<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>De kunst van
het innoveren
         Tijd voor een maatschappelijk
         perspectief op zorginnovatie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>     De kunst van
    het innoveren
Tijd voor een maatschappelijk
 perspectief op zorginnovatie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>      6                                                                                                                                                                                                             7
                                   Voorwoord
                                   Geen armoede, betaalbare en duurzame energie, ongelijkheid verminderen. Deze en          Een eerste stap is enkele jaren geleden gemaakt met de maatschappelijke missies
                                   14 andere Duurzame Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) van de Verenigde Naties vormen            voor gezondheid en zorg. Die worden echter nog te smal en instrumenteel ingezet.
                                   een mondiaal kompas voor uitdagingen die brede maatschappelijke inzet vragen.            Om de innovatiekracht beter te benutten voor maatschappelijke opgaven hebben we
                                   Ze bieden richting aan overheden en bedrijven om te bepalen welke innovaties en          meer nodig dan een missie. We zullen die moeten verbinden aan overheidsbeleid dat
                                   beleidsmaatregelen tot aan 2030 – het ‘eindjaar’ van de huidige ontwikkelingsdoelen      uitgaat van vertrouwen en sturing gebaseerd op samenwerking, die zich richt op de
                                   - nodig zijn. Op basis van deze gedachte heeft de Nederlandse politiek voor klimaat      intrinsieke bedoeling van beleid en niet op afgeleide doelen als afrekening en con-
                                   een specifiek doel vastgesteld: 49% minder broeikasgassen uitstoten in 2030. Dat doel    trole. We hebben moedige bestuurders nodig. Die beleid niet aanpassen op verzoek
                                   biedt richting aan investeringen en innovaties voor diverse sectoren, zoals wonen,       van externe toezichthouders, maar omdat het een bijdrage levert aan een kerntaak
                                   landbouw en mobiliteit.                                                                  – het leveren van goede zorg. Die tegenspraak organiseren en kunnen omgaan
                                                                                                                            met weerstand en verlies als gevolg van innovatie. Dit vraagt ook ruimte voor een
                                   In de Nederlandse zorg staat innovatie al jaren op de beleidsagenda. In 2010 beschreef   innovatieve en ‘ontkokerde’ manier van werken binnen de overheid, systeempartijen
                                   het kabinet Rutte I dat “zorginnovatie in Nederland te traag gaat”. Sindsdien is er      en zorgaanbieders zelf.
                                   extra beleidsinzet geweest, om onder andere via nieuwe programma’s en (subsidie)
                                   regelingen innovatie in de zorg en het sociaal domein te stimuleren. In de praktijk      Er is werk aan de winkel. Niet alleen door dingen goed te doen, maar vooral door
                                   zijn diverse innovatie-initiatieven ontwikkeld. Bijvoorbeeld gericht op het verbeteren   samen het goede te doen. Niet door innovatie als doel in zichzelf te stimuleren, maar
                                   van behandelingen, het op afstand leveren van zorg of het ontwikkelen van nieuwe         als bijdrage aan het gemeenschappelijke goede, simpelweg: het publieke belang.
                                   organisatievormen zoals anderhalvelijnszorg organisaties.
                                   Toch vallen de resultaten vaak tegen. Veel innovaties zijn meer aanbod- dan vraag-       Jet Bussemaker
                                   gestuurd, cultuurverschillen tussen organisaties belemmeren het ontwikkelen van          Voorzitter Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
                                   een gezamenlijke visie en het ‘not invented here-syndroom’ staat opschaling in de
                                   weg. Nieuwe sympathieke initiatieven zijn te machteloos om grote veranderingen
                                   in beweging te kunnen brengen. Daarvoor zijn bestaande belangen te groot, houden
                                   financiële prikkels gewenste innovatie tegen en is de institutionele ruimte te druk
                                   bezet met tal van organisaties met eigen normeringen en protocollen.
                                   Tegelijkertijd worden de uitdagingen voor de zorg en het sociaal domein steeds com-
                                   plexer en urgenter. Uit de analyse van dit advies maken we op dat een opgavegerichte
                                   benadering, zoals die van de SDG’s, als voorbeeld kan dienen voor het toekomstige
                                   zorginnovatiebeleid in Nederland. We laten ons daarbij onder andere inspireren
                                   door Mariana Mazzucato, die pleit voor meer aandacht voor het ‘gemeenschappelijke
                                   goede’ in innovatiebeleid.
RVS | De kunst van het innoveren
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>Raad voor Volksgezondheid & Samenleving:
Inspireert en adviseert over hoe we morgen
kunnen leven & zorgen.
                                                  1 Inhoudsopgave
Samenstelling Raad
  Jet Bussemaker, voorzitter                       Voorwoord		6
  Godfried Bogaerts
  Erik Dannenberg                                  1          Inleiding                                            10
  Pieter Hilhorst
  Hafez Ismaili M'hamdi
                                                   2          Maatschappelijke opgaven                             13
  Marleen Kraaij-Dirkzwager
  Jan Kremer
  Bas Leerink                                      3          Definities van innovatie                             15
  Ageeth Ouwehand
  Martijn van der Steen                            4          Stimulering van innovatie: praktijk en beleid			     18
  Stannie Driessen, directeur
                                                        4.1 Innovatiebeleid voor zorg en ondersteuning 			         18
Raad voor Volksgezondheid en Samenleving                4.2 Innoveren in de praktijk; een aantal lessen			         24
  Parnassusplein 5                                      4.3	Spanningen tussen de huidige stimulering van
  Postbus 19404                                               innovatie en maatschappelijke opgaven				            30
  2500 CK Den Haag
  T +31 (0)70 340 5060
                                                   5          Toekomstperspectief en adviezen				                  39
  mail@raadrvs.nl                                       5.1 Samengevat: huidige aanpak onvoldoende opgavegericht		 39
  www.raadrvs.nl
                                                        5.2	Toekomstperspectief: een hernieuwde missiegedreven
  Twitter: @raadRVS
                                                              aanpak op basis van maatschappelijke opgaven			      39
                                                        5.3	Adviezen voor opgavegerichte innovatie in de zorg en
Publicatie 2022-05
  ISBN: 978-90-5732-320-1                                     het sociaal domein                                   44
  Grafisch ontwerp: Studio Duel
                                                   Bijlage 1 – Lijst geraadpleegde personen 					                  58
  Eindredactie: MC Communicatie, Renesse
  Druk: Xerox
  © Raad voor Volksgezondheid en Samenleving,
                                                   Bijlage 2 – Eerdere adviezen van RVS, RVZ en CEG				            62
  Den Haag, 2022
                                                   Bijlage 3 – Anders verantwoorden					                           66
  Niets in deze uitgave mag worden openbaar
  gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een     Literatuurlijst                                                 68
  dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige
  vorm door middel van druk, fotokopie, microfilm  Voorbereiding en publicaties                                    75
  of op welke wijze dan ook zonder toestemming
  van de RVS.
  U kunt deze publicatie ook downloaden via onze
  website      www.raadrvs.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>      10                                                                                                                                                                                                             11
                                   1 Inleiding
                                                                                                                             Inzicht in de maatschappelijke waarde van innovaties is op dit moment beperkt of
                                    Nederland is een innovatief land. We innoveren veel, ook in de zorg. Investeringen
                                                                                                                             heeft in ieder geval nog beperkt aandacht.7 Wat we wel weten uit de literatuur is dat
                                    in onderzoek brengen nieuwe of verbeterde technologieën en behandelingen voort,
                                                                                                                             met name specialistische productinnovaties (binnen een vakgebied), makkelijker in
                                    zoals operatierobots of nieuwe geneesmiddelen. In plaats van op locatie kan zorg
                                                                                                                             de praktijk komen dan veranderingen in processen, werkwijzen en systemen waarbij
                                    ook op afstand worden geleverd met behulp van nieuwe informatiesystemen; zo
                                                                                                                             verschillende beroepsgroepen en organisaties betrokken zijn.8 Deze laatste zijn nu
                                    kunnen patiënten vanuit huis gezondheidsinformatie delen met een zorgprofessio-
                                                                                                                             net de vormen van innovatie die vanuit maatschappelijke opgaven gezien van belang
                                    nal en daarover op afstand in gesprek gaan. Sinds de start van de coronacrisis is het
                                                                                                                             zijn. Deze opgaven raken namelijk meerdere actoren, zorgorganisaties en financiers,
                                    gebruik van dergelijke toepassingen toegenomen.1 Ook verbeteringen in de manier
                                                                                                                             en vragen om innovaties die tegemoetkomen aan de brede gezondheidgerelateerde
                                    van organiseren en werken vinden plaats. Denk aan de opkomst van zorggroepen die
                                                                                                                             noden en behoeften van burgers én samenleving.
                                    verantwoordelijk zijn voor de organisatie en coördinatie van ketenzorg voor onder
                                    andere diabetespatiënten.
                                                                                                                            Centrale vraag en aanpak
                                                                                                                             Tegen deze achtergrond richt de Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS) zich
                                   Maatschappelijke opgaven
                                                                                                                             in dit advies op de vraag:
                                    Met innovaties probeert men vaak iets bij te dragen aan dat wat belangrijk is voor
                                    individuele patiënten of cliënten: goede informatie en communicatie, een minimale
                                    belasting (in de zin van reis- of wachttijd) of het nog beter verhelpen van klachten         oe kunnen we stimuleren dat innovaties in
                                                                                                                                H
                                    en symptomen. Dit individuele patiëntperspectief is van waarde, maar de huidige
                                    maatschappelijke opgaven vragen om een aanvullend perspectief op zorginnovatie:             de zorg en het sociaal domein bijdragen aan
                                    een perspectief dat deze opgaven centraal stelt en dat ook een stap verder gaat             maatschappelijke opgaven?
                                    dan de traditionele publieke doelen van de sector (kwaliteit, toegankelijkheid,
                                    betaalbaarheid).
                                                                                                                             We richten ons dus niet zozeer op welke specifieke innovaties nodig zijn, maar
                                                                                                                             houden – vanuit het perspectief van maatschappelijke opgaven – vooral de manier
                                    Zo bestaan er hardnekkige verschillen in de samenleving in termen van gezond-
                                                                                                                             waarop innovatie wordt gestimuleerd tegen het licht. Hiervoor bestuderen we de
                                    heid en leefomstandigheden.2 De financiële, de personele en de maatschappelijke
                                                                                                                             ervaringen van innovators en professionals in de praktijk. Innovatieve ideeën ont-
                                    houdbaarheid van de zorg en het sociaal domein staan onder toenemende druk.3
                                                                                                                             staan namelijk veelal van onderop; op de weg van idee naar grootschalige toepassing
                                    Bovendien kent de samenleving opgaven die op het eerste gezicht wat ‘verder weg’
                                                                                                                             komen kansen en bedreigingen langs waardoor initiatieven slagen of stranden.9
                                    lijken, maar die wel degelijk verweven zijn met gezondheid en zorg. De klimaat- en
                                                                                                                             Gedrag en cultuur kunnen dit proces beïnvloeden, maar het overheidsbeleid even-
                                    de duurzaamheidsopgave zijn hiervan belangrijke voorbeelden.4 En we moeten ons
                                                                                                                             zeer. De overheid kan innovatie gericht stimuleren, maar wetten en regels kunnen
                                    verhouden tot groeiende spanningen tussen individuen en groepen in de maatschap-
                                                                                                                             innovatie ook belemmeren. Daarom bestuderen we het innovatiebeleid voor zorg
                                    pij die bij veel van deze opgaven zichtbaar zijn.
                                                                                                                             en ondersteuning, en de rol van financiers, systeempartijen en regelgeving. Daarbij
                                                                                                                             richten we ons met name op specifiek op de zorg en het sociaal domein gericht
                                    De urgentie van deze opgaven werd tijdens de coronacrisis uitvergroot. Maar
                                                                                                                             innovatiebeleid.
                                    ook los van deze crisis worden ze in de praktijk sterker zichtbaar en voelbaar.
                                    Personeelstekorten leiden tot oplopende wachttijden, onder andere in de ggz, en
                                                                                                                             We baseren onze analyse op interviews en bijeenkomsten met innovators, zorgpro-
                                    leiden lokaal soms tot een opnamestop.5 Gemeenten ervaren vaker de gevolgen van
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                             fessionals, onderzoekers en vertegenwoordigers van zorgaanbieders, financiers en
                                    kansenongelijkheid in de samenleving en zoeken naar oplossingen daarvoor.6 Hoog
                                                                                                                             overheidsorganisaties. Bijlage 1 bevat een volledig overzicht van alle geraadpleegde
                                    tijd dus om te bekijken hoe de Nederlandse innovatiekracht kan worden benut om
                                                                                                                             personen en bijeenkomsten. Daarnaast bestudeerden we literatuur en beleidsdocu-
                                    ook een bijdrage te leveren aan deze maatschappelijke opgaven.
                                                                                                                             menten en woonden we een aantal bijeenkomsten van andere organisaties bij.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>      12                                                                                                                                                                                                                  13
                                    Wat schreef de RVS in eerdere rapporten over innovatie?
                                    De RVS heeft in eerdere adviezen aandacht besteed aan het thema innovatie (zie
                                    bijlage 2 voor een uitgebreid overzicht). Kort samengevat adviseerden we in deze
                                                                                                                         2 Maatschappelijke opgaven
                                    adviezen dat de overheid zich zou moeten richten op een goede (ICT-)infrastructuur   De maatschappelijke opgaven voor de zorg en het sociaal domein zijn groot. Deze
                                    en op het wegnemen van belemmeringen in wet- en regelgeving en bekostiging           opgaven reiken verder dan het cliënt- en professionele perspectief op wat goede,
                                    voor innovatie. Ook vroegen we aandacht voor het informeren, ondersteunen en         betaalbare zorg is. Volgens de Raad zouden innovaties in de zorg en het sociaal
                                    scholen van burgers en zorgprofessionals. Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid      domein ook stevig moeten gaan bijdragen aan dit type maatschappelijke opgaven.
                                    (CEG) vroeg daarnaast aandacht voor een kritische blik vanuit de overheid op         Op basis van recente RVS-adviezen en andere onderzoeksrapporten denken we onder
                                    kwaliteit van innovaties en een mogelijke toename in gezondheidsverschillen en       andere aan de volgende opgaven.
                                    medicalisering als gevolg ervan. Aan zorgorganisaties en bestuurders adviseerden
                                    we met name om veranderingen in cultuur te bewerkstelligen (leer af te stappen       Een van de meest prominente opgaven is de enorme en hardnekkige ongelijkheid in
                                    van bestaande werkwijzen) en leiderschap te tonen.                                   gezondheid. Mensen met een lage sociaaleconomische status leven gemiddeld 5 jaar
                                    We bouwen met dit rapport bovendien voort op onze adviezen Grenzeloos samen-         korter en bijna 15 jaar in minder goede gezondheid.12 Verschillen in gezondheid in de
                                    werken? en Zorg op afstand dichterbij?, waarin de RVS inging op respectievelijk      samenleving zijn bovendien verweven met sociaaleconomische verschillen. Van de
                                    domeinoverstijgende samenwerking en digitalisering in de zorg.10,11                  Nederlandse bevolking ervaart bijna 30% tekorten op zowel economisch als sociaal
                                                                                                                         vlak en deze groep leeft continu in een situatie van onzekerheid.13 Deze verschillen in
                                                                                                                         de samenleving zijn al jaren groot en zullen naar verwachting verder groeien. De RVS
                                   Leeswijzer                                                                            wees in dit kader eerder ook op de kwetsbare positie van jongeren en gehandicapten
                                    Het advies is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 werken we de inhoud van een        en op de toenemende bestaansonzekerheid.14
                                    aantal maatschappelijke opgaven verder uit. Hoofdstuk 3 beschrijft verschillende
                                    veelgebruikte definities van innovatie. In hoofdstuk 4 beschrijven we hoofdlijnen    Een tweede grote opgave is de financiële, personele en maatschappelijke houdbaar-
                                    van het huidige innovatiebeleid en een aantal (terugkerende) lessen uit de inno-     heid van zorg en ondersteuning. De vraag naar zorg blijft stijgen, zodat over 40 jaar
                                    vatiepraktijk, en lichten we spanningsvelden uit vanuit het perspectief van de       1 op de 3 mensen in de zorg zou moeten werken.15 Deze stijging van de zorgvraag
                                    maatschappelijke opgaven. In hoofdstuk 5 presenteren we een toekomstperspectief      wordt veroorzaakt door onder andere de vergrijzing en de nog altijd toenemende
                                    op innovatie(beleid) voor de zorg en het sociaal domein en werken we daarvoor        behandelmogelijkheden. We kunnen steeds meer aandoeningen behandelen en
                                    specifieke aanbevelingen uit.                                                        mensen kunnen langer leven en functioneren met een aandoening.a De personele
                                                                                                                         krapte wordt zichtbaar in de groeiende vraag naar huisartsen, verzorgenden en
                                                                                                                         verpleegkundigen. Dit bemoeilijkt in steeds meer regio’s het toegankelijk houden
                                                                                                                         van de zorg. Maatschappelijke houdbaarheid gaat over waardering en draagvlak voor
                                                                                                                         zorg en zorgbeleid, en over solidariteit binnen de samenleving. Financiële, personele
                                                                                                                         en maatschappelijke houdbaarheid zijn geen losstaande eenheden, maar zijn in de
                                                                                                                         praktijk sterk met elkaar verbonden.
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                         a   Bovendien bestempelen we steeds meer gezondheidsproblemen als zorgvraag. Zie: Raad voor
                                                                                                                             Volksgezondheid & Samenleving (2017). Recept voor maatschappelijk probleem. Den Haag: RVS.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>      14                                                                                                                                                                                                           15
                                                                                                                           3 Definities van innovatie
                                   De samenleving kent bovendien opgaven die op het eerste gezicht wat ‘verder weg’ lij-
                                   ken, maar die wel degelijk verweven zijn met gezondheid en zorg. Het thema klimaat/
                                   duurzaamheid is een van de belangrijkste. Klimaatverandering beïnvloedt onze
                                   gezondheid. Daarom is bijvoorbeeld het beperken van de uitstoot van broeikasgassen
                                                                                                                            Innovatie wordt regelmatig gelijkgesteld aan het toepassen van technologie
                                   ook vanuit volksgezondheidsperspectief van groot belang.16 Dit geldt eveneens
                                                                                                                            in de zorg, maar de betekenis is breder. Eenvoudig gesteld betekent innovatie
                                   voor andere aanpassingen in de fysieke leefomgeving ten behoeve van het klimaat.
                                                                                                                            vernieuwing, en vernieuwen kan op vele manieren. Je kunt producten en diensten
                                   Andersom draagt de zorgsector zelf aanzienlijk bij aan de CO₂-uitstoot in Nederland:
                                                                                                                            vernieuwen, maar ook manieren van (samen)werken en organiseren, of systemen. In
                                   volgens recente schattingen ongeveer 7% (een percentage dat vergelijkbaar is met
                                                                                                                            de literatuur wordt traditioneel het onderscheid gemaakt tussen product-, proces- en
                                   dat in andere westerse landen).17 Tegen deze achtergrond zijn in 2018 ook afspraken
                                                                                                                            systeeminnovaties. Daarnaast wordt de term sociale innovatie steeds meer gebruikt
                                   gemaakt over het versnellen van de verduurzaming van de zorgsector.18
                                                                                                                            als typering van innovaties die zich richten op maatschappelijke behoeften. In
                                                                                                                            bedrijfskunde en management is meer aandacht voor de gevolgen van innovaties
                                   Als laatste zijn bij veel van deze opgaven groeiende spanningen tussen individuen
                                                                                                                            voor de markt en de positie van organisaties daarin. Daaruit volgt het onderscheid
                                   en groepen in de maatschappij zichtbaar, spanningen die kunnen leiden tot stigma-
                                                                                                                            tussen disruptieve en niet-disruptieve innovaties (sustaining innovation). We
                                   tisering of ongewenste verschillen. Vernieuwingen in de zorg en het sociaal domein
                                                                                                                            lichten deze definities hierna verder toe.
                                   zullen zich ook daartoe moeten verhouden.
                                                                                                                           Product-, proces- en systeeminnovatie
                                                                                                                            Productinnovaties zijn veranderingen in producten of diensten die de organisatie
                                                                                                                            biedt. Een nieuwere en betere versie van een product kan worden beschouwd als
                                                                                                                            productinnovatie. Voorbeelden buiten de zorg zijn elektrische auto’s of suikervrije
                                                                                                                            cola. Binnen de zorg valt te denken aan nieuwe medicijnen of therapieën.
                                                                                                                            Procesinnovaties zijn veranderingen van werkwijzen en aanpassingen in de manier
                                                                                                                            waarop producten gemaakt en geleverd worden. Deze innovatieve processen
                                                                                                                            spelen zich binnen organisaties af en kunnen niet alleen meer efficiency in de
                                                                                                                            bedrijfsvoering opleveren, maar ook het leven van cliënten vergemakkelijken, zoals
                                                                                                                            internetbankieren.19 Het verplaatsen van taken tussen beroepsgroepen in de zorg of
                                                                                                                            van zorgprofessionals naar burgers is ook zo’n verandering van werkprocessen.
                                                                                                                            Systeeminnovaties omvatten veranderingen van informatiesystemen, registraties
                                                                                                                            of bekostigingssystemen.20 Kenmerken zijn de langetermijnhorizon en de hoge mate
                                                                                                                            van complexiteit vanwege de betrokkenheid van meerdere disciplines en stakehol-
                                                                                                                            ders uit verschillende domeinen.21 Zo is het persoonsgebonden budget (pgb) een
                                                                                                                            systeeminnovatie. Het vervangt de traditionele zorg in natura. Het idee erachter is
                                                                                                                            dat patiënten zelf meer persoonsgerichte zorg kunnen inkopen met betere uitkom-
                                                                                                                            sten.22 Ook de decentralisaties zijn te beschouwen als grote systeeminnovaties.
                                                                                                                            Overigens is het niet zo dat product-, proces en systeeminnovaties geheel los van
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                            elkaar staan. Een productinnovatie kan soms ook leiden tot een ander zorgproces en
                                                                                                                            kan mogelijk ook een systeemaanpassing vragen. Zo zou Buurtzorg als systeemin-
                                                                                                                            novatie beschouwd kunnen worden, maar het initiatief heeft ook elementen van
                                                                                                                            procesinnovatie in zich. Buurtzorg gaat uit van het idee van zelfsturende teams en
                                                                                                                            schafte het ‘systeem’ van managers, callcenter en planners af.23
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>      16                                                                                                                                                                                                                                                 17
                                   Sociale innovatie                                                                                            Een disruptieve innovatie daagt bestaande organisaties uit of ontwricht ze.29 Volgens
                                    Aan het eind van de 20 ste en het begin van de 21 ste eeuw ontstaat er meer belangstel-                     de grondlegger van de theorie over ‘disruptieve innovatie’, Clayton Christensen,
                                    ling voor sociale innovatie. Voor dat begrip bestaat geen algemeen geaccepteerde                            gaat het om innovaties waarbij een organisatie de markt betreedt met een simpeler
                                    of sluitende definitie. Het is een verzamelnaam voor initiatieven van mensen en orga-                       product of eenvoudigere dienst gericht op een nieuwe doelgroep of op een doelgroep
                                    nisaties gericht op innovatieve oplossingen voor maatschappelijke vraagstukken. De                          die door de bestaande spelers onvoldoende wordt bediend.c In eerste instantie zijn de
                                    EU definieerde het concept in 2013 als volgt: “De ontwikkeling en implementatie van                         bestaande spelers zich vaak niet bewust van de bedreiging van de nieuwe toetreder.
                                    nieuwe ideeën (producten, diensten en modellen) die aansluiten bij maatschappelijke                         Deze vernieuwt zijn product echter voortdurend om nieuwe doelgroepen te berei-
                                    behoeften en nieuwe sociale relaties en samenwerkingsverbanden creëren.” Een                                ken en de gevestigde organisaties ook echt uit te dagen. Wanneer de meerderheid
                                    innovatieve oplossing van een maatschappelijke uitdaging resulteert in een product,                         uiteindelijk overstapt op het nieuwe product of de dienst, zijn de gevestigde partijen
                                    dienst, organisatiemodel of methode. Sociale innovaties in bestaande praktijken van                         te laat. Zij kunnen de nieuwkomer niet meer evenaren.
                                    organisatie, bedrijven, professionals en gebruikers zijn minstens net zo belangrijk als
                                    technologische innovaties om complexe praktijkproblemen op te lossen.24¸25 Het idee                         Netflix is een voorbeeld van een disruptieve innovatie. Dit begon in een niche, maar
                                    is dat een innovatie pas geslaagd is als ze stevig ingebed is in de maatschappij.                           wist uiteindelijk via online streaming de traditionele media stevig te beconcurreren.
                                                                                                                                                Het in 2014 opgerichte Zweedse bedrijf KRY, internationaal actief op het gebied
                                    Een lokaal voorbeeld van een sociale innovatie in het sociaal domein is LivingLab                           van telegeneeskunde, kan ook beschouwd worden als een disruptieve innovator.30
                                    Beweegvriendelijk Vinkhuizen, waarmee een netwerk van innovators, burgers,                                  Het biedt mensen een platform waarop zij in verbinding kunnen komen met
                                    gemeente op basis van ideeën van wijkbewoners een wijk beweegvriendelijker                                  gekwalificeerde zorgverleners (verpleegkundigen, dokters en psychologen) via hun
                                    probeert te maken.26 Of het initiatief Je Eigen Stek van een zorgorganisatie die een                        smartphone of tablet. Het aantal consulten dat patiënten via hun digitale technologie
                                    nieuwe vorm van huisvesting realiseert voor voormalig onbehuisden waarin zij zelf                           en zorgverleners hebben ontvangen, groeit in een toenemend aantal Europese landen
                                    en met elkaar projecten oppakken en lotgenoten helpen.b                                                     en ook daarbuiten met de dag.
                                   Sustaining en disruptieve innovatie
                                    In de bedrijfskundige literatuur wordt onderscheid gemaakt tussen disruptieve
                                    innovaties (volledig nieuw in de wereld) en niet-disruptieve innovaties (doen wat we
                                    al doen, maar dan beter).27 Niet-disruptieve innovatie heet in het Engels sustaining
                                    innovation, een begrip dat zich niet gemakkelijk laat vertalen. Bij het onderscheid
                                    wordt vooral benadrukt dat het van belang is de verschillen tussen deze twee te
                                    herkennen en daar het beleid als innovator, bestaande speler of overheid op aan te
                                    passen.
                                    De jaarlijkse vernieuwing van de iPhone is een voorbeeld van een sustaining inno-
                                    vation. Het product blijft in essentie hetzelfde, maar krijgt er nieuwe functies of
                                    verbeterde toepassingen bij. Het op een nieuwe manier benaderen van een bestaande
                                    dienst kan een geleidelijke stap zijn (incrementeel) of een grote doorbraak vormen.
                                    Een voorbeeld in de zorg is het beginnen met het aanbieden van robotchirurgie. Dit
                                    betreft een materiële verbetering van minimaal invasieve technieken. Ook het ooit
                                    integreren van handen wassen in de routines van zorgmedewerkers is een sustaining
RVS | De kunst van het innoveren
                                    innovation te noemen.28
                                    b   Je Eigen Stek (JES) heeft sinds januari 2022 een doorstart gemaakt onder een nieuwe naam (http://www.   c   Dit kan er ook toe leiden dat een nieuwe speler wordt beschouwd als ‘cherry-picker’, zoals dat wel
                                        jeeigenstek.com/)                                                                                           gebeurt met zelfstandige klinieken of een organisatie als Buurtzorg.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>      18                                                                                                                                                                                                                                              19
                                   4 S
                                      timulering van innovatie:
                                                                                                                                               We werken de volgende elementen van innovatiebeleid voor zorg en ondersteuning
                                                                                                                                               hierna uit: VWS-beleid gericht op het goed laten functioneren van stelsels (wetten,
                                                                                                                                               regels, actoren ‘in positie zetten’); additioneel VWS-beleid, in de vorm van program-
                                     praktijk en beleid                                                                                        ma’s, subsidieregelingen en platforms, als extra stimulans voor innovatie; de rol van
                                                                                                                                               systeempartijen zoals de NZa en Zorginstituut Nederland; en rijksbreed innovatie-
                                                                                                                                               beleid met specifieke aandacht voor zorg en ondersteuning. Bij dat laatste kijken we
                                    In dit hoofdstuk beschrijven we in paragraaf 4.1 een aantal – voor dit advies relevante                    vooral naar het missiegedreven topsectoren en innovatiebeleid (MTIB) van het minis-
                                    – elementen van innovatiebeleid voor de zorg en het sociaal domein. Vervolgens                             terie van Economische Zaken en Klimaat (EZK), omdat maatschappelijke opgaven een
                                    kijken we in paragraaf 4.2 van onderop: welke ervaringen leven er bij innovatie-ini-                       expliciete plek kregen in dat beleid.f Overigens kunnen de elementen van het beleid
                                    tiatieven in de praktijk? In paragraaf 4.3 beschrijven we een aantal spanningsvelden                       die we beschrijven elkaar overlappen en kunnen ministeries, kennisinstellingen en
                                    tussen praktijk en beleid, denkend vanuit maatschappelijke opgaven.                                        andere (systeem)partijen bij meerdere lijnen betrokken zijn; zo heeft het ministerie
                                                                                                                                               van VWS ook inbreng in het rijksbrede innovatiebeleid.
                                   4.1 Innovatiebeleid voor zorg en ondersteuning                                                             VWS-beleid: stelselwijzigingen centraal
                                                                                                                                               In de jaren 2006 – met de invoering van de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de
                                    Innovatiebeleid kent in Nederland een aantal sporen.31 Als eerste rijksbreed innova-
                                                                                                                                               Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) – en 2015 – met de invoering van de
                                    tiebeleid, bestaande uit generieke fiscale maatregelen voor innovatieve bedrijvend,
                                                                                                                                               Jeugdwet, Wet langdurige zorg (Wlz) en de Wmo-2015 – is een aantal grote stelsel-
                                    maatregelen voor het stimuleren van publiek-private samenwerking (voornamelijk
                                                                                                                                               wijzigingen doorgevoerd. Als gevolg daarvan stond het overheidsbeleid in deze en
                                    het topsectoren en innovatiebeleid, zie verderop in deze paragraaf), en stimule-
                                                                                                                                               tussenliggende jaren veelal in het teken van het functioneren van deze nieuwe
                                    ringsregelingen voor risicodragende financiering voor startups en innovatieve
                                                                                                                                               stelsels. Het ministerie van VWS richtte zich op het vast- en bijstellen van wet- en
                                    bedrijven (zoals de Seed Capital-regeling, zie verderop in deze paragraaf). Als tweede
                                                                                                                                               regelgeving, zodanig dat het samenspel tussen financiers (zorgverzekeraars, zorgkan-
                                    onderzoeks- en wetenschapsbeleid, bestaande uit de financiering van universiteiten
                                                                                                                                               toren, gemeenten), zorgaanbieders en burgers tot gewenste uitkomsten zou leiden.
                                    en hogescholen, van Rijkskennisinstellingen (zoals het RIVM en het CPB), en van
                                                                                                                                               De onderliggende aanname daarbij was dat zodra het stelsel ’zijn werk doet’, ook
                                    Toegepast Onderzoek Organisaties (zoals TNO).e Als derde het kennis- en innovatie-
                                                                                                                                               innovatie zou plaatsvinden in lijn met de doelen van de stelselwijzigingen: kwaliteit,
                                    beleid binnen vakdepartementen, zoals bijvoorbeeld het Programma Innovatie en
                                                                                                                                               toegankelijkheid en betaalbaarheid van zorg en ondersteuning. In de curatieve
                                    Zorgvernieuwing binnen het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS).
                                                                                                                                               zorg betekent dit dat zorgverzekeraars de verantwoordelijkheid hebben om via de
                                                                                                                                               inkoop innovatie te stimuleren en nieuwe, betere toetreders te contracteren. In de
                                    We beschrijven in deze paragraaf een aantal - voor dit advies relevante - elementen
                                                                                                                                               langdurige zorg hebben zorgkantoren die regierol. En in het sociaal domein hebben
                                    van het innovatiebeleid specifiek voor zorg en ondersteuning. Generieke fiscale
                                                                                                                                               gemeenten beleidsvrijheid om te sturen op innovaties in jeugdzorg en ondersteuning,
                                    maatregelen uit het rijksbrede innovatiebeleid laten we daarom buiten beschouwing.
                                                                                                                                               in lijn met lokale behoeften.
                                    Innovatiebeleid voor zorg en ondersteuning is verspreid over de hiervoor beschreven
                                    sporen en daarmee over verschillende ministeries en directies. Ons doel is niet een
                                                                                                                                               Begin jaren 2010 komt er meer gerichte aandacht voor innovatie, ook met betrekking
                                    volledige beschrijving te geven van alle daarbij behorende regelingen en andere
                                                                                                                                               tot zorg en ondersteuning. In het regeerakkoord van 2010 stond dat “zorginnovatie
                                    beleidsinstrumenten. We lichten elementen van het innovatiebeleid voor zorg en
                                                                                                                                               in Nederland te traag gaat”. Deze constatering leidde tot een aantal beleidsaanpas-
                                    ondersteuning uit die relevant zijn voor de beantwoording van onze centrale vraag.
                                                                                                                                               singen binnen de contouren van het stelsel. Zo werd in 2012 een extra regeling voor
                                    We gaan bijvoorbeeld niet uitgebreid in op innovatiebeleid voor de ontwikkeling van
                                                                                                                                               de bekostiging van kleinschalige innovatie-experimenten ingevoerd.32 Vanaf 2012
                                    geneesmiddelen en medische technologie. De beschrijving van het innovatiebeleid
                                                                                                                                               werd het bovendien mogelijk om innovaties tijdelijk toe te laten tot het verzekerde
                                    betreft een weergave en interpretatie van de RVS.
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                               pakket, waarbij in de tijdelijke periode wordt getoetst of de innovatie voldoende
                                                                                                                                               (kosten)effectief is (bedoeld voor relatief dure medische zorg die effectief lijkt).g Ook
                                                                                                                                               binnen het geneesmiddelenbeleid zijn systeemaanpassingen gedaan, bijvoorbeeld
                                    d   De WBSO en de Innovatiebox zijn voorbeelden van generieke fiscale maatregelen. De Wet Bevordering
                                        Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) stimuleert R&D bij innovatieve bedrijven. De Innovatiebox           f   Voor de leesbaarheid houden we in het gehele rapport de afkorting EZK aan, de afkorting van
                                        stimuleert onderzoek en ontwikkeling via belastingtarieven, en versterkt het vestigingsklimaat in          het huidige ministerie van Economische Zaken en Klimaat. Vòòr 2017 was dit het ministerie van
                                        Nederland.                                                                                                 Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (2010-2017) en Economische Zaken (1946-2010).
                                    e   In dit beleid wordt onderscheid gemaakt tussen de eerste geldstroom (lumpsum-financiering van hoger    g   Zogenaamde ‘voorwaardelijk toegelaten zorg’, sinds 2019 grotendeels vervangen door de
                                        onderwijsinstellingen) en tweede geldstroom (financiering in competitie van onderzoeksinstellingen)        subsidieregeling 'veelbelovende zorg'. Zie ook https://wetten.overheid.nl/BWBR0041816/2021-02-01
                                        en derde/vierde geldstroom (overige inkomsten en particuliere bijdragen).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>      20                                                                                                                                                                                                                                                  21
                                    ter bevordering van de toegang tot innovatieve weesgeneesmiddelen (oktober 2019).h                        standaarden (VIPP programma’s) en een subsidieregeling voor het inzetten van een
                                    Een ander voorbeeld is de invoering van een nieuwe bekostiging van de huisartsen-                         coach die helpt bij implementatie en opschaling van innovatie in zorgorganisaties.k
                                    zorg en de multidisciplinaire zorg in 2015, met daarin een specifiek segment voor                         Bovendien is gewerkt aan het wetsvoorstel op elektronische gegevensuitwis-
                                    zorgvernieuwing.i                                                                                         seling in de zorg, dat moet zorgen voor meer standaardisatie in informatie.l Het
                                                                                                                                              Informatieberaad, een bestuurlijke samenwerking tussen talrijke deelnemers uit het
                                   Additioneel VWS-beleid                                                                                     zorgveld en het ministerie van VWS, is nu verantwoordelijk voor de ontwikkeling van
                                    In de jaren 2000 initieerde het ministerie van VWS – in aanvulling op de stelsel­                         een basis waarin zorggegevens veilig en betrouwbaar uitgewisseld kunnen worden.37
                                    aanpassingen – een aantal programma’s om innovatie in specifieke sectoren te
                                    stimuleren, zoals Sneller Beter voor ziekenhuizen (2004-2008) en Zorg voor Beter                          Verder zijn additionele platforms, informatiebronnen en bijeenkomsten opgezet,
                                    voor zorginstellingen in de langdurige zorg (2005-2011). Sinds 2012 kreeg dergelijk                       zoals Zorgvannu.nl, de E-healthmonitor en de E-healthweek (nu Slimme Zorg
                                    additioneel overheidsbeleid veel steviger vorm. Zo richtten verschillende overheids-                      Estafette). Op deze plekken delen onder andere professionals en patiënten kennis
                                    partijen het platform Zorgvoorinnoveren op, in samenwerking met onder andere                              en ervaringen omtrent innovatie en worden vragen uit de praktijk beantwoord. Het
                                    ZonMw en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Zorgvoorinnoveren is een                              ministerie van VWS ondersteunt kennisverwerving en –verspreiding bovendien door
                                    centraal aanspreekpunt vanuit de overheid dat informeert, adviseert en verbindt                           financiering van onderzoeksprogramma’s via ZonMw. ZonMw laat op programmati-
                                    om zorginnovaties succesvol te laten verlopen en dat gebruikt wordt om knelpunten                         sche wijze vele projecten en onderzoeken uitvoeren op het gebied van gezondheid,
                                    te signaleren.33                                                                                          preventie en zorg. Dit beslaat een breed terrein; van innovatie rondom geneesmid-
                                                                                                                                              delen tot en met methoden gericht op het tegengaan van pesten op school, en van
                                    Onder het Programma Innovatie en Zorgvernieuwing, dat in 2015 startte en nog                              fundamenteel onderzoek tot praktijkgerichte programma’s.38 ZonMw beoogt (steeds
                                    steeds loopt, bracht het ministerie van VWS verschillende beleidsinitiatieven                             meer) verbinding aan te brengen tussen beleidswijzigingen en praktijk en te voorzien
                                    samen. Het programma richt zich op digitalisering van zorg, met als een van de                            in kennisverwerving (lerend vermogen) vanuit praktijkervaringen.m,n Het Future
                                    belangrijkste bovenliggende doelen om daarmee de ‘organiseerbaarheid van de zorg’                         Affordable & Sustainable Therapies (FAST) initiatief, een gezamenlijk initiatief van de
                                    te verbeteren (adresseren van personeelsschaarste).34 De minister van VWS stelde                          ministeries van VWS en EZK, is een ander voorbeeld van kennisverspreiding, in dat
                                    voor de periode 2014-2018 daarvoor 3 gerichte doelstellingen op, waaronder betere                         geval gericht op kennis over therapieontwikkeling.
                                    toegang tot medische informatie voor patiënten.j Met het stimuleren van digitale
                                    zorg werd ook beoogd om patiënten meer zelfregie te geven en meer zelfredzaam te                          De landelijke overheid stelde zich bovendien tot doel om partijen nog actiever aan
                                    maken. Belangrijk uitgangspunt van het programma is dat het ministerie de sector                          te sporen tot innovatie (als voorbeeld: stimuleren van zorgverzekeraars om vaker
                                    faciliteert, stimuleert en aanjaagt zonder verantwoordelijkheden van partijen over                        meerjarencontracten te sluiten met zorgorganisaties, omdat innovaties een meerjaren-
                                    te nemen.35 Met andere woorden, financiers en zorgaanbieders maken onderling zelf                         perspectief vragen). Dit actief stimuleren gebeurt ook vanuit de beweging Juiste Zorg
                                    financiële afspraken, ook over innovatie, en zorgaanbieders en zorgprofessionals                          op Juiste Plek, waarin middelen beschikbaar zijn gesteld, via de subsidieregeling JZOJP
                                    geven vorm aan de praktijk van zorg en ondersteuning.                                                     en de transformatiegelden medisch-specialistische zorg, om nieuwe initiatieven te
                                                                                                                                              faciliteren. Ook het beter gebruik van elders ontworpen innovaties komt meer onder de
                                    Vanaf 2015 startten extra initiatieven voor het verstevigen van de randvoorwaarden                        aandacht.39 De overheid participeert in initiatieven die het doel hebben om aanbieders
                                    voor het toepassen van digitale zorg. Het vorige kabinet zette deze beleidslijn                           en professionals beter toe te rusten voor vernieuwing, bijvoorbeeld via een landelijk
                                    voort. Zo gaven de ministers in 2020 aan “met het programma Innovatie en                                  kennisprogramma voor digitale vaardigheden (www.digivaardigindezorg.nl).
                                    Zorgvernieuwing vol in te zetten op opschaling van digitale zorg”.36 Er bestaan
                                    verscheidene subsidieregelingen voor het stimuleren van digitale zorg, onder andere
                                    de stimuleringsregeling e-health thuis (SET), de Innovatie Impuls Gehandicaptenzorg,
RVS | De kunst van het innoveren
                                    meerdere subsidies voor het gebruik van persoonlijke gezondheidsomgevingen en
                                                                                                                                              k Een overzicht van bestaande regelingen is te vinden in “Regelingen voor extra stimulering van digitale
                                                                                                                                                zorg” op zorgvannu.nl.
                                    h   Nieuwe voorwaardelijke toelating weesgeneesmiddelen. Kamerstukken, vergaderjaar 2019-2020, 29 477,    l Dit wetsvoorstel regelt dat zorgverleners kunnen worden verplicht om bepaalde gegevens uit te
                                        nr. 621.                                                                                                wisselen en stelt eisen aan de taal en techniek van die gegevensuitwisseling.
                                    i   Het driesegmentenmodel bestaat uit: segment 1) basisvoorziening huisartsenzorg; segment 2)            m Zie bijvoorbeeld https://www.zonmw.nl/nl/onderzoek-resultaten/geestelijke-gezondheid/grip-op-
                                        programmatische multidisciplinaire zorg; segment 3) resultaatbeloning en zorgvernieuwing.               onbegrip.
                                    j   De 3 ambities van de minister van VWS voor de periode 2014-2019: 80% van de chronisch zieken moet     n Circa 80 % van de opdrachten van ZonMw komt van vakdepartementen, voornamelijk van VWS,
                                        toegang hebben tot medische informatie, 75% van de chronisch zieken en kwetsbaren kunnen zelf           zie Tweede Kamer (2021/2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van
                                        metingen uitvoeren, en iedereen met zorg en ondersteuning thuis heeft de mogelijkheid om op afstand     Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor het jaar 2022. Tweede Kamer, vergaderjaar 2021/2022, 35 925 XVI,
                                        een zorgverlener te raadplegen.                                                                         nr. 1.). De overige 20 procent komt van NWO.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>      22                                                                                                                                                                                                                                                  23
                                   Rol van systeempartijen                                                                                      In 2018 werden voor het topsectoren- en innovatiebeleid een aantal maatschappelijke
                                    Systeempartijen zoals de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) en Zorginstituut                                  missies opgesteld, om te stimuleren dat innovaties - aan de hand van concrete
                                    Nederland spelen in het stelsel een faciliterende en stimulerende rol door informatie                       doelen – zouden bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke uitdagingen.
                                    te delen over de ruimte voor innovatie binnen de bestaande bekostigingsstructuren,                          Daarvoor werd gebruik gemaakt van het gedachtegoed van de Italiaans-Amerikaanse
                                    kwaliteitskaders en toegangscriteria van het basispakket. Bovendien onderzoeken zij                         topeconoom Mariana Mazzucato die het idee om te innoveren vanuit missies naar
                                    zelf waar aanpassingen in onder andere kwaliteitsstandaarden en bekostigingsregels                          Nederland bracht. De missies voor het maatschappelijk thema Gezondheid en Zorg
                                    nodig en mogelijk zijn, zodat deze de zorgprofessionals en organisaties niet meer                           (zie hiernavolgend kader) werden in 2019 geformuleerd door de ministeries van
                                    onnodig belemmeren bij innovatieprocessen in de praktijk.o Een recent voorbeeld                             VWS en SZW, mede op basis van raadpleging van veldpartijen. De uitvoering van
                                    is de verruiming van de mogelijkheden voor het vergoeden van digitale zorg in de                            het nu Missiegedreven Topsectoren- en Innovatiebeleid (MTIB) bleef sindsdien onder
                                    medisch-specialistische zorg.                                                                               verantwoordelijkheid van EZK.45 De missies dienen als richting voor het aanjagen en
                                                                                                                                                co-financieren van publiek-private samenwerkingen op het gebied van innovatie. Zo
                                    In de functie van toezichthouder is de NZa ook verantwoordelijk voor het toezicht op                        moeten subsidieaanvragen verbonden worden aan een missie.46 Het totale budget
                                    zorgverzekeraars en zorgkantoren. Als zij het nalaten om in de zorginkoop de regierol                       van het MTIB, bestaande uit publieke en private bijdragen, was in het jaar 2020
                                    te vervullen die hen is toebedeeld in het stelsel, kan de NZa hen daarop aanspreken,                        €4,9 miljard, waarvan ruim € 1 miljard voor Gezondheid en Zorg (en daarnaast ruim
                                    zoals recent gebeurde richting zorgkantoren.40 De Inspectie voor Gezondheidszorg                            €0,5 miljard voor inzet van sleuteltechnologieën die ook inzetbaar zijn in de zorg).47
                                    en Jeugd (IGJ) stimuleert innovatie door het toezicht meer te richten op het leren                          Het budget bestaat uit directe en indirecte (vanuit reeds lopende programma’s en
                                    en verbeteren van organisaties (hoe worden afwegingen gemaakt) en een goed                                  werkzaamheden) bijdragen van private en publieke partijen. Onder de publieke
                                    functionerend netwerk rondom de patiënt.41 De IGJ ziet op deze manier toe op de                             partijen vallen kennisinstellingen (zoals UMC’s, RIVM en ZonMw) en departementen.
                                    ‘omgevingssensitiviteit’ van aanbieders. Verder heeft de IGJ een toetsingskader                             Health~Holland is gevraagd de coördinatie van de uitvoering van de missies van
                                    opgesteld om te beoordelen of de juiste randvoorwaarden (bijvoorbeeld goed bestuur,                         Gezondheid en Zorg op zich te nemen. Een interessante ontwikkeling vanuit het
                                    patiëntparticipatie en informatiebeveiliging) aanwezig zijn bij zorgaanbieders voor                         MTIB zijn de fieldlabs (zogenaamde GROZ-initiatieven).q Dit zijn regionale samen-
                                    goede toepassing van digitale middelen.42                                                                   werkingsverbanden waarin burgers, zorgorganisaties en financiers werken aan
                                                                                                                                                sociale innovaties. In 2020/2021 zijn een aantal van deze fieldlabs van start gegaan.r
                                   Rijksbreed innovatiebeleid - (Missiegedreven) Topsectoren- en innovatiebeleid                                Overigens is het aandeel van de fieldlabs in het totale budget zeer beperkt.
                                    Vanuit het ministerie van EZK ontstonden eveneens beleidsinitiatieven op het terrein
                                    van zorginnovatie. Die initiatieven passen in een lange traditie, sinds de jaren 70, van                    Binnen het MTIB hebben overheden, kennisinstellingen, zorgorganisaties en
                                    EZK als coördinator van het algemene innovatiebeleid. Dit beleid richtte zich door de                       bedrijven afspraken en voornemens over hun innovatieambities vastgelegd in het
                                    jaren heen met name op technologische ontwikkeling, het vergroten van het concur-                           zogenaamde Kennis en Innovatie Convenant 2020-2023. Nadrukkelijk stelden deze
                                    rentie- en verdienvermogen van bedrijven, wetenschap en kennisontwikkeling, en                              partners vast dat het realiseren van de missies afhankelijk is van ‘inhoudelijke
                                    publiek-private samenwerking tussen kennisinstellingen en bedrijfsleven.43 In 2005                          afstemming tussen alle betrokkenen via het gezamenlijk programmeren en het
                                    werd gestart met het stimuleren van de concurrentiekracht van een aantal bewezen                            verbinden en versterken van netwerken’. Naast budgetten, zo staat in het convenant,
                                    sterke sectoren, zogenoemde ‘sleutelgebieden’. Life sciences & gezondheid was een                           zijn ook wet- en regelgeving, gedragsbeïnvloeding en overheidsinkoopbeleid van
                                    van deze gebieden. In 2011 kwam hiervoor het Topsectoren en innovatiebeleid in de                           invloed op het succes van de missies.48 Dat de innovatieafspraken in een convenant
                                    plaats, met hetzelfde Life Sciences & Health nu als topsector. Per topsector brengt                         (in plaats van contract) zijn vastgelegd geeft aan dat de innovatie-intenties niet
                                    EZK publieke en private middelen samen ten behoeve van innovatie. Een belangrijke                           in recht afdwingbaar zijn en ook niet verbonden zijn aan resultaatverplichtingen.
                                    drijfveer achter het topsectorenbeleid was de behoefte om de ‘BV Nederland’ na de                           De inzet van de partners is gebaseerd op bereidwilligheid en onderling vertrouwen.
                                    financiële crisis een sterke economische impuls te geven. Hierdoor lag – en ligt nog
RVS | De kunst van het innoveren
                                    altijd – de focus op (tijdelijke) financiering van hoogtechnologische innovatie en fun-
                                    damenteel onderzoek, met nadruk op biotechnologie, farmacie, medische technologie
                                    en data.44 De subsidiecriteria van het topsectoren- en innovatiebeleid passen ook bij
                                    deze focus.p
                                    o   Een voorbeeld hiervan is de Digitale Zorgzandbak, die in 2020 van start is gegaan. Zie voor meer info
                                        https://www.zorgzandbak.nl                                                                              q   GROZ is een anagram van het woord zorg en staat voor de kanteling die deze initiatieven proberen te
                                    p   Een project moet onder andere ‘fundamenteel onderzoek, industrieel onderzoek of experimentele               realiseren, namelijk niet langer de Z van ziekte vooraan maar de G van gezondheid.
                                        ontwikkeling omvatten’, van wetenschappelijk kwalitatief hoog niveau zijn, maatschappelijk en           r   Ieder fieldlab beslaat een of meerdere wijken. In 2020 startten fieldlabs in wijken in Eindhoven,
                                        economisch toegevoegde waarde hebben. Zie: https://wetten.overheid.nl/BWBR0035474/2022-02-09                Deventer en Utrecht.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>      24                                                                                                                                                                                                               25
                                    Missies voor het maatschappelijke thema Gezondheid en Zorg van het
                                                                                                                                Innovaties vragen om aansluiting bij de dagelijkse
                                    Missiegedreven Topsectoren en Innovatiebeleid (MTIB)                                         zorgpraktijk en andere verdienmodellen
                                    Centrale missie: In 2040 leven alle Nederlanders ten minste 5 jaar langer in goede        Het op grotere schaal in de praktijk brengen van (opgavegerichte) innovaties komt
                                    gezondheid en zijn de gezondheidsverschillen tussen de laagste en hoogste                 niet vanzelf tot stand. Dit vraagt om innovatieprojecten die inspelen op de dagelijkse
                                    sociaaleconomische groepen met 30% afgenomen.                                             zorgpraktijk waarin innovaties in het samenspel tussen burgers, zorgprofessionals
                                    Missie I: In 2040 is de ziektelast als gevolg van een ongezonde leefstijl en onge-        en andere betrokken moeten worden toegepast. Vandaar dat het in een vroeg stadium
                                    zonde leefomgeving met 30% afgenomen.                                                     betrekken van verschillende ‘stakeholders’ en het leren kennen van hun behoeften
                                    Missie II: In 2030 wordt zorg 50% meer (of vaker) in de eigen leefomgeving (in plaats     essentieel is. Denk aan cliënten, of zorgverleners van verschillende niveaus, maar
                                    van in zorginstellingen) georganiseerd, samen met het netwerk rond mensen.                ook aan regelgevende en toezichthoudende instanties en bewonersverenigingen.
                                    Missie III: In 2030 is van de mensen met een chronische ziekte of levenslange             Oftewel: degenen die de innovaties moeten inbedden in de maatschappij en ervoor
                                    beperking het deel dat naar wens en vermogen kan meedoen in de samenleving                moeten zorgen dat deze onderdeel worden van de beoogde systeemveranderingen.
                                    met 25% toegenomen.                                                                       Een cruciaal element hierin is het, in verbinding met financiers en/of landelijke
                                    Missie IV: In 2030 is de kwaliteit van leven van mensen met dementie met 25%              overheid, toepassen van nieuwe verdienmodellen en het afbouwen van bestaande
                                    toegenomen.                                                                               verdienmodellen die gewenste verandering tegenhouden. Voor zorgaanbieders is
                                                                                                                              er namelijk niet altijd een prikkel om te vernieuwen, waardoor het maken van een
                                                                                                                              goede businesscase en het bereiken van gedragsverandering moeilijk is.49 In de prak-
                                    Sinds 2020 investeert de regering ook via het Nationaal Groeifonds, een initiatief van    tijk wordt nog altijd ervaren dat de huidige wijze van betalen voor zorg en ondersteu-
                                    het ministerie van EZK en Financiën, in innovatie ten behoeve van economische             ning hierin belemmerend werkt en gewenste vernieuwing zelfs kan tegenhouden (in
                                    groei op lange termijn. Het Nationaal Groeifonds omvat een investering van in totaal      paragraaf 4.3 bespreken we dit in meer detail).50,51,52,53
                                    € 20 miljard tussen 2021 en 2025. Projectvoorstellen worden beoordeeld door een
                                    onafhankelijke commissie, op basis van het verwachte effect op langetermijngroei
                                    van de Nederlandse economie en weging van maatschappelijke voor- en nadelen.                 uimte en vertrouwen zijn nodig om te kunnen
                                                                                                                                R
                                    Uiteindelijk besluit het kabinet of geld wordt toegekend aan een project. Binnen de
                                    pijler Onderzoek, ontwikkeling en innovatie zijn ook projecten over gezondheid en           proberen, reflecteren en leren
                                    zorg opgenomen, met als onderwerpen: datagedreven zorg (Health-RI), regeneratieve
                                    gezondheidszorg en kunstmatige intelligentie (AiNed)). Recent zijn in een tweede          In die dagelijkse praktijk van burgers, professionals en zorgorganisaties is ruimte
                                    ronde van het Nationaal Groeifonds middelen toebedeeld aan nieuwe projectvoorstel-        nodig om innovaties voorbij de experimentfase te krijgen. Ruimte in tijd en middelen
                                    len, onder andere over technische faciliteiten voor de farmaceutische industrie, over     om te proberen, reflecteren en leren, waarbij er aandacht is voor het eindproduct,
                                    het verbeteren van kankeronderzoek en over biotechnologie (ruim € 600 miljoen).           maar evenzeer voor de kwaliteit van het proces en daarmee indirect ook voor een nog
                                    Naast het Groeifonds zijn er investeringsfondsen die, via de zogenaamde Seed capital      beter eindresultaat.54 Bovendien is ruimte nodig voor het kunnen afbouwen of verla-
                                    regeling, investeren in start-ups die digitale toepassingen in de zorg willen opschalen   ten van oude werkwijzen. Hierbij hoort leren van eerdere ervaringen, zodat het wiel
                                    (met als doel meer zelfregie, zelfzorg en zelfredzaamheid van patiënten en ondersteu-     niet telkens opnieuw uitgevonden hoeft te worden. Hierbij hoort ook vertrouwen
                                    ning van professionals).                                                                  van bestuurders en toezichthouders, zodat degenen die vernieuwingen in de praktijk
                                                                                                                              moeten brengen dit kunnen uitproberen en er bijstelling mogelijk is. Systematisch
                                   4.2 Innoveren in de praktijk; een aantal lessen                                            leren met elkaar vergt een coördinatie die boven partijen en sectoren uitstijgt.55,56
RVS | De kunst van het innoveren
                                    In deze paragraaf beschrijven we wat zorgorganisaties, innovators, burgers en
                                    zorgprofessionals in de praktijk nodig hebben voor innovatie. Op basis van literatuur
                                    en gesprekken met deskundigen distilleren we een aantal belangrijke lessen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>      26                                                                                                                                                                                                          27
                                      erbinding en leiderschap zijn nodig om te
                                     V                                                                                      Wmo- en welzijnsgeld). Professionals worden beoordeeld op hun bijdrage aan de
                                                                                                                            gemeenschappelijke opgave, ofwel het vraagstuk van de burger. En dus niet op de
                                     kunnen omgaan met verschillende perspectieven                                          omzetverhoging van hun organisatie. Ze zitten gezamenlijk aan tafel (multidisci-
                                                                                                                            plinair overleg), bouwen ter plekke bruggen tussen domeinen en ervaren zodoende
                                     en belangen                                                                            een grote gemeenschappelijke potentie in plaats van onderlinge concurrentie.
                                                                                                                            Deze andere manier van (samen)werken, organiseren en bekostigen vormt de kern
                                   Innovatie vindt in de praktijk vaak plaats in een context die complex en dynamisch       van de innovatie. Deze veranderaanpak heeft de naam Anders denken, doen en
                                   is, met veel spelers en met allerlei belangen (wel en niet gevestigd) die botsen.57      organiseren (ADDO).
                                   Dat vraagt om grote diversiteit aan spelers (burgers, zorgprofessionals, innovators,
                                   overheid, financiers, kennisinstellingen) in kennisnetwerken en samenwerkings-           Bestuurders van de deelnemende organisaties ondersteunen deze gebiedsge-
                                   verbanden. Bovendien leren praktijkvoorbeelden dat toegewijde en volhardende             richte en integrale samenwerking (commitment op alle niveaus) en geven hun
                                   kartrekkers onontbeerlijk zijn. Dat wil zeggen, leiderschap en management die            professionals de ruimte en vertrouwen (‘koninklijke ondersteuning’) om te doen
                                   verandering steunen vanuit een gedeelde visie en zich daaraan committeren. Anders        wat zij nodig achten. Dit is bijzonder omdat aan ruimte in tijden van schaarste
                                   innoveren wil volgens TNO zeggen dat sociale, organisatorische en institutionele         aan personeel en middelen nu juist structureel gebrek is. De wijze van betalen is
                                   innovaties hand in hand moeten gaan met technologische doorbraken.58 Zonder              ook op de integrale samenwerking aangepast; de deelnemende zorgorganisaties
                                   doorzettingsvermogen is de bijna onvermijdelijke hindermacht van potentiële              (Brabant wonen, Brabant Zorg, CZ, de gemeente Oss, de GGD, GGZ Oost Brabant, ONS
                                   ‘verliezers’ van innovatie (organisaties die zich door de vernieuwing bedreigd voelen)   welzijn, Pantein, VGZ, Amarant, Interzorg, Opmaat Brabant en de politie) uit het
                                   niet te doorbreken.                                                                      sociaal domein werken met één geïntegreerd budget. Deze organisaties krijgen dus
                                                                                                                            niet langer betaald voor het leveren van een product of activiteit (p x q). Daarmee
                                      raktijklessen komen juist bij opgavegerichte
                                     P                                                                                      hebben ze in feite een verdienmodel omarmd dat afwijkt van het gebruikelijke
                                                                                                                            verdienmodel binnen het huidige systeem.
                                     innovatie naar voren
                                                                                                                            De behoefte van de kwetsbare burgers is het startpunt in de ADDO-werkwijze.
                                   Volgens de RVS zullen de genoemde lessen uit de praktijk juist bij opgavegericht         Aan hen wordt actief en in hun eigen leefomgeving gevraagd: wat wil je, wat kun
                                   innoveren sterk naar voren komen. Maatschappelijke opgaven zoals gezondheids-            je en wat heb je nodig? Zij krijgen de uitnodiging ‘mede-eigenaar’ te worden van
                                   verschillen verkleinen of de zorg houdbaar houden overstijgen de kaders en rollen        een eventueel project of maatwerkoplossing (bijvoorbeeld Huis van de Wijk) en
                                   van individuele zorgaanbieders, beroepsgroepen en financiers. Het is helder dat deze     raken zo meer sociaal ingebed en hoopvol over hun perspectieven. Om voortdurend
                                   opgaven meer vragen dan veranderingen binnen één sector, waardoor factoren als           te leren van ervaringen nemen burgers, professionals, managers en bestuurders
                                   het betrekken van stakeholders, managen van belangen, leiderschap en samenwer-           regelmatig vrijwillig deel aan zogenoemde leertafels die worden georganiseerd
                                   king prominent naar voren zullen komen.                                                  rondom een thema, bijvoorbeeld armoede. Dit levert concrete lessen op voor andere
                                                                                                                            manieren van organiseren, die vervolgens weer hun weg vinden naar de praktijk.
                                                                                                                            Door steeds casussen aan te pakken en bij te houden, brengen de initiatiefnemers
                                   Beschrijving van een aantal innovatie initiatieven uit de praktijk                       ook de opbrengsten zo goed mogelijk in kaart. Inmiddels passen meerdere gemeen-
                                   In deze tekstbox beschrijven we een aantal voorbeelden van innovatie trajecten,          ten het ADDO-concept toe.
                                   die op onderdelen en elk op hun eigen manier hiervoor genoemde praktijklessen
                                   illustreren. De beschrijving van de casussen betreft een interpretatie van de RVS        Garage2020
                                   en is dus niet herleidbaar naar uitspraken of opvattingen van geïnterviewde              Garage2020 werkt aan ‘radicale innovatie’ met nieuwe grensoverschrijdende
RVS | De kunst van het innoveren
                                   betrokkenen.                                                                             vormen van jeugdhulp die kinderen, jongeren, ouders en hun omgeving samen
                                                                                                                            in staat stellen kansrijk op te groeien. Door vormen te ontwikkelen die beter
                                   Anders denken, doen en organiseren (ADDO)                                                aansluiten bij de belevingswereld van de gebruikers, beogen de initiatiefnemers
                                   In 2015 ontwikkelden 10 organisaties rond wonen, zorg en welzijn en de gemeente          traditionele vormen van jeugdhulp overbodig te maken en het kind sterk te laten
                                   Oss een compleet andere manier van samenwerken in de wijk Ruwaard. Zij                   opgroeien. Garage 2020 ontwikkelt het innovatieproces met de jongeren zelf en met
                                   formuleerden aan de hand van data van de lokale bevolking een gezamenlijk visie:         een breed netwerk aan mensen buiten het zorgsysteem die anders durven denken
                                   ‘Een vitale wijk waar wijkbewoners tegen lagere kosten een betere (positieve)            en afstand nemen van de drukte van reguliere organisatieprocessen. De initiatief-
                                   gezondheid ervaren.’ Aan deze maatschappelijk opgave, waarbij het belang van             nemers hebben alle kinderen in Nederland voor ogen, niet de eigen organisatie.
                                   de burger voorop staat en het (deel)belang van de aanbieders wordt ‘opgegeven’,          Voor en met dak- en thuisloze jongeren ontwikkelt Garage2020 bijvoorbeeld een
                                   hebben deze organisaties een samengevoegd budget gekoppeld (wijkbudget met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>      28                                                                                                                                                                                                         29
                                   nieuw woonconcept dat verder gaat dan alleen een dak boven hun hoofd. ‘Terug          ziet, zullen ook de gemeente, de thuiszorg, de apothekers, welzijnswerkers, ggz-in-
                                   naar Eigenwaarde’ ontwerpt plekken voor hen waar zij hun zelfvertrouwen en            stellingen, het onderwijs meegenomen moeten worden. Voorfinanciering is een
                                   eigenwaarde kunnen terugvinden. Daar kunnen ze zich ontwikkelen en eigen              ander probleem. Als de overheid dat doet, lijkt het al snel staatssteun. Verzekeraars
                                   keuzes maken, met ondersteuning waar nodig. Met opvoedrobot Luna onderzoekt           kiezen ook niet. Huisartsen hebben bijvoorbeeld al VIPLive. Dat is een regionaal
                                   en test Garage2020 hoe zorg en technologie elkaar kunnen versterken. Hoe kan          platform waarop zorgverleners onderling kunnen samenwerken, maar waarop
                                   robotica de autonomie en het zelfvertrouwen vergroten van ouders met een licht        cliënten en mantelzorgers niet aangesloten zijn.
                                   verstandelijke beperking bij het opvoeden van hun kind?
                                                                                                                         MedApp
                                   Garage2020 wordt vanuit verschillende bronnen betaald: financiering van               MedApp is begonnen als start-up van een apotheker en een informaticus. Van
                                   betrokken aanbieders en projectfinanciering vanuit gemeenten en fondsen.              meet af aan wilden de oprichters patiënten met chronische aandoeningen helpen
                                   Fondsenwerving is echter lastig en vormt vaak een tijdelijke oplossing. Als een       in de dagelijkse omgang met hun ziekte en het gebruik van hun medicijnen. De
                                   product is ontwikkeld, zoekt Garage2020 financiers en nieuwe eigenaren onder toe-     dienstverlening van de app-only apotheek werd zodoende ontwikkeld rondom de
                                   komstige gebruikers, zoals opvoedrobot Luna. Dan moet het zichzelf bedruipen, los     individuele behoeften van gebruikers. De app biedt een slimme medicijnenwekker,
                                   van Garage2020. Ook deze stap naar een verdienmodel voor in de reguliere praktijk     heeft alle bijsluiters beschikbaar en houdt voorraden bij. Met de app kunnen
                                   blijkt vaak lastig te maken. Garage2020 ervaart dat de beperkte structurele gemeen-   gebruikers herhaalrecepten aanvragen en laten bezorgen.
                                   telijke budgetten voor jeugdzorg hier ook een rol in spelen. Die bieden volgens hen
                                   onvoldoende ruimte voor het in de praktijk brengen van innovatie.                     De app kan bijdragen aan een meer houdbaar en klimaatvriendelijk medicijnge-
                                                                                                                         bruik. Mensen vergeten namelijk vaak hun medicijnen in te nemen en 60% gebruikt
                                   OZOverbindzorg                                                                        ze verkeerd. Dit leidt niet alleen tot verspilling en milieubelasting, maar ook tot
                                   OZOverbindzorg is een beveiligd online programma, waarmee alle mensen die             stagnerende gezondheidsverbeteringen. Mensen kunnen hun medicijnen boven-
                                   betrokken zijn bij een cliënt met elkaar en met de hulpvrager kunnen communi-         dien via de app regelen, zonder naar de apotheek te hoeven.
                                   ceren. Zo kunnen familie, wijkverpleegkundige, huisarts, apotheker of schoolle-
                                   raren van kinderen de zorg afstemmen. Wie wat mag zien, bepaalt de cliënt. De         Gevestigde apothekers waren niet blij met de komst van deze innovatieve concur-
                                   hulpvragers hebben zelf de regie over de communicatie. Het programma bespaart         rent (botsende belangen). De initiatiefnemers verdienen namelijk aan het deel van
                                   de mantelzorger of patiënt veelvuldig bellen naar verschillende partijen. Met één     de zorg dat normaal gesproken naar de apotheek zou gaan. Als een apotheek niet
                                   bericht kan iedereen op de hoogte worden gebracht. Ook kan de cliënt of mantel-       met MedApp wil samenwerken, dan regelen de initiatiefnemers dat een andere
                                   zorger een niet-spoedeisende hulpvraag stellen aan de huisarts, en kunnen zij         apotheek de medicijnen bij de gebruiker thuisbezorgt. Het Nederlandse bedrijf is in
                                   foto’s delen. De web-app is alleen voor communicatie, niet voor inzage in medische    mei 2021 overgenomen door het beursgenoteerde Shop Apotheke Europe, en richt
                                   dossiers of zorgplannen.                                                              zich – mede door de weerstand in Nederland – op andere landen. Nu kunnen zij ook
                                                                                                                         in Nederland receptplichtige medicijnen aanbieden.
                                   OZOverbindzorg ontstond in 2013 vanuit een gezondheidscentrum in Luttenberg.
                                   Het nabije verzorgingshuis ging dicht. De ouderen die daar woonden moesten            Werk als beste zorg
                                   verhuizen, waardoor zij hun dagbesteding kwijtraakten. Cindy Hobert, praktijk­        In 2017 startte de pilot ‘Werk als beste zorg’, gericht op het naar werk leiden van
                                   manager van het gezondheidscentrum, vreesde dat deze ouderen tussen wal en            mensen met ernstige psychische kwetsbaarheden. Ze wonen ofwel in een instel-
                                   schip zouden vallen en bedacht met een ict-er een lokaal platform om ouderen te       ling ofwel thuis en hebben veel begeleiding nodig. De Sociale Dienst Drechtsteden,
                                   helpen zichzelf te redden.                                                            GGZ-organisatie Yulius en zorgverzekeraar VGZ sloegen de handen ineen om deze
                                                                                                                         mensen aan werk te helpen.
RVS | De kunst van het innoveren
                                   Momenteel is OZOverbindzorg beschikbaar in Gelderland, het grootse deel van
                                   Overijssel, de stad Utrecht, Flevoland en de Peelregio. De ambitie is landelijk       Wanneer iemand met psychische uitdagingen een betaalde baan krijgt, levert dat
                                   dekkend te worden. Belangentegenstellingen belemmeren dat momenteel, menen            uiteindelijk winst op voor alle partijen: voor de cliënt een hogere kwaliteit van
                                   de initiatiefnemers: ‘Alle professionele partijen hebben eigen (samenwerkings)ICT     leven, voor de uitkeringsverstrekker minder uitgaven aan uitkeringen en voor
                                   en dus eigen belang. Deze ICT willen ze leidend laten zijn in samenwerking terwijl    de gemeente en de verzekeraar minder uitgaven aan Wmo- en ggz-zorg. Sommige
                                   ze maar tijdelijk in iemands leven betrokken zijn’.                                   kandidaten konden door de gezamenlijke inzet na 10 of 20 jaar solliciteren eindelijk
                                                                                                                         aan het werk en leefden daarvan op.59 De nieuwe werkwijze is standaard geworden
                                   Omdat het programma niet van zorgaanbieders zelf is, denkt Holbert dat zij minder     en wordt inmiddels breder ingezet.60
                                   geneigd zijn er een succes van te maken. De innovator moet stakeholders nu stuk
                                   voor stuk enthousiasmeren. Als een huisartsengroep de waarde van het platform         Het samenwerken met de verschillende grote organisaties bleek niet vanzelf te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>      30                                                                                                                                                                                                                31
                                    gaan. Iedereen spreekt zijn eigen taal en heeft zijn eigen logica. Ook had aanvan-       opgaven meer vragen dan veranderingen binnen één sector. Zo vraagt de aanpak
                                    kelijk niemand echt eigenaarschap over de samenwerking. Daarom hebben de                 van gezondheidsverschillen inzet vanuit de zorg en het sociaal domein (en de
                                    samenwerkingspartners een sleutelfiguur ingezet: iemand die alle tijd en energie         verbindingen daartussen). Een ongezonde leefstijl heeft alles te maken met de positie
                                    kan inzetten om de samenwerking goed vorm te geven.                                      die mensen innemen in de samenleving en met de fysieke en sociale leefomgeving.
                                                                                                                             En het houdbaarheidsvraagstuk grijpt in op het samenspel tussen professionele
                                    Bij het samenwerkingsverband is ook de gemeente betrokken. De partners onder-            zorgorganisaties, netwerken rond mensen (informele zorg) en digitale middelen.
                                    zoeken de barrières en werkzame elementen van de werkwijze om te zien hoe het
                                    initiatief ook landelijk toepasbaar is. Dit leerproces vergt openheid en transpa-        Dat innovaties binnen de bestaande stelsels en structuren moet plaatsvinden, is
                                    rantie. De zorgorganisatie moet aan de zorgverzekeraar informatie prijsgeven die         daarom een knellend uitgangspunt voor het innoveren vanuit maatschappelijke
                                    ze normaal gesproken liever niet deelt. De verzekeraar wilde de zorgorganisatie          opgaven. Nieuwe zorgconcepten, waarbij zorgorganisaties en professionals oplossin-
                                    en ook de gemeentelijke sociale dienst echter wel financieren om dit initiatief          gen zoeken die over de grenzen van hun ‘eigen’ sector of domein heengaan, vereisen
                                    mogelijk te maken. Dat een verzekeraar een gemeente financieel steunt (in dit            ruimte in tijd en regels en andere vormen van verrekening tussen partijen (zie para-
                                    geval met de financiering van een sleutelfiguur) is uitzonderlijk, omdat het geen        graaf 4.2). Het lukt soms wel om dit via tijdelijke onderlinge afspraken te organiseren,
                                    zorginstelling is. Ook de begeleiding van de cliënten op hun werkplek is kostbaar.       maar die vormen geen duurzame oplossingen en geen duurzaam verdienmodel. In
                                    Deze begeleiding kost tijd en mensen die nu juist schaars zijn.                          de hiernavolgende tekstbox worden een aantal concrete voorbeelden genoemd. In
                                                                                                                             het RVS-advies Grenzeloos samenwerken? over domeinoverstijgende samenwerking
                                                                                                                             beschreven we nog meer voorbeelden van dit type.61
                                   4.3 Spanningen tussen de huidige stimulering van innovatie en
                                                                                                                             • S
                                                                                                                                ociale benadering van dementie: een initiatief dat innovatieve oplossingen voor
                                      maatschappelijke opgaven                                                                 mensen met dementie in de praktijk brengt door niet de medische oplossing,
                                                                                                                               maar de leefwereld van mensen voorop te stellen. De bestaande fragmentatie in
                                    In deze paragraaf beschrijven we een aantal spanningen tussen de huidige sti-
                                                                                                                               de zorgstelsels bemoeilijkt het bieden van een dergelijke integrale oplossing.62
                                    mulering van innovatie en dat wat nodig lijkt voor het innoveren ten dienste van
                                    maatschappelijke opgaven. Hiervoor maken we gebruik van paragraaf 4.1 en 4.2 over
                                                                                                                             • A
                                                                                                                                nders denken, doen en organiseren (ADDO) (zie paragraaf 4.2): zet zich in
                                    de opzet van het huidige beleid en de lessen uit de praktijk.
                                                                                                                               voor vitale wijken door te starten bij de vragen van burgers in een gemeente.
                                                                                                                               Oplossingen voor gezondheidsproblemen worden gevonden over de grenzen van
                                                                                                                               organisaties en sectoren heen, bijvoorbeeld door het creëren van een sociale leef-
                                    We onderscheiden daarin 3 hoofdpunten:
                                                                                                                               omgeving. De aanpak zorgt voor vernieuwing bij organisaties binnen het sociaal
                                    1. Innoveren moet binnen bestaande stelsels en structuren, maar maatschappelijke
                                                                                                                               domein, maar uit interviews blijkt dat afstemming met organisaties buiten het
                                        opgaven kruisen daar doorheen (4.3.1).
                                                                                                                               sociaal domein, bijvoorbeeld de medische zorg, lastig is.
                                    2. Deelbelangen zijn sterker dan het maatschappelijk belang (4.3.2).
                                    3. Faciliteren en stimuleren brengt beweging, maar ook experimenten zonder
                                                                                                                             • W
                                                                                                                                erk als beste Zorg (zie paragraaf 4.2): een plek waar ggz-cliënten en kwetsbare
                                        vervolg en impact op de lange termijn (4.3.3).
                                                                                                                               burgers zonder ggz-diagnose heen kunnen om te werken aan persoonlijk herstel
                                                                                                                               en maatschappelijke participatie. Voor kwetsbare burgers zonder ggz-indicatie
                                                                                                                               kan dit ‘erger’ voorkomen, maar valt de zorg of ondersteuning in een ander
                                   4.3.1 Innoveren moet binnen bestaande stelsels en structuren, maar
                                                                                                                               domein dan waarin de zorginstelling opereert. Het vormgeven van dergelijke
                                         maatschappelijke opgaven kruisen daar doorheen                                        innovatieve zorgvormen – gedeeltelijk in een instelling en gedeeltelijk thuis
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                               – wordt bemoeilijkt door de scheiding van wetten (pilots stoppen als het project-
                                    Het huidige beleid is gericht op het stimuleren van innovatie waarbij de kaders van
                                                                                                                               geld op is).63
                                    de bestaande zorgstelsels en de rollen van onder andere financiers, toezichthouders
                                    en regelgeving (bekostigingssystemen) in grote lijnen onveranderd blijven. De zorg
                                    kent veel gespecialiseerde deelsectoren met eigen structuren qua financiering,
                                                                                                                            4.3.2 Deelbelangen zijn sterker dan het maatschappelijk belang
                                    kwaliteit en bekostiging. De beleidsstrategie is dat innovatie in principe binnen die
                                    context en structuren moet plaatsvinden.                                                 Het aanbod van zorg en ondersteuning kenmerkt zich door vergaande specialisatie
                                                                                                                             en differentiatie. In de praktijk is hierdoor sprake van een groot aantal deelbelangen
                                    Een belangrijk kenmerk van de maatschappelijke opgaven is echter dat ze de kaders        van waaruit weerstand tegenover een innovatie kan ontstaan, zoals praktijklessen
                                    en de rollen van individuele partijen overstijgen. Het is volstrekt helder dat deze      laten zien (paragraaf 4.2). Innovaties met een brede maatschappelijke insteek zullen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>      32                                                                                                                                                                                                                                   33
                                   hier vaker tegenaan lopen, omdat ze over beroeps- of sectorgrenzen heen gaan. Dit         goed mogelijk om innovaties in de praktijk te brengen zonder dat deze iets bijdragen
                                   speelt vooral in situaties waarbij de innovatie een bedreiging vormt voor de rol of het   aan een maatschappelijke opgave of die opgaven zelfs vergroten. s Dit uit zich in het
                                   aandeel in de zorg van bestaande organisaties. Denk aan het voorbeeld van digitale        onvoldoende meewegen van de stem van burgers in innovatietrajecten. Initiatieven
                                   triage of zorg op afstand, dat ertoe kan leiden dat minder contacten of uiteindelijk      die hier expliciet aandacht aan besteden zijn nog meer uitzondering dan regel.
                                   minder behandelingen bij een zorginstelling nodig zijn.                                   Daar waar burgers wel aan tafel zitten, hebben ze niet zomaar een gelijke stem ten
                                                                                                                             opzichte van zorgorganisaties of financiers.65
                                      eelbelangen worden versterkt door de wijze
                                     D                                                                                       Het is mogelijk op 2 manieren naar dit burgerbelang te kijken.
                                     van betalen
                                                                                                                             Ten eerste zijn er burgers die ‘ontvanger’ zijn van de voordelen van zorginnovaties,
                                   Deelbelangen worden versterkt door de wijze waarop zorgorganisaties (en voor een          zoals innovatieve apps en andere digitale hulpmiddelen die de inzet van zorgpro-
                                   deel zorgprofessionals) betaald worden. De bekostiging is in verschillende sectoren       fessionals minder noodzakelijk maken. Voor die innovaties geldt dat het lastig is
                                   gebaseerd op individuele (be)handelingen en activiteiten. Een vernieuwende                om deze ook buiten de experimentsetting in de leefomgeving van grote aantallen
                                   werkwijze die tot resultaat heeft dat de hoeveelheid handelingen bij een (andere)         burgers te introduceren, onder andere omdat de mensen met de grootste zorgvraag
                                   zorgorganisatie vermindert, kan tot omzetverlies leiden en daardoor weerstand             vaak meer moeite hebben hun behoeften te benoemen.66 In beleid(svoorstellen) is
                                   oproepen. Bovendien prikkelt deze vorm van betalen op zichzelf het maximeren van          de laatste jaren meer aandacht voor burgerbetrokkenheid.t Bij ZonMw lopen ook
                                   bestaande behandelingen – die in een prestatie of regeling gevat zijn – en niet het       diverse onderzoeksprogramma’s die dit als vertrekpunt nemen en wordt bijvoorbeeld
                                   toepassen van andere oplossingen en eventueel vermijden van behandelingen. Mede           ervaringsdeskundigheid en Citizen Science gestimuleerd.67 En ook in de praktijk
                                   hierdoor ervaren professionals en organisaties in de praktijk vaak een gebrek aan         van zorg en ondersteuning neemt het aantal voorbeelden toe van groepen burgers
                                   ruimte voor innovatie (zie paragraaf 4.2). Overigens wordt er, onder andere bij de NZa,   die een rol hebben tijdens de verschillende fases van innovaties.u Cliënten-, Wmo- en
                                   wel nagedacht over andere vormen van bekostiging die dergelijke (volume)prikkels          participatieraden zijn in het leven geroepen om dit burgerperspectief te belichten,
                                   tegen zouden kunnen gaan.64                                                               naast andere instanties – zoals vakbonden en politieke partijen – die er zijn om de
                                                                                                                             burger te representeren.
                                   Zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten hebben in de verschillende stelsels
                                   de rol om tegenwicht te bieden aan deelbelangen van zorgorganisaties. Ze kunnen           Tegelijkertijd reikt deze trend volgens de Raad vaak nog niet verder dan voorbeelden
                                   productieprikkels reduceren door in contracten niet (alleen) af te rekenen op volumes     en komt burgerbetrokkenheid meestal nog niet verder dan ‘meedenken’ of het
                                   en door selectief in te kopen. We signaleren in gesprekken echter dat deze organi-        raadplegen van burgers voor informatie en advies.v Aan zo’n rol kleeft het risico van
                                   saties het als ingewikkeld ervaren om via inkoop te sturen op innovatie. Uit onze         burgerbetrokkenheid als schijnvertoning. Een sterkere stem betekent dat de stem
                                   verkenning maken we op dat dit te maken heeft met een aantal factoren. Inkopers           ook daadwerkelijk telt, dat burgers beslissingsbevoegdheid hebben en daadwerkelijk
                                   ervaren hun positie ten opzichte van bestaande aanbieders, professionals of bijvoor-      meedoen als gelijkwaardige partner in een samenwerkingsverband. Hen die rol
                                   beeld IT-bedrijven nogal eens als ondergeschikt. Ook durven ze het soms niet aan          geven is lastig, volgens verschillende geïnterviewden. Ervaringsdeskundigen bijvoor-
                                   om zorg(volume) te verschuiven van bestaande aanbieders naar innovatief aanbod,           beeld vormen geen professionele organisatie en vertegenwoordigen geen eenduidige
                                   omdat ze een gebrek aan legitimiteit hiervoor ervaren of aangeven over onvoldoende
                                   kennis of informatie te beschikken. Tegen deze achtergrond hebben zorgverzekeraars        s   Zo wordt technologische ontwikkeling in de literatuur vaak aangewezen als belangrijke drijver achter
                                   bijvoorbeeld het Kenniscentrum Digitale Zorg opgericht om gezamenlijk kennis op               de groei in zorgkosten en daarmee de houdbaarheidsopgave. Eerder al eens beschreven door Wouter
                                   het gebied van innovatie te ontwikkelen en te bundelen. Tegelijkertijd maken we               Bos met betrekking tot houdbaarheid: Medisch contact 05 april 2011.
                                   uit onze gesprekken op dat genoemde financiers, wanneer zij wel invloed kunnen            t    Zo is in het Topsectoren- en Innovatiebeleid geformuleerd dat “de burger als eindgebruiker als
RVS | De kunst van het innoveren
                                   uitoefenen, sterk letten op de financiële impact van innovaties. Met andere woorden,          coalitiepartner in het huidige innovatietijdperk niet meer mag ontbreken”. Overheid, bedrijfsleven
                                   zij lijken dus ook niet zomaar maatschappelijke opgaven zoals benoemd in hoofdstuk            en kennisinstellingen proberen binnen dit beleidskader dan ook meer op te trekken met burgers en
                                   2 als toetsingscriterium te hanteren.                                                         maatschappelijke organisaties. Zo verbindt het initiatief GROZ de betrokken publiek en private partijen
                                                                                                                                 met burgerinitiatieven. In Utrecht en Eindhoven bouwen zij samen aan gezonde wijken met een sociale
                                                                                                                                 infrastructuur.
                                      elang van burgers en samenleving weegt nog te
                                     B                                                                                       u   Een voorbeeld is de seniorenraad in Zaanstad die op eigen initiatief wijkteams heeft ‘geadopteerd’.
                                     weinig mee
                                                                                                                                 Verschillende leden van de seniorenraad richten zich daarbij op één specifiek wijkteam en
                                                                                                                                 onderzoeken hoe cliënten de ondersteuning van het team ervaren.
                                                                                                                             v   Zo is in Amersfoort een proef gestart waarbij een groep inwoners een jaar lang adviseert over ethische
                                   Uit alle gesprekken en literatuur maken we op dat deelbelangen in de praktijk                 kwesties rondom digitale technologieën: Inwoners Amersfoort adviseren over technologie en data
                                   dominanter zijn dan het maatschappelijk belang. Anders geformuleerd: het is heel              (gemeente.nu)
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>      34                                                                                                                                                                                                                    35
                                    groep waarmee instanties rekening kunnen houden.                                             paragraaf 4.3.1). Deze kortetermijnfocus zit bij financiers ook verankerd in het stelsel
                                    Ten tweede zijn burgers te beschouwen als aanjagers van zorginnovatie. Denk                  waarbinnen zij werken, zoals de jaarlijkse overstap- en contracteercyclus onder
                                    bijvoorbeeld aan allerlei burgerinitiatieven waarin vernieuwing op lokale schaal van         de Zorgverzekeringswet en in de vierjaarlijkse tijdshorizon in gemeentelijk beleid.
                                    onderop tot stand komt. Probleem daarbij is vaak dat het systeem deze kleinschalige          Overigens neemt het gebruik van meerjarige financiële afspraken tussen financiers
                                    sociale innovaties onvoldoende weet te verwelkomen, omdat zij niet passen in                 en zorgaanbieders de laatste jaren wel toe. Dit creëert meer ruimte voor innovatie die
                                    de afgebakende beleidssectoren van overheden. Het sectorale werken en denken                 om een meerjarenplan vragen. Financiers van innovatie-onderzoek, zoals ZonMw,
                                    botst met de innovatieve oplossingen die burgers aandragen, omdat die vrijwel                proberen – naast de vele kortlopende projecten en programma’s – inmiddels ook een
                                    altijd integraal zijn georiënteerd. Om bijvoorbeeld gezondheidsverschillen in een            aantal meerjarenprogramma’s op te zetten.70
                                    achterstandswijk aan te pakken, zijn er interventies nodig op het gebied van zowel
                                    schulden, jeugdzorg, bewegen, gezonde voeding, wonen, groen en sport als de sociale
                                    cohesie. Voor burgerinitiatieven is dat een logische werkwijze; voor de overheid en
                                                                                                                                    e criteria waarop we innovaties toetsen
                                                                                                                                   D
                                    traditioneel werkende zorgorganisaties is dat uiterst ingewikkeld.                             matchen niet met de inhoud van de
                                    Om een échte transitie naar burgergedreven innovatie te bewerkstelligen is ook een             maatschappelijke opgaven
                                    paradigmashift in onderzoek doen noodzakelijk.68 Health~Holland ambieert bijvoor-
                                    beeld een “gelijkwaardige samenwerking met de eindgebruikers”. 69 Te denken valt aan         Financiers in de zorg en het sociaal domein (zorgverzekeraars, gemeenten, zorgkan-
                                    burgers in hun rol als patiënten, cliënten, naasten, burger(wijk)collectieven, patiënt- en   toren) zoeken veelal naar bewijs dat innovaties bijdragen aan het beheersen van de
                                    cliëntvertegenwoordigers, maar ook zorgverleners van wie adaptatie van vernieuwin-           kosten(groei) in de zorg. Dat is een relevant deelaspect van houdbaarheid, maar het
                                    gen in de praktijk vaak afhankelijk is. Op dit moment is het aanbod van onderzoeksfi-        gaat voorbij aan eventuele andere relevante uitkomsten. Zo zou een innovatieve
                                    nanciering (en subsidies, zie paragraaf 4.3.3) complex, zodanig dat het initiatiefnemers     digitale ondersteuningstool voor het omgaan met gezondheidsvragen in theorie
                                    van sociale innovaties demotiveert. In de wereld van de (met name academische)               tegelijkertijd zorggebruik kunnen verminderen (kostenbesparing) en verschillen
                                    ziekenhuizen en medische apparatuur weten (hoogopgeleide) vernieuwers goed hun               kunnen vergroten op het moment dat bepaalde groepen geen toegang ertoe weten te
                                    weg te vinden naar de innovatieregelingen. Maar in de langdurige zorg en het sociaal         krijgen. Het primair toetsen van innovaties op het beheersen van financiële onzeker-
                                    domein, waar misschien wel de grootste winsten te boeken zijn als het gaat om de             heden leidt bovendien tot een overmátige nadruk op evidence die niet matcht met
                                    belangrijkste maatschappelijke uitdagingen, is dat veel minder het geval.                    de context van de praktijk en de complexiteit van de maatschappelijke opgaven.71
                                                                                                                                 Omdat onwenselijke uitkomsten snel als fout en geldverslindend en niet als leererva-
                                                                                                                                 ring worden bestempeld, ontstaat niet het gewenste open klimaat om te veranderen
                                   4.3.3 Faciliteren en stimuleren brengt beweging, maar ook experimenten                       en blijvend te proberen en leren.
                                         zonder vervolg en impact op de lange termijn
                                                                                                                                 Ook overheid en toezichthouders hanteren maatschappelijke opgaven niet direct als
                                    Het huidige innovatiebeleid van overheid en financiers is sterk gericht op het facilite-     leidend criterium bij het beoordelen van innovatietrajecten. Zo toetst Zorginstituut
                                    ren en stimuleren van innovatie. Dit gebeurt onder andere via (onderzoeks)program-           Nederland innovaties voor het verzekerde pakket vooral aan de hand van de ‘stand
                                    ma’s, stimuleringsregelingen, subsidies en initiatieven om partijen te verbinden (zie        van de wetenschap en praktijk’ (effectiviteit).72 Overigens betreft deze pakket-toet-
                                    paragraaf 4.1). Deze beleidsinzet brengt organisaties in de zorg en het sociaal domein       sing nog voornamelijk nieuwe geneesmiddelen; een groot deel van de innovaties
                                    in beweging om met innovaties aan de slag te gaan en stimuleert het verspreiden van          in de medische zorg stroomt zonder toetsing door het Zorginstituut het verzekerde
                                    kennis en innovatieve voorbeelden. Tegelijk kent deze aanpak een aantal belangrijke          pakket in. Andere subsidieprogramma’s toetsen weer op wetenschappelijke,
                                    nadelen vanuit het perspectief van de maatschappelijke opgaven.                              technische of soms op heel specifieke procesindicatoren (zie de tekstbox hierna),
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                 die niet per se samenhangen met maatschappelijke opgaven of daar mogelijk zelfs
                                      Innovatiesubsidies en projecten hebben veelal een                                         tegenstrijdig mee zijn. Zo wordt technologische ontwikkeling in de literatuur vaak
                                                                                                                                 aangewezen als belangrijke drijver achter de groei in zorgkosten en daarmee de
                                       beperkte looptijd                                                                         houdbaarheidsopgave.73
                                    Maatschappelijke opgaven zijn vaak taai en complex, waardoor innovaties bin-
                                    nen de beperkte tijd van een subsidie – en gegeven de beperkte schaal van veel
                                    pilots – moeilijk substantiële verandering kunnen laten zien. Veel eerder nog zijn
                                    de kosten op korte termijn zichtbaar, terwijl de baten pas op lange termijn naar
                                    boven komen (en bovendien belanden de baten niet altijd bij de investeerder, zie
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>      36                                                                                                                                                                                                                                                37
                                   Subsidiecriteria sluiten onvoldoende aan bij maatschappelijke opgaven
                                                                                                                                                xperimenten stokken door een gebrek aan
                                                                                                                                               E
                                   Volgens de Raad sluiten de subsidiecriteria van het topsectoren- en innovatiebe-                            verbinding met de dagelijkse praktijk en aan
                                   leid onvoldoende aan bij de maatschappelijke missies die voor datzelfde beleid
                                   zijn opgesteld. De criteria sturen aan op technologische en wetenschappelijke                               passende verdienmodellen
                                   ontwikkeling, wat niet noodzakelijk verbonden is met de voortgang op de maat-
                                   schappelijke opgaven (of deze mogelijk zelfs vergroten in plaats van verkleinen).                       Innovatieprogramma’s staan vaak ‘op zichzelf’. Gedurende de looptijd is er veel aan-
                                   De grootste projecten in de Topsector Life Sciences & Health betreffen dan ook                          dacht voor de ontwikkeling van de innovatie in een innovatie-omgeving. Vervolgens
                                   Artificial Intelligence (AI), regeneratieve geneeskunde en precisiegeneeskunde in                       lopen innovatieprojecten regelmatig tegen onverwachte blokkades aan wanneer ze
                                   samenwerking met farma.74                                                                               de ‘reguliere praktijk’ instromen. Dan blijkt er onvoldoende ruimte in tijd, geld en
                                                                                                                                           regels om een nieuwe manier van werken uit te proberen en in te passen, maar ook
                                   Zo zijn er de eisen: “het project moet fundamenteel onderzoek, industrieel onder-                       om oude werkwijzen te verlaten of af te bouwen.y Bovendien wordt vaak te laat – aan
                                   zoek of experimentele ontwikkeling omvatten” en “sleuteltechnologieën (bijv.                            het eind van de experimentperiode – nagedacht over nieuwe toekomstbestendige
                                   digitale technologie zoals AI) moeten onderdeel uitmaken van de aanvraag”. Recent                       verdienmodellen en structurele aanpassingen die daarvoor nodig zouden zijn (zie
                                   werden deze eisen nog gesteld voor een innovatiesubsidie van Health~Holland                             paragraaf 4.2). Zonder nieuwe verdienmodellen en daarvoor benodigde aanpassingen
                                   uitgevoerd door ZonMw met als doel meer burgerinitiatief en -betrokkenheid                              in de bekostiging of in de flexibiliteit van wettelijke kaders stokt opgavegerichte
                                   bij innovatie en transitie.75 Dergelijke eisen bieden onvoldoende ruimte voor                           innovatie (zie paragraaf 4.3.1 en 4.3.2). Hierover zijn wel lessen geleerd uit het
                                   onderzoek dat aansluit bij de kwetsbaarste groepen en de (praktisch geschoolde)                         verleden en een aantal innovatie-regelingen op aangepast.z Dat lijkt echter nog onvol-
                                   zorgverleners die voor hen werken. Maatschappelijke opgaven vragen ook veel                             doende resultaat op te leveren, aangezien het knelpunt nog vaak wordt benoemd,
                                   meer inzicht in cultuur- en gedragsverandering (en meer om alfa- en gamma-on-                           ook in onze verkenning voor dit advies. Meerdere geïnterviewden geven aan dat er
                                   derzoek met een commitment voor de lange termijn dan om bèta-onderzoek).w                               nog te weinig stimulans en beleid is voor het doen van aanpassingen in de dagelijkse
                                   Technologische innovatie kan aan de opgaven bijdragen en burgers ontzorgen,                             praktijk van zorg en ondersteuning (‘adaptatie’), waardoor de echte maatschappelijke
                                   maar lang niet altijd.                                                                                  impact van innovatie uitblijft. Succesvolle (beleids)strategieën hiervoor ontbreken
                                                                                                                                           vooralsnog.
                                   Een andere voorwaarde die kan schuren met maatschappelijke opgaven is de
                                   vereiste van deelname door het bedrijfsleven. Dit gebeurt onder andere in het
                                   topsectoren- en innovatiebeleid dat gericht is op publiek-private samenwerking.                              r is onvoldoende samenhang en richting in de
                                                                                                                                               E
                                   Private organisaties zullen investeren in projecten als zij er op redelijke termijn
                                   financieel rendement uit denken te kunnen halen. In de zorg en het sociale domein                           innovatieactiviteiten van ministeries en directies
                                   is dat allesbehalve evident. Gezondheidswinsten vloeien niet per se terug naar                              binnen ministeries
                                   investerende bedrijven, maar dalen elders neer (bijvoorbeeld bij de overheid, de
                                   premiebetaler of werkgevers).
                                                                                                                                           Zoals beschreven in paragraaf 4.1 lopen er innovatieactiviteiten bij verschillende
                                                                                                                                           ministeries en bij verschillende directies binnen ministeries. Van inhoudelijke
                                   Innovatieprogramma’s kennen soms ook heel instrumentele doelstellingen. Zo
                                                                                                                                           afstemming tussen alle betrokkenen is echter onvoldoende sprake, ook al zijn de
                                   wordt het resultaat van het programma voor gegevensuitwisseling (VIPP) vooral
                                                                                                                                           partijen zich ervan bewust dat dat van belang is. Health~Holland verwacht bijvoor-
                                   getoetst aan de hand van een specifiek percentage van de patiënten dat een keer
                                                                                                                                           beeld dat het ministerie zich maximaal inspant voor de missies en een vertaalslag
                                   gebruik heeft gemaakt van het systeem.x Het is onduidelijk hoe deze instrumen-
                                                                                                                                           maakt van de langere termijn missies naar een VWS-agenda. Beleidsmakers op het
RVS | De kunst van het innoveren
                                   tele doelstellingen samenhangen met maatschappelijke opgaven. Ondanks het
                                                                                                                                           ministerie van VWS daarentegen beschouwen de missies over het algemeen niet
                                   behalen van dergelijke doelen kan de maatschappelijke waarde van de innovatie
                                                                                                                                           direct als hun zaak, omdat de missies voor het MTIB van EZK geformuleerd zijn.
                                   achterblijven.
                                                                                                                                           y   Deze ruimte is ook nodig voor eventuele extra ‘investeringen’ om innovatieprojecten op grote schaal te
                                                                                                                                               kunnen opzetten.
                                                                                                                                           z   De SET regeling bijvoorbeeld stimuleert opschaling van bestaande werkende toepassingen,
                                   w Teaming tussen LSH en de overige KIC-partners is daarom essentieel. Dat wordt onder andere
                                                                                                                                               inpassing in reguliere werkprocessen, zorgdragen voor structurele bekostiging en verankering in
                                     geprobeerd via de KEM-agenda van CLICKNL. Zie: https://kems-en.clicknl.nl/.
                                                                                                                                               inkoopafspraken. Zie https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/set/voorwaarden. ZonMw heeft
                                   x VIPP is het Versnellingsprogramma Informatie-uitwisseling Patiënt en Professional. (https://wetten.
                                                                                                                                               aandacht voor implementatie en impact van onderzoek maar aanvragers van vervolgfinanciering van
                                     overheid.nl/BWBR0043160/2021-11-18)
                                                                                                                                               innovaties dienen een ‘impactlogica’ in te dienen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>      38                                                                                                                                                                                                                            39
                                   Dit hangt mogelijk ook samen met de invulling van het MTIB, die erg op bedrijfsleven
                                   en wetenschap is gericht. Directies vinden niet dat de missies bedoeld zijn als de                    5 Toekomstperspectief en
                                                                                                                                            adviezen
                                   centrale richting voor VWS-beleid. De missies van de topsectoren zijn voor VWS en
                                   bijvoorbeeld ZonMw slechts een deel van hun veel bredere innovatieactiviteiten.
                                   Een ander probleempunt van het MTIB is dat de governance erg complex en voor
                                   buitenstaanders weinig transparant is.76
                                                                                                                                          De RVS begon dit advies met de vraag: Hoe kunnen we stimuleren dat innovaties
                                                                                                                                          in de zorg en het sociaal domein bijdragen aan maatschappelijke opgaven? Op
                                   Bovendien valt op dat de missies van het topsectorenbeleid niet expliciet gekoppeld
                                                                                                                                          basis van onze analyse in hoofdstuk 4 stellen we vast dat hiervoor een alternatieve
                                   zijn aan de beleidsambities van het ministerie van VWS, en andersom. aa VWS-
                                                                                                                                          beleidsstrategie nodig is. In dit hoofdstuk bieden we handvatten en adviezen voor
                                   directies hanteren vaak hun eigen agenda. In beleidsdocumenten van bijvoorbeeld
                                                                                                                                          het verder uitwerken van die strategie. In paragraaf 5.1 vatten we eerst nog een
                                   het programma Innovatie & Zorgvernieuwing of in de VWS-Discussienota Zorg voor
                                                                                                                                          keer kort samen waarom de huidige aanpak volgens ons onvoldoende is. Vervolgens
                                   de Toekomst (een belangrijk visiedocument over mogelijke veranderingen in organi-
                                                                                                                                          beschrijven we in paragraaf 5.2 in algemene zin de elementen van een missiegedre-
                                   satie en financiering van zorg) wordt niet naar de maatschappelijke missies van het
                                                                                                                                          ven aanpak die als basis kan dienen voor een alternatieve benadering. In paragraaf
                                   MTIB verwezen. In plaats daarvan staan doelen zoals digitalisering of het verbeteren
                                                                                                                                          5.3 werken we deze elementen verder uit in de vorm van adviezen, specifiek voor
                                   van de organiseerbaarheid van de zorg daarin centraal. Een andere interessante illus-
                                                                                                                                          opgavegerichte innovatie in de zorg en het sociaal domein.
                                   tratie is de missie van het MTIB op het gebied van dementie – “in 2030 is de kwaliteit
                                   van leven van mensen met dementie met 25% toegenomen” – terwijl de Nationale
                                   Dementiestrategie van VWS onder andere “een wereld zonder dementie” nastreeft.ab
                                                                                                                                         5.1 Samengevat: huidige aanpak onvoldoende opgavegericht
                                   Deze verschillende doelen vragen om totaal andere innovaties.
                                                                                                                                          De maatschappelijke opgaven overstijgen de kaders en rollen van individuele
                                   De gebrekkige samenhang roept veel vragen op over de effectiviteit en doelmatigheid                    organisaties in de zorg en het sociaal domein. Innoveren vanuit dat perspectief
                                   van al deze beleidsinitiatieven. Wat is de impact van technologische (product)                         staat op gespannen voet met de huidige beleidsstrategie, die uitgaat van innovatie
                                   ontwikkeling vanuit het MTIB op de houdbaarheid en organiseerbaarheid van de                           met behoud van bestaande stelsels en financieringsstructuren, en van innova-
                                   zorg (een belangrijk vraagstuk voor VWS)? En hoe kunnen grote maatschappelijke                         tie-ontwikkeling en ‘-verspreiding’ via separate programma’s en subsidies. Deze
                                   opgaven zoals het verkleinen van gezondheidsverschillen worden bereikt, als                            strategie creëert beweging en stimuleert initiatief. De praktijk wijst echter uit dat
                                   ze alleen zijn verbonden aan innovatieregelingen van het MTIB, en niet aan het                         lokale innovatieprojecten zich niet zomaar of traag ‘verspreiden’ of ‘opschalen’; de
                                   innovatiebeleid van VWS en andere departementen? Met de huidige strategie blijven                      dagelijkse praktijk van zorg en ondersteuning past zich moeizaam aan. Bij elkaar
                                   de in 2019 geformuleerde maatschappelijke missies hoogstwaarschijnlijk steken in                       opgeteld brengen ze ons ook niet zomaar dichter bij het oplossen van maatschap-
                                   mooie woorden zonder resultaat. Bovendien creëert het stimuleren van innovatie                         pelijke opgave. Daarvoor zijn deelbelangen te sterk verankerd in de huidige stelsels
                                   vanuit onvoldoende samenhangende beleidsinitiatieven, met eigen doelstellingen en                      en (bekostigings)structuren. Voor sector- of domeinoverstijgende innovaties is het
                                   belangen, de nodige bestuurlijke drukte en ruis.                                                       dan ook erg ingewikkeld om tot een toekomstbestendig verdienmodel te komen,
                                                                                                                                          zeker wanneer er deelbelangen zijn die verlies ervaren. Bovendien hebben landelijke
                                                                                                                                          innovatieprogramma’s en subsidies verschillende doelen en toetsingscriteria. Het
                                                                                                                                          geheel is niet congruent en gericht genoeg om zichtbare voortgang te kunnen tonen
                                                                                                                                          op maatschappelijke opgaven. Een aantal innovatieprogramma’s voor gezondheid
                                                                                                                                          en zorg kent technische en wetenschappelijke criteria, die deze opgaven mogelijk
                                                                                                                                          zelfs vergroten. Al met al lijkt het in de huidige beleidsstrategie belangrijker dat je
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                          innoveert dan waar je heen innoveert en blijft innoveren in de praktijk vooral nog
                                                                                                                                          iets van innovators of ‘koplopers’.
                                                                                                                                         5.2 Toekomstperspectief: een hernieuwde missiegedreven aanpak op basis
                                                                                                                                            van maatschappelijke opgaven
                                   aa De overdrachtsdocumenten voor de nieuwe bewindslieden van Rutte IV tonen hetzelfde aan. EZK
                                      besteedt daarin aandacht aan de missies, VWS noemt ze nergens.                                      Voor een alternatieve beleidsstrategie laten we ons nog immer inspireren door de
                                   ab De Nationale Dementiestrategie kent meerdere doelen: Dementie de wereld uit, Mensen met dementie    zogenoemde missiegedreven aanpak. Het was de Italiaans-Amerikaanse topeconoom
                                      tellen mee, en Steun op maat bij leven met dementie.                                                Mariana Mazzucato die het idee om te innoveren vanuit missies naar Nederland
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>      40                                                                                                                                                                                                             41
                                   bracht. In Mission Economics: A Moonshot Guide to Changing Capitalism beschrijft ze      verantwoordelijkheid, maar staan wel in verbinding met elkaar en met dat wat nodig
                                   hoe we de problemen van deze tijd met dezelfde moed en overtuiging zouden moeten         is voor de maatschappelijke opgave. Dit betekent ook een gelijkwaardiger positie
                                   aanpakken als de maanmissie. Dat de eerste mens op de maan liep, was een toppres-        voor burgers. Zij kunnen van meet af aan, met een helder mandaat, meedenken en
                                   tatie van formaat, die mogelijk werd door een ongekende samenwerking tussen de           beslissen over innovaties. De bijdrage van innovatie aan dat wat voor burgers en
                                   publieke en private sector. Zulke topprestaties zijn ook nodig voor de maatschappe-      samenleving van belang is, is ook meer zichtbaar. Overheid en veldpartijen investe-
                                   lijke opgaven waarvoor we vandaag de dag staan.                                          ren in kennisontwikkeling die bijdraagt aan dit lerende proces.
                                   Zoals beschreven in paragraaf 4.1 is voor het huidige Missiegedreven Topsectoren en      De overheid gaat bij een missiegerichte aanpak ook zelf als innoverende en lerende
                                   Innovatiebeleid (MTIB) gebruik gemaakt van het gedachtegoed van Mazzucato, en            organisatie te werk en ontwikkelt capaciteiten en vaardigheden om missiegedreven
                                   zijn maatschappelijke missies opgesteld waar MTIB-innovaties aan moeten bijdragen.       innovaties te stimuleren. Als overheden missiegericht proberen te werken door
                                   Deze benadering is echter onvoldoende om substantieel bij te kunnen dragen aan           (tijdelijke) programma’s en projecten in te richten, terwijl daarbuiten gewerkt wordt
                                   maatschappelijke opgaven (zie ook paragraaf 4.3 en 5.1).77 In ons toekomstperspectief    binnen de oude structuren, is het risico groot dat de opgaven niet centraal komen te
                                   bieden missies voor gezondheid en zorg niet alleen richting aan het MTIB en de bij       staan. De werkwijze van de bestaande domeinen blijft dan domineren in discussies
                                   het MTIB behorende subsidieregelingen. De Raad ziet een hernieuwde aanpak voor           over doelen en inzet van mensen en middelen. Dan weten individuele medewerkers
                                   zich waarbij gedragen maatschappelijke missies veel breder verankerd worden, in het      niet wat de missies concreet betekenen voor hun werk en komt de vraag op een
                                   beleid van het ministerie van VWS en waar nodig andere departementen. Dit gaat dan       gegeven moment aan de orde of zij niet beter afgeschaft kunnen worden.
                                   niet over het inbrengen van innovatiemiddelen vanuit die departementen, maar veel
                                   meer over inzet vanuit VWS op systeemaanpassingen (bijvoorbeeld in de bekostiging
                                   van zorg en ondersteuning) die opgavegerichte innovatie mogelijk kunnen maken. In        Complexiteit
                                   paragraaf 5.3 werken we dit verder uit in de vorm van adviezen. Daaraan voorafgaand      Maatschappelijke opgaven zijn te zien als ‘ongestructureerde’ problemen. Ze
                                   benoemen we hierna een aantal algemene uitgangspunten die volgens de Raad                zijn moeilijk te definiëren en zeer complex en hebben geen definitieve oplossing.
                                   essentieel zijn bij een missiegedreven aanpak:                                           Complexe vraagstukken verschillen van simpele, gecompliceerde of chaotische
                                                                                                                            opgaven en vragen ook een andere aanpak.79,80
                                      en duidelijke, breedgedragen en inspirerende
                                     E                                                                                      De complexe maatschappelijke opgaven strekken zich uit over meerdere domeinen
                                     richting op basis van maatschappelijke opgaven                                         en ze zijn stevig verankerd in onze stelsels en instituties en moeilijk stuurbaar van-
                                                                                                                            wege de vele actoren met uiteenlopende belangen. Hun karakter is zelden uitslui-
                                   De missiegedreven benadering gaat uit van een duidelijke, breedgedragen richting         tend technisch en rechtlijnig.81 Ze hebben geen eenduidige oorzaken en gevolgen,
                                   en een systematische toepassing daarvan. De richting wordt zo niet alleen top-down       maar zijn resultaat van meervoudige oorzaken en gevolgen die voortdurend en
                                   door regering en parlement bepaald, maar in gelijkwaardige samenwerking met              wederkerig op elkaar inwerken.
                                   stakeholders en rekening houdend met hun behoeften. Zij vinden elkaar in een
                                   narratief dat mensen inspireert door een gezamenlijk streven naar verbetering van        Transitiemanagement richt zich op de beïnvloeding van dergelijke hardnekkige
                                   het dagelijks leven van burgers, waardoor de ambities ook voor hen betekenis krijgen.    maatschappelijke problemen en neemt daarvoor ook systeemverandering in
                                   Aan de hand van deze duidelijke stip op de horizon geeft de overheid partijen richting   beschouwing. Grondlegger Jan Rotmans stelde aan het begin van deze eeuw al
                                   en streeft met verbeelding naar verbetering van het dagelijks leven van burgers          dat het uitgangspunt van de aanpak van dergelijke complexe maatschappelijke
                                   (waardoor de ambities ook betekenis voor hen hebben).                                    opgaven niet zozeer volledige controle en beheersbaarheid van deze problemen
                                                                                                                            is, zoals bij de klassieke wijze van sturing, maar veeleer het organiseren van een
                                      og voor de complexe aard van de opgaven;
                                     O
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                            gezamenlijk zoek- en leerproces, gericht op duurzame oplossingen voor de lange
                                                                                                                            termijn.82
                                     verbinden en leren
                                                                                                                            Transitiepatronen, zo zette hij uiteen, hebben meervoudige determinanten zoals
                                   Het is essentieel om de complexiteit van de opgaven en de daarbij horende afhanke-       gedrag, cultuur, technologie, economie, instituties en beleid die elkaar voortdurend
                                   lijkheden en onzekerheden te (h)erkennen. Er zullen dilemma’s zijn, waar productief      wederzijds beïnvloeden en dus niet in afzondering kunnen worden bestudeerd,
                                   mee moet worden omgegaan. De innovaties die we nodig hebben zijn niet eenvoudig.         maar alleen in gemeenschappelijkheid. Maatschappelijke verandering verloopt
                                   Het zijn in zekere zin onderdelen van een transitie die vergelijkbaar is met de          grillig en sterk non-lineair en omvat per definitie verrassingen en discontinuïtei-
                                   klimaattransitie. De onzekere en complexe context van dergelijke transities (zie         ten. Uitgangspunt bij de aanpak van de maatschappelijke opgaven zou daarom
                                   tekstbox hierna) vraagt een continu lerend proces.78 Partijen hebben een eigen rol en    erkenning van deze complexiteit en onzekerheid moeten zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>      42                                                                                                                                                                                                                          43
                                   Voorwaarde voor het werken aan grote maatschappelijke opgaven en een ander               De missiebenadering houdt ook in dat de overheid actie onderneemt wanneer private
                                   type innovatie is een wijziging van het dominante kortetermijnperspectief gericht        en publieke partijen zich niet op de lange termijn richten en onvoldoende voortgang
                                   op financiële beheersing - alles uitdrukkend in kosten en baten – naar een breder        boeken in het bereiken van concrete resultaten voor burgers. Wie uiteindelijk
                                   perspectief op welzijn en respect voor mens en natuur. Het vraagt ook om een             onvoldoende bijdraagt of wie tegenwerkt, zal dat op de een of andere manier moeten
                                   andere sturing; noch een top-down sturing door de overheid, noch een vrijemarkt-         merken (voelen).
                                   benadering. Het vraagt om een samenwerking tussen alle relevante partijen in
                                   nieuwe rollen en andere omgangsvormen met ruimte voor zowel individuele
                                   creativiteit als gezamenlijke richting.                                                  Opgavegericht innovatiebeleid in Europa
                                                                                                                            In verschillende Europese landen proberen overheden om het innovatiebeleid
                                                                                                                            te gebruiken voor het aanpakken van maatschappelijke opgaven, bijvoorbeeld
                                                                                                                            klimaatverandering. Onderzoek van het Rathenau Instituut laat zien dat deze
                                      urf om systemen en financieringsstromen
                                     D                                                                                      beleidsverandering ook in het innovatiebeleid van de Europese Unie (EU) terug te
                                                                                                                            zien is, gebaseerd op een analyse van de Europese Green Deal (de strategie van de
                                     aan te passen                                                                          Europese Commissie om klimaatverandering en milieuproblemen aan te pakken)
                                                                                                                            en Europees beleid over kunstmatige intelligentie.83 Het klassieke beleid dat vooral
                                   De overheid heeft de rol en de capaciteit om te sturen op systemische veranderingen
                                                                                                                            technologische vernieuwing en het innovatievermogen van bedrijven stimuleert,
                                   die nodig zijn voor de grote maatschappelijke opgaven. Het systeem is dat wat staat:
                                                                                                                            maakt in Brussel langzaam maar zeker plaats voor opgavegericht innovatiebeleid
                                   de wet- en regelgeving, de financieringsstromen, kwaliteitseisen en de afgebakende
                                                                                                                            (in ieder geval in het ontwerp van het beleid).
                                   rollen van systeempartijen. Tussen de eigenschappen van het systeem en de patronen
                                                                                                                            Volgens het Rathenau Instituut loopt Europa hiermee voorop en kan de Brusselse
                                   van de gewenste verandering is verbinding nodig. Hierbij passen de vragen: wat moet
                                                                                                                            opgavegerichte benadering Nederland op een aantal vlakken inspireren: een meer
                                   er gedaan worden, en hoe kunnen we de budgetten en systemen zo vormgeven dat de
                                                                                                                            richtinggevende en regisserende overheidsrol, een gezamenlijke verantwoorde-
                                   ambities worden gerealiseerd?
                                                                                                                            lijkheid van verschillende departementen, en vroegtijdige betrokkenheid van
                                                                                                                            burgers.84 De Europese Commissie (EC) heeft de samenwerking tussen verschil-
                                   Dit vraagt om systemen met een zekere flexibiliteit, fluïditeit en ruimte voor
                                                                                                                            lende departementen geïntensiveerd. Zo eist zij dat deelprogramma’s binnen
                                   experimenteren, leren en verbeteren; eigenschappen waar innovaties met oog voor
                                                                                                                            Horizon Europe tonen hoe ze bijdragen aan de Green Deal. ac Bovendien werkt de
                                   maatschappelijke opgaven bij gedijen. Stelsels, regelgeving en verantwoording
                                                                                                                            EC intern, in ieder geval voor de Green Deal, op een andere ‘ontkokerde’ manier en
                                   zullen die ruimte moeten bieden. Waar nodig doet de overheid aanpassingen om
                                                                                                                            zijn verschillende departementen (in werkgroepen) gezamenlijk verantwoordelijk
                                   belemmerende verantwoordingseisen en rechtmatigheidscontroles weg te nemen en
                                                                                                                            gemaakt. Het Instituut signaleert tegelijkertijd dat er verbetermogelijkheden
                                   ongewenste machtsposities te doorbreken.
                                                                                                                            zijn. Zo zijn de initiatieven om burgers te betrekken nog beperkt, ondanks dat
                                                                                                                            burgerbetrokkenheid voor de EC een belangrijke voorwaarde is voor succesvol
                                   Innoveren betekent (financieel) risico durven nemen, met de kans op mislukking.
                                                                                                                            opgavegericht innovatiebeleid.
                                   Calculeer dat in, bijvoorbeeld door in organisaties geld apart te houden voor vernieu-
                                   wende initiatieven die in potentie kansrijk zijn, maar op niets kúnnen uitlopen.
                                     Voorbij de vrijblijvendheid
                                   De urgentie en de omvang van de opgaven zijn zo groot dat stilstand niet acceptabel
RVS | De kunst van het innoveren
                                   is. Opgavegericht innoveren is niet vrijblijvend meer. Het is noodzakelijk dat niet
                                   alleen personen en organisaties met innovatieve ideeën, maar ook anderen meewer-
                                   ken vanuit de vraag: hoe kunnen wij bijdragen aan de maatschappelijke opgaven? Het
                                   is daarom belangrijk om deelbelangen niet te maskeren, maar juist te expliciteren en
                                   met elkaar uit te vinden wat nodig is en vandaaruit passend beleid op te stellen. Dit
                                   maakt het ook mogelijk om beter in te spelen op gevoelens van verlies of weerstand
                                   die organisaties kunnen ervaren bij innovaties.                                          ac Horizon Europe bouwt voort op het succes van Horizon 2020 voor de periode 2021-2027. Met Horizon
                                                                                                                               Europe wil de Europese Commissie (EC) het concurrentievermogen van Europa vergroten door
                                                                                                                               wetenschap en innovatie te stimuleren. Daarnaast wil de EC het bedrijfsleven en de academische
                                                                                                                               wereld uitdagen om samen oplossingen te bedenken voor maatschappelijke vraagstukken die in heel
                                                                                                                               Europa spelen. Zie: https://www.rvo.nl/subsidies-financiering/horizon-europe
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>      44                                                                                                                                                                                                                                      45
                                   5.3 Adviezen voor opgavegerichte innovatie in de zorg en het sociaal                         op een zodanige manier worden geformuleerd dat meerdere perspectieven – ook die
                                                                                                                                 van professionals en burgers – erin zijn te herkennen. Vandaar dat we adviseren om
                                         domein
                                                                                                                                 te bezien of deze of andere missies nodig zijn voor de maatschappelijke opgaven die
                                       Op basis van onze analyse en ons toekomstperspectief presenteren we in deze               voorliggen.
                                       paragraaf adviezen langs de volgende lijnen (waar relevant benoemen we nog eens
                                       expliciet het verschil met het huidige innovatiebeleid):
                                                                                                                                     en sterkere leer- en verbetercyclus rondom
                                                                                                                                    E
                                   • Stel breedgedragen missies op: definiëren, inspireren en blijven agenderen (5.3.1).            maatschappelijke opgaven
                                   • Creëer gedeelde verantwoordelijkheid tussen overheidsorganisaties (5.3.2).
                                   • Maak nieuwe verdienmodellen en andere financieringsstromen mogelijk (5.3.3).                De RVS adviseert regering en ministeries om een sterkere leer- en verbetercyclus in te
                                   • Stel een strategie op voor het omgaan met degenen die niet (kunnen) innoveren en            richten. Dit begint met het vastleggen van de maatschappelijke opgaven en missies
                                     potentiële ‘verliezers’ (5.3.4).                                                            in haar kerndocumenten (coalitieakkoorden, begrotingen en jaarverslagen, maar ook
                                   • Borg kennis- en informatieverspreiding voor opgavegerichte innovatie (5.3.5).               in beleidsvisies van departementen en directies zoals de Discussienota Zorg voor de
                                                                                                                                 Toekomst). Regering en ministeries leggen de opgaven en missies niet alleen vast,
                                                                                                                                 maar leggen ook verantwoording af in de Tweede Kamer over de wijze waarop aan de
                                   5.3.1 Stel breedgedragen missies op: definiëren, inspireren en blijven                       missies wordt gewerkt en welke voortgang er is. Wat is er (niet) gerealiseerd in relatie
                                                                                                                                 tot de missies, zowel in beleid als in de praktijk, wat zijn de plannen van betrokken
                                            agenderen
                                                                                                                                 partijen, en wie kan wanneer uitleg geven over resultaten en tegenslagen? Op die
                                       De Raad adviseert regering en parlement om maatschappelijke opgaven waaraan               manier kan monitoring ook worden gebruikt om tussentijds aanpassingen te doen in
                                       innovatie op het gebied van gezondheid en zorg zou moeten bijdragen te (her)defini-       beleid en beleidsinstrumenten (zie daarvoor ook paragraaf 5.3.2-5.3.5).
                                       ëren. Zoals beschreven in hoofdstuk 2 kan bijvoorbeeld worden gedacht aan opgaven
                                       als de hardnekkige gezondheidsverschillen, de houdbaarheid van zorg en ondersteu-         Deze leer- en verbetercyclus vraagt om monitoring, in een vorm die navolgbaar is
                                       ning (in financiële, personele en maatschappelijke zin) en/of duurzaamheidsopgaven.       voor burgers en parlement. We adviseren om dergelijke monitoring niet smal te
                                       Regering en ministeries zetten het proces om tot deze opgaven te komen in gang en         richten op functionele doelen (hoe vaak wordt toepassing X of Y gebruikt) of alleen op
                                       creëren daarin een gelijke positie voor overheid, sector (verschillende disciplines aan   specifieke innovaties. We moeten niet overmatig willen bewijzen welke innovaties
                                       boord) en samenleving. In dit proces is ruimte nodig voor politiek debat; het definië-    werken, maar er veel meer voor zorgen dát ze gaan werken en monitoring dáárop
                                       ren en prioriteren van opgaven is namelijk ook een politieke keuze.                       inzetten. De RVS vindt het daarom van belang te monitoren welke voortgang wordt
                                                                                                                                 gemaakt op de opgaven zelf, maar evenzo op het onderliggende proces: op de ervaren
                                       Deze opzet verschilt volgens de Raad van eerdere pogingen – zeker op het gebied           ruimte (in tijd en geld) voor innovatie in de praktijk, op de mate van samenwerking
                                       van innovatiebeleid – om maatschappelijke opgaven te definiëren. Daarin werd              en omgevingsbewustzijn, op onderlinge samenhang en op gedeeld eigenaarschap.
                                       de agenda namelijk sterk bepaald door ministeries en bedrijfsleven, wat een te            Idealiter zet de landelijke overheid deze monitoring uit bij een onafhankelijke partij
                                       beperkte opzet is voor het realiseren van ‘maatschappijgedreven innovatiebeleid’.85       en stelt ze de resultaten beschikbaar aan parlement en samenleving. Hierbij kan de
                                       Regering en ministeries dienen er zorg voor te dragen dat de stem van partijen uit        overheid voortborduren op reeds lopende monitors over de missies van het topsecto-
                                       die maatschappelijke, lokale context (burgers, organisaties en professionals uit zorg     ren- en innovatiebeleid, zoals monitors over gezondheid en welvaart in brede zin of
                                       en sociaal domein) steviger aan boord is. Een dergelijke bredere opzet maakt het          over de maatschappelijke opbrengst van e-health.86,ad
                                       proces niet eenvoudiger. Individuele sectoren of branches hebben eigen belangen en
                                       politieke partijen staan voor verschillende waarden. Toch is het meewegen van al
RVS | De kunst van het innoveren
                                       deze perspectieven noodzakelijk voor breder maatschappelijk draagvlak en voor het
                                       kunnen inspelen op en tegenwicht bieden aan deelbelangen.
                                       De maatschappelijke opgaven worden vervolgens vertaald in missies die de
                                       innovatiekracht in de praktijk richting en inspiratie bieden. Die missies bieden
                                       richting en inspiratie, maar gaan nadrukkelijk niet over welke precieze innovaties
                                       daarvoor nodig zijn. Zoals beschreven in paragraaf 4.1 zijn er voor het MTIB reeds
                                       missies geformuleerd. We signaleren echter dat deze op veel plekken in de sector          ad De e-health monitor toont bijvoorbeeld interessante noties vanuit maatschappelijk perspectief, zoals
                                       (zorg en ondersteuning) weinig leven of überhaupt niet bekend zijn. Missies zullen           “Zorggebruikers verwachten dat digitale zorg kan leiden tot meer zorg thuis” of “Digitale zorg verhoogt
                                       nadrukkelijker met de sector, politiek en samenleving moeten worden opgesteld en             vooralsnog de werkdruk”.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>      46                                                                                                                                                                                                            47
                                   5.3.2 Creëer gedeelde verantwoordelijkheid tussen overheidsorganisaties                 De bestuursraad van VWS kan hier een belangrijke rol in spelen. Zij kan erop toezien
                                                                                                                           dat VWS-directies een innovatieagenda opstellen én volgen, die onmiskenbaar
                                    De (langetermijn)missies krijgen een vertaalslag naar beleidsvoornemens en agen-
                                                                                                                           verbonden is met maatschappelijke opgaven en waarin systeemaanpassingen
                                    da’s van ministeries en andere ‘systeempartijen’ die een rol kunnen spelen bij het
                                                                                                                           een duidelijke plek hebben. Een agenda die ook niet los staat van die van andere
                                    stimuleren van opgavegerichte innovatie. De RVS adviseert regering en ministeries
                                                                                                                           betrokkenen, zoals andere ministeries, bij maatschappelijke opgaven. Op die manier
                                    om zo te sturen op gedeelde verantwoordelijkheid tussen overheidsorganisaties, met
                                                                                                                           neemt de top van het vakdepartement zelf verantwoordelijkheid en geeft zij ruimte
                                    daarin een sterkere stem voor burgers. Zo wordt recht gedaan aan de complexiteit
                                                                                                                           en vertrouwen – en waar mogelijk ondersteuning - voor andere manieren van werken
                                    van maatschappelijke opgaven die zich over meerdere actoren, sectoren en domeinen
                                                                                                                           die nodig zijn voor een missiegerichte aanpak.89
                                    uitstrekken. Dit betekent volgens de RVS niet dat overheidsorganisaties hun huidige
                                    rollen of taken zomaar loslaten, maar wel dat zij in hun rol meer gaan handelen
                                                                                                                           Die aanpak vergt namelijk een investering van de overheid als organisatie zelf, met
                                    ten dienste van de opgaven en missies. Hoewel dit niet zomaar vanzelf zal gaan en
                                                                                                                           name een investering in lerend vermogen op departementen (absorptive capacity).
                                    kan schuren met bestaande belangen, ziet de Raad verschillende mogelijkheden om
                                                                                                                           Het vraagt een open, transparante en toetsbare houding en durf om risico’s te nemen
                                    gedeelde verantwoordelijkheid te versterken. Die mogelijkheden werken we hierna
                                                                                                                           en te experimenteren. Het vergt bovendien een investering in een nieuwsgierige
                                    verder uit.
                                                                                                                           attitude, verbindende vaardigheden en mogelijkheden om met meerdere directies te
                                                                                                                           kunnen meedenken en meewerken. Of in de woorden van beleidsambtenaren zelf:
                                       reng meer samenhang aan tussen de verschillende
                                      B                                                                                    om van het eigen eiland af te komen. Gedeelde verantwoordelijkheid vraagt dus ook
                                                                                                                           om een andere mindset: van ‘pilots buiten het systeem’ en ‘opschalen binnen het
                                      vormen van innovatiebeleid en algemeen VWS-                                          systeem’ naar een mindset van innovatie met aanpassing van het systeem en de
                                      beleid; geef beleidsambtenaren hiervoor vertrouwen                                   beleidsdomeinen die daar verantwoordelijk voor zijn.
                                      en ruimte                                                                               oezichthouders en andere systeempartijen
                                                                                                                             T
                                    De maatschappelijke opgaven en missies bieden op zichzelf een ankerpunt voor het         verbinden hun instrumenten steviger met
                                    creëren van gedeelde verantwoordelijkheid binnen de landelijke overheid, zodat de
                                    overheid meer als één overheid acteert. Iets concreter betekent dit onder andere dat     maatschappelijke opgaven
                                    de doelstellingen van innovatieprogramma’s van verschillende ministeries of direc-
                                    ties onderling worden afgestemd en in lijn gebracht met maatschappelijke missies (in   De RVS adviseert om het perspectief van systeempartijen te verbreden en onderling
                                    plaats van dat per innovatieprogramma een eigen, soms onderling tegenstrijdig, doel    meer met elkaar te verbinden. We zien een aantal mogelijkheden hiertoe. Nader
                                    wordt opgesteld). Zoals omschreven in paragraaf 4.3.3 lijkt er nu onvoldoende samen-   onderzoek zou moeten uitwijzen of deze punten om aanpassingen vragen in de
                                    hang tussen de VWS-activiteiten, waaronder bijvoorbeeld het programma Innovatie &      wettelijke taakomschrijving van systeempartijen.
                                    Zorgvernieuwing, en de activiteiten van de partijen die het missiegedreven innova-
                                    tiebeleid voor Gezondheid & Zorg vormgeven.87 Idealiter worden de activiteiten van     Als eerste betekent dit dat in landelijke kwaliteitskaders, richtlijnen en protocollen
                                    de verschillende ministeries veel meer in gemeenschappelijkheid afgestemd op de        over wat goede zorg is minder gedetailleerd wordt vastgelegd wie wat op welk
                                    maatschappelijke opgaven en missies.88                                                 moment moet doen. We roepen de betrokken partijen (vakverenigingen en koepels
                                                                                                                           van zorgorganisaties, cliënten en verzekeraars) op om kwaliteitskaders meer vanuit
                                    Bovendien, en daaraan gerelateerd, adviseren we om aan de hand van maatschappe-        maatschappelijke opgaven op te stellen en te toetsen of regels en protocollen
                                    lijke missies ook het beleid van andere VWS-directies (buiten de Programmadirectie     voldoende ruimte bieden voor het toepassen van nieuwe werkwijzen, maar ook het
RVS | De kunst van het innoveren
                                    Innovatie & Zorgvernieuwing) onder de loep te nemen. Daarbij zouden vragen             afbouwen van oude werkwijzen. Zorginstituut Nederland zou zijn toetsingskader
                                    centraal kunnen staan als: hoe stellen we zorgverzekeraars, gemeenten en zorg-         hiervoor moeten aanpassen, zodat het bij opname in het Register (overzicht van
                                    kantoren meer in positie zodat zij kunnen sturen op opgavegerichte innovatie? Wat      kwaliteitsstandaarden) kan toetsen of aan deze oproep gehoor wordt gegeven. In aan-
                                    betekenen de missies voor de criteria van Zorginstituut Nederland voor het toetsen     vulling hierop zou het Zorginstituut in advisering over toelating van innovaties tot
                                    van innovatie, en voor de beleidsregels en het toezicht van de NZa? In het vervolg     het verzekerde pakket een breder perspectief kunnen hanteren. Niet alleen toetsen
                                    van deze paragraaf en in paragraaf 5.3.3 beschrijven we een aantal van dergelijke      op effectiviteit en ‘stand van de wetenschap en praktijk’, maar ook op de bijdrage van
                                    systeemaanpassingen in meer detail.                                                    innovaties aan maatschappelijke opgaven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>      48                                                                                                                                                                                                                                               49
                                   Als tweede adviseren we om de wijze van toezicht houden en verantwoorden meer te                          van burgers en samenleving waaraan innovatie zou moeten bijdragen. 2) Geef
                                   laten aansluiten bij dat wat nodig is voor opgavegerichte innovatie. Zoals omschre-                       burgers een rol en verantwoordelijkheid in het maken van beleidskeuzes. af 3) Geef
                                   ven in paragraaf 4.2 en 5.2 vraagt opgavegerichte innovatie om ruimte voor leer- en                       burgers een stem in het ontwikkelen en implementeren van innovaties, niet alleen
                                   verbeterprocessen in zorgorganisaties. De wijze van verantwoorden zou een lerend                          in een innovatieomgeving of als tester, maar juist ook in de dagelijkse praktijk thuis
                                   systeem in zorgorganisaties meer kunnen ondersteunen en kan het blindstaren op                            of in een zorgomgeving. 4) Geef burgers een medebepalende en meeschrijvende stem
                                   naleving van normen en regels terugdringen. In het eerdere RVS-advies Blijk van                           in evaluaties van innovaties, zodat zij zelf in beeld brengen wat de innovatie voor de
                                   vertrouwen hebben we dergelijke ideeën over anders verantwoorden uitgebreid uit-                          gebruiker betekent. Momenteel zijn het systeempartijen die daarover het eindoordeel
                                   gewerkt (zie Bijlage 3 voor een samenvatting).90 Toezichthouders zouden bijvoorbeeld                      vellen en aan wie verantwoording verschuldigd is. Aan de burger/premiebetaler
                                   meer in gesprek kunnen gaan over hoe zorgorganisaties en financiers een maatschap-                        wordt nog onvoldoende of moeilijk navolgbare rekenschap afgelegd.
                                   pelijke bijdrage leveren, en over de tijd en het vertrouwen die professionals krijgen
                                   om te werken aan opgavegerichte verandering. Een interessant voorbeeld in deze                            Bij dit alles is het van belang om oog te hebben voor de heterogeniteit van burgers.
                                   lijn is de invalshoek die de IGJ meer wil hanteren, namelijk het toezien op het lerend                    Deze heterogeniteit maakt het lastig om burgers als een groep te zien, maar zij
                                   vermogen en omgevingsbewustzijn van zorgorganisaties.91                                                   kunnen juist door die diversiteit goed bijdragen aan vernieuwing, al was het alleen al
                                                                                                                                             door de verschillende blikken op een probleem of de oplossing ervan. Vanwege deze
                                   Als derde vraagt dit om meer verbinding tussen systeempartijen. Met andere                                heterogeniteit kunnen beleidsmakers ook hun oor te luisteren leggen bij personen
                                   woorden, in gezamenlijkheid optreden, beleid en strategie op elkaar afstemmen                             die zich actief inzetten in wijkinitiatieven of bij vertegenwoordigende organen van
                                   en ‘innovatieloketten’ koppelen. Regering en ministeries kunnen een sturende rol                          bewonersinitiatieven zoals het Landelijk Samenwerkingsverband Actieve Bewoners
                                   spelen in het creëren van deze verbinding.                                                                (LSA) of Nederland Zorgt voor Elkaar (NLZVE).
                                      Een sterkere stem voor burgers                                                                        Om meer gelijkwaardigheid te bewerkstelligen tussen eindgebruikers, overheid,
                                                                                                                                             bedrijfsleven en kennisinstellingen is het nodig om burgers in een vroeg stadium
                                                                                                                                             (mede) richting te laten geven aan onderzoek en om onderzoek te financieren dat
                                   Het creëren van verbinding en gedeelde verantwoordelijkheid dient zich ook te
                                                                                                                                             hen ook daadwerkelijk en zonder al te veel obstakels in positie brengt. De RVS
                                   richten op burgers. Het is van belang hen een sterkere stem te geven in beleid en de
                                                                                                                                             adviseert om innovatieregelingen dus ook toegankelijker te maken, met name voor
                                   praktijk van zorginnovatie. Niet in plaats van de (formele) instanties die hen (horen
                                                                                                                                             sociale innovators omdat zij essentieel zijn voor het realiseren van maatschappelijke
                                   te) vertegenwoordigen, maar ernaast. De representatieve democratische instanties
                                                                                                                                             opgaven. Daarnaast is het belangrijk om passende en onorthodoxe communicatie-
                                   kunnen de aanwezige denkkracht van burgers meer en beter benutten. ae Dat kan
                                                                                                                                             middelen en -vormen te vinden om de stem van moeilijk bereikbare groepen te laten
                                   door lokale en bovenlokale maatschappelijke (zelf)organisaties van burgers niet
                                                                                                                                             weerklinken. Initiatieven om mensen met een migratieachtergrond te bereiken
                                   vooral als ‘ontvangers’ van de voordelen van zorginnovaties te beschouwen, maar
                                                                                                                                             tijdens de coronaperiode kunnen daarbij als voorbeeld dienen (‘prikken op de markt’).
                                   ook als generatoren daarvan. Dit kan door meer diversiteit in de uitvoeringspraktijk
                                   in tijd en ruimte te accepteren en met een meer dienende opstelling van overheid en
                                   systeempartijen, die het idealiter aandurven om voorbij de horizon van de volgende
                                                                                                                                            5.3.3 Maak nieuwe verdienmodellen en andere financieringsstromen
                                   verkiezingen en hun eigen taken te kijken. Daarnaast is het voor burgerbetrokken-
                                   heid essentieel dat sectoraal werken en denken zo veel mogelijk wordt vermeden.                                 mogelijk
                                                                                                                                             Opgavegericht innoveren vraagt ook om nieuwe verdienmodellen en andere finan-
                                   De RVS adviseert verder om burgerbetrokkenheid te vergroten bij de ontwikkeling
                                                                                                                                             cieringsstromen, zodat middelen makkelijker kunnen schuiven tussen sectoren
                                   en de adaptatie van innovatie die zij niet zelf genereren, maar die hen wel ten goede
                                                                                                                                             en domeinen en er minder druk is op het leveren van consulten en behandelingen
                                   kan komen. Dit zou op een aantal manieren vorm kunnen krijgen. 1) Geef burgers
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                             (ruimte voor leren en verbeteren) (zie hoofdstuk 4). Hieronder werken we een drietal
                                   zeggenschap bij het op- en bijstellen van maatschappelijke missies, zodat zij in zijn
                                                                                                                                             routes uit waarmee de landelijke overheid dit mogelijk kan maken: flexibilisering van
                                   staat er mede-eigenaar van te worden. Dit biedt een completer beeld van de behoeften
                                                                                                                                             wettelijke kaders, andere vormen van bekostiging en aanpassing van voorwaarden
                                                                                                                                             voor innovatiesubsidies.
                                   ae Burgerraden zijn hier een goed voorbeeld van. Burgerraden, door loting samengesteld uit een
                                      representatieve dwarsdoorsnede van de samenleving, zouden volgens cultuurhistoricus David van
                                      Reybrouck beter in staat zijn om besluiten te nemen over politiek gevoelige onderwerpen in het
                                      algemeen belang en voor de langere termijn. In zijn boek Tegen verkiezingen (2013) stelt hij dat de
                                      democratie niet goed meer functioneert en dat het aanvullen van verkiezingen met burgerberaden dit     af Er zijn methoden in ontwikkeling, zoals de Participatieve Waarde Evaluatie, om dit te faciliteren en
                                      probleem kan ondervangen. Een vergelijkbaar betoog houdt Eva Rovers in haar recente boek Nu is het        waarin ook de daadwerkelijke afwegingen (voor- en nadelen) van keuzes inzichtelijk worden gemaakt.
                                      aan ons. Oproep tot echte democratie.                                                                     Zie https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>      50                                                                                                                                                                                                                             51
                                        ergroot financieringsmogelijkheden voor inkopers
                                       V                                                                                       bieden voor het veranderen van werkwijzen en systemen. In het sociaal domein
                                                                                                                               zien we dit type financiële afspraken eveneens terugkomen. Een ander interessant
                                       en geef hen een samenwerkingsopdracht                                                   voorbeeld zijn afspraken in de vorm van zorgbundels voor een integraal pakket aan
                                                                                                                               zorg, bijvoorbeeld voor een bepaalde aandoening of per patiëntgroep.95 Dergelijke
                                    De RVS pleit voor meer ruimte voor financiers om zorgorganisaties en burgers pas-          contractvormen zouden vaker en breder ingezet kunnen worden in de zorg en het
                                    sende oplossingen te bieden. Opgavegerichte innovaties gaan namelijk door grenzen          sociaal domein, ze zijn nu nog meer uitzondering dan regel.
                                    van sectoren en domeinen heen. In het advies Grenzeloos samenwerken? adviseerde
                                                                                                                              • VWS en NZa passen de vorm van landelijke prestaties aan. Een tweede route is zorgen
                                    de RVS onlangs al om de financieringsmogelijkheden voor inkopers van zorg te
                                                                                                                                dat landelijke prestaties zelf minder gefragmenteerd zijn en dat niet (alleen) de
                                    vergroten door stelselwetten poreuzer te maken.92 Het recente wetsvoorstel domein-
                                                                                                                                specifieke behandeling, het type professional of type aanbieder bepalend is voor of
                                    overstijgende samenwerking, dat zorgkantoren de mogelijkheid biedt om preventieve
                                                                                                                                en hoeveel er betaald wordt. Zo heeft de NZa aan het ministerie van VWS gevraagd
                                    interventies aan te bieden aan burgers ‘in de Wlz’, is daar een goed voorbeeld van.
                                                                                                                                om ‘sectoroverstijgende prestaties’ in het leven te kunnen roepen, die ruimte bieden
                                    Andere opties zijn bijvoorbeeld het inzetten van grens- of overbruggingsbudgetten
                                                                                                                                voor innovatieve oplossingen over de grenzen van sectoren heen. Ook het voorbeeld
                                    of het vergroten van de mogelijkheden voor zorgverzekeraars om in preventie te
                                                                                                                                van de nieuwe bekostiging in de wijkverpleging – waar vanaf 2022 mee wordt
                                    investeren. Dit advies is in lijn met het recente pleidooi voor flexibilisering van de
                                                                                                                                geëxperimenteerd - past in deze trend, omdat daarin de bekostiging niet is gekoppeld
                                    NZa en Zorginstituut Nederland in het kader van passende zorg.93 Het flexibiliseren
                                                                                                                                aan hoe de zorg precies wordt geleverd. We adviseren om dit type aanpassingen
                                    van financiële kaders vraagt overigens een minder strikte sturing op financiële
                                                                                                                                verder te ontwikkelen en waar mogelijk ook de scheidslijnen tussen sectoren in de
                                    kaders per sector en domein in het overheidsbeleid, zoals de RVS eerder al bepleitte in
                                                                                                                                bekostiging te verminderen. Op het moment dat wettelijke kaders flexibeler worden
                                    het advies Opnieuw akkoord?.94
                                                                                                                                gemaakt (zie hiervoor) zouden prestaties ook over domeingrenzen heen kunnen
                                                                                                                                worden vastgesteld.
                                    We adviseren bovendien dat gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren de
                                    opdracht krijgen om meer gezamenlijk, vanuit maatschappelijke opgaven, zorg en
                                    ondersteuning in te kopen in plaats van te focussen op kostenbesparing of doelma-              erlaat eisen van cofinanciering en te hoge
                                                                                                                                  V
                                    tigheid binnen het eigen domein. Dit vraagt om meer onderlinge afstemming van het
                                    inkoopbeleid en mogelijk alternatieve financieringsconstructies (denk aan shared              verwachtingen technologie
                                    savings-afspraken). Hierdoor kunnen opgavegerichte innovaties die investeringen
                                                                                                                               De Raad adviseert om ook via de eisen voor innovatiesubsidies andere financierings-
                                    vergen in het ene domein en opbrengsten creëren in het andere domein (zie voorbeel-
                                                                                                                               stromen mogelijk te maken. Ten eerste zou cofinanciering door het bedrijfsleven geen
                                    den in paragraaf 4.3) beter van de grond komen.
                                                                                                                               noodzakelijke voorwaarde moeten zijn, zoals nu onder andere in het topsectoren- en
                                                                                                                               innovatiebeleid (PPS-regeling). Het bedrijfsleven kan zeer welkom zijn, maar er zijn
                                       Inzetten op andere vormen van bekostiging                                              diverse belangrijke sociale en procesinnovaties die zonder het bedrijfsleven opge-
                                                                                                                               pakt kunnen en moeten worden.96 Om resultaten te boeken met maatschappelijke
                                    De wijze van bekostigen zou meer in het teken moeten staan van toegevoegde                 veranderingen is het essentieel om de opgave het vertrekpunt te laten zijn, en per
                                    waarde (voor burgers en samenleving) in plaats van hoe en door wie zorg wordt              opgave te bekijken of het opportuun is het bedrijfsleven aan zet te laten. Voor innova-
                                    geleverd (consulten, behandelingen). Dit laatste levert in een aantal sectoren nog         tiesubsidies in de zorg en het sociaal domein is het daarom nodig om het percentage
                                    altijd een enorme druk op om ‘productie te draaien’, waardoor er te weinig ruimte          dat het bedrijfsleven moet bijdragen in de vereiste cofinanciering te verlagen. ag Dat
                                    is voor vernieuwing en afbouw van oude routines. Als het voor organisaties niet            betekent automatisch meer publieke financiering, waarbij wel de Europese staats-
                                    langer (financieel) voordelig is om de eigen productie of omzet te verhogen wordt het      steunregels in acht genomen dienen te worden.
                                    aantrekkelijker om bij te dragen aan een maatschappelijke opgaven. We zien hiervoor
RVS | De kunst van het innoveren
                                    2 mogelijkheden, die overigens al langer besproken worden maar waarop meer                 Als tweede adviseren we EZK en VWS om in hun innovatiebeleid en subsidies een
                                    tempo gewenst is (zoals ook benoemd door de NZa en het Zorginstituut in het advies         minder eenzijdige focus te hebben op technologie en digitalisering. Technologische
                                    Samenwerken aan passende zorg):                                                            innovatie kan aan de maatschappelijke opgaven bijdragen, maar dat hoeft lang niet
                                                                                                                               altijd. Te hooggespannen verwachtingen van technologische vernieuwingen, zoals
                                                                                                                               AI, kunnen ertoe leiden dat veelbelovende niet-technologische innovaties geen
                                   • Financiers en zorgaanbieders sluiten ander type contracten. Zo worden in contracten
                                                                                                                               ruimte krijgen zich te ontwikkelen en te verspreiden. Zorg en ondersteuning zullen
                                     tussen zorgverzekeraars en zorgaanbieders – bijvoorbeeld in de medisch specialis-
                                     tische zorg – al vaker financiële afspraken gemaakt (bijvoorbeeld in de vorm van
                                     een aanneemsom) die losstaan van hoeveel en welke ‘prestaties’ of behandelingen
                                                                                                                               ag Momenteel is het zo dat als het bedrijfsleven 40% van een project meebetaalt, er 30% TKI-toeslag
                                     worden geleverd. Meestal zijn dit ook meerjarige afspraken, die zo meer ruimte               bovenop komt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>      52                                                                                                                                                                                                                                       53
                                    altijd in hoge mate een menselijke aangelegenheid blijven. Het is volgens de Raad                          Bij het uitwerken van deze strategie kunnen verschillende handelingsperspectieven
                                    belangrijk meer ruimte te bieden voor experimenten en onderzoeken die aansluiten                           of -scenario’s worden onderscheiden. Er bestaat namelijk geen optimale methode
                                    bij de kwetsbaarste groepen in de samenleving en de (praktisch geschoolde) zorg-                           voor het adresseren van verlies en weerstand die op alle situaties kan worden
                                    verleners die voor hen werken, of deze nu technologie gedreven zijn of niet. Meer                          toegepast.98 Iedere concrete situatie vraagt om het onderzoeken van het verlies
                                    aandacht voor sociale innovaties kan bijdragen aan het oplossen van grote maat-                            en de weerstand die aan de orde zijn. De tabel hierna biedt inzicht in een aantal
                                    schappelijke opgaven.                                                                                      keuzemogelijkheden.
                                    Ten derde zou op het gebied van digitalisering minder het gebruik van digitale
                                    toepassingen zelf, maar vooral de maatschappelijke waarde ervan centraal moeten
                                                                                                                                                   trategische keuzes voor de overheid bij transities
                                                                                                                                                  S
                                    staan. Dit betekent ook oog hebben voor de impact van digitalisering op kwetsbare                             die met verlies (en weerstand) gepaard gaan
                                    burgers die niet zitten te wachten op digitalisering – omdat zij zich daardoor juist
                                    meer buiten de samenleving geplaatst voelen – of daar moeilijk mee om kunnen gaan                                               Er iets aan doen                       Er niets aan doen
                                    (er te veel afhankelijk van worden).97 In lijn hiermee zouden de doelstellingen van
                                                                                                                                                Erkennen
                                    innovatiesubsidies ook minder technisch en gedetailleerd moeten zijn. Van toetsing                                              De overheid erkent dat verlies komt    De overheid toont begrip en mede-
                                    op bijvoorbeeld het aantal patiënten dat is ingelogd in een nieuw systeem of portaal                                            door haar handelen en mitigeert        leven, maar doet materieel niets.
                                    (zie paragraaf 4.3.3) naar toetsing op waarde voor burgers en samenleving en het                                                gevolgen.
                                    onderliggende veranderproces.                                                                               Niet erkennen       De overheid erkent niet dat zij        De overheid heeft een andere
                                                                                                                                                                    veroorzaker van verlies is, maar       beleving dan degenen die verlies
                                                                                                                                                                    komt degenen die verlies ervaren       ervaren en erkent deze ervaring
                                   5.3.4 Stel een strategie op voor het omgaan met degenen die niet (kunnen)
                                                                                                                                                                    toch tegemoet.                         niet en verbindt er ook geen
                                          innoveren en potentiële ‘verliezers’                                                                                                                             handelen aan.
                                                                                                                                               Bron: NSOB (2021). Omgaan met verlies in transities: Voorbij een focus op koplopers.
                                    Volgens de RVS is er voldoende (beleids)inzet op het ontwikkelen van innovatie en
                                    het promoten van koplopers en goede voorbeelden. Het op grote schaal verspreiden
                                                                                                                                               Als de overheid verantwoordelijkheid en verlies erkent en er wat aan doet, dan zijn
                                    van innovatie vraagt echter ook iets van organisaties, professionals en burgers die
                                                                                                                                               de actoren eerder in beweging te brengen dan wanneer zij dat niet doet. Een geza-
                                    minder innovatief (kunnen) zijn. De hiervoor beschreven elementen op het gebied
                                                                                                                                               menlijke verkenning van de verlieservaring kan ook beweging brengen. De overheid
                                    van toezicht, ruimte in regels en financiering zouden deze partijen al meer kansen en
                                                                                                                                               verandert of verkleint de weerstandsruimte als zij een verhouding vindt tot de
                                    stimulansen moeten bieden om mee te veranderen.
                                                                                                                                               verlieservaring van betrokkenen.
                                    Daarbovenop adviseren we de landelijke overheid om in haar innovatiestrategie
                                    expliciet uit te werken hoe kan worden omgegaan ‘met verlies, onvermogen en                                Beleidsmakers kunnen weerstand, onvermogen en verlies zowel inhoudelijk (bij-
                                    weerstand’. Blijft dat uit, dan is het risico groot dat oude en nieuwe praktijken naast                    voorbeeld via compensatie- of uitkoopregelingen), procedureel (bijvoorbeeld door het
                                    elkaar blijven bestaan, partijen geen keuzes (durven) maken en de (disruptieve) ver-                       gezamenlijk uittekenen van een transitieproces) als relationeel (bijvoorbeeld door in
                                    nieuwing niet doorbreekt. Opgavegerichte innovaties kennen in de praktijk potenti-                         te zetten op een persoonlijke, betrokken omgang) adresseren. Mogelijk dat innova-
                                    ële verliezers. ah Zorgorganisaties en professionals, maar ook financiers ervaren dat ze                   tieregelingen nog beter beschikbaar kunnen worden gemaakt voor het werken aan
                                    taken kwijtraken, een andere rol moeten spelen of financieel erop achteruitgaan. Uit                       afbouw en ombouw (deïmplementatie) in plaats van op het ontwikkelen van inno-
RVS | De kunst van het innoveren
                                    die verlieservaring kan weerstand voortkomen. Bij het verspreiden van innovaties en                        vatie. De kabinetsplannen om boeren met een forse som geld te bewegen te stoppen
                                    bij transities hoort dan ook altijd de vraag hoe actoren te stimuleren zijn die zich nog                   met hun bedrijf om zo de uitstoot van stikstof te verminderen, zijn illustratief voor
                                    niet zo (kunnen) bewegen in de richting van een gewenst maatschappelijk doel en                            een overheid die erkent dat haar handelen tot verlies leidt en dat verlies probeert te
                                    wat een passende verhouding is tot verlies in de benodigde transitie.                                      mitigeren (optie linksboven in het kwadrant). Het is ook een optie om partijen die
                                                                                                                                               vernieuwing tegenwerken niet langer te financieren (rechtsonder in het kwadrant)
                                                                                                                                               en zo verspreiding van innovatie te forceren.
                                    ah Overigens kan het voor betrokkenen beter voelen om te spreken over solidair delen, overstappen, of in
                                       jargon ‘uitfaseren’.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>      54                                                                                                                                                                                                                        55
                                   5.3.5 Borg kennis- en informatieverspreiding voor opgavegerichte innovatie                             Ten derde wijzen we op het toegankelijk maken van data en systemen in de dage-
                                                                                                                                          lijkse praktijk van zorg en ondersteuning. We adviseren om, ook ter ondersteuning
                                    Opgavegerichte innovatie vraagt om multidisciplinaire kennis over onder andere
                                                                                                                                          van opgavegerichte innovatie, onnodige belemmeringen voor het veilig delen van
                                    veranderprocessen, cultuur en routines, verdienmodellen, en regels en standaarden.99
                                                                                                                                          data tussen organisaties weg te nemen. Zo vraagt de afstemming tussen zorgorga-
                                    Momenteel bestaan er al verschillende platforms en netwerken, zoals beschreven in
                                                                                                                                          nisaties om het beter en makkelijker kunnen delen van gegevens dan nu mogelijk
                                    paragraaf 4.1, waar kennisverspreiding over dit soort thema’s kan plaatsvinden. De
                                                                                                                                          is. De overheid kan hierbij een belangrijke rol spelen, mogelijk door eerder aan te
                                    vraag is echter of deze zodanig benut worden dat ze leiden tot veranderingen in de
                                                                                                                                          sluiten bij internationale standaarden, de ontsluiting van onderdelen van systemen
                                    praktijk. Volgens de Raad zijn er nog een aantal aandachtspunten met betrekking tot
                                                                                                                                          wettelijk af te dwingen of te bekijken of zij centrale voorzieningen eventueel zelf
                                    kennis en informatie.
                                                                                                                                          kan organiseren. Het Informatieberaad Zorg probeert al een tijd een duurzaam
                                                                                                                                          informatiestelsel te ontwikkelen, zodat gegevens slimmer en veilig kunnen worden
                                    Ten eerste zou kennisontwikkeling in opleidingen van zorgprofessionals en in
                                                                                                                                          uitgewisseld.100 De omvang en urgentie van de maatschappelijke opgaven vragen
                                    zorgorganisaties nog meer in het teken kunnen staan van sociale aspecten van
                                                                                                                                          echter om meer snelheid.
                                    innovatieprocessen. Een ander soort kennis dus, gericht op organisatieverandering:
                                    hoe ga je als professional om met nieuwe manieren van werken, met adaptatie en met
                                                                                                                                          Het uitwisselen van data is bovendien van belang in het kader van kennis en
                                    ervaringen van verlies of weerstand? Beroepsgroepen en vakverenigingen spelen
                                                                                                                                          onderzoek ten behoeve van innovatie. Daarbij zijn de internationale FAIR data
                                    hierin ook een belangrijke rol. Daarop aansluitend kunnen zorgorganisaties als werk-
                                                                                                                                          principes van waarde.101 Dat wil zeggen dat data vindbaar, toegankelijk, uitwissel-
                                    gever in hun werving- en selectieprocedure specifieker letten op vaardigheden van
                                                                                                                                          baar en herbruikbaar zijn. Door deze uitgangpunten toe te passen is waardevolle
                                    medewerkers op het gebied van ‘adaptatie’ (en deze medewerkers ruim baan geven
                                                                                                                                          kennis te verbinden, te benutten en wordt interdisciplinariteit gefaciliteerd. FAIR
                                    voor innovatie). In de bestaande platforms waar kennis wordt gedeeld en verspreid
                                                                                                                                          data principes zouden onderdeel moeten zijn van een breed gedragen nationale
                                    zou nog meer aandacht mogen zijn voor het verleggen van financieringsstromen en
                                                                                                                                          datastrategie, die het mogelijk maakt om data op allerlei plekken te laten ontstaan
                                    nieuwe verdienmodellen.
                                                                                                                                          en (her)gebruiken.
                                    Ten tweede is er de kennis bij overheden en financiers zelf. Als het rijk, gemeenten
                                                                                                                                          Ter illustratie: een specifieke toepassing van de adviezen
                                    of verzekeraars onvoldoende investeren in het ontwikkelen van kennis, dan neemt
                                                                                                                                          Ter illustratie schetsen we in deze tekstbox hoe de adviezen eruit kunnen zien
                                    hun kennisachterstand ten opzichte van andere stakeholders toe. Dit gaat dan niet
                                                                                                                                          als ze worden toegepast op een specifieke opgave. We kiezen als voorbeeld de
                                    zozeer om kennis over de inhoud van specifieke innovaties, maar meer over hoe je
                                                                                                                                          maatschappelijke opgave op het gebied van ‘personele houdbaarheid’. Het gaat
                                    verandering stimuleert in de praktijk, hoe je omgaat met weerstand (paragraaf 5.3.4)
                                                                                                                                          nadrukkelijk om een grove schets. Een gedetailleerde uitwerking, in termen van
                                    en hoe je via zorginkoop kunt sturen op maatschappelijke opgaven. Het is (tot een
                                                                                                                                          beleids- en financieringsinstrumenten, valt buiten de scope van dit advies.
                                    zeker niveau) nodig om te investeren in kennis om niet te afhankelijk van externen
                                    te worden. Een partij die verantwoordelijk is om kennis en ervaring uit het verleden
                                                                                                                                          Breedgedragen missies die definiëren, inspireren en blijven agenderen
                                    en in andere sectoren te verzamelen en aan anderen beschikbaar te stellen, zou
                                    helpen om niet telkens opnieuw het wiel te hoeven uitvinden. Ook zou er nog veel
                                                                                                                                          Voor het definiëren van een missie over personele houdbaarheid is een beeld nodig
                                    te winnen zijn met het bij elkaar brengen van kennis en praktijk en het organiseren
                                                                                                                                          van de behoeften van burgers en van (formele en informele) zorgverleners. Wat
                                    van feedbackloops daarvoor. Het sterker verbinden van ‘Zorg voor innoveren’ (het
                                                                                                                                          zijn hun behoeften op het gebied van gezondheid en zorg, gegeven de toenemende
                                    centrale aanspreekpunt vanuit de overheid om start-ups en scale-ups te informeren,
                                                                                                                                          krapte op de arbeidsmarkt in de zorg en het sociaal domein? Naast de stem van
                                    adviseren en verbinden) en het Nederlandse Implementatiecollectief (voor productie
                                                                                                                                          burgers en zorgverleners zal onder andere ook de stem van zorgbestuurders als
                                    en verspreiding van implementatiekennis) zou daarvan een voorbeeld kunnen zijn.ai
                                                                                                                                          werkgevers een belangrijke plek moeten krijgen.
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                          Het bij elkaar brengen van deze en andere perspectieven kan dan leiden tot een
                                                                                                                                          maatschappelijke missie die door de politiek wordt bekrachtigd. Missie II van het
                                                                                                                                          huidige topsectoren- en innovatiebeleid kan een voorbeeld zijn van een missie voor
                                                                                                                                          deze opgave: “Zorg wordt 50% meer in de eigen leefomgeving geboden, samen met
                                                                                                                                          het netwerk rond mensen.” De missie geeft dus niet aan welke precieze innovaties
                                    ai Bovendien zou de subsidieregeling voor implementatiecoaches (ook ondergebracht bij ZonMw/Zorg      in de praktijk nodig zijn, maar geeft wel aan waar innovaties aan bij dienen te
                                       voor innoveren) hieraan gekoppeld kunnen worden zodat geaccrediteerde implementatiecoaches         dragen.
                                       de NIC-kennis toepassen in trajecten die zich vanuit ondersteuningsbehoefte melden bij Zorg voor
                                       innoveren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>      56                                                                                                                                                                                                            57
                                   In het kader van de leer- en verbetercyclus wordt de voortgang gemonitord,             Stel een strategie op voor het omgaan met degenen die niet (kunnen) innoveren en
                                   gerapporteerd en verantwoord aan de Tweede Kamer. Bij deze missie zijn burgers         met potentiële ‘verliezers’
                                   en zorgverleners daarvoor een belangrijke bron van informatie. Vragen die in de
                                   monitor aan bod kunnen komen: In welke mate kan zorg in de eigen omgeving              Welke partijen verlies of weerstand ervaren als gevolg van innoveren voor deze
                                   worden geboden en krijgen zorgverleners met het netwerk van burgers daar de            opgave en missie is niet zomaar te zeggen. Mogelijk dat zorgverleners weerstand
                                   ruimte en middelen voor? Zo niet, wat is er nodig voor bijsturing?                     ervaren doordat zorg op een andere locatie of meer digitaal wordt verleend, anders
                                                                                                                          dan ze gewend zijn, of doordat de rol van informele zorgverleners groeit. Ook
                                   Creëer gedeelde verantwoordelijkheid tussen overheidsorganisaties                      zorgorganisaties kunnen weerstand ervaren, bijvoorbeeld vanuit de idee dat er
                                                                                                                          omzetverlies optreedt. Het is aan beleidsmakers en systeempartijen om hier expli-
                                   Deze opgave vraagt om gedeelde verantwoordelijkheid bij een aantal ministeries,        ciet een strategie voor op te stellen, bijvoorbeeld openlijke erkenning, financiële
                                   zoals het ministerie van VWS (beleid om zorg thuis te ondersteunen), het ministerie    compensatie (denk aan een transitiefonds) of anderszins.
                                   van EZK (subsidiecriteria van het algemene innovatiebeleid verbinden met de
                                   missie) en het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) (borgen dat       Borg kennis- en informatieverspreiding voor opgavegerichte innovatie
                                   in het arbeidsmarktbeleid rekening wordt gehouden met informele zorg).
                                   Systeempartijen toetsen vanuit hun rol of regels voldoende ruimte bieden om zorg       Kennis en informatie ten behoeve van deze missie dient onder andere in te spelen
                                   in de eigen leefomgeving vorm te geven. Bijvoorbeeld, Zorginstituut Nederland kan      op het versterken van het netwerk rondom de burger. Zo is kennis nodig over hoe
                                   erop toezien dat kwaliteitskaders, minder dan nu, specificeren waar en door wie        een netwerk rondom burgers te creëren als dat niet direct aanwezig is en over
                                   zorg wordt geleverd en dus meer op het wat. Ook kunnen de missies als criterium        manieren om formele en informele zorgverleners beter te laten samenwerken. Ook
                                   worden toegevoegd voor het toetsen van innovaties (voor toelating tot het pakket       zouden systemen het mogelijk moeten maken om relevante informatie te delen
                                   of voor financiering door een zorgverzekeraar). De IGJ kan als toezichthouder aan      tussen burger, netwerk en zorginstellingen.
                                   zorgorganisaties vragen hoe zij het samenspel tussen professionals en het netwerk
                                   van burgers ondersteunen (en hoe zij zorgprofessionals daarvoor tijd en ruimte
                                   bieden).
                                                                                                                         Tot slot
                                                                                                                          In de zorg en het sociaal domein is veel innovatiekracht en initiatief aanwezig.
                                   Maak nieuwe verdienmodellen en andere financieringsstromen mogelijk
                                                                                                                          Tegelijkertijd zijn de opgaven voor deze domeinen dusdanig groot - denk aan de per-
                                                                                                                          sonele houdbaarheid of het verminderen van gezondheidsverschillen - dat doorgaan
                                   In lijn met de missie toetst de NZa of bekostigingsvormen voldoende ruimte
                                                                                                                          op dezelfde weg geen optie is. De RVS bepleit met dit advies om maatschappelijke
                                   creëren om zorg in de leefomgeving van burgers te bieden. Anders gezegd, de bekos-
                                                                                                                          opgaven richtinggevend te laten zijn voor iedereen, in praktijk en beleid, die zich met
                                   tiging zou minder dan nu financiële prikkels (regels) moeten bevatten om zorg zo
                                                                                                                          innovatie bezighoudt. Betere afstemming tussen nu verkokerde overheidsonderdelen
                                   veel mogelijk in een zorginstelling te houden. Aangezien de missie raakt aan de
                                                                                                                          is essentieel om te sturen op innovaties waaraan de samenleving behoefte heeft.
                                   verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars én gemeenten, zullen zij gezamenlijk
                                                                                                                          Bovendien betekent dit vroegtijdige inbreng van burgers, en niet-vrijblijvende
                                   een financieel plan moeten opstellen voor hoe kosten en baten over domeinen heen
                                                                                                                          betrokkenheid van het zorgveld, innovators en overheid.
                                   herverdeeld zouden kunnen worden. Denk bijvoorbeeld aan een investering van de
                                   gemeente in ondersteuning thuis waardoor de hoeveelheid zorg in een instelling
                                                                                                                          Het hanteren van lonkende perspectieven en heldere missies zorgt daarbij voor inspi-
                                   afneemt (baten voor de zorgverzekeraar).
                                                                                                                          ratie en beweging. Ook vragen de maatschappelijke opgaven een lange adem. Het is
                                                                                                                          de kunst te blijven focussen op de richting en deze te verbinden aan aanpassingen
                                   Voor eventuele innovatiesubsidies bij deze missie wordt de doelstelling gehanteerd
                                                                                                                          in beleid en financiering die nodig zijn om koers te houden. Wil een missie succesvol
RVS | De kunst van het innoveren
                                   dat zorg meer in de leefomgeving van burgers wordt geboden. Hoe dit gebeurt is
                                                                                                                          zijn, dan moet die mensen raken, breed gedragen zijn en levend worden gehouden,
                                   dan geen leidend criterium. Met andere woorden, of digitale middelen, inzet van
                                                                                                                          gevolgen hebben voor partijen en in zichtbare verbeteringen voor grote groepen
                                   andere zorgverleners of bijvoorbeeld nieuwe samenwerking tussen formele en
                                                                                                                          burgers resulteren. Niet in de laatste plaats voor hen die het meest kwetsbaar zijn.
                                   informele zorg hieraan bijdraagt, is aan de praktijk. Een bijpassende vereiste kan
                                   zijn dat het netwerk van burgers expliciet een stem heeft in het innovatieproject.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>      58                                                                                                                                                                                                               59
                                   Bijlage 1 – Lijst geraadpleegde
                                   personen
                                    De Raad adviseert onafhankelijk. Gesprekken tijdens de voorbereiding van een
                                    advies hebben niet het karakter van draagvlakverwerving. De gesprekspartners           Merik Seven                                ZonMw
                                    hebben zich niet aan het advies gecommitteerd.
                                                                                                                           Joop Koppenjan                             Erasmus Universiteit
                                   Individuele gesprekken en interviews                                                    Duco Bannink                               Vrije Universiteit Amsterdam
                                    Naam                                    Organisatie                                    Kirsten van Spronsen                       (voorheen) Health~Holland
                                                                                                                           Hanna Groen
                                    Bart Bakker                             Anders denken, doen en organiseren (ADDO)
                                                                                                                           Nico van Meeteren
                                    Jord Neuteboom
                                                                                                                           Ernst Nagel
                                    Susanne Smits
                                                                                                                           Jaap Maljers                               Incision Group
                                    Jacco Pols                              Garage2020
                                    Evelyn Visschedijk                                                                     Marjolein Geurts                           BeBright
                                    Bart Malenstein                         Quin Dokters                                   Daan Roosegaarde                           Studio Roosegaarde
                                    Marcel Dirkes
                                                                                                                           Job Eijsink                                Isala Ziekenhuis
                                    Marie-José van Gardingen                CZ
                                                                                                                           Hans van Oers                              Universiteit Tilburg, voorheen ministerie van
                                    Bertien Dumas                           (voorheen) Menzis                                                                         VWS
                                    Jan Tebbens
                                                                                                                           Alexander Hoogendoorn                      Het Wijkbedrijf De Middellander, Zorgvrijstaat
                                    Netteke Ludwig
                                                                                                                           Wouter Boon                                Copernicus Instituut Universiteit Utrecht
                                    Marit Tanke                             VGZ
                                                                                                                           Matthijs Janssen                           Universiteit Utrecht
                                    Sanne van Soelen                        Zelfstandig, voorheen Zilveren Kruis-Achmea
                                                                                                                           Cindy Hobert                               OZOverbindzorg
                                    Pauline Poel                            Zelfstandig, voorheen Zilveren Kruis-Agis
                                    Gert-Jan van der Hout                   Gemeente Rotterdam
                                                                                                                          Online bijeenkomst 19 januari 2022 met experts uit de praktijk
                                    Gelle Klein Ikkink                      Ministerie van VWS                             Naam                                       Organisatie
                                    Nienke Zwennes
                                    Chris Flim                                                                             Judith Veenkamp                            Stichting Waag
                                    Liliane de Ruiter-Nanninga
                                                                                                                           Egge van der Poel                          Jheronimus Academy of Data Science (JADS)
RVS | De kunst van het innoveren
                                    Hugo Solleveld                          Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
                                                                                                                           Martijn de Groot                           Radboudumc
                                    Bernard Creutzburg                      Nederlandse Zorgautoriteit
                                                                                                                           Arien Storm                                Lentis GGZ Groningen
                                    Harm Lieverdink
                                    Willemien Alting                                                                       Nardo van der Meer                         Catharina Ziekenhuis
                                    Teresa Cardoso Ribeiro                  Zorginstituut Nederland                        Jolanda Buwalda                            Omring
                                    Cora Kreft                              Algemene Rekenkamer                            Lia van Doorn                              Hogeschool Utrecht
                                    Henk Smid                               Adviseur ZonMw                                 Amber Geurts                               Rathenau Instituut
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>      60                                                                                                                                                                                                     61
                                   Online bijeenkomst 26 januari 2022 met vertegenwoordigers landelijke overheid en   Bijeenkomsten die zijn bijgewoond ter inspiratie voor dit advies:
                                   systeempartijen
                                                                                                                      • Bijeenkomst met RVS-talentennetwerk VeRS over ‘Kunst van het innoveren’ (februari
                                    Naam                                     Organisatie                                2021)
                                    Nico van Meeteren                        Health~Holland                           • Innovatieontbijt van Dutch Health Leaders Foundation (8 februari 2021)
                                    Kirsten van Spronsen                     Health~Holland                           • Leersessie van de Proeftuin Ruwaard (23 maart 2021)
                                    Johan Rijneveld                          Nederlandse Zorgautoriteit               • Fordisme in de zorg, bijeenkomst naar aanleiding van Gupta-rapport Voorkom de
                                                                                                                        volgende golf – over arbeidsbesparende innovatie (9 juni 2021)
                                    Chris Flim                               Ministerie van VWS
                                                                                                                      • Symposium Leren, werken en innoveren in de dementiezorg (18 november 2021)
                                    Teresa Cardoso Ribeiro                   Zorginstituut Nederland
                                                                                                                      • Rondetafelbijeenkomst ‘VWS en EZK: een ongemakkelijk huwelijk of twee pijlers voor
                                    Sjaak Wijma                              Zorginstituut Nederland
                                                                                                                        een optimaal life science & health ecosysteem?’ (2 december 2021)
                                    Mike Leers                               Nederland Zorgt voor Elkaar
                                    Jan Smelik                               Nederland Zorgt voor Elkaar
                                    Thijs van Mierlo                         Landelijk Samenwerkingsverband Actieve
                                                                             Bewoners (LSA)
                                    Gert-Jan van der Hout                    Gemeente Rotterdam
                                    Clemence Ross                            Ministerie van EZK
                                    Eric van der Hijden                      Zilveren Kruis
                                    Marit Tanke                              VGZ
                                    Walter Brummelhuis                       Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
                                    Reinder Tamminga                         Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
RVS | De kunst van het innoveren
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>      62                                                                                                                                                                                                                         63
                                   Bijlage 2 – Eerdere adviezen
                                                                                                                           Naam advies (jaar);                Inhoud van het advies
                                                                                                                           adviesvraag
                                   van RVS, RVZ en CEG                                                                     Patiënt en Internet (RVZ, 2000):
                                                                                                                           ”Welke activiteiten moeten
                                                                                                                           worden ondernomen om de
                                                                                                                                                              Actiepunten voor overheid en veldpartijen:
                                                                                                                                                              Realiseer toegang tot internet (onderwijs, voorlichting, publiek
                                                                                                                                                              aanbod in instellingen).
                                                                                                                           kansen te vergroten en de          Bied relevante informatie aan op internet en promoot
                                   We hebben 7 eerdere adviezen van de RVS, de Raad voor de Volksgezondheid en Zorg
                                                                                                                           bedreigingen te beperken?          die (door aanbieders en wetenschappelijke verenigingen,
                                   (RVZ) en het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) over innovatie bekeken (zie de
                                                                                                                           Wat is hierbij de taak van de      gezondheidsportaal).
                                   uitgebreide tabel hierna). De volgende innovaties zijn in deze rapporten bestudeerd:
                                                                                                                           rijksoverheid? Wat moeten          Faciliteer het omgaan met informatie en communicatie
                                   internet, e-health, bewezen verbeteringen in werkwijzen, arbeidsbesparende inno-
                                                                                                                           andere actoren doen?”              (voorlichting, webconsulten door artsen, helpdesks).
                                   vatie, kunstmatige intelligentie en zorg op afstand. In alle rapporten wordt de vraag
                                                                                                                                                              Omgaan met aanbod van diensten (voorlichting over risico’s).
                                   gesteld wat de overheid moet en kan doen om genoemde innovaties te stimuleren,
                                   sneller te verspreiden, risico’s weg te nemen. Soms is de vraag iets algemener: Wat     E-health in zicht (RVZ, 2002):     Er bestaat een grote kloof in de zorg tussen wat mogelijk is met
                                   moet er gebeuren om…?                                                                   ”Op welke punten is anti-          e-health en wat in de praktijk wordt toegepast. Dit komt door
                                                                                                                           ciperend, stimulerend of           belemmeringen in marktstructuur, financiering en wet- en
                                                                                                                           regulerend optreden van de         regelgeving.
                                   We zien een aantal rode draden terugkomen in de adviezen die zijn gegeven. De
                                                                                                                           overheid gewenst? Op welke
                                   overheid moet zorgen voor (ICT-)infrastructuur en passende bekostigingsvormen. Ook
                                                                                                                           punten is het veld aan zet?        Adviezen:
                                   wordt aandacht gevraagd voor het informeren, ondersteunen en scholen van burgers
                                                                                                                           Welke maatregelen moet de          • Overheid: stel technische standaarden op voor veilige
                                   en zorgprofessionals. Van organisaties en bestuurders wordt gevraagd om verande-
                                                                                                                           overheid treffen?”                    elektronische uitwisseling van gegevens. Wijs hiervoor een
                                   ringen in cultuur te bewerkstelligen (leer af te stappen van bestaande werkwijzen) en
                                                                                                                                                                 onafhankelijke autoriteit aan.
                                   leiderschap te tonen. Het gebrek aan onderzoek en evidence over de (kosten)effectivi-
                                                                                                                                                              • Richt een fonds in voor ontwikkeling en implementatie
                                   teit komt ook meerdere malen terug, al wordt in een van de rapporten beschreven dat
                                                                                                                                                                 van e-health. Met borging dat zorgverzekeraars succesvolle
                                   dit een minder bepalende factor is.
                                                                                                                                                                 voorbeelden contracteren.
                                                                                                                                                              • Zoek nieuwe vormen van bekostiging voor e-health.
                                                                                                                                                              • Veldpartijen: verander cultuur (scholing, promotie) en
                                                                                                                                                                 creëer bewijs over de meerwaarde van e-health (technology
                                                                                                                                                                 assessment).
                                                                                                                           Van weten naar doen; snelle        Het (sneller) verspreiden van verbeteringen in de zorg is een
                                                                                                                           verspreiding van bewezen           complex proces. Welke factoren een trage adoptiesnelheid
                                                                                                                           verbeteringen (RVZ, 2005):         veroorzaken verschilt per situatie, sector en type verbetering.
                                                                                                                           “Wat is nodig om de oorzaken       De RVS adviseert de overheid om van 3 gebieden prioriteit te
                                                                                                                           van trage verspreiding weg         maken, in het verlengde van het beleid gericht op vraagsturing
                                                                                                                           te nemen? Op welke wijze           en gereguleerde concurrentie:
                                                                                                                           kan de rijksoverheid direct of     Financiële regels mogen geen belemmering vormen voor
                                                                                                                           indirect bevorderen?”              adoptie van bewezen verbeteringen (denk aan het aanpassen
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                                                              van dbc’s of van zorgarrangementen in de AWBZ). Beloon
                                                                                                                                                              voorlopers en straf achterblijvers.
                                                                                                                                                              De prestaties van individuele aanbieders moeten transparant
                                                                                                                                                              en openbaar worden gemaakt. Dit zet achterblijvers ertoe aan
                                                                                                                                                              om zich aan te passen.
                                                                                                                                                              Stimuleren van patient empowerment, zodat patiënten
                                                                                                                                                              de benodigde ‘externe druk’ op zorgaanbieders kunnen
                                                                                                                                                              uitoefenen.
                                                                                                                                                              Ook van belang is een andere cultuur, uitproberen, en adequate
                                                                                                                                                              opleidingen gericht op vernieuwing en kwaliteitsverbetering.
                                                                                                                                                              Dit is vooral een taak voor het veld en minder voor de overheid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>      64                                                                                                                                                                                                                                    65
                                   Ruimte voor arbeidsbespar-       Bestuurders voelen nog onvoldoende urgentie om in te               Waarde(n)volle zorgtechno-        Eerste spoor (lange termijn):
                                   ende innovaties in de zorg       zetten op arbeidsbesparende innovatie. Bepaalde innovaties         logie: Kansen en risico’s van     • Overheid: analyseer steeds effecten van AI op publieke
                                   (RVZ, 2010):                     verspreiden zich inmiddels (domotica in gehandicaptenzorg en       kunstmatige intelligentie in de      belangen en de maatregelen om die te blijven borgen.
                                   “Hoe kan de verspreiding van     e-mental health in ggz), andere minder (onder andere zelfma-       zorg (RVS, 2019):                 • Overheid: stimuleer kennis, debat en opinievorming over AI.
                                   arbeidsbesparende innovaties     nagement en zorg op afstand).                                      “Hoe kunnen we de kansen          • Zorg dat er in opleidingen aandacht is voor AI.
                                   in de zorg worden gestimu-       Vele factoren spelen hierbij een rol. Denk aan financiële          van AI benutten en de risico’s
                                   leerd, opdat deze innovaties     noodzaak, financiële prikkels, gedrevenheid van zorgbe-            voor deze publieke belangen       Tweede spoor (direct):
                                   optimaal kunnen worden           stuurders en professionals (zorgverleners raken gemotiveerd        beperken?”                        • Overheid: stel kwaliteitseisen aan AI-toepassingen.
                                   benut voor het dreigend          door kwaliteitsverbetering, niet door arbeidsbesparing),                                             • Overheid: stel uitgangspunten op waaraan nieuwe
                                   arbeidstekort in de zorg?”       onbekendheid met mogelijkheden, vasthouden aan bestaande                                                AI-toepassingen moeten voldoen voor toelating.
                                                                    werkwijzen, opleiding.                                                                               • Ga Europees samenwerken en neem initiatief opdat opvattin-
                                                                                                                                                                            gen worden gehoord.
                                                                    Adviezen:                                                                                            • Overheid: merk AI-toepassingen (bijvoorbeeld diagnose-sys-
                                                                    • Overheid en verzekeraars: creëer geoormerkt geld voor                                                temen en PGO’s) in de zorg aan als diensten van algemeen
                                                                       arbeidsbesparende innovaties met meetbare doelstellingen.                                            economisch belang en stel op die manier eisen.
                                                                    • Lever gezamenlijke inspanning en structurele bekostiging                                          • Overheid: zorg ervoor dat burgers altijd hun gegevens terug
                                                                       voor verspreiding van zorg op afstand.                                                               kunnen krijgen.
                                                                    • Stimuleer bestuurlijk leiderschap, bijscholing, professionele
                                                                                                                                       De ethiek van e-health.           • Gezondheidsapps en wearables bij preventie: gebruik van
                                                                       autonomie en organisatieontwikkeling.
                                                                                                                                       Overkoepelende boodschap             apps roept dilemma’s op die vragen om een terughoudende rol
                                   Implementatie van e-health       Rijk:                                                              bij de drie CEG-signalementen        van de overheid; kritisch toezicht op kwaliteit en impact in
                                   vraagt om durf en ruimte (RVS,   • Neem initiatief om in hoofdlijnenakkoorden met veldpartijen     over e-health (CEG, 2020).           termen van medicalisering en toename van gezondheidsver-
                                   2017):                              afspraken te maken over de implementatie van e-health.                                               schillen is gewenst.
                                   “Wat zou de rijksoverheid        • Geef partijen (meerjarig) ruimte en (financiële) zekerheid.                                       • Robotisering in de langdurige zorg staat in de kinderschoe-
                                   moeten en kunnen doen            • Realiseer een ‘e-health snelweg’ door aanbieders en leve-                                            nen. Er is praktijkervaring nodig met wat robotisering
                                   om de implementatie van             ranciers van ICT-systemen te verplichten dat data uit de                                             betekent voor de relatie zorgverlerner-zorgontvanger. Zie
                                   e-health te versnellen?”            verschillende systemen gemakkelijk uitwisselbaar zijn en                                             robots nog niet als een uitontwikkeld product.
                                                                       dwing dit af.                                                                                     • Sensoren in de thuissituatie: er is meer onderzoek nodig naar
                                                                                                                                                                            praktijkervaringen van verschillende doelgroepen. Overheid:
                                                                    Zorgaanbieders en zorginkopers:                                                                         investeer in gedegen langetermijnonderzoek. Er zijn afspra-
                                                                    • Kom gezamenlijk tot een visie op zorgverbetering door                                                ken/handleidingen voor mantelzorgers nodig over autonomie
                                                                       middel van e-health, en gebruik die voor meerjarenafspraken                                          en privacy. En waarden als betrokkenheid en betekenisvol
                                                                       over de financiering.                                                                                contact moeten geborgd blijven.
                                                                    • Verleid patiënten met (financiële) voordelen bij gebruik van
                                                                                                                                       Zorg op afstand dichterbij?       • Overheid: stel landelijke doelstellingen en prioriteiten op
                                                                       digitale zorg.
                                                                                                                                       Digitale zorg na de coronacri-       waar digitale zorg aan moet bijdragen.
                                                                                                                                       sis (RVS, 2020):                  • Overheid: creëer duurzame vormen van bekostiging en
                                                                    Zorgprofessionals en patiënten:
                                                                                                                                       “Wat is er nodig om de snelle        contractering.
                                                                    • Maak het gebruik van e-health bespreekbaar.
                                                                                                                                       en zinvolle ontwikkelingen        • Overheid: creëer ruimte (wettelijk, bekostiging, toezicht,
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                    • Verhoog de kennis over e-health.
                                                                                                                                       op het gebied van digitale           onderzoek) voor vernieuwende initiatieven buiten de
                                                                    • Participeer in onderzoek om effecten te valideren.
                                                                                                                                       zorg op afstand die nu (ten          bestaande aanbieders om.
                                                                                                                                       tijde van de coronacrisis)        • Heb meer aandacht voor actief leren en evalueren in de
                                                                                                                                       worden ingezet, ook in de            praktijk met benodigde ondersteuning voor professionals.
                                                                                                                                       toekomst op een goede
                                                                                                                                       manier te continueren?”
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>      66                                                                                                                                                                                                            67
                                   Bijlage 3 – Anders
                                   verantwoorden
                                   In het RVS-advies Blijk van vertrouwen bepleit de RVS een radicale omslag van de        Ook in de advisering over het pakketbeheer zou Zorginstituut Nederland rekening
                                   huidige verantwoordingspraktijk.102 Het advies biedt een antwoord op het onbehagen      moeten houden met de context waarin de zorg wordt geboden en met andere
                                   over de huidige manier van verantwoorden in de zorg. Zorgverleners zijn leveranciers    kennisbronnen dan wetenschappelijk bewijs. Dat kan bevorderd worden door het
                                   geworden van verantwoordingsinformatie die onvoldoende bijdraagt aan betere zorg        betrekken van professionals, patiënten en burgers. Dat goede zorg louter op basis
                                   en ondersteuning en belemmert een dynamische praktijk gericht op continu leren en       van empirische data valt te grondvesten is een illusie, stelt de RVS in weer een ander
                                   verbeteren.                                                                             advies, Zonder context geen bewijs.103
                                   Dit vraagt een breuk met de wijze van verantwoorden die in de afgelopen decennia        Eenduidig wetenschappelijk bewijs doet onvoldoende recht aan het morele en per-
                                   is opgebouwd en die is gebaseerd op harde criteria, richtlijnen en protocollen (een     soonlijke karakter van goede zorg. De vraag wat goede zorg is, moet daarom een zaak
                                   normatief kader) waar iedereen zich aan behoort te houden. De uitdaging is om           van permanente dialoog zijn. De aandacht voor het meten van indicatoren, verant-
                                   subjectieve kwaliteitservaring nu ook een plek te geven; niet in de plaats van, maar    woording afleggen en transparantie is doorgeschoten, vindt de Raad. Dat leidt tot een
                                   naast het normatieve kader van ‘aan de normen voldoen’, tellen, meten en vergelijken    statische weergave van de werkelijkheid. De Evidence Based Medicine-beweging heeft
                                   aan de hand van normatieve indicatoren.                                                 ertoe geleid dat zorgverzekeraars proberen om alleen bewezen zorg te vergoeden. Beter
                                                                                                                           zou het zijn de wetenschappelijke bewijsvoering te verbreden vanuit de kennis die
                                   Zorgverleners en bestuurders zouden daarom moeten investeren in teamreflectie           in de praktijk wordt verkregen met opgavegerichte innovaties. Voor aandacht voor de
                                   en visitatie, en ze zouden feedback van externe partijen als toezichthouders moeten     context van een behandeling is veelal kwalitatief onderzoek nodig.
                                   benutten. Daarbij gaat het om uitwisseling van ervaringen (narratieven) en leren van
                                   elkaar. Interne toezichthouders zouden bestuurders actiever moeten bevragen op
                                   hoe zij medewerkers om verantwoording vragen, en externe toezichthouders zouden
                                   actiever de verbinding moeten zoeken met de zorgverleners. Op die manier kunnen
                                   externe toezichthouders hun taken afstemmen op de eigen verantwoording van
                                   zorgverleners en zo goed mogelijk inzicht krijgen in het werk van zorgverleners en de
                                   waarden die zij en hun patiënten of cliënten belangrijk vinden.
                                   Deze nieuwe manier van verantwoorden, meer gebaseerd op vertrouwen, stelt
                                   zorgverleners in staat om op basis van feedback de eigen werkwijzen aan te passen
                                   of anderen te laten zien hoe het ook kan. Het draagt bij aan gezamenlijke besluitvor-
                                   ming door patiënt of cliënt en zorgverlener en het zorgt ervoor dat zorgprofessionals
                                   kunnen inspelen op de specifieke context van de zorgvraag.
                                   De door de Raad bepleite kanteling heeft ook consequenties voor het systeem van
RVS | De kunst van het innoveren
                                   wetenschappelijk onderzoek. Het benutten van extern bewijs in de lokale situatie is
                                   meer dan een kwestie van implementeren. Het zou onderdeel moeten zijn van een
                                   leerproces waarbij de invloed van contextfactoren op uitkomsten van zorg expliciet
                                   wordt gemaakt. Onderzoekers en financiers van gezondheidsonderzoek moeten
                                   daarom meer aandacht besteden aan de invloed van de context van de praktijk
                                   waarin zorg wordt verleend. Dit kan bijvoorbeeld door het benutten van lokale prak-
                                   tijkgegevens en door het combineren van kwantitatieve en kwalitatieve methoden in
                                   hetzelfde onderzoek.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>      68                                                                                                                                                                                                          69
                                   Literatuurlijst                                                                      15	WRR (2021). Kiezen voor houdbare zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk
                                                                                                                            draagvlak. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
                                                                                                                        16	Quarsie, J., Pas, R. van der, Fanoy, E. en Hazel, P. van den (2021). ‘De impact van
                                                                                                                            klimaatverandering op gezondheid.’ In: Nederland Nederlands Tijdschrift voor
                                                                                                                            Geneeskunde, 2021;165:D6245; Rikkert, M.O., Jambroes, M. en Opstelten, W.
                                   1	RVS (2021). Zorg op afstand dichterbij? Digitale zorg na de coronacrisis. Den
                                                                                                                            (2021). ‘Zorgprofessionals voor het klimaat. Oproep tot actie voor een gezon-
                                       Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
                                                                                                                            dere wereld.’ In: Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, 2021;156:D6317.
                                   2	RVS (2021). Gezondheidsverschillen voorbij – Complexe ongelijkheid is een zaak
                                                                                                                        17	Gupta Strategists (2019). Een stuur voor de transitie naar duurzame gezond-
                                       van ons allemaal. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                                                                                                            heidszorg. Kwantificering van de CO2-uitstoot en maatregelen voor verduur-
                                   3	WRR (2021). Kiezen voor houdbare zorg. Den Haag: Wetenschappelijke Raad
                                                                                                                            zaming. Amsterdam: Gupta Strategists; Malik, A., Lenzen, M., McAlister, S. en
                                       voor het Regeringsbeleid.
                                                                                                                            McGain, F. (2018). The carbon footprint of Australian health care. Lancet Planet
                                   4	RIVM. https://www.rivm.nl/green-deal-duurzame-zorg/
                                                                                                                            Health. 2018;2:e27-35.
                                       CO2-uitstoot-zorgsector-verminderen
                                                                                                                        18	RIVM. https://www.rivm.nl/green-deal-duurzame-zorg/
                                   5	WRR (2022). Kiezen voor houdbare zorg. Den Haag: Wetenschappelijke Raad
                                                                                                                            CO2-uitstoot-zorgsector-verminderen
                                       voor het Regeringsbeleid, p. 147 voor cijfers over oplopende wachttijden in
                                                                                                                        19	     https://innovatie-site.nl/soorten-innovatie/
                                       de ggz; Zie ook berichten over opnamestop van onder andere Parnassia
                                                                                                                        20      https://guusschrijvers.nl/vernieuw-de-zorg-evalueer-met-statistiek-en-ver-
                                       ( https://www.skipr.nl/nieuws/parnassia-verlengt-opnamestop-voor-haag-
                                                                                                                                 halen-en-verduurzaam-het-goede/
                                       se-clienten-psyq-en-i-psy/) en Jeugdbescherming Brabant ( https://www.
                                                                                                                        21	Vogelenzang, J.V.M. (2017). ‘Systeeminnovaties 2.0.’ In: Sturen in een verweven
                                       bd.nl/tilburg-e-o/dertig-kinderen-in-regio-tilburg-in-wachtkamer-na-opname-
                                                                                                                            dynamiek. Perspectieven op complexiteit en oriëntaties voor beleid. Den Haag:
                                       stop-jeugdbescherming-brabant~a3bcbe4d/).
                                                                                                                            Ministerie van Economische Zaken.
                                   6	Pelgrim, C. (2021). ‘Hoe twee wethouders in Heerlen en Rotterdam de ongelijk-
                                                                                                                        22     https://www.iqhealthcare.nl/media/124532/rapport-doelmatige-innova-
                                       heid proberen te bestrijden’. In: NRC Handelsblad, 14 juli 2021.
                                                                                                                                 tie-in-de-zorg-dec-2016.pdf
                                   7	Algemene Rekenkamer (2020). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2019
                                                                                                                        23	     https://www.peterjoosten.net/innovatie-gezondheidszorg/#voorbeelden
                                       Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI). Rapport bij het
                                                                                                                        24	Hessels, L. Tjong Tjin Tai, S-Y en Deuten, J. (2020). De belofte van opgavegericht
                                       jaarverslag. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
                                                                                                                            innovatiebeleid. – Een analyse van Europees innovatiebeleid voor de Green
                                   8	Inspectie der Rijksfinanciën (2017). Vernieuwing in de zorg, zorg voor imple-
                                                                                                                            Deal en kunstmatige intelligentie. Den Haag: Rathenau Instituut.
                                       mentatie. Interdepartementaal beleidsonderzoek naar innovatie in de zorg.
                                                                                                                        25	Diercks, G., H. Larsen & F. Steward (2019). Transformative innovation policy:
                                       Den Haag: Inspectie der Rijksfinanciën; Nederlands Tijdschrift voor Briljante
                                                                                                                            Addressing variety in an emerging policy paradigm. In: Research Policy, 48(4),
                                       Mislukkingen, maart 2021; juni 2020; november 2018, december 2017.
                                                                                                                            880-894.
                                   9	 Nederlands Tijdschrift voor Briljante Mislukkingen, maart 2021; juni 2020,
                                                                                                                        26	LivingLab Beweegvriendelijk Vinkhuizen ( https://www.zonmw.nl/
                                       november 2018, december 2017; Putters. K. en Janssen, M. (2011). Investeren
                                                                                                                            nl/onderzoek-resultaten/sport-en-bewegen/programmas/project-detail/
                                       in innovatie: ‘The next step’. Clingendael European Health Forum. Rotterdam:
                                                                                                                            living-labs-sport-en-bewegen/livinglab-beweegvriendelijk-vinkhuizen/
                                       Erasmus Universiteit Rotterdam.
                                                                                                                            verslagen/).
                                   10	RVS (2020). Zorg op afstand dichterbij? Digitale zorg na de coronacrisis. Den
                                                                                                                        27	Christensen, C.M., Raynor, M.E., McDonald, R. (2015). ‘What Is Disruptive
                                       Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                                                                                                            Innovation?’ In: Harvard Business Review, december 2015. https://hbr.
                                   11	RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk
                                                                                                                            org/2015/12/what-is-disruptive-innovation
                                       maken van domeinoverstijgende samenwerking. Den Haag: Raad voor
                                                                                                                        28	     https://www.icthealth.nl/nieuws/
                                       Volksgezondheid & Samenleving.
RVS | De kunst van het innoveren
                                                                                                                            zorginnovatie-radicaal-incrementeel-of-alleen-verbeteren/
                                   12	RIVM Gezonde levensverwachting | Opleiding | Volksgezondheid en Zorg
                                                                                                                        29	Christensen, C.M., Raynor, M.E., McDonald, R. (2015). ‘What Is Disruptive
                                       ( vzinfo.nl)
                                                                                                                            Innovation?’ In: Harvard Business Review, December 2015.
                                   13	RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij – Complexe ongelijkheid is een zaak
                                                                                                                        30       https://kry.health/
                                       van ons allemaal. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; RVS
                                                                                                                        31	Inspectie der Rijksfinanciën (2020). Innovatieve samenleving. Brede maat-
                                       (2021). Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving; Vier prioriteiten
                                                                                                                            schappelijke heroverweging. Den Haag: Inspectie der Rijksfinanciën.
                                       voor de nieuwe kabinetsperiode. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en
                                                                                                                        32	NZa (2018). Beleidsregel innovatie voor kleinschalige experimenten. BR/REG-
                                       Samenleving.
                                                                                                                            19158. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit ( https://puc.overheid.nl/nza/doc/
                                   14	RVS (2021). Wissels omzetten voor een veerkrachtige samenleving; Vier priori-
                                                                                                                            PUC_289778_22/).
                                       teiten voor de nieuwe kabinetsperiode. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid
                                                                                                                        33	      https://www.zorgvoorinnoveren.nl/
                                       & Samenleving; Kwaliteitsraad (2021). Advies Kwaliteitsraad Passende Zorg;
                                       Naar aanleiding van Passende Zorg Dialoog.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>      70                                                                                                                                                                                                         71
                                   34	VWS (2020). Voortgangsrapportage Innovatie & Zorgvernieuwing. Kenmerk              53	Inspectie Rijksfinanciën (2017). Vernieuwing in de zorg, zorg voor implemen-
                                       1743677-210049-IenZ; VWS (2021) Kamerbrief Motie de Vries digitale en hybride          tatie. Interdepartementaal beleidsonderzoek naar innovatie in de zorg (IBO).
                                       zorg. Kenmerk 3267686-1017600-IenZ.                                                    Den Haag: Inspectie der Rijksfinanciën.
                                   35	Inspectie der Rijksfinanciën (2017). Vernieuwing in de zorg, zorg voor imple-      54	Wevers, C. en Gijsbers, G. (2013). Innoveren voor gezondheid. Technologische en
                                       mentatie. Interdepartementaal beleidsonderzoek naar innovatie in de zorg.              sociale vernieuwing in preventie en zorg. TNO innovation for life.
                                       Den Haag: Inspectie der Rijksfinanciën.                                            55	L. Hessels & J. Deuten (2013). Coördinatie van onderzoek in publiek-private
                                   36	VWS (2020). Voortgangsrapportage Innovatie & Zorgvernieuwing. Kenmerk                  samenwerkingsverbanden. SciSA rapport 1328. Den Haag: Rathenau Instituut.
                                       1743677-210049-IenZ.                                                               56	Velzing, E-J. (2013). Innovatiepolitiek: Een reconstructie van het innovatie-
                                   37    https://www.informatieberaadzorg.nl                                                 beleid van het ministerie van Economische Zaken van 1976 tot en met 2010.
                                   38	TK (2021/2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van             Proefschrift. Eburon.
                                       Volksgezondheid, Welzijn en Sport voor het jaar 2022. Tweede Kamer, verga-         57	Rathenau Instituut (2020). Maak werk van opgavegericht innovatiebeleid.
                                       derjaar 2021/2022, 35 925 XVI, nr. 1.                                                  Bericht aan het parlement 3 december 2020.
                                   39	VWS (2021). Kamerbrief Motie de Vries digitale en hybride zorg. Kenmerk            58	Wevers, C. en Gijsbers, G. (2013). Innoveren voor gezondheid. Technologische en
                                       3267686-1017600-IenZ.                                                                  sociale vernieuwing in preventie en zorg. TNO innovation for life.
                                   40	VWS (2020). Informatie- en Communicatietechnologie (ICT) in de zorg.               59	Vollebregt, B. (2018). ‘Na twintig jaar solliciteren heeft de autistische Ivar
                                       Kamerstuk 27529, nr.218 ( https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-                 eindelijk een baan.’ In: Trouw, 24 februari 2018.
                                       27529-218.html); NZa (2020). Zorgkantoren, pak meer de verantwoordelijkheid        60	Interviews Werk als beste Zorg | Sterk Door Werk
                                       en regie in de regio ( https://www.nza.nl/actueel/nieuws/2020/12/15/               61	RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk
                                       nza-zorgkantoren-pak-meer-de-verantwoordelijkheid-en-regie-in-de-regio).               maken van domeinoverstijgende samenwerking. Den Haag: Raad voor
                                   41	IGJ (2021). Advies Gepast Gebruik. Kenmerk 1796125-215682-Z. Den Haag:                 Volksgezondheid & Samenleving.
                                       Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.                                                62	Wijck, F. van (2021). ‘De menselijke maat in dementiezorg.’ In: De Eerstelijns,
                                   42	IGJ (2019). Toetsingskader IGJ. Inzet van e-health door zorgaanbieders. Den            september 2021.
                                       Haag: Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.                                          63	Werk als beste Zorg - Alles is gezondheid
                                   43	Velzing, E.J. (2013). Innovatiepolitiek: Een reconstructie van het innovatie-      64	NZa (2021). NZa reactie op dialoognota ouder worden 2020-2040. Utrecht:
                                       beleid van het ministerie van Economische Zaken van 1976 tot en met 2010.              Nederlandse Zorgautoriteit ( https://puc.overheid.nl/nza/doc/
                                       Proefschrift. Eburon.                                                                  PUC_638339_22/1/); NZa (2021). Samenwerking, regie en heldere keuzes zijn nood-
                                   44     https://www.health-holland.com/sites/default/files/downloads/ken-                  zakelijk voor enorme uitdagingen. Uitvoering Wlz 2020-2021. NZa-Magazines 06 (
                                            nis-en-innovatieagenda-2020-2023-gezondheid-en-zorg.pdf                              https://magazines.nza.nl/nza-magazines/2021/06/samenwerking-regie-en-hel-
                                   45      https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/10/15/                  dere-keuzes); NZa (2020). Advies Bekostiging wijkverpleging 2022. Van kwantiteit
                                            kamerbrief-over-missiegedreven-topsectoren-en-innovatiebeleid                     naar kwaliteit. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit ( https://puc.overheid.nl/
                                   46	Health~Holland. Gezondheid & Zorg, Kennis- en Innovatieconvenant 2020-2023.            nza/doc/PUC_323323_22/1/); NZa (2021). Convenant bekostiging, wijkverpleging
                                       HH KIC (health-holland.com) en Staatscourant (2019) nr. 64553. Kennis- en              2022-2026. Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit ( https://puc.overheid.nl/nza/
                                       Innovatieconvenant 2020-2023 ( https://zoek.officielebekendmakingen.nl/                doc/PUC_650943_22/1/).
                                       stcrt-2019-64553.html).                                                            65	Burgerbetrokkenheid bij sociale wijkteams. Handreiking voor adviesraden
                                   47	Staatscourant 2019 nr. 64553-n1, 5 december 2019. Rectificatie Kennis- en              sociaal domein ( https://www.wmoraad-sittardgeleen.nl/wp-content/
                                       Innovatieconvenant 2020-2023.                                                          uploads/2016/06/AVI-Handreiking-Burgerbetrokkenheid-bij-sociale-wijkteams.
                                   48	Staatscourant 2019 nr. 64553-n1, 5 december 2019. Rectificatie Kennis- en              pdf); Wilde, R. de (2021). ‘Mooi die inspraak via een burgerberaad, maar zorg
                                       Innovatieconvenant 2020-2023.                                                          dan wel voor een helder mandaat.’ In: De Volkskrant, 14 september 2021.
RVS | De kunst van het innoveren
                                   49	Boon, W. en Sloots, F. (2018). Monitoring pilot versnellingsmakelaars. Evaluatie   66	Heijmans, M. Brabers, A.E.M. en Rademakers, J. (2018). Health literacy in
                                       ondersteuning van opschaling eHealth-innovaties. Universiteit Utrecht.                 Nederland. Utrecht: Nivel; RVS (2020). Hoor mij nou! Samen Begrijpen,
                                   50	Rathenau Instituut (2020). Maak werk van opgavegericht innovatiebeleid.                Proberen, Reflecteren en Leren bij complexe zorgvragen. Den Haag: Raad voor
                                       Bericht aan het parlement. Den Haag: Rathenau Instituut.                               Volksgezondheid en Samenleving.
                                   51	Wevers, C. en Gijsbers, G. (2013). Innoveren voor gezondheid. Technologische en    67	ZonMw (2020). Ervaringsdeskundigheid een stap verder. Signalement. Den
                                       sociale vernieuwing in preventie en zorg. TNO.                                         Haag: ZonMw.
                                   52	Velzing, E-J. (2013). Innovatiepolitiek: Een reconstructie van het innovatie-      68	ZonMw en Health~Holland (2021). Citizen science voor gezondheid en zorg
                                       beleid van het ministerie van Economische Zaken van 1976 tot en met 2010.              ( https://www.zonmw.nl/nl/subsidies/openstaande-subsidieoproepen/
                                       Proefschrift. Eburon.                                                                  detail/item/citizen-science-voor-gezondheid-en-zorg/).
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>      72                                                                                                                                                                                                               73
                                   69	Health~Holland. TKI Life Science & Health. TKI-LSH Match regeling voor                 84	Hessels, L. Tjong Tjin Tai, S-Y en Deuten, J. (2020). De belofte van opgavegericht
                                       publiek-private samenwerking in 2022 ( https://www.health-holland.com/                     innovatiebeleid. – Een analyse van Europees innovatiebeleid voor de Green
                                       sites/default/files/downloads/TKI-LSH-Match-Call-2022-Nederlands.pdf).                     Deal en kunstmatige intelligentie. Den Haag: Rathenau Instituut.
                                   70	ZonMw (2020). Het verschil maken. Met kennis werken aan een goede gezond-              85	Rathenau Instituut (2020). Missiegedreven innovatiebeleid vraagt samenwer-
                                       heid voor iedereen. Beleidsplan 2020-2024. Den Haag: ZonMw.                                king tussen lokaal en nationaal niveau. Bericht aan het Parlement. Den Haag:
                                   71	RVS (2017). Zonder context geen bewijs. Over de illusie van evidence-based                 Rathenau Instituut; TK (2021/2022) Missiegedreven topsectoren- en innova-
                                       practice in de zorg. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.                   tiebeleid. Bijlage bij brief van de minister van Economische Zaken. Tweede
                                   72	Zorginstituut Nederland (2015). Beoordeling stand van de weten-                            Kamer, vergaderjaar 2021/2022, 15 oktober 2021.
                                       schap en praktijk. Diemen: Zorginstituut Nederland ( https://                          86	RIVM. Monitor missies Gezondheid en Zorg ( https://vzinfo.nl/monitor-mis-
                                       www.zorginstituutnederland.nl/publicaties/rapport/2015/01/15/                              sies-gezondheid-en-zorg); RIVM/CBS/GGD-GHOR. De Gezondheidsmonitors (
                                       beoordeling-stand-van-de-wetenschap-en-praktijk).                                          https://monitorgezond
                                   73	Abma, I. Hove, K. ten, Ranke, S., Rovers, M. Adang, E., Jeurissen, P. en Wees,             heid.nl/); CBS. Monitor Brede Welvaart & de SDG’s 2021 ( https://www.cbs.nl/
                                       P. van der (2016). Nijmegen: Talma Institute; Inspectie Rijksfinanciën (2017).             nl-nl/publicatie/2021/20/monitor-brede-welvaart-de-sdg-s-2021); RIVM (2022).
                                       Vernieuwing in de zorg, zorg voor implementatie. Interdepartementaal                       E-healthmonitor 2021. Stand van zaken digitale zorg. Bilthoven: RIVM (
                                       beleidsonderzoek naar innovatie in de zorg (IBO). Den Haag: Inspectie der                  https://www.rivm.nl/e-health/monitor).
                                       Rijksfinanciën.                                                                        87	Health~Holland. Kennis- en Innovatieagenda 2020-2023. Gezondheid & Zorg.
                                   74	TK (2021/2022) Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid. Bijlage bij                 Den Haag: Health~Holland.
                                       brief van de minister van Economische Zaken. Tweede Kamer, vergaderjaar                88	Frenken, K., Hekkert, M., en Janssen, M. (2021). Betrek alle ministeries en
                                       2021/2022, 15 oktober 2021                                                                 samenleving bij aanjagen innovatie via missies. ESB, 106(4799), 2021.
                                   75	   https://www.zonmw.nl/nl/subsidies/openstaande-subsidieoproepen/                     89	Frenken, H., Hekkert, M. en Janssen, M. (2021). Betrek alle ministeries en
                                       detail/item/citizen-science-voor-gezondheid-en-zorg/                                       samenleving bij aanjagen innovatie via missies. In: ESB, 106 (4799), 15 juli 2021.
                                   76	TK (2021/2022) Missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid. Bijlage bij             90	RVS (2019). Blijk van vertrouwen. Anders verantwoorden voor goede zorg. Den
                                       brief van de minister van Economische Zaken. Tweede Kamer, vergaderjaar                    Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                       2021/2022, 15 oktober 2021                                                             91	IGJ (2021). Advies Gepast Gebruik. Kenmerk 1796125-215682-Z. Den Haag:
                                   77	Frenken, K., Hekkert, M. en Janssen, M. (2021). Betrek alle ministeries en                 Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd.
                                       samenleving bij aanjagen innovatie via missies. ESB, 106(4799), 2021; Janssen,         92	RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk
                                       M. (2020) Post-commencement analysis of the Dutch ‘Mission-oriented                        maken van domeinoverstijgende samenwerking. Den Haag: Raad voor
                                       Topsector and Innovation Policy’ strategy. Rapport Mission-Oriented                        Volksgezondheid & Samenleving.
                                       Innovation Policy Observatory, 9 november.                                             93	NZa en Zorginstituut Nederland (2020). Samenwerken aan passende zorg:
                                   78	CEG (2020). De ethiek van e-health. Overkoepelende boodschap bij de drie CEG-              de toekomst is nu. Actieplan voor het behoud van goede en toegankelijke
                                       signalementen over e-health. Den Haag: Centrum voor Ethiek en Gezondheid;                  gezondheidszorg.
                                       RVS (2020). Zorg op afstand dichterbij? Digitale zorg na de coronacrisis. Den          94	RVS (2021). Opnieuw akkoord? Adviezen voor een passende inzet van
                                       Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.                                             bestuurlijke akkoorden in de zorg. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid &
                                   79	Braithwaite, J., Churruca, K., L.A. Ellis, L.A., Long, J., Clay-Williams, R., Damen,       Samenleving.
                                       N., Herkes, J., Pomare, C. en Ludlow, K. (2017). Complexity Science in Healthcare.     95	NZa en KPMG (2021). Leidraad ontwikkeling en implementatie zorgbundels.
                                       Aspirations, approaches, applications and accomplishments. Sydney:                         Utrecht: Nederlandse Zorgautoriteit.
                                       Australian Institute of Health Innovation.                                             96	Frenken, H., Hekkert, M. en Janssen, M. (2021). Betrek alle ministeries en
                                   80	Snowden D.J. en M.E. Boone (2007). ‘A Leader’s Framework for Decision                      samenleving bij het aanjagen van innovatie via missies. In: ESB, 106 (4799),
RVS | De kunst van het innoveren
                                       Making.’ In: Harvard Business Review, vol. 85, nr. 11, p. 1-10.                            15 juli 2021; Brief Gaston Remmers. Reflectie op de call ‘Citizen Science voor
                                   81	Hekkert, M., Vooren, A. van der, en Wesseling, J. (2018). ‘Maatschappelijke mis-           Gezondheid en Zorg’ aan V. Timmerhuis (ZonMw) en N. van Meeteren (LSH), 10
                                       sies en innovatiebeleid: hoe gaan ze samen?’ In: Me Judice ( www.mejudice.                 juni 2021.
                                       nl), 13 november 2018.                                                                 97	RVS (2020). Hoor mij nou! Samen Begrijpen, Proberen, Reflecteren en Leren bij
                                   82	Rotmans, J. Maatschappelijke innovatie. Tussen droom en werkelijkheid staat                complexe zorgvragen. Den Haag, Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                       complexiteit (rede). Rotterdam: Erasmus Universiteit Rotterdam en Drift.               98	NSOB (2021). Omgaan met verlies in transities: Voorbij een focus op koplopers.
                                   83	Hessels, L. Tjong Tjin Tai, S-Y en Deuten, J. (2020). De belofte van opgavegericht         Den Haag: Nederlandse School voor Openbaar Bestuur.
                                       innovatiebeleid. – Een analyse van Europees innovatiebeleid voor de Green              99	Rathenau Instituut (2020). Maak werk van opgavegericht innovatiebeleid. Den
                                       Deal en kunstmatige intelligentie. Den Haag: Rathenau Instituut.                           Haag: Rathenau Instituut.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>      74                                                                                                                                                                                                  75
                                   100	Informatieberaad video-interview met Erik Gerritsen | Video |
                                   101	
                                        Informatieberaad Zorg
                                          https://data.overheid.nl/ondersteuning/open-data/beleid en GOFAIR (
                                                                                                                         Voorbereiding en publicaties
                                        https://www.go-fair.org/resources/internet-fair-data-services/#:~:text=This%20
                                                                                                                         De commissie die dit advies heeft voorbereid bestaat uit de raadsleden
                                        is%20a%20basic%20'mantra,participate%20in%20the%20growing%20IFDS).
                                                                                                                         Jan Kremer, Pieter Hilhorst en Ageeth Ouwehand en adviseurs Richard Heijink
                                   102	RVS (2019). Blijk van vertrouwen. Anders verantwoorden voor goede zorg. Den
                                                                                                                         en Antoinette Reerink.
                                        Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                   103	RVS (2017). Zonder context geen bewijs. Over de illusie van evidence-based
                                                                                                                         Kijk voor een volledig overzicht van alle RVS-publicaties op:   www.raadrvs.nl
                                        practice in de zorg. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid en Samenleving.
RVS | De kunst van het innoveren
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>RVS | De kunst van het innoveren   76</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>Parnassusplein 5
Postbus 19404
2500 CK Den Haag
T +31 (0)70 340 5060
mail@raadrvs.nl
www.raadrvs.nl       @raadRVS
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>