar zijn en daaraan zullen overlijden.
De versnippering voorbij: samenwerkingsverbanden in de palliatieve zorg
De palliatieve zorg in Nederland wordt gekenmerkt door een veelheid aan partijen die zich op lokaal,
regionaal, bovenregionaal of landelijk niveau bezighouden met de palliatieve zorg. Hoewel deze
organisaties de afgelopen jaren hebben bijgedragen aan de professionalisering en versterking van de
palliatieve zorg in Nederland, signaleert de Raad dat veel organisaties zich nog voornamelijk richten op de
palliatieve zorg als sector en daarbij minder de verbinding zoeken met andere delen van de zorg. Hierdoor
wordt het brede palliatieve zorgaanbod dat inmiddels is ontwikkeld, in de praktijk soms toch nog te laat
ingezet. Hierna lichten we enkele belangrijke samenwerkingsverbanden uit waarin veel van deze partijen
zijn vertegenwoordigd.
Stichting Palliatieve Zorg Nederland
De Stichting Palliatieve Zorg Nederland (PZNL) is opgericht in 2018 en zet zich in voor verbetering van de
palliatieve zorg en verbinding en samenwerking tussen partijen die hierin actief zijn. Momenteel zijn de
volgende organisaties lid van PZNL17:
16
    181105-Fibula-infographic-ipad.pdf (stichtingfibula.nl)
17 De werkorganisaties van PZNL en Stichting Fibula zijn per 1 januari 2022 samengevoegd.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>18
                                      • IKNL: Integraal Kankercentrum Nederland;
                                      • PaTZ: Palliatieve Zorg Thuis zet zich in voor samenwerkingsverbanden voor professionals die in hun werk
                                      te maken krijgen met palliatieve zorg in de thuissituatie;
                                      • PALZON: Stichting PALZON zet zich in voor wetenschappelijk onderzoek naar palliatieve zorg in
                                      Nederland;
                                      • Patiëntenfederatie Nederland; De Patiëntenfederatie biedt informatie, tips en handreikingen voor
                                      patiënten om het gesprek aan te gaan over palliatieve zorg en behandelwensen- en grenzen.
                                      • Agora: Agora biedt kennis, instrumenten en praktijkvoorbeelden voor zowel professionals als vrijwilligers
                                      in de zorg, zingeving en het sociaal domein;
                                      • AHzN: Associatie Hospicezorg Nederland zet zich in voor hoogwaardige hospicezorg in Nederland;
                                      • NVPO: Nederlandse Vereniging voor Psychosociale Oncologie zet zich in voor goede, tijdige en
                                      toegankelijke zorg voor mensen die leven met en na kanker.
                                      PZNL richt zich op zorgverleners, vrijwilligers en organisaties die hen vertegenwoordigen, onderwijs- en
                                      onderzoeksinstituten, overheids- en beleidsorganisaties, en patiënten en hun naasten. PZNL draagt
                                      bijvoorbeeld ook bij aan informatievoorziening over palliatieve zorg, zowel gericht aan professionals
                                      (www.palliaweb.nl) als aan patiënten en hun naasten (www.overpalliatievezorg.nl). In 2022 richt PZNL zich
                                      op het verbinden van partijen en het versnellen van samenwerkingen, op het verdiepen van kennis op
                                      diverse thema’s en op het verbreden van de implementatie van het Kwaliteitskader in de zorg en
                                      ondersteuning.
                                      Illustratief is het feit dat er gerichte subsidies bestaan voor de palliatieve zorg, maar dat werken vanuit een
                                      breed perspectief daarbuiten juist financieel wordt tegengewerkt. Zorginstellingen buiten de palliatieve zorg
                                      kunnen vaak geen aanspraak maken op bestaande subsidies. Integendeel: we zien nu dat financiële prikkels
                                      voor deze instellingen nog regelmatig gericht zijn op (door)behandelen. Een hartklep vervangen of een
                                      nieuwe chemokuur verstrekken bijvoorbeeld is voor een ziekenhuis financieel gezien vaak aantrekkelijker
                                      dan om hiervan af te zien. Daarnaast kost het een zorgprofessional gewoonlijk minder tijd om te bespreken
                                      of er een nieuwe behandeling wordt gestart of ingreep wordt uitgevoerd dan om te bespreken dat er wordt
                                      afgezien van een ingrijpende behandeling. In theorie is zo’n gesprek verrekend in bestaande tarieven binnen
                                      de huidige bekostigingssystematiek, maar in de praktijk biedt dat onvoldoende stimulans om dat gesprek
                                      aan te gaan, zeker bij overvolle agenda’s van professionals. Ook gaat die bekostiging uit van een enkel
                                      gesprek met een specifieke professional, terwijl juist herhaalde aandacht nodig is, waarbij een breed palet
                                      aan mensen betrokken kan zijn. Die inzet eerder in het proces kan onwenselijke crisissituaties, onnodig
                                      doorbehandelen of parallelle zorgprocessen bij verschillende zorgverleners voorkomen en kan zo ook in het
                                      licht van de uitdagingen van een krappere arbeidsmarkt en stijgende zorgkosten behulpzaam zijn.
 RVS | Leven met het einde in zicht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                               19
4 De waarde van een brede
       benadering vanuit palliatief
       perspectief
Een brede benadering vanuit palliatief perspectief gaat over kwaliteit van leven in de periode die nog rest.
Die levenskwaliteit is bij een ernstige ziekte niet meer vanzelfsprekend. Een voortschrijdende ziekte of een
steeds kwetsbaarder gestel en de uiteindelijk naderende dood kunnen ook andere aspecten van het leven
raken. Dat kan gaan om fysieke aspecten, zoals een geringere mobiliteit of pijnklachten, maar ook om het
mentale welzijn, sociale relaties, deelname aan de maatschappij en zingevingsvragen. Dat vraagt om het
aanbieden van meer dan alleen zorg vanuit een medisch perspectief, om een andere relatie tussen
zorgverleners en patiënt, en om het belichten van andere keuzes binnen dat medische perspectief. Hoe
verhouden behandelkeuzes zich tot de rest van het leven? Het is dan constant samen zoeken naar een
balans tussen tijd en kwaliteit van leven.
Uitgangspunt van een brede benadering vanuit palliatief perspectief is om – in de woorden van grondlegster
Cicely Saunders (1918-2005) – leven toe te voegen aan de dagen in plaats van dagen aan het leven. De
focus ligt niet alleen op de ziekte, maar op de kwaliteit van het leven in brede zin. Die benadering kenmerkt
zich door een bij uitstek vraaggerichte en persoonsgerichte, zo veel mogelijk gelijkwaardige omgang tussen
zorgverlener en patiënt, met oog voor comfort en zingeving. Er gaat aandacht uit naar de fysieke, sociale,
psychologische en spirituele dimensies van het leven. Wanneer er op deze vlakken vragen bestaan bij de
patiënt, denkt idealiter een multidisciplinair team mee met de patiënt en zijn of haar naasten, juist ook over
niet-medische aspecten van het bestaan. Ook vrijwilligers kunnen een belangrijke rol spelen, bijvoorbeeld
door de tijd te nemen om ‘er gewoon te zijn’ voor patiënten.
De waarde van een brede benadering vanuit palliatief perspectief onderzocht
Zowel recente Nederlandse als buitenlandse onderzoeken laten zien hoe tijdige inzet van een brede
benadering vanuit palliatief perspectief voor verschillende ziektebeelden van waarde kan zijn. Zo laat
onderzoek door IKNL, Vektis en PZNL zien dat het bij kankerpatiënten leidt tot een significant lager risico
op het ontvangen van niet-passende zorg in de laatste levensfase (Hannon et al., 2019). Patiënten blijken
zich beter ondersteund te voelen en beter begeleid bij hun verdere behandeltraject. Onderzoek van Temel
et al. (2010) laat zien dat het betrekken van palliatieve zorg direct na de diagnose van longkanker leidt tot
een hogere kwaliteit van zorg en tot minder depressies. Voor COPD-patiënten beschrijven Maddocks et al.
(2017) hoe het zorguitkomsten kan verbeteren vanuit zowel het perspectief van patiënt als van
zorgverlener. En Lennaerts et al. (2019) laten zien hoe belangrijk het is om bij de ziekte van Parkinson op
tijd iemands voorkeuren en behoeften in beeld te krijgen.
Zorg en ondersteuning vanuit een brede benadering, zoals de Raad dit voorstaat, is zo een iteratief proces
van gezamenlijk begrijpen, proberen, reflecteren en leren in het maken en bijstellen van keuzes (RVS 2020).
Hierin gaat telkens buitengewone aandacht uit naar vragen en kwesties buiten het medische domein,
bijvoorbeeld op psychosociaal of spiritueel vlak, en zoeken betrokkenen op sensitieve wijze naar een
passende omgang met deze vragen. Het is zo een constante, gezamenlijke zoektocht die inherent
contextafhankelijk en verkennend van aard is. Aanvankelijk is die vooral gericht op het leren leven met de
nieuwe realiteit, en langzaamaan steeds meer op het omgaan met groeiende kwetsbaarheid en het
behouden van zo veel mogelijk kwaliteit van leven. Voor iemand van 90 jaar geeft een gebroken arm of heup
– voor jongere mensen geen alarmerend letsel – soms al aanleiding tot een andere keuze: een fragiel gestel
kan een operatie niet altijd meer aan. Een passende route is in die zoektocht dus ook heel persoonlijk: een
behandeling die voor de een nog voldoende potentiële tijdwinst met zich meebrengt en daarom het proberen
waard is, weegt voor een ander niet op tegen de narigheid die ermee gepaard kan gaan. Op het einde hoort
daar ook stervenszorg en nazorg voor de nabestaanden bij. Dat alles in een vloeiend proces waarin de focus
geleidelijk en in goed overleg verschuift, zonder harde overgangen tussen onderscheidende ‘regimes’ van
zorg.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20
                                      Inspiratie uit de praktijk: zorgen in de laatste levensjaren vanuit de zorg én het sociaal domein
                                      In de regio Den Bosch-Bommelerwaard werkt een netwerk van partijen uit het sociaal en zorgdomein aan
                                      het bereiken van 4 doelen, waarbij telkens nadrukkelijk verbinding wordt gemaakt tussen het sociale en het
                                      zorgdomein. Gemeente en welzijnsorganisaties zijn betrokken, en de burger is op wijkniveau betrokken via
                                      wijkraden.
                                      De 4 doelen zijn:
                                      1) Er wordt een proactief individueel zorgplan geïmplementeerd bij alle deelnemende zorgorganisaties.
                                      2) 85% van de inwoners sterft op de plek van voorkeur.
                                      3) Gezamenlijke activiteiten en een scholingsagenda worden opgezet voor het sociaal en het zorgdomein,
                                      door middel van een regionale scholings- en activiteitenkalender.
                                      4) Een regionale publiekscampagne wordt ontwikkeld vanuit het sociaal en het zorgdomein voor en met
                                      burgers, gericht op tijdig spreken over het levenseinde.
                                      Het project wordt gesteund door een subsidie van ZonMw vanuit het programma ‘De Juiste Zorg op de
                                      Juiste Plek’ (Regio-Impuls). Inmiddels is de interdisciplinaire scholing nagenoeg gereed en wordt
                                      accreditatie aangevraagd. De inrichting van de regionale scholingsagenda is gaande. Ook de
                                      publiekscampagne is in wording: begin 2022 gaat een website online en is er een film voor professionals
                                      en burgers beschikbaar. Er wordt geadverteerd in lokale bladen, er worden gesprekken georganiseerd in
                                      de wijk met en voor burgers, en er wordt gewerkt aan de ontwikkeling van grotere events om aandacht te
                                      genereren voor zorg en ondersteuning in de laatste levensjaren.
                                      Om patiënten goed te ondersteunen bij hun zoektocht in de periode die volgt op confrontatie met de dood, is
                                      expertise nodig op verschillende vlakken, vanuit een multidisciplinair team. Dat vergt een combinatie van
                                      generalistische competenties, specialistische kennis én het betrekken van kennis en kunde van buiten de
                                      zorg. Immers, na een heftige diagnose of tegen de achtergrond van een onzeker perspectief of een
                                      naderende dood is een goed gesprek vaak net zo belangrijk als een medisch ingestoken gesprek over de
                                      kansen en mogelijkheden van een specifiek behandeltraject. Vrijwilligers, ervaringsdeskundigen en
                                      professionals van buiten de zorg kunnen daarbij een zeer waardevolle rol spelen. Denk aan een journalist
                                      die helpt bij het opschrijven van een levensverhaal als iemand daar behoefte aan heeft, een vrijwilliger die
                                      de kunst van het voeren van een vraaggesprek over moeilijke onderwerpen verstaat, of een kunstenaar die
                                      manieren weet om dat wat moeilijk onder woorden is te brengen toch naar voren te brengen. 18 Ook heeft
                                      bijvoorbeeld het programma ‘Geestelijke verzorging thuis’ 19, 20 laten zien hoe waardevol de betrokkenheid
                                      van geestelijk verzorgers en hun brede benadering in multidisciplinaire overleggen kan zijn. Ten slotte zien
                                      we dat ook professionals vanuit het sociaal domein, zoals Wmo-consulenten of sociaal werkers, veel kunnen
                                      betekenen.
                                      Een brede benadering vanuit palliatief perspectief als perspectief in plaats van procedure
                                      De brede benadering die de Raad hier schetst, sluit aan bij bredere principes als ‘advanced care planning’,
                                      ‘samen beslissen’ of ‘positieve gezondheid’. Ze brengen allemaal het belang over van persoonsgerichte
                                      zorg en ondersteuning met een brede blik op kwaliteit van leven. Een goede vertaling van dergelijke
                                      principes naar de praktijk is echter niet eenvoudig. 21 Het risico bestaat dat ze te smal worden vertaald als
                                      vastomlijnde, te volgen methodieken. Zeker bij complexe problemen of onzekere ziekteprocessen botst dat
                                      echter met de realiteit (zie ook RVS 2020). Die situaties vragen juist niet om het doorlopen van vaste
                                      procedures of een eenmalig gesprek. Het gaat juist om een ander perspectief op zorg vanuit herhaaldelijke
                                      aandacht voor de wensen en behoeften van de persoon in kwestie, in een voortdurend iteratief proces van
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                      samen proberen, reflecteren en leren. Sensitiviteit is hierbij van groot belang. Wat we bij de totstandkoming
                                      van dit advies bijvoorbeeld regelmatig hoorden, is dat patiënten dit perspectief onvoldoende bij hun arts
                                      18 NWO | Kunst op Recept, Art-Based Learning in Palliative Care
                                      19 Geestelijke Verzorging Thuis: een mooi Agora-project
                                      20 Zingeving en Geestelijke verzorging - ZonMw
                                      21 Zoals ook bevestigd door recent onderzoek van het NIVEL, zie Geringe toepassing van samen beslissen bij patiënten met beperkte
                                          gezondheidsvaardigheden in de palliatieve zorg | Nivel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                                             21
terugzagen of dat zij zich niet gezien voelden in de wijze waarop ze hun vragen probeerden aan te kaarten.
Tegelijkertijd hoorden we van artsen dat ze regelmatig het gevoel hebben dat juist patiënten er niet voor
openstaan. Dit laat zien hoe nauw het luistert om elkaar op gevoelige onderwerpen goed te verstaan en te
signaleren dat het tijd is om hier het gesprek over te beginnen.
Een goede, afgestemde medische keuze vraagt daarom altijd om maatwerk. Dat kan niet zonder een
gesprek over niet-medische aspecten op mentaal, sociaal en existentieel vlak. Dat vraagt om een proactieve
én een sensitieve houding van professionals: niet bang zijn om een mogelijk naderende dood eventueel al
tijdig bespreekbaar te maken, maar wel met aandacht voor alle emoties en gevoeligheden die daarbij komen
kijken. Iedereen is immers anders, en juist de wijze waarop mensen spreken over zoiets gevoeligs als
sterven is sterk afhankelijk van iemands cultuur, leeftijd of achtergrond. In sommige culturen is het
gebruikelijk om patiënten zo lang mogelijk te ontzien en wat meer te ‘sparen’ op dit vlak. Dan is een ander
gesprek nodig. 22 Voor mensen met een verstandelijke beperking is praten soms lastig. Hier vraagt goede
communicatie met de persoon in kwestie en diens naasten extra aandacht (Wagemans & Slort, 2021). Ook
het betrekken van mensen met een beperking of met psychische problematiek bij medische besluitvorming
vraagt vaak extra inspanningen van betrokkenen en het is niet altijd makkelijk (Evenblij, 2020). Bovendien
zijn er, in welke populatie dan ook, mensen die gewoonweg liever niet over hun dood praten: meegaan in
hun ontkenning kan dan juist een uitermate belangrijk aspect vormen van een persoonsgerichte benadering.
Wat iemands situatie ook is, telkens gaat het om een focus op de kwaliteit van het leven dat nog rest.
Daarmee zou een bredere benadering, zoals nu al gebruikelijk is in de palliatieve zorg, inherent onderdeel
moeten zijn van alle zorg voor mensen in deze situaties: een generalistische benadering, en niet slechts het
terrein van specifieke specialisten.
22 Brochure islam def 2018.pdf (netwerkpalliatievezorg.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>22
                                      5 Wat is nodig: 3 adviezen
                                       Met dit advies pleit de Raad ervoor om een brede benadering vanuit palliatief perspectief eerder en sterker
                                       te betrekken bij de zorg, vanuit het bewustzijn dat iemand die door ziekte of toenemende kwetsbaarheid is
                                       geconfronteerd met de dood en in een onzekere en emotionele situatie verkeert. Zo’n situatie vraagt om een
                                       eigen benadering van zorg en ondersteuning. Daarvoor kunnen de inzichten en werkwijzen die zijn
                                       opgedaan binnen de palliatieve zorg, ook buiten de palliatieve zorg, al veel eerder in de ziekteprocessen,
                                       van toegevoegde waarde zijn.
                                       Daarom richten onze adviezen zich vooral op het creëren van meer ruimte voor een bredere benadering al
                                       eerder in ziekteprocessen. Daarvoor is beter samenspel tussen de palliatieve zorg en andere delen van de
                                       zorg belangrijk. Die adviezen hebben we ondergebracht langs 3 lijnen in de aanbevelingen:
                                       1: vergroot het bewustzijn van de noodzaak tot een tijdige en brede benadering vanuit palliatief perspectief,
                                       ook buiten het aanbod van ‘stervenszorg’.
                                       2 : stimuleer het verder integreren van die benadering in verschillende praktijken van zorg en ondersteuning
                                       en daarbuiten eerder in het ziekteproces.
                                       3: versterk de verbindingen tussen de palliatieve zorg enerzijds en andere zorgsectoren en het sociaal
                                       domein anderzijds, zodat de hier ontwikkelde kennis en ervaring breder kunnen worden ingezet.
                                      5.1       Vergroot bewustzijn voor een vroegtijdige en brede benadering vanuit palliatief
                                                perspectief
                                       Met dit advies wil de Raad eerst en vooral onder zorgprofessionals, beleidsmakers, patiënten en anderen
                                       meer bewustzijn creëren van de noodzaak van een brede benadering vanuit palliatief perspectief, juist ook
                                       voorafgaand aan ‘de laatste levensfase’.
                                       We bouwen daarmee voort op een zorgpraktijk in ontwikkeling. We zien al veel mooie initiatieven waarin ook
                                       buiten de palliatieve zorg aandacht is voor brede kwaliteit van leven en persoonsgerichte zorg. Ook past het
                                       bij een trend om ‘de dood’ ook in de samenleving een makkelijker onderwerp van gesprek te laten zijn (RVS
                                       2021).
                                       Tegelijkertijd zien we dat het bewustzijn van de grote groep mensen die langer leven met de dood in zicht,
                                       en hun behoeften op het gebied van zorg en ondersteuning, nog niet overal voldoende aanwezig is of tot zijn
                                       recht komt. Dit geldt zowel voor de gezondheidszorg als voor de persoonlijke leefomgeving. Bijvoorbeeld
                                       omdat de cultuur van de geneeskunde en de structuur van de gezondheidszorg nog primair gericht zijn op
                                       ‘genezing’ en behandeling vanuit een focus op het verlengen van het leven. De optie om van verdere
                                       behandeling af te zien is dan al snel onvoldoende onderwerp van gesprek. Te vaak (h)erkennen
                                       professionals nog onvoldoende de vragen en behoeften van mensen die leven met de dood in zicht. Soms
                                       vinden patiënten het zelf in een emotionele en intensieve periode lastig om hun behoeften te verwoorden.
                                       Ook voor patiënten en hun naasten is het dus belangrijk dat zij zich bewuster zijn van de mogelijkheden qua
                                       zorg en ondersteuning, juist al vroeg in een ziekteproces of kort na confrontatie met de dood, en van de
                                       wijze waarop zij hier zelf goed gebruik van kunnen maken. Het vinden van een goede vorm om hierover te
                                       praten is niet eenvoudig (RVS, 2021). De Raad moedigt aan dat informatievoorziening over het aanbod van
                                       niet-medische ondersteuning tot standaard wordt gemaakt, al vroeg in een ziekteproces. Daar kan in het
                                       Nationaal Programma Palliatieve Zorg II meer aandacht naar uitgaan. Ook is het wenselijk hier binnen het
                                       programma Palliantie II meer kennis over te ontwikkelen. 23
                                       Vergroten van het bewustzijn is niet zo makkelijk te regelen via concrete acties of maatregelen. De
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                       publiekscampagne ‘Ik heb te horen gekregen dat ik doodga. Maar tot die tijd leef ik’ vormde een begin, en
                                       heeft inmiddels vervolg gekregen in een publiekswebsite met informatie over palliatieve zorg. 24 Brede
                                       bewustwording vergt echter een lange adem en het op verschillende plekken blijven benoemen van de
                                       noodzaak van een brede benadering vanuit palliatief perspectief. Gericht op het bereiken van
                                       zorgprofessionals en zorgorganisaties, betalende partijen als verzekeraars en gemeenten, en alle anderen
                                       die in hun persoonlijke leefomgeving te maken hebben met mensen met een aangezegde dood. De overheid
                                       23
                                            Palliantie II - ZonMw
                                       24
                                            www.overpalliatievezorg.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                                                                              23
 kan hier samen met beroepsgroepen en patiëntenorganisaties aandacht voor vragen, bijvoorbeeld in een
 vervolg op de eerdergenoemde publiekscampagne. Dit vervolg zou gericht moeten zijn op zowel patiënten
 als professionals, en is nodig om het belang en de mogelijkheden van een brede benadering vanuit palliatief
 perspectief over het voetlicht te brengen.
 Belangrijk is daarbij dat ook aandacht uitgaat naar hoe partijen buiten de domeinen van zorg en
 ondersteuning kunnen helpen om het verdere leven vorm te geven in het licht van het veranderende
 perspectief en van mogelijke beperkingen vanwege ziekte of toenemende kwetsbaarheid. Denk aan de
 mogelijkheid om iemands levensverhaal te laten optekenen door een journalist of aan de handreikingen die
 zijn gedaan in ons recente advies Stervelingen – Beter samenleven met de dood (RVS 2021). Werkgevers
 kunnen bijvoorbeeld actiever meedenken over mogelijkheden om medewerkers met aanpassingen in
 werktijden of in het takenpakket toch aan het werk te laten blijven.
5.2      Integreer de brede benadering vanuit palliatief perspectief eerder in het ziekteproces
 Ten tweede is het belangrijk dat een breder bewustzijn zich ook vertaalt naar veranderingen in het
 zorgproces buiten de palliatieve zorg in engere zin. Concreet bedoelen we dan het actief stimuleren van een
 brede benadering vanuit palliatief perspectief, al vroegtijdig in ziekteprocessen, ook in de periode voordat
 iemand zich in de terminale fase bevindt.
 We bevelen daartoe aan:
       •     Stimuleer ruimte voor de actieve betrokkenheid van vrienden en familie, vrijwilligers,
             ervaringsdeskundigen en professionals van buiten de zorg. Het betrekken van de waardevolle
             kunde en aandacht van informele hulp, ervaringsdeskundigheid en hulp van professionals van
             buiten de zorg kan van grote waarde zijn. Toch is betrokkenheid daarvan bij een brede benadering
             vanuit palliatief perspectief vaak geen gegeven. Daarbij ziet de Raad verschillende mogelijkheden
             voor verbetering:
                    o     Bied ruimte voor het leiden van het leven in de eigen persoonlijke context, ook
                          zonder professionele inbreng. Het is de kunst voor een professional om voldoende hulp
                          te bieden en tegelijkertijd voldoende ruimte te geven aan mensen zelf om met hun naasten
                          goed te leven (en uiteindelijk afscheid te nemen) op een manier die past bij hun
                          persoonlijke context.
                    o     Stimuleer het doorontwikkelen van communities van ervaringsdeskundigen.
                          Ervaringsdeskundigen kunnen elkaar helpen. Door het verder ontwikkelen van (online en
                          offline) communities kunnen zij elkaar makkelijker vinden. Dit geldt voor zorgaanbieders,
                          maar ook voor koepelorganisaties zoals Agora, zorgverzekeraars en het ministerie van
                          VWS.
                    o     Faciliteer de inzet van vrijwilligers die specifiek zijn opgeleid in het werken volgens
                          een brede benadering vanuit palliatief perspectief, juist ook voorafgaand aan de
                          terminale fase. Vrijwilligers kunnen van grote waarde zijn. Een verschuiving in taken van
                          professionals naar (geschoolde) vrijwilligers is bovendien noodzakelijk gegeven de
                          toenemende schaarste aan personeel in zorg en welzijn, en is in meer situaties mogelijk
                          dan men vaak denkt. 25 Hierbij is speciale aandacht nodig voor de afstemming tussen
                          professionals en vrijwilligers, en voor bekendheid met elkaars kunde en
                          verantwoordelijkheden. Daarnaast is structurele, kostendekkende financiële ondersteuning
                          (in tegenstelling tot subsidies, die geen deel uitmaken van de reguliere bekostiging van
                          zorg) nodig om de inzet en coördinatie van vrijwilligers te stimuleren en hun inzet meer
                          onderdeel te maken van de zorg aan patiënten. Borging van de financiering van inzet van
                          vrijwilligers in zorgwetten is complex en vraagt om een brede bestuurlijke visie op de
                          ontwikkeling, positionering en (financiële) ondersteuning van de palliatieve zorg. 26 De
 25 VPTZ Nederland traint vrijwilligers en zorgt dat zij op een later moment eventueel worden bijgeschoold, om zo goed mogelijk hulp te
     kunnen bieden. Momenteel zijn er circa 12.000 vrijwilligers die op deze manier zijn opgeleid. Zie www.vptz.nl
 26 Voor details, zie de bijlage bij Kamerbrief van 12 mei 2021 (29214, nr.88) over de Wijziging van de Subsidieregeling Regeling palliatieve
     terminale zorg en geestelijke verzorging.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>24
                                                         Raad moedigt aan dat hier in het Nationaal Programma Palliatieve Zorg II extra op wordt
                                                         ingezet.
                                                    o    Vergroot de bekendheid van de rol die deze vrijwilligers kunnen spelen in een brede
                                                         benadering vanuit palliatief perspectief, zowel bij patiënten en hun naasten als bij
                                                         potentiële nieuwe vrijwilligers. Verspreid kennis over de beschikbaarheid van
                                                         vrijwilligers bij patiënten en hun naasten, zodat vrijwilligers tijdig kunnen worden ingezet.
                                                         Dat betekent bijvoorbeeld ruim voordat mantelzorgers zelf aangeven de zorg niet meer vol
                                                         te houden. 27 Hierin kunnen huisartsen, wijkverpleegkundigen en professionals vanuit het
                                                         sociaal domein een belangrijke rol spelen. Besteed ook aandacht aan de werving van
                                                         nieuwe vrijwilligers: vrijwilligersorganisaties werven actief, maar het aanbod aan
                                                         vrijwilligers staat onder druk (Bureau HHM, 2020). De overheid kan daarbij helpen door de
                                                         mogelijkheden en de betekenis van vrijwilligerswerk in de palliatieve fase beter onder de
                                                         aandacht te brengen, bijvoorbeeld via publiekscampagnes.
                                                    o    Vergroot de inzet van professionals van buiten de zorg. Professionals in het sociaal
                                                         domein en in de eerste lijn kunnen hierin een grote rol vervullen, zowel binnen instellingen
                                                         als in de thuissituatie: zij hebben vaak als eerste zicht op wat voor iemand kan helpen.
                                                         Voorwaarde hiervoor is dat zij overzicht hebben van de ‘regionale kaart’ van professionele
                                                         krachten – ook van buiten het zorgdomein – die hierbij van waarde kunnen zijn, en dat ze
                                                         daarnaast openstaan voor het betrekken van andere personen en partijen, afhankelijk van
                                                         de behoeften van de patiënt. Denk aan de inzet van een journalist die iemands
                                                         levensverhaal noteert of de dominee of imam die tijd heeft om een luisterend oor te
                                                         bieden. Recente proeftuinen waarin werd geëxperimenteerd met samenwerking tussen de
                                                         eerste lijn en het sociaal domein bevestigen de belangrijke rol van professionals in zowel
                                                         het sociaal domein als de eerste lijn en tonen het belang van korte lijntjes tussen beide. 28
                                                    o    Zorg voor structurele vergoeding van de inzet van geestelijk verzorgers in de
                                                         thuissituatie. De aanwezigheid van geestelijk verzorgers in een multidisciplinair overleg
                                                         draagt bij aan brede benadering die verder reikt dan alleen het medische perspectief. Het
                                                         ministerie van VWS subsidieert sinds 2019 de inzet van geestelijk verzorgers in de
                                                         thuissituatie met opeenvolgende subsidieregelingen: de huidige subsidieregeling is
                                                         recentelijk met 5 jaar verlengd. Volgens de Raad is het belangrijk om ook op langere
                                                         termijn structurele vergoeding te vinden voor de inzet van geestelijk verzorgers, zowel in
                                                         instellingen als thuis.
                                           •   Zorg voor een betere spelverdeling tussen patiënt, specialisten, generalistische
                                               professionals met een brede blik en vrijwilligers, en zorg dat de bekostiging hiertoe ruimte
                                               biedt. Hierbij doelen we nadrukkelijk niet op een vaststaande rolverdeling, maar om flexibele
                                               afstemming op de wensen en behoeften van de patiënt (zie ook RVS 2017), waarbij ook meer
                                               ruimte bestaat voor niet-standaard vormen van hulp van buiten het medische domein, zoals de
                                               pastoor, imam of dominee, en voor de inbreng van generalisten uit de eerste lijn.
                                                    o    Beleg bij transmurale samenwerking de coördinerende rol waar mogelijk bij de
                                                         wijkverpleegkundige of de huisarts. De generalistische expertise van
                                                         wijkverpleegkundigen en huisartsen kan hierin van grote waarde zijn: zij kennen de patiënt
                                                         vaak al langere tijd of in hun thuissituatie en hebben zicht op iemands persoonlijke
                                                         leefomgeving.
                                                    o    Vergemakkelijk digitale informatie-uitwisseling (delen van dossiers). Informatie-
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                                         uitwisseling vormt vaak een obstakel bij transmurale samenwerking. Zowel patiënten als
                                                         zorgverleners ervaren dit regelmatig als hinderlijk. Digitale informatie-uitwisseling tussen
                                                         zorgverleners kan transmurale samenwerking verder aanjagen en draagt bij aan de
                                                         ervaren kwaliteit van zorg door patiënten. 29
                                      27 Zie ook www.vptz.nl
                                      28
                                         Kennisbank - Agora
                                      29
                                         Rapport Denktank (denktanknetwerkenpalliatievezorg.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  25
                 o    Zorgorganisaties dienen zelf verder in te zetten op transmurale palliatieve zorg.
                      Daarbij kunnen ze inspiratie putten uit de informatiekaart Transmuraal samenwerken die
                      de NZa heeft ontwikkeld. 30 Ook kan hiervoor meer gebruik worden gemaakt van al
                      bestaande maatwerkoplossingen binnen de huidige bekostiging, zoals de facultatieve
                      prestatie voor proactieve zorgplanning in de medisch-specialistische zorg. Op langere
                      termijn is het echter belangrijk dat de structuur van bekostiging deze samenwerking
                      sterker faciliteert. Daarvoor beveelt de Raad aan om de inzichten van het huidige
                      experimenteerproject ‘TrAnsmurale PAlliatieve zorg met passende beko$tiging’ (TAPA$) te
                      gebruiken om te komen tot een passende, structurele bekostiging van transmurale
                      samenwerking voor vroegtijdige, palliatieve ondersteuning. 31
       •   Zorgverzekeraars dienen in hun inkoopgesprekken vanuit het oogpunt van zowel kwaliteit
           als doelmatigheid meer aandacht te besteden aan het betrekken van een brede benadering
           vanuit palliatief perspectief. Van belang daarbij is dat zij zorgaanbieders stimuleren om hier intern
           meer budget voor vrij te maken en dit budget ook daadwerkelijk toe te wijzen aan zorg vanuit deze
           benadering. Het Kwaliteitskader palliatieve zorg biedt zorgaanbieders daarvoor relevante
           handvatten, zoals het gefaseerd integreren van standaarden en criteria.
       •   Stimuleer werken vanuit een brede benadering vanuit palliatief perspectief ook financieel. Dit
           vraagt om een transformatie van de bekostigingssystematiek waarin niet alleen de tijd of middelen
           voor het behandelen, maar soms juist ook voor niet-behandelen beschikbaar zijn. Dat vraagt om
           een lange adem en past volgens de Raad bij de door de NZa opgepakte langetermijnvisie voor de
           bekostiging van palliatieve zorg. 32 Volgens de Raad dient in een dergelijke transformatie van de
           bekostigingssystematiek van de medisch-specialistische zorg bijvoorbeeld meer aandacht te zijn
           voor vroegtijdige gesprekken op psychisch, sociaal en existentieel vlak en voor de betekenis daarvan
           voor eventuele verdere medische behandeling. Ook is het van belang om financieel te stimuleren
           dat daarbij (zo nodig) professionals met een brede(re) blik worden betrokken, zoals professionals
           uit de eerste lijn (huisartsen of wijkverpleegkundigen), specialisten ouderengeneeskunde of mensen
           uit het sociaal domein.
       •   Besteed aandacht aan de borging van de brede benadering vanuit palliatief perspectief in
           zorgopleidingen. In het programma Optimaliseren Onderwijs Palliatieve Zorg (O2PZ) zijn al nuttige
           bouwstenen ontwikkeld om bij- en nascholing rond palliatieve zorg vorm te geven.33 Volgens de
           Raad is het ook belangrijk om de waarde van een brede benadering vanuit palliatief perspectief ‘aan
           de basis’ te versterken. Het onderwijsraamwerk palliatieve zorg 2.0 biedt hiertoe handvatten.34
           Medische faculteiten dienen aandacht te besteden aan de wijze waarop palliatieve zorg zoals
           genoemd in de recente raamplannen aan de orde komt in het basiscurriculum van artsen en maken
           dit ook onderwerp van visitaties. Daarnaast dient meer aandacht uit te gaan naar het borgen van
           deze benadering in medische vervolgopleidingen voor specialismen waarbij een aanzienlijk deel van
           de patiënten wordt geconfronteerd met de dood; denk aan huisartsen of oncologen. Ook in de
           opleidingen van verpleegkundigen en anderen moet meer aandacht zijn voor de waarde van een
           brede benadering vanuit palliatief perspectief. Belangrijk hierbij is dat in opleidingen aandacht gaat
           naar het creëren van bekendheid met deze brede benadering en met de groep mensen voor wie
           deze van belang kan zijn (in tegenstelling tot een focus op een specifieke handeling of methode),
           en dat er een kritische reflectie is op en een discussie over de waarde ervan in het werk. Het
           benoemen van goede voorbeelden uit de praktijk kan daarbij nuttig zijn, maar ook meer reflectieve
           gesprekken kunnen dat zijn.
5.3      Versterk verbindingen tussen de palliatieve zorg en andere delen van de zorg
 De Raad schrijft dit advies tegen de achtergrond van de waardevolle kennis, de vele instrumenten en de
 waardevolle netwerken die al in de palliatieve zorg zijn ontwikkeld. Die kunnen van grote waarde zijn voor
 andere delen van de zorg. Hiervoor is het nodig dat aanbieders van dit palliatieve zorgaanbod zelf actiever
 30
    Informatiekaart Transmuraal samenwerken en casemanagement 2021 - Nederlandse Zorgautoriteit (overheid.nl)
 31
    Format voor overeenkomst Innovatie ten behoeve van nieuwe zorgprestaties (palliaweb.nl)
 32 Kamerbrief 20-12-2021, 29509, nr. 75, p. 9
 33
    O²PZ - Optimaliseren Onderwijs Palliatieve Zorg - Project Onderwijs en Opleiden Palliatieve zorg (o2pz.nl)
 34
    Onderwijsraamwerk palliatieve zorg 2.0 - Project Onderwijs en Opleiden Palliatieve zorg (o2pz.nl)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>26
                                      dan nu de verbinding leggen met andere delen van de zorg. Om dat te doen, dienen zij zicht meer te richten
                                      op het helpen van patiënten die zich nog niet in de terminale fase bevinden. Ook dienen zij zich meer in te
                                      zetten voor het bereiken van professionals buiten de palliatieve zorg die met deze patiënten in aanraking
                                      komen. Daarvoor is het nodig om het palliatieve zorgaanbod beter te integreren met andere vormen van
                                      zorg, bijvoorbeeld in ziekenhuizen, verpleeghuizen en ‘in de wijk’, dus om meer met elkaar samen te werken.
                                      Dit vraagt niet zozeer om het verder professionaliseren van de palliatieve zorg als aparte ‘sector’, maar juist
                                      om het organiseren van betere verbindingen met andere typen zorg en deze anders te organiseren en te
                                      financieren. Hierdoor kunnen de in de palliatieve zorg opgedane inzichten en ontwikkelde werkwijzen van
                                      waarde zijn voor mensen die leven in het ‘tussenland’.
                                          •    Ondersteun palliatieve zorgorganisaties en Netwerken Palliatieve Zorg financieel om actief
                                               bij te dragen aan het inbedden van een breed palliatief perspectief buiten het (eigen)
                                               palliatieve zorgaanbod. Het professionaliseren van de palliatieve zorg verloopt grotendeels via
                                               subsidies vanuit het ZonMw-programma Palliantie II en de subsidieregeling palliatieve terminale
                                               zorg en geestelijke verzorging thuis. Dit programma is nog sterk gericht op het doorontwikkelen van
                                               de palliatieve zorg, en minder op het leggen van verbindingen met andere delen van de zorg
                                               waarmee mensen in de palliatieve fase in aanraking komen. Zo versterkt dit programma –
                                               onbedoeld – het onderscheid tussen de palliatieve zorg en andere delen van zorg. Om deze
                                               verbindingen te stimuleren, dient het ministerie van VWS-programma’s en te verstrekken subsidies
                                               in de palliatieve zorg, die nu nog sterk gericht zijn op het verbeteren van de palliatieve zorg zelf,
                                               expliciet te verbinden aan actieve inzet in andere delen van de zorg. Moedig daarnaast
                                               vertegenwoordigers van aanbieders (denk aan koepelorganisaties) uit de palliatieve zorg aan om
                                               andere delen van de zorg te informeren en inspireren, bijvoorbeeld via de subsidie aan regionale
                                               netwerken.
                                          •    Moedig koepel- en netwerkorganisaties van buiten de palliatieve zorg aan om meer aandacht te
                                               besteden aan een vroegtijdige en frequente inzet van een brede benadering vanuit palliatief
                                               perspectief. Stel het genoemde subsidiebeleid daartoe ook open voor organisaties van buiten de
                                               palliatieve zorg die hiertoe initiatieven opzetten.
 RVS | Leven met het einde in zicht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                                                27
6 Conclusie
Hoewel een grote groep mensen leeft met de dood in zicht zonder te weten wanneer deze precies zal
volgen, signaleert de Raad dat we hen nog niet altijd tijdig ondersteunen op een manier die aansluit bij hun
vragen en behoeften van betrokkene(n). In Nederland beschikken we over een ruim en bijzonder goed
ontwikkeld aanbod van palliatieve zorg, maar in de praktijk wordt dit aanbod nog te vaak pas ingezet als
iemand terminaal is en nog maar kort te leven heeft. Bovendien lijkt dit aanbod nog niet altijd zijn weg te
vinden naar andere delen van de zorg waarmee mensen in deze periode van hun leven in aanraking komen.
In dit advies laat de Raad zien dat een vroege en brede benadering vanuit palliatief perspectief van grote
waarde kan zijn. Het tijdig kiezen voor deze brede benadering, met bijzondere aandacht voor wat nodig is
om leven toe te voegen aan de dagen ondanks de ontwrichtende confrontatie met de dood en het vaak
onzekere perspectief, kan een grote bijdrage leveren aan welzijn en kwaliteit van het leven. Niet alleen
professionals en vrijwilligers die in de palliatieve zorg werken, maar juist ook professionals van buiten de
(palliatieve) zorg kunnen hier het verschil maken. Samen met patiënten en hun naasten.
De Raad beoogt met dit advies bij te dragen aan het eerder gaan kiezen voor de brede benadering vanuit
het palliatieve perspectief: niet meer exclusief voor terminale patiënten, maar juist als zorg en ondersteuning
bij het leven dat volgt op een confrontatie met het levenseinde. En niet meer alleen vanuit de palliatieve
zorg, maar juist ook vanuit andere delen van de zorg. Zodat een brede benadering vanuit palliatief
perspectief daadwerkelijk deel uitmaakt van hoe we met elkaar leven en zorgen voor mensen met het einde
in zicht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>28
                                      Literatuur
                                      Bruin, J. de, Verhoef, M.J., Slaets, J.P. & Bodegom, D. van (2018). End-of-life care in the Dutch medical
                                                curricula. In: Perspectives on medical education, 7(5), 325-331.
                                      Bureau HHM (2020). Eindmeting doelen Nationaal Programma Palliatieve Zorg. Eindrapportage bureau
                                              HHM.
                                      Evenblij, K. (2020). Palliatieve zorg in de psychiatrie. In: Pallium, 22(2), 25-27.
                                      Francke, A.L. & Willems, D.L. (2000). Palliatieve zorg vandaag en morgen: feiten, opvattingen en scenario's.
                                              Maarssen: Elsevier.
                                      Gorp, Van, B., Olthuis, G., Vandekeybus, A. & Gurp, Van, J. (2021). Frames and counter-frames giving
                                              meaning to palliative care and euthanasia in the Netherlands. In: BMC palliative care, 20(1), 1-11.
                                      Hannon, B., Swami, N., Rodin, G., Pope, A. & Zimmermann, C. (2017). Experiences of patients and
                                             caregivers with early palliative care: a qualitative study. In: Palliative medicine, 31(1), 72-81.
                                      IKNL (2020). Overleving van kankerpatiënten vijf jaar na diagnose stijgt met ongeveer 1% per jaar.
                                              Overleving van kankerpatiënten vijf jaar na diagnose stijgt met ongeveer 1% per jaar (iknl.nl).
                                              Utrecht: Integraal Kankercentrum Nederland.
                                      Kennisplein gehandicaptensector (2020). Palliatieve zorg en verstandelijke beperking | Kennisplein
                                              Gehandicaptensector.
                                      Lennaerts, H., Steppe, M., Munneke, M., Meinders, M.J., Steen, J.T. van der, Brand, M. Van den,
                                              Amelsfoort, D. van, Vissers, K., Bloem, B.R. & Groot, M. (2019). Palliative care for persons with
                                              Parkinson’s disease: a qualitative study on the experiences of health care professionals. In: BMC
                                              palliative care, 18(1), 1-9.
                                      Maaskant, 2018. Feitenoverzicht van Marian Maaskant over levensverwachting en verstandelijke beperking
                                             (pdf). Onderzoek & Advies voor de langdurige zorg en jeugdzorg.
                                      Maddocks, M., Lovell, N., Booth, S., Man, W.D. & Higginson, I.J. (2017). Palliative care and management of
                                             troublesome symptoms for people with chronic obstructive pulmonary disease. In: The
                                             Lancet, 390(10098), 988-1002.
                                      Oskam, J. (2021). Tussenland. Utrecht: Uitgeverij de Graaff.
                                      Palliactief (2011). Financiering & organisatie van palliatieve zorg: De pioniersfase voorbij? Financiering &
                                                organisatie van palliatieve zorg: de pioniersfase voorbij? (canonsociaalwerk.eu)
                                      Pieters, J., Dolmans, D.H., Verstegen, D.M., Warmenhoven, F. C., Courtens, A.M. & Beuken-van
                                               Everdingen, M.H.J. van den (2019). Palliative care education in the undergraduate medical
                                               curricula: students’ views on the importance of, their confidence in, and knowledge of palliative
                                               care. In: BMC palliative care, 18(1), 1-7.
 RVS | Leven met het einde in zicht
                                      RVS (2017). Heft in eigen hand. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
                                      RVS (2020). Hoor mij nou! Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
                                      RVS (2021). Stervelingen – Beter samenleven met de dood. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
                                             Samenleving.
                                      Scholte, M., & Deur, Van, H. (2019). Evenwichtskunstenaars. Over leven met ongeneeslijke kanker.
                                               Bussum: Uitgeverij Coutinho.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                                 29
Temel, J.S., Greer, J.A., Muzikansky, A., Gallagher, E.R., Admane, S., Jackson, V.A., Dahlin, C.M.,
         Blinderman, C.D., Jacobsen, J., Pirl, W.F., Billings, J.A. & Lynch, T. J. (2010). Early palliative care
         for patients with metastatic non–small-cell lung cancer. In: New England Journal of
         Medicine, 363(8), 733-742.
Veer, A. de, Joren, C., Groot, K. de & Francke, A. (2020). Grote behoefte aan scholing in palliatieve
         zorg. Utrecht: Nivel.
VTV (2018). Synthese | Gezonder en zieker | Volksgezondheid Toekomst Verkenning (vtv2018.nl).
Wagemans, A. & Slort, W. (2021). Palliatieve zorg bij mensen met een verstandelijke beperking. In: Huisarts
         en wetenschap, 64(4), 51-53.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>30
                                      Voorbereiding
                                      De commissie die dit advies heeft voorbereid bestond uit raadsleden Ageeth Ouwehand en Jan Kremer, en
                                      adviseurs Marlies Vissers, Evert Schot (vanaf oktober 2021) en Willemijn van der Zwaard (tot oktober 2021).
 RVS | Leven met het einde in zicht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>                                                                                                     31
Lijst met geraadpleegde personen
De RVS adviseert onafhankelijk. Gesprekken tijdens de voorbereiding van een advies hebben niet het
karakter van draagvlakverwerving. De gesprekspartners hebben zich niet aan het advies gecommitteerd.
Sommige mensen hebben op meerdere momenten met ons meegedacht en worden eenmaal genoemd.
  Naam                    Functie/Rol
  Carla Aalderink         Directeur VPTZ Nederland
                          Strategisch (interim) bestuurder en toezichthouder; Voorzitter Raad
  Iris van Bennekom       van Toezicht Agora
  Lisa van Bentum         Beleidsmedewerker Tweedelijns Somatische Zorg, NZa
                          Hoogleraar netwerken in de oncologie Radboudumc; internist-
  Haiko Bloemendal        oncoloog
  Nikki Claassen          Huisarts, beleidsmedewerker NHG
  Marijke van Daelen     Huisarts; Kaderarts palliatieve zorg; Bestuurder PalHAG
  Ria Duenk               Postdoc Radboudumc
  René Edinga             Adviseur VPTZ Nederland
  Yvonne Engels           Hoogleraar Zingeving in de gezondheidszorg Radboudumc
                          Regionaal Projectleider & Programmamanager Strategie, Jeroen
  Stefanie van Dinther    Bosch Ziekenhuis
                         Associate professor geïntegreerde palliatieve zorg, Radboudumc;
  Jeroen Hasselaar       Afdelingshoofd eerstelijnszorg, Nivel; Vicevoorzitter EAPC
  Thesra Hilte-olde
  Scheper                Medisch adviseur NZa; arts maatschappij en gezondheid
  Joke de Jonge           Vrijwilliger palliatieve zorg thuis
  Carin van der Kaaden    Directeur Attenza
  Minette Kits-
  Nieuwenkamp             Beleidsmedewerker ministerie van VWS (Directie Langdurige Zorg)
  Nicole de Koning        Senior beleidsmedewerker ’s Heeren Loo
  Willemien Lenstra       Bestuurder en medeoprichter hospice gasthuis Groningen
  Yvette van der Linden   Hoogleraar Palliatieve Geneeskunde LUMC
  Sandra de Loos          Bestuurssecretaris Stichting PZNL
  Daan van Maare          Huisarts
  Anne Mooij              Adviseur Patiëntbelang Patiëntenfederatie
  Dorien Mol              Projectleider palliatieve zorg NZa
  Sabine Netters          Internist-oncoloog; medeoprichter Carend
  Marcel Olde Rikkert     Hoogleraar Klinische Geriatrie Radboudumc
  Jannie Oskam            Ervaringsdeskundige
  An Reyners              Internist-oncoloog; hoogleraar palliatieve geneeskunde UMCG
  Clémence Ross           Directeur Agora
  Sandrina Sangers        Beleidsadviseur Agora
  Ralf Smeets             Beleidsmedewerker VGVZ; geestelijk verzorger
                          Hoogleraar palliatieve zorg/hospicezorg UMC Utrecht; bestuurder
  Saskia Teunissen        PZNL
                          Teamcoördinator palliatieve zorg en geestelijke verzorging, ministerie
  José Puiman             van VWS (Directie Langdurige Zorg)
  Jolien in 't Veld       Beleidsmedewerker ZorgthuisNL
                          Kaderhuisarts palliatieve zorg Berg en Dal; voorzitter PalHAG; arts
                          palliatieve geneeskunde, expertisecentrum Pijn en Palliatieve
  Carel Veldhoven         Geneeskunde, afdeling anesthesiologie, Radboudumc
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>32
                                                           GZ-psycholoog; geestelijk verzorger; lid VGVZ; consulent palliatieve
                                      Etje Verhagen        zorg
                                      Lisa van der Voort   Beleidsmedewerker ministerie van VWS (Directie Curatieve Zorg)
 RVS | Leven met het einde in zicht
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                             33
Publicaties
Voor een volledig overzicht kijk op: https://www.raadrvs.nl/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>