<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>JONGEREN
EN      HET
ZORGEN
       VOOR
HUN
    MORGEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>7 M a
1 |
AE a
Ni M |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>JONGEREN EN HET ZORGEN
     VOOR HUN MORGEN
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>VOORWOORD
     Hoe gaat het met de Nederlandse jongeren? Dat is een                  Deze bundel inspireert en zet aan tot denken en handelen.
     vraag waar ik mij elke dag mee bezig houd als voorzitter              Wat in het bijzonder aanspreekt is dat de bundel pleit
     van de Nationale Jeugdraad (NJR). Daarom ben ik heel blij             voor het (actiever) betrekken van jongeren bij het maken
     met de bundel die nu voor u ligt. Met deze bundel zetten              van beleid. De adviesraden hebben dat zelf ook gedaan
     maar liefst veertien adviesraden gezamenlijk een belang-              door jongeren te betrekken bij de totstandkoming van de
     rijke stap om zich uit te spreken voor de positie van jonge-          individuele bijdragen en bij de gezamenlijke boodschap.
     ren in Nederland. Ze laten zien wat de kracht van jongeren            Ik hoop dan ook dat de adviesraden daar in de toekomst
     is maar ook tegen welke knelpunten de jonge generatie                 verder mee gaan. Bovendien hoop ik dat deze bundel
     aanloopt. Door hun inzichten en adviezen te bundelen,                 anderen inspireert om jongeren te betrekken en hun stem
     maken de raden duidelijk dat de problemen voor jonge-                 te laten klinken. Veel jongeren willen graag hun steentje
     ren niet onder één noemer zijn te scharen, maar om een                bijdragen aan de wereld van morgen, maar dan moeten
     gezamenlijke aanpak vragen. Ik hoop dat beleidsmakers                 ze daar wel de kans voor krijgen. Het is namelijk een ge-
     en anderen die een rol van betekenis kunnen spelen, deze              zamenlijke verantwoordelijkheid van jongeren én ouderen
     bundel met belangstelling zullen lezen en dat zij zich ieder          om ervoor te zorgen dat alle jongeren hoopvol naar de
     voor zich én gezamenlijk in (blijven) zetten om de positie            toekomst kunnen kijken.
     van jongeren te verbeteren.
                                                                           Maurice Knijnenburg
     Want verandering is hard nodig. Niet alleen staat                     Voorzitter Nationale Jeugdraad (2020-2022)
     de positie van jongeren onder druk, ik zie ook dat er
     steeds grotere verschillen ontstaan tússen jongeren.
     De coronapandemie heeft die verschillen alleen maar
     zichtbaarder gemaakt en in een aantal gevallen boven-
     dien versterkt. De NJR spreekt met veel verschillende
     jongeren, zoals met scholieren, jongeren die een mbo- of
     hbo-opleiding volgen of academisch worden opgeleid,
     jongeren in gesloten jeugdzorginstellingen en jongeren
     die al werken. Al deze jongeren ervaren in meer of mindere
     mate knelpunten in hun weg naar zelfstandigheid. Veel
     van hen kampen met mentale gezondheidsproblemen,
     of hebben moeite om een plek om te wonen of passend
     werk te vinden. Terwijl (mentale) gezondheid, een woning
     en een baan belangrijke voorwaarden zijn om als jongere
     een eigen leven te kunnen opbouwen.
006                                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Voorwoord                                                007
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>ONZE BOODSCHAP
                                                                EEN
                                                      TOE
                                                                KOMST
                                                                 OM
                                                      TE
                                                      KOES
010            Jongeren en het zorgen voor hun morgen Voorwoord
                                                                 TEREN011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>Onze boodschap
EEN TOEKOMST                                                                                                                                          Perspectief en solidariteit
                                                                                                                                                      De raden maken zich zorgen over de scheidslijnen tussen jongeren
OM TE KOESTEREN                                                                                                                                       en andere generaties, maar ook tussen jongeren onderling. Het maakt
                                                                                                                                                      uit wie je bent en waar je vandaan komt voor de kansen die je in het
                                                                                                                                                      leven krijgt.
                                                                                                                                                    ‘Als je eenmaal in een hokje bent geplaatst, is het moeilijk
                                            De coronapandemie stelt de jonge generatie stevig op de proef.
                                            Hoewel jongeren1 zelf weinig risico lopen om ziek te worden,
                                                                                                                                                      door te groeien, terwijl je misschien wel de potentie hebt.’
                                            wordt er veel van hen gevraagd om anderen te beschermen.                                                  Kansen op de arbeidsmarkt, bij huisvesting en in het onderwijs zijn
                                            Daarmee hebben ze solidariteit en veerkracht getoond. Het ziet                                            niet gelijk verdeeld. Dat geldt in het bijzonder voor bepaalde groepen
                                            ernaar uit dat de coronacrisis niet de laatste crisis in het leven van                                    jongeren, zoals kinderen van ouders met een lage sociaaleconomi-
                                            jongeren zal zijn. Dat stemt tot nadenken over hun toekomst.                                              sche achtergrond, en jongeren met een chronische aandoening of
                                            Een toekomst vol uitdagingen waarop jongeren op dit moment                                                een migratieachtergrond. Zij hebben (nog) meer moeite om een op-
                                            weinig invloed hebben.                                                                                    leiding af te ronden die bij hen past, een vaste baan te krijgen en een
                                                                                                                                                      woning te vinden. Ook bestaan er grote verschillen tussen jongeren
                                            Hoewel de uitdagingen zich duidelijk aftekenen en de jongeren er                                          als het gaat om mentale en fysieke gezondheid. Verschillen die er zijn,
                                            middenin staan, vindt hun stem niet altijd de weg naar de juiste beslis-                                  worden in de loop der tijd alleen maar groter. Dat geldt voor verschil-
1.  Met ‘jongeren’ doelen we in deze        singstafels. Om het in de woorden van econoom Mathijs Bouman te                                           len tussen jongeren, maar ook voor verschillen tussen jong en oud.
    bundel op kinderen en jongeren in       zeggen: ‘Zolang ze niet piepen, worden ze genegeerd.’2 Misschien                                          Het is nodig om perspectief te bieden én solidair te zijn. Perspectief
    de leeftijd van 0-27 jaar.
                                            kunnen we zelfs stellen: ook als ze wél piepen, worden ze niet altijd                                     op wat jongeren nodig hebben om een bestaan op te bouwen en
2. Mathijs Bouman, ‘Lessen van              gehoord.                                                                                                  mee te doen in de samenleving van de toekomst. En solidariteit zowel
    corona: mijn tien (voorlopige) tegel-                                                                                                             tussen als binnen generaties om iedereen een gelijke kans te bieden.
    wijsheden’, het Financieele Dagblad
                                            Het is onze gezamenlijke verantwoordelijkheid om ervoor te zorgen
    9 juli 2021.                                                                                                                                    ‘Als je kijkt naar de woningmarkt… er wordt nu pas in-
                                            dat onze jongeren een toekomst hebben om te koesteren. En de
3. RIVM, ‘Terechte zorgen over men-
                                            nood is hoog. In Nederland hebben weliswaar veel jongeren het
                                                                                                                                                      gegrepen terwijl we dit al 10 jaar geleden hadden kunnen
    tale gezondheid en middelenge-
    bruik studenten’, zie www.rivm.nl/      goed en bovendien zijn ze veerkrachtig, maar hun positie staat                                            zien aankomen. Elk kabinet kijkt 4 jaar vooruit, maar we
    nieuws/zorgen-mentale-gezond-           onder druk. Dat wordt onder meer zichtbaar in het onderwijs, op de                                        vergeten dat we verder moeten kijken.’
    heid-middelengebruik-studenten
    (11 november 2021); CBS, ‘Mentale       arbeidsmarkt en op de woningmarkt. Bovendien neemt de mentale
                                                                                                                                                      De bijdragen aan deze bundel zijn geschreven met deze gedach-
    gezondheid in eerste helft 2021 op      gezondheid van jongeren af3 en maken veel jongeren zich zorgen
    dieptepunt’, zie www.cbs.nl/nl-nl/
                                                                                                                                                      ten in het achterhoofd. Om tot een beter perspectief en duurzame
                                            over het klimaat.4
    nieuws/2021/35/mentale-gezond-                                                                                                                    solidariteit te komen, hebben jongeren een basis nodig waarop zij
    heid-in-eerste-helft-2021-op-diep-    ‘Er wordt veel druk gelegd op jongeren. We moeten presteren,                                               verder kunnen bouwen. Jongeren zien goed onderwijs en voldoende
    tepunt (3 september 2021).
                                            een goede opleiding volgen, een goede baan vinden,                                                        kansen op de arbeidsmarkt als noodzakelijk voor een toekomst met
4. 3Vraagt, ‘Jongeren hebben                veel verdienen, enz.’ *                                                                                   perspectief. Dat is een verantwoordelijkheid van ons allemaal en in het
    weinig vertrouwen in klimaattop                                                                                                                   bijzonder van politiek en beleid. Jongeren hebben zelfvertrouwen en
    Glasgow: “economie belangrijker         Veertien adviesraden slaan de handen ineen; elk van hen gaat op het
    dan onze planeet”’, zie www.npo3.                                                                                                                 veerkracht nodig om grote en complexe veranderingen het hoofd te
                                            eigen adviessterrein in op de zorgen voor jongeren, op wat jongeren
    nl/3vraagt/glasgow2021 (5 no-                                                                                                                     kunnen bieden.
    vember 2021); Jongeren Denktank         nodig hebben om een hoopvolle toekomst te realiseren en geeft
    Coronacris, En nu…daden!, 2021.         suggesties hoe we die toekomst kunnen bereiken. Daarmee willen
                                                                                                                                                    ‘Je opleiding maakt je misschien inhoudelijk wel klaar voor
                                            ze de politiek en beleidsmakers inspireren en laten zien dat het niet
*   Deze quotes zijn afkomstig uit
                                            alleen anders moet, maar ook anders kan.
                                                                                                                                                      je toekomstige beroep, maar het maakt je niet klaar voor de
    de raadpleging onder jongeren.
    De raadpleging liep via communi-
                                                                                                                                                      problemen eromheen.’
    catiebureau Podium, gespeciali-        Tegelijkertijd is deze bundel een oproep aan de gehele samenleving                                         We moeten daarbij oog hebben voor alle factoren die van invloed zijn
    seerd in het betrekken van jonge
    doelgroepen. Er zijn twee groepen       om te zorgen dat de huidige én toekomstige jonge generaties een                                           op hun mentale en fysieke gezondheid. Denk daarbij aan prestatiedruk
    jongeren geraadpleegd: een jonge-       hoopvolle toekomst hebben. Dat is niet alleen in het belang van de                                        in het onderwijs en aan het belang van sport en een gezonde en veilige
    re groep (bestaande uit leerlingen      jongeren zelf. Onze hele samenleving heeft jonge mensen hard nodig                                        leef- en leeromgeving. Bovendien is het belangrijk om ontmoetingen
    uit groep 7/8) en een oudere groep
    (bestaande uit jongeren in de           om vol vertrouwen de toekomst tegemoet te treden.                                                         tussen verschillende leefwerelden mogelijk te maken, want zo worden
    leeftijdscategorie 18+).                                                                                                                          scheidslijnen minder scherp.
012                                                                             Jongeren en het zorgen voor hun morgen Een toekomst om te koesteren                                                                         013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>      Jongeren merken maar al te goed dat de maatschappij een beroep                                            lijke invloed nodig. Daarbij moeten we rekening houden met de con-
      doet op hun solidariteit bij vraagstukken zoals klimaatverandering,                                       sequenties van beleid voor alle huidige én toekomstige generaties.
      vergrijzing en de betaalbaarheid van de gezondheidszorg en pen-                                           Dat begint bij het verkennen van die toekomst. En bij het besef dat
      sioenen. En ze zijn ook bereid om veranderingen te aanvaarden en                                          het koesteren van de toekomst van onze jongeren het koesteren van
      een rol op zich te nemen in de samenleving. Dat is niet alleen iets voor                                  de toekomst van de gehele samenleving is. Met deze bundel willen
     ‘later’, dat doen ze ook nu al: van vrijwilligerswerk bij hun sportclub en                                 de adviesraden daarvoor het startschot geven.
      mantelzorg voor grootouders tot bijdragen aan innovatief onderzoek
      en het ontwikkelen van creatieve ideeën en producten. Sterker nog,                                        Deelnemende raden
      jongeren zijn met hun vernieuwingsdrang en de wijze waarop zij                                            Adviescollege ICT-toetsing, Adviesraad Migratie, Adviesraad voor
      omgaan met snelle veranderingen een inspiratie voor oudere gene-                                          wetenschap, technologie en innovatie, Gezondheidsraad, Nederlandse
      raties. Daarvoor maken ze dankbaar gebruik van hun sterke digitale                                        Sportraad, Raad voor Cultuur, Raad voor de leefomgeving en infra-
      vaardigheden en relaties.                                                                                 structuur, Raad voor Dierenaangelegenheden, Raad voor het Openbaar
                                                                                                                Bestuur, Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Raad
      Een stem: nu en morgen                                                                                    voor Volksgezondheid & Samenleving, Sociaal-Economische Raad,
      Jongeren nemen dus al de verantwoordelijkheid om een bijdrage                                             Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
      te leveren aan onze samenleving, voor nu en voor de toekomst.
     Tegelijkertijd geven we ze nauwelijks een stem in het debat en worden                                      Vanwege het jongerenperspectief dat in de bundel centraal staat,
      ze onvoldoende in staat gesteld om mee te bouwen aan het beleid                                           heeft de Onderwijsraad zijn plek in de bundel aan de vier jongeren-
      voor de toekomst, die voornamelijk juist hen aangaat. Jongeren vin-                                       onderwijsorganisaties gegeven, te weten: Landelijk Aktie Komitee
      den dat ze te weinig gezien en gehoord worden. Dit terwijl er een groot                                   Scholieren, Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs, Landelijke
      beroep op hen wordt gedaan. Dus is het hoog tijd voor een ommekeer.                                       studentenvakbond en Interstedelijk Studenten Overleg.
      Als we jongeren een hoopvolle toekomst willen bieden, is het nodig
      dat we hen actief betrekken, hun inbreng serieus nemen en ernaar
      handelen. Als we de stem en belangen van de jongeren onvoldoende
      op waarde schatten, zal beleid niet in die hoopvolle toekomst kunnen
      voorzien. Zeker sinds corona zou dat besef er mogen zijn. Immers,
      twee jaar lang hebben jongeren gehoord dat ‘we’ het ‘samen’ moeten
      doen om corona te overwinnen. Maar als het over hun toekomst
      gaat, nemen wij dat ‘samen’ niet al te letterlijk. Ook al laat een deel
      van de jongeren van zich horen, bijvoorbeeld in jongerenpanels,
      toch luisteren politiek en beleid nog onvoldoende naar hen en laten
      ze hen onvoldoende meedenken en meepraten. Dit geldt in het
      bijzonder voor groepen jongeren die sowieso al minder goed mee
      kunnen komen in de samenleving, terwijl hun ervaringskennis juist
      nodig is om tot duurzaam en inclusief beleid te komen. We moeten
      daarbij afstappen van het idee dat jongeren alleen met bepaalde on-
      derwerpen mee kunnen denken. Zij kunnen juist over verschillende
      onderwerpen meedenken en oplossingen aandragen waar ouderen
      niet op komen.
    ‘Misschien hebben jongeren ook goede ideeën, waar volwasse-
      nen niet aan hebben gedacht.’
      Het is vooral belangrijk dat de ideeën van jongeren zich vertalen in
      beleid en er ook echt iets mee wordt gedaan. Als we gezamenlijke
      problemen gezamenlijk willen aanpakken, hebben jongeren wezen-
014                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen Een toekomst om te koesteren                                                                     015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>LEESWIJZER
             Voor deze bundel hebben de adviesraden vanuit hun eigen
             achtergrond bekeken welke zorgen zij zien voor jongeren
             en wat jongeren nodig hebben voor een hoopvolle toekomst.
             Zij presenteren daarnaast suggesties, oplossingen en hand-
             vaten die ervoor kunnen zorgen dat deze hoopvolle toekomst
             realiteit wordt.
    Blz. 022 De Adviesraad Migratie (ACVZ)                                                           Blz. 092  De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI)
             sprak met vijf jongeren in de leeftijd van 11 tot 14 jaar over hoe zij                            maakt, aan de hand van aansprekende voorbeelden, treffend duidelijk
             aankijken tegen samenleven van mensen van verschillende afkomst                                   op welke manieren jongeren volop bijdragen aan onze samenleving
             in hun buurt en hoe zij naar de toekomst kijken. Ze bespraken ook                                 van vandaag. Dat vereist volgens de Raad meer erkenning en waarde-
             met de jongeren waar een bewindspersoon met migratie en samen-                                    ring want we hebben onze jongeren hard nodig.
             leven in de portefeuille, zoals de ACVZ bepleit, aandacht voor zou
             moeten hebben.                                                                          Blz. 108  De Nederlands Sportraad (NLsportraad)
                                                                                                               bespreekt de relatie tussen sport, bewegen en mentale gezondheid.
    Blz. 032 De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS)                                                  Eerder in de bundel laten we al zien dat de mentale gezondheid van
             laat zien dat de er onrechtvaardige verschillen bestaan in de                                     jongeren sinds de coronapandemie is afgenomen. Op welke manier
             gezondheidskansen van jongeren. Deze verschillen zijn het gevolg                                  kunnen sport en bewegen een bijdrage leveren aan de mentale
             van complexe ongelijkheid en dreigen alleen maar groter te worden.                                weerbaarheid van jongeren?
             De Raad gaat in op de mogelijkheden om deze verschillen te verklei-
             nen en pleit voor een jongerenakkoord.                                                  Blz. 120  De Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli)
                                                                                                               beschouwt de zorgen van jongeren over hun toekomst en liet zich
    Blz. 046 De Gezondheidsraad                                                                                daarbij inspireren door een spoken word van Amara van der Elst.
             gaat in op de mentale gezondheid van jongeren sinds de coronapan-                                 De Raad droomt over een Nederland waarin iedereen een woning
             demie en laat zien dat de pandemie heeft geleid tot een toename                                   kan vinden, in een sociaal verbonden omgeving, waar het ook nog
             van mentale klachten bij jongeren. Het is volgens de Raad belangrijk                              eens barst van de natuur. Voor echte verandering doet de Raad een
             dat jongeren toegang hebben tot laagdrempelige hulp om mentale                                    oproep aan ons allen: Durf te dromen!
             klachten te verminderen.
                                                                                                      Blz. 134 De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)
    Blz. 058 Het Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS),                                                    gaat in op de verschuivende relatie tussen mens en dier. Bevraagde
             de Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB),                                                   studenten van een aantal diergerelateerde opleidingen uiten daarbij
             de Landelijke studentenvakbond (LSVb) en het                                                      hun zorgen over het welzijn van dieren en de manier waarop mensen
             Interstedelijk Studenten Overleg (ISO)                                                            dieren gebruiken, maar ook over het toekomstperspectief van
             bespreken het fenomeen van prestatiedruk. De jongerenorganisaties                                 (jonge) veehouders.
             pleiten onder meer voor het aanpakken van de toetscultuur en betere
             begeleiding in het voortgezet, middelbaar beroeps en hoger onderwijs.                   Blz. 148  Het Adviescollege ICT-toetsing (AcICT)
                                                                                                               signaleert dat jongeren met autisme nog niet altijd goed mee
    Blz. 074 De Raad voor Cultuur                                                                              kunnen doen in de samenleving. Het adviescollege laat zien welke
             onderzoekt of er onder jonge kunstenaars sprake is van een verloren                               toekomstmogelijkheden de IT-sector biedt voor jongeren met
             generatie als gevolg van de coronapandemie. De situatie van starters                              autisme en pleit voor een levensbrede aanpak waarbij gemeenten,
             in de cultuursector was immers ook zonder pandemie en beperken-                                   onderwijsinstellingen en arbeidsorganisaties samenwerken om
             de maatregelen al uitdagend te noemen.                                                            deze jongeren een glanzende toekomst te geven, niet alleen in de IT
                                                                                                               maar ook in andere branches.
016                                                Jongeren en het zorgen voor hun morgen Leeswijzer                                                                            017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>     Blz. 162 De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB)
              beschrijft op welke manier verlaging van de stemgerechtigde leeftijd
              in Nederland de politieke betrokkenheid van jongeren zou kunnen
              vergroten. En dat is uitermate belangrijk, want de jongeren van van-
              daag zijn de dragers van de democratie van morgen.
    Blz. 180  De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ)
              heeft gesproken met jongeren over hun ervaring met jeugdbe-
              scherming. Met deze bijdrage laat de RSJ zien hoe belangrijk het is
              om écht te luisteren naar jongeren en iets te doen met datgene wat
              jongeren aandragen.
     Blz. 194 De Sociaal-Economische Raad (SER)
              bespreekt de kansen en belemmeringen die jongeren ervaren op
              hun weg naar een zelfstandig bestaan. Een stapeling van knelpunten
              en risico’s gedurende de levensloop zorgt ervoor dat jongeren een
              uitgesteld leven leiden en een hoge mentale druk ervaren. Daarom is
              het belangrijk dat de overheid integraal beleid voert voor én samen
              met jongeren.
    Blz. 208  De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
              benadrukt het belang van het geven van een stem aan toekomstige
              generaties. Vanuit de WRR is een ‘try out’ georganiseerd met de
              future design methode om de belangen van toekomstige generaties
              mee te nemen in beleid van nu. Het klimaatprobleem is hiervoor als
              casus gebruikt.
              Deze bundel is mede tot stand gekomen door samen te werken
              met jongeren. De adviesraden hebben hen geraadpleegd voor de
              gezamenlijke boodschap, maar ook voor elke afzonderlijke bijdrage.
              Daarbij waren de raden vooral benieuwd naar wat jongeren zien als
              de zorgen voor hún morgen. De raden hebben hen ook gevraagd
              wat ze nodig hebben om hun toekomst vorm te geven en wat ze zelf
              denken te kunnen bieden.
018                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Leeswijzer 019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>                                                           SAMENLEVEN
                                                                       IN    DE
                                                                      BUURT
                                                           IS              NIET
                                                                       ZO
    ACVZ
    De Adviesraad Migratie (ACVZ) is een bij wet
    ingesteld onafhankelijk adviesorgaan dat
                                                                    INGEWIKKELD
                                                                        MAAR
    regering en parlement adviseert over migratie.
    De raad onderzoekt beleid en wetgeving en
    geeft praktische adviezen die gericht zijn op
    het oplossen van bestaande en te verwachten
    problemen.
                                                           HULP
    Auteur:
    Christine Otten
                                                           IS           WELKOM
022                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen Leeswijzer          023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>Adviesraad Migratie
SAMENLEVEN IN DE                                                                                                                                                  In de buurt behandelt iedereen elkaar gelijk, ongeacht migratie-
                                                                                                                                                                  achtergrond
BUURT IS NIET ZO INGE-                                                                                                                                            Voor het dagelijkse leven en het gevoel van jongeren om ergens
                                                                                                                                                                  bij te horen is de buurt waarin zij wonen belangrijk. Het is de plek
                                                                                                                                                                  om af te spreken met vrienden en vriendinnen, sociale activiteiten
WIKKELD, MAAR HULP                                                                                                                                                te ontplooien en een eigen identiteit te ontwikkelen, zoals Patricia
                                                                                                                                                                  Wijntuin zo mooi beschrijft.4 Een groot gedeelte van hun leven speelt
                                                                                                                                                                  zich hier af en tijdens de uitbraak van het coronavirus is dat alleen
IS WELKOM                                                                                                                                                         maar toegenomen. Uit onderzoek van de WRR blijkt dat hoe meer
                                                                                                                                                                  diversiteit er in buurten is naar herkomst van de bewoners, hoe
                                                                                                                                                                  ingewikkelder daardoor het samenleven in die buurten wordt.5
                                                                                                                                                                  Maar de jongeren ervaren juist dat zij welkom zijn bij buurtgenoten,
                                                                                                                                                                  ongeacht of deze een andere culturele achtergrond hebben dan zij-
                                        De Adviesraad Migratie1 sprak met vijf jongeren2 over hoe zij
                                                                                                                                                                  zelf. Omgekeerd zijn zij en hun gezin ook gastvrij naar buurtgenoten.
                                        aankijken tegen het samenleven van mensen van verschillende
                                                                                                                                                                  Waled en Lamar zeggen dat mensen in de buurt met elkaar praten
                                        afkomst in hun buurt en hoe zij naar de toekomst kijken. Onder
                                                                                                                                                                  en elkaar helpen als er problemen zijn: ‘We hebben Nederlandse en
                                        hen waren een Kinderburgemeester en een Kinderraadslid. Wij
                                                                                                                                                                  Marokkaanse buren en ze zeggen ons altijd “kom koffiedrinken” en
                                        waren benieuwd waar volgens deze jongeren een bewindsper-
                                                                                                                                                                  “als je iets nodig hebt, dan kunnen jullie altijd aanbellen”.’ Waled is
                                        soon met migratie en samenleven in de portefeuille, zoals de
                                                                                                                                                                  optimistisch over de toekomst van zijn buurt: ‘Ik zie dat het steeds
                                        ACVZ bepleit, aandacht voor zou moeten hebben.
                                                                                                                                                                  beter gaat. Iedereen gaat met elkaar om. Boeit ze niet uit welk land
                                                                                                                                                                  ze komen of wat de cultuur is.’ Tijn en Evi zien niet veel verschillen
                                          Even voorstellen
                                                                                                                                                                  in hoe mensen met en zonder migratieachtergrond in de buurt met
                                          Evi (12) en Tijn (11) zijn opgegroeid in Nederland. Evi in Kapelle
                                                                                                                                                                  elkaar omgaan. ‘Iedereen is gelijk’, aldus Tijn.
                                          in Zeeland en Tijn in Houten in de provincie Utrecht. Ze wonen
                                          al vanaf dat ze het zich kunnen herinneren in dezelfde buurt. Ze
                                                                                                                                                                  Hadeel merkte wel dat toen ze naar Rotterdam verhuisde, het anders
                                          voelen zich er thuis, hebben er vrienden en vinden dat mensen in
                                                                                                                                                                  was om vrienden te maken met kinderen die niet uit Syrië komen:
                                          de wijk op elkaar kunnen rekenen. Ze hebben allebei ouders die
                                                                                                                                                                  ‘Syrische kinderen kunnen jou beter begrijpen, je tradities en gewoon-
                                          in Nederland zijn geboren. De ouders van Hadeel (13), Waled (11)
                                                                                                                                                                  tes kunnen ze snappen. Nederlanders hebben bijvoorbeeld een ander
1. Op het moment van schrijven            en Lamar (12) komen uit Syrië, en ook zijzelf zijn niet in Nederland
   van deze bijdrage ligt er een                                                                                                                                  geloof, andere tradities, enzovoort. Dus het was wel moeilijk, maar
                                          geboren. Ze weten precies hoe het voelde om naar Nederland te
   wetsvoorstel tot naamswijziging                                                                                                                                toch heb ik wel vrienden.’ Ze ziet ook dat het voor haar anders is dan
   bij de Tweede en Eerste Kamer.         komen, om te moeten wennen aan hun nieuwe buurt en nieuwe
                                                                                                                                                                  voor haar vader, die nog niet zo goed Nederlands spreekt. Doordat hij
   In de overgangsperiode gebruiken       vrienden te moeten maken. Inmiddels voelen Waled en Lamar zich
   we de naam Adviesraad Migratie.                                                                                                                                de taal slecht spreekt, vindt hij het moeilijk om contact te maken.
                                          thuis in hun buurten in Rhenen en Rotterdam.3 Hadeel vindt haar
   De afkorting ACVZ verwijst tijdelijk
   nog naar de oude naam.
                                          buurt in Rotterdam oké, ‘maar het enige wat ik niet leuk vind is dat
                                                                                                                                                                  Ruimte voor ontmoeten én om alleen te kunnen zijn
                                          ik bijna geen kinderen van mijn leeftijd ken in de buurt. Je ziet hier     4. Zie bijvoorbeeld P. Wijntuin,
2. De ACVZ heeft met dit beperkte                                                                                       ‘Mijn buurt is leuk en gezellig!’         De geïnterviewde jongeren zijn het over één ding eens: het ontmoeten
   aantal gesprekken gekozen voor         meer oude mensen en zo’.
                                                                                                                        De betekenis van de buurt voor            van mensen met verschillende achtergronden is belangrijk. Dat sluit
   een betrekkelijk willekeurige                                                                                        Marokkaans-Nederlandse jonge-
   groep jongeren. De uitkomsten                                                                                                                                  aan op onze eerdere bevindingen, dat het essentieel is dat mensen
                                        De leeftijd van de geïnterviewde jongeren varieert van 11 tot 14 jaar           ren in achterstandswijken (diss.
   vormen een illustratie van de bele-                                                                                  Nijmegen), Nijmegen: Radboud              met en zonder migratieachtergrond elkaar blijven ontmoeten, in de
   ving van de geïnterviewde jonge-     en hun leerjaren variëren van groep 7 en 8 van de basisschool tot de
                                                                                                                        Universiteit 2019, p. 22 en 25.           buurt, op school, op het werk; bekend maakt vaak bemind. Maar
   ren en kunnen uiteraard aanleiding   eerste klas van de middelbare school, op de niveaus vwo-gymnasi-
   zijn voor verder onderzoek.
                                                                                                                                                                  elkaar ontmoeten gaat niet vanzelf,6 hoewel de jongeren zeggen dat
                                        um, mavo-havo en vmbo. Waled en Tijn zijn net begonnen aan hun               5. WRR, De nieuwe verscheidenheid:
                                                                                                                        Toenemende diversiteit naar               ontmoeten helemaal niet moeilijk is. Je kunt bij de buren aanbellen om
3. Uit eerder onderzoek naar thuis-     eerste ambtstermijn, Waled als Kinderburgemeester in Rhenen en
   gevoelens van Syrische kinderen                                                                                      herkomst in Nederland, Den Haag:          een bakje koffie te komen drinken. En als de buren je niet verstaan?
                                        Tijn als Kinderraadslid in Houten. In die rol praten zij met kinderen in        WRR 2018.
   in Nederland bleek dat een groot                                                                                                                               Dan kan je het in het Engels proberen, want in Nederland krijgen
   deel zich thuis voelde in het nieu-
                                        hun eigen gemeente over wat die belangrijk vinden en daarover advi-
                                                                                                                     6. ACVZ, Brief aan de minister van           kinderen Engelse les vanaf groep vijf. En veel mensen met een migra-
   we land; SCP, Syriërs in Nederland.  seren ze de gemeente. Gemeenten stellen Kinderburgemeesters en                  Migratie en Samenleven (2021),            tieachtergrond spreken meestal wel een beetje Engels. En anders
   Een studie over de eerste jaren van  -raadsleden in om kinderparticipatie duurzaam te verankeren.                    zie www.adviescommissie-
   hun leven in Nederland Den Haag:                                                                                     voorvreemdelingenzaken.nl/                gebruik je gewoon de app ‘Google Vertalen’. Taal hoeft volgens hen
   SCP 2018, p. 202.                                                                                                    publicaties.                              dus geen obstakel te zijn voor het leggen van eenvoudig contact.
024                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Samenleven in de buurt is niet zo ingewikkeld, maar hulp is welkom                                                  025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                                       Wel hebben ze plekken voor ontmoeting nodig, zeggen de jongeren                                                          Anderen vertellen dat ze het weleens van een afstandje hebben
                                       tegen de nieuwe minister. Er zijn meer kleinschalige speeltuinen en                                                      gezien. Tijn vertelt over een opmerking die werd gemaakt tegen zijn
                                       skatebanen nodig én buurtfeesten, want dat is een goede manier om                                                        buren met een vluchtelingenachtergrond: ‘Kinderen maken van die
                                       jong en oud te verbinden. Als de focus spel of sport is, doen verschil-                                                  flauwe grapjes die eigenlijk niet kunnen. Iemand zei “Wie zaten op
                                       len in afkomst er helemaal niet toe, verwachten zij. Waled: ‘Kinderen                                                    het dak? Het leger van Irak”. Dat kan je toch niet maken eigenlijk?’
                                       leren elkaar beter kennen als ze elkaar veel zien en daarom zijn heel                                                    Uit de gesprekken komt steeds weer naar voren dat je moet op-
                                       kleine speeltuintjes handig. Dan spelen ze vaker samen en dan leren                                                      komen voor een ander, de ander moet helpen als er sprake is van
                                       ze meer van en over elkaar en is er niet langer een verschil tussen een                                                  pesten en discriminatie.
                                       Nederlands of een buitenlands kind.’ Onderzoek van Oosterlynck en
                                       Schuermans laat inderdaad zien dat plekken die gedeeld worden,                                                           Uit onderzoek van UNICEF blijkt dat de omringende gemeenschap,
                                       zoals de straat, het sportveld of de speelplaats, een goede basis zijn                                                   leeftijdsgenoten en de school meer invloed hebben op de geestelijke
                                       voor het ontstaan van solidariteit in een superdiverse samenleving.7                                                     gezondheid van adolescenten dan van jongere kinderen. Ervaringen
                                                                                                                                                                zoals gepest of gediscrimineerd worden op grond van ras of etniciteit
                                       Tegelijkertijd klinkt ook de roep om ruimte voor privacy. Hadeel:                                                        kunnen leiden tot ongezonde stress (toxic stress), en dit kan, als het
                                       ‘We zijn een heel grote familie met zeven personen. Dus dat is echt                                                      vroeg in een mensenleven plaatsvindt, een leven lang van invloed
                                       heel vervelend. Een klein huis, zonder woonkamer en iedereen wil zijn                                                    zijn op de geestelijke gezondheid.8 Volgens het VN-Kinderrechten-
                                       eigen kamer want de één wil gaan studeren en de ander wil werken.                                                        verdrag, dat ook Nederland ondertekende, is Nederland verplicht
                                       Daar moet ook meer aandacht aan besteed worden, want ik heb het                                                          passende maatregelen te nemen die kinderen beschermen tegen
                                       gevoel dat er meer aandacht wordt besteed aan de Nederlanders                                                            alle vormen van discriminatie.9 De jongeren die we gesproken hebben,
                                       dan aan buitenlanders.’ Hadeel hoopt dat een bewindspersoon die                                                          vinden dit een heel belangrijk onderwerp.
                                       over migratie en samenleven gaat passende woonruimte voor grote
                                       gezinnen realiseert.                                                                                                     Hulp bij taal en ‘het systeem’ in Nederland
                                                                                                                                                                Hoewel verschillen in taal volgens de jongeren niet in de weg mogen
                                       Opkomen voor de ander                                                                                                    staan aan het leggen van contact tussen mensen met en zonder
                                       Pesten en discriminatie zijn onderwerpen die sterk leven bij de                                                          migratieachtergrond, merkt een aantal jongeren in de praktijk dat
                                       geïnterviewde jongeren. Tijn, Kinderraadslid in Houten, vertelt:                                                         de taal wel een belemmering kan zijn voor het volwaardig mee-
                                       ‘We hebben nu twee keer een gesprek gehad met de Kinderraad                                                              doen in de maatschappij. Vooral Hadeel merkt dat in haar dagelijks
                                       en we hebben een aantal onderwerpen gekozen. Een van die on-                                                             leven. ‘Het systeem’ in Nederland van bijvoorbeeld belastingen en
                                       derwerpen is pesten, dat kan er ook over gaan dat kinderen worden                                                        rekeningen betalen, werk en een woning zoeken of een bankrekening
                                       gepest om hun huidskleur.’ Vier van de vijf geïnterviewde jongeren                                                       openen is een uitdaging voor nieuwe landgenoten, zoals haar ouders:
                                       hebben meegemaakt dat zijzelf of iemand die ze kenden anders                                                             ‘Als je nieuw bent in Nederland, kun je niet meteen met het systeem
                                       werd behandeld vanwege zijn afkomst of hoe hij eruitzag. Op de                                                           werken, hoe kun je het systeem begrijpen zonder dat je Nederlands
                                       basisschool was Hadeel een van de weinigen met een migratieach-                                                          begrijpt?’
                                       tergrond. Ze voelde zich daarom anders dan de anderen en werd
                                       gepest. Het pesten kwam, denkt ze, voort uit onbegrip voor haar ge-         8. UNICEF, State of the World’s Child-       ‘Mijn ouders hebben één vriend in de buurt en die komt uit Egypte.
                                       woontes, zoals het dragen van andere kleding tijdens het zwemmen.              ren 2021, p. 56, 57 en 60. Ook in         Maar mijn ouders en ik vinden het gewoon heel vervelend om de
                                                                                                                      het onderzoek van het SCP komt
                                       Hoewel ze opgewassen was tegen de pijnlijke woorden, vond ze het               naar voren dat ‘negatieve reacties
                                                                                                                                                                hele tijd dingen aan hem te moeten vragen. Want het is een vriend,
                                       fijn dat er jongens en meiden waren die voor haar opkwamen.                    en vormen van uitsluiting vanuit          dus ze moeten het ook gezellig hebben.’ Ze hebben wel een con-
                                                                                                                      de ontvangende samenleving de             tactpersoon bij de gemeente, maar Hadeel ziet dat dit niet genoeg
                                       Maar Evi, die op haar huidige school ook de enige is met een migratie-         (psychische) gezondheid’ van              is voor ondersteuning van haar gezin: ‘Iedereen krijgt heel veel post,
                                                                                                                      volwassen statushouders maar
                                       achtergrond, had niet die ervaring. Ze is weliswaar opgegroeid in              ook hun kinderen kunnen scha-             dus ik word de hele tijd gevraagd door mijn ouders: “Wat betekent
                                       Nederland bij haar Nederlandse ouders, maar is toen ze elf maanden             den. SCP, Syriërs in Nederland.           dit?” En: “Wat betekent dat?” En ik ben niet professioneel in dat soort
                                       oud was geadopteerd uit Zuid-Afrika. Ze geeft aan er anders uit te             Een studie over de eerste jaren van       woorden, ik ben nog geen achttien. Ik heb nog niet te maken met dat
                                                                                                                      hun leven in Nederland, Den Haag:
                                       zien dan de mensen in haar buurt, maar ze heeft niet het gevoel dat            SCP 2018, p. 206 en 212.
                                                                                                                                                                soort zaken. Ik ben de enige thuis die snel de Nederlandse taal heeft
7. S. Oosterlynck & N. Schuermans,
   ‘Solidariteit die wel werkt: plaat-
                                       mensen hierdoor anders met haar omgaan.                                                                                  geleerd, dus dat was echt heel vervelend en heel moeilijk voor mij,
                                                                                                                   9. Artikel 2, lid 2, Internationaal
   selijk’, zie www.socialevraagstuk-                                                                                 Verdrag inzake de Rechten van             al heb ik er eigenlijk ook heel veel van geleerd.’
   ken.nl (29 november 2013).                                                                                         het Kind (IVRK).
026                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Samenleven in de buurt is niet zo ingewikkeld, maar hulp is welkom                                                027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         De geïnterviewde
                                         Hadeel ziet graag dat er iemand komt die haar ouders wat meer
                                         uitleg kan geven en kan leren hoe de dingen in Nederland werken.
                                         ‘Alle extra hulp is nodig voor buitenlanders. Ze kunnen niet weten
                                         hoe het werkt en kunnen heel snel fouten maken daarin.’ Het liefst
                                                                                                                         jongeren zijn het
                                         ziet ze dat op school uitleg wordt gegeven over hoe het systeem
                                         in Nederland werkt. Waled denkt dat ook voor kinderen die nieuw
                                         zijn in Nederland extra hulp nodig is bij de taal. Zijn oplossing: ‘Een
                                         persoonlijke lerares die thuiskomt bij kinderen die net in Nederland
                                                                                                                         over één ding eens:
                                         zijn komen wonen en dus de taal nog niet kennen.’ Evi ziet het liefst
                                         dat een coach nieuwkomers minimaal twee jaar lang ondersteunt bij
                                         het leren van de taal en de (ongeschreven) regels in de Nederlandse
                                         samenleving. Ter illustratie geeft ze aan: ‘Volgens mij is het in Syrië
                                         heel gewoon dat je de gordijnen dichtlaat, maar in Nederland doe je
                                                                                                                         het ontmoeten van
                                         ze open.’
                                         Vanwege de dynamische en superdiverse samenleving is er be-
                                         hoefte aan nieuw soort werk, signaleerde de Adviesraad Migratie al
                                                                                                                         mensen met verschil-
                                         eerder, zoals tolken of zorgconsulenten die nieuwkomers wegwijs
                                         kunnen maken in de complexe verzorgingsstaat.10 De tijd die kinde-
                                         ren nu besteden aan het helpen van hun ouders kunnen ze namelijk
                                         niet besteden aan andere dingen, zoals school en spelen met vrien-
                                         den. Dit staat op gespannen voet met het VN-Kinderrechtenverdrag,
                                                                                                                         lende achtergronden
                                         dat bepaalt dat kinderen recht hebben op onderwijs, ontwikkeling
                                         en rust, vrije tijd en spel en recreatie. In 2020 hebben we vanuit het
                                         oogpunt van de rechtsbescherming van het kind in het vreemde-
                                         lingenrecht aanbevolen het Facultatief Protocol bij het VN-Kinder-
                                                                                                                         is belangrijk
                                         rechtenverdrag te ratificeren. Dit biedt kinderen een rechtsmiddel
                                         tegen mogelijke schendingen van kinderrechten.11
                                         Tot slot
10. ACVZ, Van asielzoeker naar zorg-
    verlener. Arbeidsdeelname van        De geïnterviewde jongeren kijken positief aan tegen diversiteit in
    asielmigranten in de zorgsector,     hun buurt, misschien wel positiever dan de volwassenen die vaak be-
    Den Haag: ACVZ 2021, zie www.        vraagd worden in surveys. Maar ze willen wel graag ontmoetingsplek-
    adviescommissievoorvreemdelin-
    genzaken.nl/publicaties. Zie ook     ken, zoals ‘een skatebaan of klein speeltuintje’, en een buurtbarbecue
    Verwey-Jonker Instituut, De inzet    ‘voor jong en oud’. Ze zijn alert op discriminatie en pesten, en maken
    van sleutelpersonen in de inburge-   dat zelf mee of zien het in hun omgeving. Ze hechten eraan dat je daar
    ring, Utrecht: Verwey-Jonker Insti-
    tuut 2020, zie www.verwey-jonker.
                                         tegenin gaat. Vooral de kinderen met een vluchtachtergrond merken
    nl en E. van de Sande, Investeer     dat volwassenen die uit een ander land komen extra hulp nodig heb-
    in sleutelpersonen (16 november      ben, vooral bij ingewikkelde brieven van allerlei instanties. Dan hoeven
    2021), zie www.kis.nl/artikel/in-
                                         de kinderen die niet te lezen en te vertalen. Als het aan Kinderraadslid
    vesteer-sleutelpersonen.
                                         Tijn ligt, is het tijd voor een minister van Migratie en Samenleven die
11. ACVZ, Wetsadvies over het TK
    initiatiefvoorstel van wet wijziging aan den lijve heeft ondervonden hoe het is om van het ene land naar
    Vreemdelingenwet in verband          het andere te moeten vluchten. Deze ervaring komt namelijk goed
    met verankeren van het belang        van pas in die functie, denkt hij.
    van het kind, Den Haag: ACVZ
    2020, zie www.adviescommis-
    sievoorvreemdelingenzaken.nl/
    publicaties.
028                                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Samenleven in de buurt is niet zo ingewikkeld, maar hulp is welkom 029
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                     Een van de kernbepalingen van het VN-Kinderrechtenverdrag is dat
                     landen moeten verzekeren dat kinderen hun mening kunnen uiten in
                     zaken die hen raken, waarbij zodanig belang moet worden gehecht
                     aan hun mening als past bij hun leeftijd.12 Daarom geven we graag de
                     vraag mee aan onze huidige en toekomstige bewindspersonen die
                     Hadeel na afloop van het interview opwierp: ‘Gaan jullie echt iets met
                     dit gesprek doen of blijft het alleen bij praten? Sorry. Maar ik was een
                     beetje eerlijk.’
                                                                                                  Colofon
                                                                                                  Naam Raad: Adviesraad Migratie (ACVZ)
                                                                                                  Samenstelling Raad
                                                                                                  Monique Kremer, voorzitter
                                                                                                  Mariam Chébti
                                                                                                  Hugo Fernandes Mendes
                                                                                                  Mark Klaassen
                                                                                                  Ton van Loon
                                                                                                  John Morijn
                                                                                                  Katja Rusinovic
                                                                                                  Helga de Valk
                                                                                                  Jos Wienen
                                                                                                  Maartje van der Woude
                                                                                                  Wolf Mannens, directeur
                                                                                                  Auteur
                                                                                                  Christine Otten
                                                                                                  Raadpleging jongeren
                                                                                                  De ACVZ heeft groepsgesprekken gevoerd met Evi (12), Hadeel (13),
                                                                                                  Lamar (12), Tijn (11) en Waled (11). Vince (14) heeft de vragenlijst vooraf
                                                                                                  van commentaar voorzien.
                                                                                                  Contactgegevens Raad
                                                                                                  Turfmarkt 147
                                                                                                  Postbus 20301
                                                                                                  2500 EH Den Haag
                                                                                                  T +31 (0)70 3704300
                                                                                                  www.ACVZ.org
                                                                                                  Twitter: @ACVZ_advies
                                                                                                  © Adviesraad Migratie
12. Artikel 12 IVRK.                                                                              Den Haag, 2022
030                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Samenleven in de buurt is niet zo ingewikkeld, maar hulp is welkom         031
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                            GEEN
                                                                              EIGEN
                                                            SCHULD
    RVS
    De Raad voor Volksgezondheid &
    Samenleving (RVS) is een onafhankelijk
                                                                                            WEL
                                                                                              DIKKE
    strategisch adviesorgaan. De RVS adviseert
    regering en parlement op het snijvlak van
    volksgezondheid & samenleving. De RVS
    inspireert en adviseert over hoe we morgen
    kunnen leven en zorgen.
032                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen
                                                            BULT
                                                            Samenleven in de buurt is niet zo ingewikkeld, maar hulp is welkom 033
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
GEEN EIGEN SCHULD,                                                                                                                                       Ingrijpen is nu nodig
                                                                                                                                                         Het verminderen van de ongelijke gezondheidskansen is geen nieuw
WEL DIKKE BULT                                                                                                                                           verhaal. Het vergt veranderingen op tal van terreinen. Als we het al
                                                                                                                                                         zoveel jaar proberen, waarom zou het nu dan wel lukken? Het eerlijke
                                                                                                                                                         antwoord is dat we geen garantie hebben dat het lukt, maar dat elke
                                                                                                                                                         poging begint met het besef van de noodzaak om het te proberen.
                                                                                                                                                         Want als de verschillen tussen jongeren blijven groeien, zal het steeds
                                     PLEIDOOI VOOR EEN                                                                                                   moeilijker worden om te voorkomen dat het sociale weefsel scheurt.
                                     JONGERENAKKOORD                                                                                                     Interventies gericht op het verkleinen van gezondheidsverschillen fo-
                                                                                                                                                         cussen veelal op individuele leefstijl en preventie.3 Beide zijn zonder
                                     Het is de slotzin van elk sprookje: en ze leefden nog lang en gelukkig.                                             meer van belang voor een goede gezondheid, maar gezondheid is
                                     Wij stellen ons hier de vraag of dat voor de huidige generatie                                                      ook afhankelijk van sociale omstandigheden: een schone en veilige
                                     jongeren opgaat. Meer dan ooit tevoren hebben ze de kans om lang                                                    leefomgeving, gedegen onderwijs, voldoende kans op een goede
                                     te leven. Dit geldt helaas niet voor iedereen. Jongeren die alleen                                                  baan en een toereikend inkomen, en een sterk sociaal netwerk.4
                                     basisonderwijs of vmbo hebben gedaan, zullen gemiddeld zes jaar
                                     korter leven dan jongeren die hbo of een universitaire opleiding                                                    Wanneer op meerdere van deze sociale omstandigheden achter-
                                     hebben gevolgd. Ook zullen zij gemiddeld vijftien jaar minder goede                                                 standen ontstaan, en deze elkaar gedurende de levensloop negatief
                                     gezondheid ervaren.1                                                                                                versterken, dreigen er gezondheidsverschillen op te treden. Deze
                                                                                                                  3. Wetenschappelijke Raad voor         verschillen kunnen in de toekomst uitgroeien tot explosieve verschil-
                                     Dat de levenskansen van mensen verschillen is niet nieuw, maar voor             het Regeringsbeleid, Van verschil   len. Explosief omdat ze te groot zijn geworden om te herstellen en
                                                                                                                     naar potentieel. Een realistisch
                                     de jongste generatie dreigen deze verschillen explosief te worden.              perspectief op de sociaalecono-     ze dreigen gezien te worden als ‘eigen schuld, dikke bult’. Daarom is
                                     Dat komt omdat de verschillen in de samenleving steeds meer een                 mische gezondheidsverschillen,      ingrijpen nu nodig. Vooral voor jongeren is dat een urgente opdracht.
                                     gevolg zijn complexe ongelijkheid. Daarmee bedoelen we dat een                  WRR: Den Haag 2018.
                                     ongelijkheid op het ene terrein, zoals inkomen, ook een ongelijkheid         4. U.S. Department of Health             Gezondheidsverschillen tussen kinderen kunnen al ontstaan
                                     op een ander terrein met zich meebrengt en versterkt, zoals stabiliteit         and Human Services, Office of         vanaf de vierde levensmaand. Baby’s die geboren worden in arme
                                                                                                                     Disease Prevention and Health
                                     van de woonsituatie. Dat maakt de verschillen hardnekkiger en het               Promotion, Healthy People 2030,       gezinnen zijn vaker zwaarder en als peuter ervaren ze al snel een
                                     bestrijden ervan moeilijker.                                                    geraadpleegd van https://health.      taalachterstand.5 Kinderen die in armoede opgroeien, ontwikkelen
                                                                                                                     gov/healthypeople/objecti-            meer fysieke en mentale klachten dan kinderen uit welvarende
                                                                                                                     ves-and-data/social-determi-
                                     Bovendien groeien jongeren op in een maatschappij waarbij verschil-             nants-health.
                                                                                                                                                           gezinnen.6 En ongeveer een vijfde van de kinderen die in armoede
                                     len steeds vaker worden geweten aan de eigen verantwoordelijkheid.                                                     leven, heeft overgewicht. Ook obesitas komt in deze groep veel
                                                                                                                  5. Ravesteijn, B. & C. van de Kraats,
                                     Dit maakt dat jongeren die hoog scoren op het verkeerde lijstje                 Impactvol onderzoek: Kinderen uit     vaker voor.7 Dat maakt duidelijk dat om jongeren van nu en later een
                                     (slechte gezondheid, laag inkomen, beperkt sociaal kapitaal) zich               arme gezinnen al vroeg op achter-     eerlijke kans op een gezond leven te bieden, het van groot belang
                                     mislukt in het leven kunnen voelen. Andersom groeien succesvolle                stand (2021), geraadpleegd van        is om te zorgen voor een opgroei-omgeving die rijk is aan kansen
                                                                                                                     www.eur.nl/nieuws/impactvol-on-
                                     jongeren op met het idee dat dit hun eigen verdienste is. Dit domi-             derzoek-kinderen-uit-arme-gezin-      en hulpbronnen.
                                     nante sociale verhaal verscherpt sociale tegenstellingen.                       nen-al-vroeg-op-achterstand.
                                                                                                                                                         Jongeren hebben nog een heel leven voor zich, en een goede
                                                                                                                  6. Minde, M. van, M. de Kroon, M.
1. Pharos, Factsheet Sociaalecono-   Tot slot blijkt dat veel overheidsbeleid om de verschillen te verkleinen        Sijpkens, H. Raat, E. Steegers & L. gezondheid is een belangrijk instrument om hun toekomst vorm te
   mische Gezondheidsverschillen     wel tot gezondheidswinst heeft geleid, maar dan vooral voor de                                                      geven. De jongere generatie heeft hierbij weinig eigen verantwoor-
                                                                                                                     Bertens (2021), ‘Associations bet-
   (2019), geraadpleegd van www.
   pharos.nl/factsheets/sociaaleco-  mensen die bovenaan de maatschappelijke ladder staan; mensen                    ween Socio-Economic Status and      delijkheid, want ze hebben nauwelijks invloed op hun leefomgeving,
                                     onderaan de maatschappelijke ladder hebben er minder van gepro-                 Unfavorable Social Indicators of    de kwaliteit van het onderwijs of het inkomen van het gezin waarin ze
   nomische-gezondheidsverschil-
   len-segv.                                                                                                         Child Wellbeing; a Neighbourhood
                                     fiteerd.2 Daarom kijken we in dit essay vooral naar de mogelijkheden            Level Data Design’, International
                                                                                                                                                         opgroeien. Dat maakt dat gezondheidsverschillen onrechtvaardig
2. Wetenschappelijke Raad voor       om de verschillen in gezondheidskansen te verkleinen. En waarom                 Journal of Environmental Research   zijn. Het jongerenakkoord dat wij voorstellen moet deze onrecht-
   het Regeringsbeleid, Van verschil dat noodzakelijk en rechtvaardig is.                                            and Public Health, 18, 23.          vaardigheid rechtzetten. Het moet gericht zijn op het aanpakken
   naar potentieel. Een realistisch
                                                                                                                                                         van complexe ongelijkheid op dit moment en op het voorkomen van
   perspectief op de sociaalecono-                                                                                7. Kalthoff, H., Opgroeien en opvoe-
   mische gezondheidsverschillen,                                                                                    den in armoede, Utrecht: Neder-     complexe ongelijkheid in de toekomst.
   WRR: Den Haag 2018.                                                                                               lands Jeugdinstituut 2020.
034                                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Geen eigen schuld, wel dikke bult                                                                          035
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>                                                                                                                         Gezondheids-
                                          Idealiter zal het jongerenakkoord een akkoord zijn met leidende
                                          principes voor het maken van wetten en algemene beleidslijnen.
                                          Ons pleidooi voor een jongerenakkoord is niet alleen in het belang
                                          van jongeren, maar ook in dat van een gezonde en veerkrachtige
                                                                                                                         verschillen kunnen
                                          samenleving als geheel.
                                          Gezondheid en complexe ongelijkheid
                                          Gezondheid is een groot goed. Een goede gezondheid draagt bij
                                                                                                                         in de toekomst uit-
                                          aan het welbevinden, maakt gelukkiger en vergroot de kans op het
                                          succesvol doorlopen van onderwijs en daarmee de latere kansen op
                                          werk.8 Het goede nieuws is dan ook dat we steeds gezonder worden.
                                          Ziektes waar we pakweg twintig jaar geleden nog aan dood zouden
                                          gaan, kunnen we nu genezen. Ook worden we met zijn allen ouder en
                                                                                                                         groeien tot explosieve
8. Rijksinstituut voor Volksgezond-       brengen we meer levensjaren in goede gezondheid door.
    heid en Milieu, ‘Feiten en cijfers
    over de relatie tussen armoede
    en gezondheid’, geraadpleegd            • W  erd je in 1921 geboren, dan was de verwachting dat je rond
    van www.loketgezondleven.                   je 53e zou sterven; baby’s die in 2020 geboren zijn, leven tot
                                                                                                                         verschillen
    nl/gezondheidsthema/armoe-                 ongeveer hun 81e.9
    de-schulden-en-gezondheid/rela-
    tie-armoede-en-gezondheid.
                                            • In honderd jaar tijd is de gemiddelde levensverwachting met
                                                28 jaar toegenomen.
9. Centraal Bureau voor de Sta-
    tistiek, ‘Levensverwachting; ge-        • Tussen nu en 2040 zal het aantal mensen dat de leeftijd
    slacht, leeftijd (per jaar en periode       van honderd jaar bereikt verviervoudigen.10
    van vijf jaren)’, (2021), geraad-
    pleegd van https://opendata.cbs.
    nl/#/CBS/nl/dataset/37360ned/         Het minder goede nieuws is dat dit niet voor iedereen opgaat. Boven-
    table).                               staande cijfers zijn namelijk gemiddelden. Als we opsplitsen in lager-
                                          en hogeropgeleiden, zien we dat de verschillen in levensverwachting
10. Rijksinstituut voor Volksgezond-
    heid en Milieu, ‘Volksgezondheid      en jaren van (als goed ervaren) gezondheid groot zijn.11
    Toekomstverkenning – 2018’
    (2018), geraadpleegd van www.           • J ongeren die alleen basisonderwijs of vmbo gedaan hebben,
    vtv2018.nl.
                                                leven gemiddeld zes jaar korter dan jongeren die hbo of een
11. Pharos, ‘Factsheet Sociaalecono-            universitaire opleiding hebben gevolgd.
    mische Gezondheidsverschillen’          • Jongeren die alleen basisonderwijs of vmbo gedaan hebben,
    (2019), geraadpleegd van www.
    pharos.nl/factsheets/sociaaleco-            leven gemiddeld vijftien jaar in minder goede (ervaren) gezond-
    nomische-gezondheidsverschil-               heid dan jongeren die hbo of een universitaire opleiding hebben
    len-segv.                                  gevolgd.12
12. Pharos, ‘Factsheet Sociaalecono-
    mische Gezondheidsverschillen’        De realiteit achter gezondheidsverschillen is echter complexer dan
    (2019), geraadpleegd van www.
    pharos.nl/factsheets/sociaaleco-      het onderscheid tussen laag- en hoogopgeleiden doet vermoeden.
    nomische-gezondheidsverschil-         Want niet iedere hoogopgeleide is gezond en niet alle laagopge-
    len-segv.                             leiden zijn ongezond. Ook andere sociale omstandigheden, zoals
13. M. Marmot (2015), ‘The Health         financiële zekerheid, een gezonde leefomgeving, sociale relaties,
    Gap: The Challenge of an Unequal      mogelijkheden om te participeren in de samenleving en toegang
    World’, Lancet, 386, 2442-44.
                                          tot zorg, zijn van invloed op de gezondheid.13 Het probleem ontstaat
14. Raad voor Volksgezondheid en          als iemand op meerdere gebieden een achterstand heeft en deze
    Samenleving, Gezondheidsver-          achterstanden elkaar gedurende de levensloop negatief versterken.
    schillen voorbij, complexe ongelijk-
    heid is een zaak van ons allemaal,    Dan is er sprake is van complexe ongelijkheid en worden gezond-
    Den Haag: RVS 2020.                   heidsverschillen extra scherp.14
036                                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Geen eigen schuld, wel dikke bult 037
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>                                         Uitholling van sociale grondrechten                                                                                Samengevat, de nadruk op eigen kracht en eigen verantwoordelijk-
                                         Volgens filosoof Norman Daniels is een eerlijke kans op goede ge-                                                  heid uit zich in de uitholling van de toegang tot de sociale grond-
                                         zondheid een kwestie van rechtvaardigheid. Want als jongeren géén                                                  rechten. Wanneer mensen geen eerlijke kans op goede gezondheid
                                         eerlijke kans op een gezond leven hebben, krijgen zij géén eerlijke                                                krijgen door deze uitholling, dan is er sprake van onrechtvaardige
                                         kans om mee te komen in de samenleving. Jammer genoeg kunnen                                                       gezondheidsverschillen.
                                         jongeren zichzelf deze kansen niet cadeau doen. Jongeren deze
                                         eerlijke kans geven, is daarom een collectieve verantwoordelijkheid,                                               Eigen verantwoordelijkheid versus solidariteit
                                         aldus Daniels.15 Bovendien is het van groot belang voor een veer-                                                  Als we bij jongeren met gezondheidsachterstanden een appel doen
                                         krachtige en gezonde samenleving waarin we jongeren hard nodig                                                     op eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid, kan dat averechts
                                         zullen hebben. Als zij vanaf jonge leeftijd al op achterstand worden                                               uitpakken. De sociale omstandigheden blijven zo buiten schot en
                                         gezet, is dit schadelijk voor de gehele samenleving.                                                               het stempel ‘eigen schuld, dikke bult’ komt dan al gauw om de hoek
                                                                                                                                                            kijken.
                                           Verschillen in kans op goede gezondheid tussen jongeren zijn
                                                                                                                                                              Het is de combinatie van slechte sociale omstandigheden en
                                           onrechtvaardig als deze (1) te voorkomen of te verhelpen zijn en (2)
                                                                                                                                                              gebrekkige toegang tot collectieve voorzieningen, die leidt tot
                                           ertoe leiden dat jongeren niet volwaardig mee kunnen doen in de
                                                                                                                                                              complexe ongelijkheid in kansen en dus verschillen in gezondheid.
                                           samenleving.
                                                                                                                                                              Het appel op de eigen verantwoordelijkheid is dan onredelijk en
15. Wilkinson, T. & N. Daniels (2008),
    ‘Just Health. Public Health Ethics’,                                                                                                                      onrealistisch.
                                         In Nederland ligt het borgen van de kwaliteit van de sociale omstan-
    1(3), 268-272.
                                         digheden waarin we leven verankerd in de sociale grondrechten.                                                     Opvallend is dat eigen verantwoordelijkheid binnen de zorg in
16. Rijksoverheid, Grondwet, geraad-     Deze rechten zijn niet juridisch afdwingbaar, maar vereisen een actie-                                             smalle zin iets anders betekent. Omdat we met zijn allen erkennen
    pleegd van www.rijksoverheid.nl/     ve houding van de overheid.16 Uit de huidige verschillen in gezond-                                                dat gezondheid zo belangrijk is, en ziekte iedereen kan overkomen,
    onderwerpen/grondwet-en-sta-
    tuut/grondwet.                       heid blijkt dat de overheid zich onvoldoende actief inzet om iedereen                                              hebben we de gezondheidszorg collectief en juridisch verankerd.
                                         een eerlijke kans op een gezond leven te geven. Dat brengt de vraag                                                Het resultaat: de overheid heeft een zorgplicht.23 Via belastingen en
17. Hilhorst, P. & J. van der Lans
    (2014), ‘Ik heb niemand, ik zie nie- met zich mee: hoe actief moet de overheid zijn?                                                                    premies voor zorgverzekeringen dragen we allemaal bij aan de zorg
    mand, niemand kan me helpen’,                                                                                                                           voor onszelf en anderen. De zorgplicht is daarmee een vorm van
    De Groene Amsterdammer, (41).        Door de geleidelijke transitie van ‘de verzorgingsstaat’ naar ‘de                                                  collectieve solidariteit. De eigen verantwoordelijkheid speelt daarbij
18. Gent, W. van & C. Hochstenbach,      participatiesamenleving’ zijn de verantwoordelijkheden voor                                                        een minimale rol. Ook als je door eigen schuld betrokken bent bij een
    ‘De nieuwe stedelijke geografie:     welvaart, welzijn en gezondheid van burgers langzaam maar zeker                                                    ongeval, krijg je toch zorg.
    ongelijkheid en segregatie’,
    geraadpleegd van https://geogra-     verschoven van de overheid naar de burgers zelf. Het voorkomen en
    fie.nl/artikel/de-nieuwe-stedelij-   oplossen van kwetsbaarheden wordt zo van sociale grondrechten                                                     ‘Why treat people and send them back to the conditions that
    ke-geografie-ongelijkheid-en-se-
    gregatie.
                                         (verantwoordelijkheid overheid) verschoven naar het zelf doen en                                                   made them sick? We need to treat people, but we need to
                                         het activeren van de eigen kracht (eigen verantwoordelijkheid), even-                                              address the issues that make people sick.’24
19. Raad voor Volksgezondheid & Sa-      tueel met behulp van het persoonlijke netwerk.17
    menleving, Gezondheidsverschil-                                                                                                                         Michael Marmot
    len voorbij, complexe ongelijkheid
    is een zaak van ons allemaal. Den    De nadruk op eigen kracht en eigen verantwoordelijkheid betekent
                                                                                                                                                            In de zorg gaan we dus uit van collectieve solidariteit, maar voor
    Haag: RVS 2020.                      minder nadruk op overheidsverantwoordelijkheid én dus minder
                                                                                                                                                            de leefomgeving, woonsituatie, kwaliteit van het onderwijs en het
                                         ambities op het terrein van sociale grondrechten. Dat uit zich in
20. Commissie regulering van Werk,                                                                                                                          inkomen zijn we ongelijkheid minder problematisch gaan vinden.
    In wat voor land willen wij werken?, verschraling van sociale woningbouw en een toenemend woningte-
                                                                                                                                                            En dat is bijzonder, want net als de zorg behoren deze sociale
    Den Haag: Ministerie van Sociale     kort,18 technisch gedetailleerde maar complexe inkomensvoorzienin-
    Zaken en Werkgelegenheid 2020.                                                                                                                          omstandigheden tot de sociale grondrechten en vormen ze nood-
                                         gen waar niet iedereen zijn weg in weet te vinden,19 een verregaande
                                                                                                                                                            zakelijke voorwaarden voor een eerlijke kans op een gezond leven.
21. Inspectie der Rijksfinanciën,        flexibilisering van de arbeidsmarkt die een nieuwe sociale kwestie          23. Nederlandse Zorgautoriteit, ‘De
    Fundament op orde: kwalitatief                                                                                       zorgplicht: handvatten voor zorg-  Bovendien zou uitsluiting op basis van eigen verantwoordelijkheid
                                         wordt genoemd20 en het onder druk staan van gelijke kansen in het
    goed onderwijs met kansen voor                                                                                       verzekeraars’, geraadpleegd van    bij de jonge generatie al helemaal in twijfel mogen worden getrokken.
    iedereen, Den Haag: Ministerie van   onderwijs.21 Recent pleitte de Onderwijsraad nog voor het voorop-               https://puc.overheid.nl/nza/doc/   Zij hebben immers nauwelijks invloed op de sociale omstandigheden
    Financiën 2020.                      stellen van het publieke karakter van het onderwijs, dat steeds verder          PUC_323566_22/1.
                                                                                                                                                            waarin zij opgroeien.
                                         verstrengeld raakt met privaat onderwijs.22
22. Onderwijsraad, Publiek karakter                                                                                  24. M. Marmot (2015), ‘The Health
    voorop, Den Haag: Onderwijsraad                                                                                      Gap: The Challenge of an Unequal
    2021.                                                                                                                World’, Lancet, 386, 2442-44.
038                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Geen eigen schuld, wel dikke bult                                                                         039
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                           Eigen verantwoordelijkheid en wonen                                                                                ‘Unless we understand [this] interdependence and the need
                                           Wanneer een jongere dakloos dreigt te worden, kan hij of zij een                                                    to invest in the whole community, we will continue to make
                                           urgentieverklaring voor een huis aanvragen. Dit kan alleen wanneer                                                  inefficient and ineffective use of our limited resources. In
                                           dakloosheid is ontstaan buiten de eigen schuld, en dus niet het ge-                                                 other words, we all do better when we all do better.’32
                                           volg is van ‘de eigen verantwoordelijkheid’. Gemeenten kunnen hier
                                           zelf invulling aan geven. Zo geldt bijvoorbeeld in veel gemeenten                                                   Paul Wellstone
                                           dat zij geen urgentieverklaring afgeven als iemand dakloos wordt
                                           door een relatiebreuk, achterstallig onderhoud van de woning, het                                                   Jongerenakkoord
                                           onvoldoende juridisch aanvechten van beëindiging van het huur-                                                      Een jongerenakkoord moet gericht zijn op het aanpakken van com-
                                           contract, onvoldoende inkomen om te voorzien in levensbehoeften                                                     plexe ongelijkheid op dit moment en op het voorkomen van com-
                                           en zelfstandige woonruimte.25 Uit Rotterdams onderzoek blijkt dat                                                   plexe ongelijkheid in de toekomst. Door het bestrijden van complexe
                                           20-jarige dakloze mannen en vrouwen respectievelijk 14,3 en 15,8                                                    ongelijkheid worden ook onrechtvaardige gezondheidsverschillen
25. Gemeente Den Haag, ‘Urgen-             jaar korter leven dan de algemene bevolking.26 Ook krijgt 40% van                                                   aangepakt en explosieve verschillen voorkomen.
    tieverklaring woningzoekende           de jonge daklozen te maken met ernstige en langdurige psycholo-
    aanvragen’, geraadpleegd van
    www.denhaag.nl/nl/akten-en-ver-        gische problematiek.27                                                                                              Idealiter zal het jongerenakkoord een akkoord zijn met leidende
    klaringen/verklaringen/urgentie-                                                                                                                           principes voor het maken van wetten en algemene beleidslijnen.
    verklaring-woningzoekende-aan-         Eigen verantwoordelijkheid en de toename van onzekere arbeid                                                        Alle bewindspersonen op de beleidsdomeinen waar de sociale
    vragen.htm.
                                           De afgelopen jaren is het aantal mensen die hun brood verdienen                                                     grondrechten van kracht zijn zouden het jongerenakkoord moeten
26. Nusselder, W., M. Slockers, L.         als zelfstandige beroepsbeoefenaar enorm gestegen. De commis-                                                       bekrachtigen. Denk hierbij aan de ministeries van Sociale Zaken en
    Krol, C. Slockers, C. Looman &         sie-Borstlap, die de flexibilisering van de arbeidsmarkt onderzocht,                                                Werkgelegenheid, aan die van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
    E. van Beeck (2014), ‘Sterfte en
    levensverwachting bij daklo-           noemde dit in haar rapport In wat voor land willen wij werken,                                                      van Volkshuisvesting en Ruimtelijke ordening, en van Onderwijs,
    zen*Prospectief cohortonderzoek        onomwonden een nieuwe sociale kwestie.28 Mensen die nood-                                                           Cultuur en Wetenschap. Alleen door de verschillende domeinen,
    in Rotterdam in de periode 2001-       gedwongen zzp’er zijn geworden, zijn, samen met de grote groep                                                      zowel institutioneel als financieel, te verbinden, kunnen we complexe
    2010’, Nederlands Tijdschrift voor
    Geneeskunde, 158, A7654.
                                           mensen met tijdelijke contracten of oproepkrachten, een deel                                                        ongelijkheid aanpakken. Nu en in de toekomst.
                                           van de samenleving voor wie het inkomen onzeker is. Bovendien
27. Raad voor Volksgezondheid &
    Samenleving, Herstel begint met        missen zij een groot deel van de rechten die de laatste decennia                                                    Onderneem actie om gezondheidsverschillen weg te werken
    een huis. Dakloosheid voorkomen        zijn verworven: pensioenopbouw, arbeids- en zorgregelingen,                                                         Het eerste principe bij de totstandkoming van een jongerenakkoord
    en verminderen, Den Haag: RVS          werkloosheidsuitkering en vakantiegeld.29 Ook over onzekere                                                         is de actie op korte termijn om gezondheidsverschillen bij jongeren
    2020.
                                           werkenden is het verhaal van eigen verantwoordelijkheid lange tijd                                                  weg te werken.
28. Commissie regulering van Werk,         dominant geweest. Armoede, werkloosheid en ook de angst voor
    In wat voor land willen wij werken?,   werkloosheid en de gevolgen daarvan zijn een van de belangrijkste                                                   Voor de leefomgeving moet de overheid investeren in vergroening en
    Den Haag: Ministerie van Sociale
    Zaken en Werkgelegenheid 2020.         oorzaken van chronische stress.30 Chronische stress verstoort                                                       gezonder maken van wijken, daar waar dat het hardst nodig is en de
                                           de hormoonhuishouding en kan leiden tot overgewicht, diabetes,                                                      burger onvoldoende hulpbronnen heeft om het zelf te doen.
29. Raad voor Volksgezondheid & sa-
    menleving, Gezondheidsverschil-        hart- en vaatziekten, een verminderde weerstand, slapeloosheid
    len voorbij, complexe ongelijkheid     en depressie.31                                                                                                     Daar waar jongeren dreigen op te groeien in slechte sociale om-
    is een zaak van ons allemaal, Den                                                                                                                          standigheden, zijn investeringen in sociale infrastructuren nodig. Dat
    Haag: RVS 2020.
                                         De focus op eigen verantwoordelijkheid en de bijkomende gedachte             32. Wellstone, P., ‘Speech to the Sheet  betekent het verhogen van de kwaliteit en de toegangsmogelijkhe-
30. Luijben, G., F. den Hertog & F. van  van ‘eigen schuld, dikke bult’, verzwakt de solidariteit met jongeren            Metal Workers Union’ (1999), ge-     den tot publieke voorzieningen. Maar ook het creëren van ruimten
    der Lucht, Armoede, chronische                                                                                        raadpleegd van www.startribune.
                                         die zorg en hulp nodig hebben. Die focus staat investeringen voor de             com/we-all-do-better-when-we-        voor ontmoetingen en investeren in jongerenopbouwwerk, want
    stress en gezondheid in de
    gemeente Den Haag: Een verken-       verbetering van sociale omstandigheden in de weg. We kunnen het                  all-do-better/103588254.             ook dát draagt bij aan gezondheid.33 De bijdrage van de Raad voor
    ning op basis van group model        ons echter niet veroorloven om nog eens dertig jaar beleid te voeren                                                  de leefomgeving en infrastructuur aan deze bundel biedt hier mooie
                                                                                                                      33. Bussemaker, J., K. Gruijters & T.
    building 2019-0004. Bilthoven:       om gezondheidsverschillen te verkleinen zonder dat dat significant                                                    handvatten voor.
    RIVM 2019.                                                                                                            ’S Jongers, ‘Een gezonde leef-
                                         resultaat oplevert. Het is hoognodig dat de samenleving én de be-                omgeving vraagt om ruimte voor
31. Shern, D., A. Blanch & S. Stever-    leidsmakers zich hiervan bewust worden. Vandaar de noodzaak van                  ontmoeting’ (2021), geraadpleegd     Voor de andere domeinen die bij de sociale grondrechten horen,
    man (2016), ‘Toxic stress, behavi-                                                                                    van www.socialevraagstukken.
                                         een jongerenakkoord.                                                                                                  is het van belang om belemmeringen in collectieve voorzieningen
    oral health, and the next major era                                                                                   nl/een-gezonde-leefomge-
    in public health’, American Journal                                                                                   ving-vraagt-om-ruimte-voor-ont-      weg te werken. Denk hierbij aan de urgentieverklaring bij woning-
    of Orthopsychiatry, 86, 2.                                                                                            moeting.                             nood. Belemmeringen daarin maken het onmogelijk om een stabiel
040                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Geen eigen schuld, wel dikke bult                                                                           041
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                                                                                                                  De opstelling én
                                       bestaan op te bouwen, met alle gezondheidsrisico’s van dien.
                                       De leidraad moet telkens zijn, dat daar waar het gaat om jongeren en
                                       hun toegang tot sociale grondrechten, het beleid en de regelgeving
                                       zo moeten worden geïnterpreteerd dat ze jongeren niet frustreren,
                                                                                                                  uitvoering van een
                                       maar helpen om volwaardig deel te nemen aan de samenleving.
                                       Daarbij is het verstrekken van gedegen en laagdrempelige informatie
                                       over het bestaan van collectieve voorzieningen belangrijk.
                                                                                                                  jongerenakkoord is
                                       Om gezondheidsverschillen weg te werken, is het nodig om beleids-
                                       doelen over beleidstermijnen heen te formuleren (minimaal vijftien
                                       jaar), maatschappelijke oorzaken van ongezondheid bij meerdere
                                       departementen te beleggen en deze centraler te stellen in lokaal,
                                       regionaal en landelijk beleid. We hebben hiervoor als Raad voor
                                                                                                                  een opdracht voor
                                       Volksgezondheid & Samenleving een aanzet gegeven in ons advies
                                       Een eerlijke kans op een gezond leven.34 Vooral op de domeinen en in
                                       de gebieden waar achterstanden zich stapelen, verdienen de aanbe-
                                       velingen uit dat advies extra aandacht en bijbehorende investeringen.
                                                                                                                  iedereen
                                       Garandeer de sociale grondrechten
                                       Het tweede principe is de herijking van de sociale grondrechten.
                                       Dat wil niet zeggen dat we pleiten voor een terugkeer naar de ver-
                                       zorgingsstaat van dertig jaar geleden, maar het wil ook niet zeggen
                                       dat we nog eens dertig jaar verder moeten gaan met beleid dat
                                       te eng focust op individuele leefstijl en preventie. De rol van eigen
                                       verantwoordelijkheid en zelfredzaamheid moet in balans worden
                                       gebracht met onze kennis over de relatie tussen sociale omstandig-
                                       heden en gezondheid.
                                       Sociale grondrechten zijn een middel om de kwaliteit van sociale
                                       omstandigheden te borgen. De uitholling van deze rechten staat mo-
                                       menteel niet in verhouding tot de uitdagingen waar jongeren mee te
                                       maken hebben. Het is er vaak ook de oorzaak van. Daarom zouden
                                       we, zeker voor jongeren, moeten herdefiniëren welke kwaliteit van
                                       sociale omstandigheden we nog aanvaardbaar vinden. Dit moet in
                                       samenhang gebeuren, gericht op de toekomst en op een kansrijke
                                       en gezonde levensloop.
                                       Het programma Kansrijke Start kan hiervoor als inspiratie dienen.
                                       Omdat er breed gedragen kennis is dat de eerste duizend levens-
                                       dagen cruciaal zijn voor een goede gezondheid gedurende het
34. Raad voor Volksgezondheid &
    Samenleving, Een eerlijke kans     hele leven, werken via dit programma uiteenlopende partijen uit
    op gezond leven, Den Haag: RVS     de medische en niet-medische sector samen bij het bieden van
    2021.                              ondersteuning aan ouders van (ongeboren) kinderen die dreigen op
35. Ministerie van Volksgezondheid,    te groeien met risicofactoren. Doelstelling daarvan is te voorkomen
    Welzijn en Sport, ‘Actieprogramma  dat Nederlandse kinderen die een ‘valse start’ in het leven hebben
    Kansrijke Start’ (2021), geraad-
    pleegd van www.kansrijkestartnl.   (ongeveer 16% van de Nederlandse kinderen) op latere leeftijd fysie-
    nl/actieprogramma-kansrijke-start. ke en psychische problemen krijgen.35
042                                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen Geen eigen schuld, wel dikke bult 043
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                      Aansluiten bij wat jongeren nu al doen en vinden
                                      Het derde en laatste principe bij de totstandkoming van een jonge-
                                      renakkoord, is de aansluiting zoeken bij wat jongeren nu al doen, de
                                      energie die ze bezitten en de wensen die ze hebben. Zij geven daar
                                      regelmatig een indruk van, denk bijvoorbeeld aan de protesten tegen
                                      het minimumjeugdloon in 2015 of meer recent de jonge Deliveroo-            Colofon
                                      koeriers die protesteerden tegen gedwongen freelancecontracten.
                                      Deze protesten zijn fysiek en trekken daardoor veel aandacht,              Naam Raad
                                      maar belichten waarschijnlijk slechts het topje van de ijsberg van         Raad voor Volksgezondheid & Samenleving (RVS)
                                      onvrede.36 Actief ophalen, zowel digitaal als fysiek, van wat jongeren
                                      zorgen baart is daarom nodig. Het verlagen van de kiesgerechtigde          Samenstelling Raad
                                      leeftijd, zoals in deze bundel geopperd wordt door de Raad voor het        Jet Bussemaker, voorzitter
                                      Openbaar Bestuur, sluit daarop aan.                                        Godfried Bogaerts
                                                                                                                 Erik Dannenberg
                                      Ook tonen veel jongeren creativiteit en energie om zaken anders            Pieter Hilhorst
                                      aan te pakken. Ondanks de geringe hulpbronnen vinden ze regel-             Hafez Ismaili M’hamdi
                                      matig manieren om zaken anders te doen. Laten we actief leren              Marleen Kraaij-Dirkzwager
                                      van de belemmeringen die jonge ondernemers en creatievelingen              Jan Kremer
                                      tegenkomen en binnen een jongerenakkoord opnemen wat nodig                 Bas Leerink
                                      is om jongeren ruimte te bieden voor nieuwe ideeën en eigentijdse          Ageeth Ouwehand
                                      werkwijzen. Op die manier kunnen ze meehelpen de voorwaarden               Martijn van der Steen
                                      te scheppen voor onze toekomstige samenleving.                             Stannie Driessen, directeur
                                      Het is niet genoeg om jongeren alleen te faciliteren bij het maken         Samenstelling Commissie
                                      van plannen. De samenleving moet gelijke kansen op gezondheid              Pieter Hilhorst
                                      ook actief zelf gaan realiseren. De opstelling én uitvoering van een       Hafez Ismaili M’hamdi
                                      jongerenakkoord is daarom een opdracht voor iedereen.                      Stannie Driessen
                                                                                                                 Tim ’S Jongers
                                      De helft van de mensen lang laten leven is geen samenleven                 Lotte Welling
                                      Het bereiken van de slotzin van het sprookje is momenteel weg-
                                      gelegd voor jongeren die de mazzel hebben op te groeien in een             Raadpleging jongeren
                                      gezin dat hun veel kan meegeven. Het is nu tijd om ervoor te zorgen        Voor deze bijdrage is de RVS in gesprek gegaan met zijn jongeren-
                                      dat alle jongeren een kans op een lang, gelukkig én gezond leven           netwerk VeRS. Ook heeft een aantal leden van VeRS meegelezen
                                      hebben. Naast rechtvaardig is dat ook een voorwaarde voor een              met de conceptversie van de bijdrage. Ieder van hen had daarbij ook
                                      veerkrachtige samenleving. Alle generaties zullen zich daarom              een jonge collega uitgenodigd om mee te lezen.
                                      moeten inzetten om tot een jongerenakkoord te komen. Niet omdat
                                      met een jongerenakkoord alles wordt opgelost, maar omdat het               Contactgegevens Raad
                                      accepteren van zulke onrechtvaardige gezondheidsverschillen de             Parnassusplein 5
                                      basis van onze samenleving ondermijnt.                                     Postbus 19404
                                                                                                                 2500 CK Den Haag
                                                                                                                 T +31 (0)70 340 5060
36. Hoenders, J. & J. Boef, ‘Demon-
    streren: jongeren doen het meer                                                                              mail@raadrvs.nl
    dan ooit, maar wel anders dan hun                                                                            www.raadrvs.nl
    ouders’ (2020), geraadpleegd                                                                                 Twitter: @raadRVS
    van https://eenvandaag.avrotros.
    nl/item/demonstreren-jongeren-
    doen-het-meer-dan-ooit-maar-                                                                                 © Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
    wel-anders-dan-hun-ouders.                                                                                   Den Haag, 2022
044                                                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Geen eigen schuld, wel dikke bult                                  045
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                                                           MENTALE
                                                                                            KLACHTEN
                                                           IN DE
                                                           CORONA
                                                                                       PANDEMIE
    Gezond-
    heidsraad
                                                           NEMEN
    De Gezondheidsraad, ingesteld in 1902, is een
    adviesorgaan met als taak de regering en het
    parlement ‘voor te lichten over de stand der
    wetenschap ten aanzien van vraagstukken
    op het gebied van de volksgezondheid en het
    gezondheids(zorg)onderzoek’ (art. 22 Gezond-
                                                                                                  BIJ
    heidswet). De adviezen van de Gezondheids-
    raad worden opgesteld door multidisciplinaire
    commissies.
                                                                                        JONGEREN
                                                           TOE
046                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen Geen eigen schuld, wel dikke bult        047
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>Gezondheidsraad
MENTALE KLACHTEN                                                                                                                                            vanwege de sluiting van onderwijsinstellingen meer thuis en ook
                                                                                                                                                            hun ouders werk(t)en meer vanuit huis. Door deze veranderde
IN DE CORONAPANDE-                                                                                                                                          (werk)situaties kunnen kinderen en jongeren bloot zijn gesteld aan
                                                                                                                                                            onprettige of zelfs onveilige gezinssituaties. De fysieke woonom-
                                                                                                                                                            standigheden zijn daarbij van invloed op hoe goed een gezin kan
MIE NEMEN BIJ JON-                                                                                                                                          omgaan met de situatie.
                                                                                                                                                        4. Het vierde en laatste mechanisme heeft te maken met de impact
GEREN TOE                                                                                                                                                   van de coronamaatregelen op het sociale leven van jongeren.
                                                                                                                                                            Door beperking of verlies van (sociale) activiteiten zijn jongeren
                                                                                                                                                            minder in contact met leeftijdsgenoten. Dit kan een effect hebben
                                                                                                                                                            op hun mentale gezondheid. Het hangt wel af van de leefstijl die
                                   Onlangs heeft de Gezondheidsraad in kaart gebracht wat de                                                                jongeren hadden voor de pandemie, en hoe vaak jongeren in
                                   mogelijke mentale gevolgen zijn van de coronapandemie op                                                                 contact blijven met familie, vrienden en kennissen.
                                   basis van wetenschappelijke studies die gepubliceerd zijn
                                   in het eerste jaar van de coronapandemie. Het gehele ad-                                                             Of de coronapandemie ook dé oorzaak is van een minder goede
                                   vies, Mentale gevolgen van de coronapandemie: een eerste                                                             mentale gezondheid, is niet eenvoudig vast te stellen. De men-
                                   inventarisatie, is terug te lezen op www.gezondheidsraad.nl.                                                         tale gezondheid wordt namelijk bepaald door veel verschillende
                                   De mogelijke mentale gevolgen van de coronapandemie bij                                                              factoren. Wanneer je te maken hebt met meerdere ongunstige
                                   jongeren, die ook beschreven staan in het genoemde advies,                                                           factoren, ben je kwetsbaarder voor mentale klachten. Wanneer er
                                   lichten we in dit stuk uit.                                                                                          juist sprake is van veel beschermende factoren, zoals sociale steun
                                                                                                                                                        van familie en vrienden, dan ben je minder kwetsbaar voor mentale
                                   Hoe kan de coronapandemie de mentale gezondheid                                                                      klachten. In de overgang van de kinderleeftijd naar de volwassen
                                   aantasten?                                                                                                           leeftijd ontstaan vaak voor het eerst psychiatrische ziektebeelden
                                   Mentale gezondheid wordt bepaald door verschillende factoren.                                                        die op jongere leeftijd niet of nauwelijks voorkomen. Dit maakt dat
                                   Naast aangeboren, genetische factoren speelt de invloed van de                                                       jongeren, in het algemeen, kwetsbaar zijn.
                                   omgeving of wat een persoon meemaakt een belangrijke rol. De
                                   coronapandemie is een crisissituatie die op verschillende manieren                                                   Coronapandemie en de mentale gezondheid van jongeren
                                   impact kan hebben op de mentale gezondheid. Banks e.a. beschre-                                                      De coronapandemie duurt nu al twee jaar. Toch betreffen de meeste
                                   ven de volgende mechanismen:1                                                                                        wetenschappelijke gegevens over de mentale gezondheid van jon-
                                                                                                                                                        geren het eerste jaar van de pandemie. We hebben vooral gekeken
                                   1. Het eerste mechanisme houdt verband met de angst voor de                                                          hoe de mentale gezondheid tijdens de pandemie veranderde in
                                      eigen gezondheid of die van een ander, zoals de angst om besmet                                                   vergelijking met de periode voor de pandemie. We beschrijven
                                      te raken of anderen te besmetten. Deze angst kan per persoon ver-                                                 deze gegevens voor verschillende aspecten die iets zeggen over
                                      schillen. Of iemand angstig is, kan afhangen van hoe hoog iemand                                                  de mentale gezondheid van jongeren.
                                      denkt dat het risico op besmetting en op een eventueel ernstig
                                      beloop van de ziekte is. Berichten over de pandemie, bijvoorbeeld                                                 Angst, depressieve gevoelens en eenzaamheid
                                      via social media, kunnen hier ook een rol in spelen.                                                              Wetenschappelijke studies schetsen het beeld dat jongeren tijdens
                                                                                                                                                        de pandemie meer mentale klachten kregen. Zo werden klachten van
                                   2. Het tweede mechanisme houdt verband met zorgen die ontstaan                                                       angst, depressie en slaapproblemen onderzocht tussen twee groe-
                                      over de individuele financiële situatie. Sommige sectoren zijn                                                    pen tot 18 jaar. De eerste groep jongeren vulde de vragenlijst voor de
                                                                                                               2. Luijten, M.A.J., M.M. van Muilekom,
                                      door de pandemie hard getroffen. Ook jongeren werkzaam in die               L. Teela, T.J.C. Polderman, C.B.      pandemie in. De tweede groep vulde in april-mei 2020 de vragenlijst
1. Banks, J., D. Fancourt & X. Xu,    sectoren kunnen hun baan verliezen. Dit kan zorgen veroorzaken              Terwee, J. Zijlmans e.a. (2021),      in, dus tijdens de pandemie. Uit deze studie bleek dat jongeren tijdens
   ‘Mental Health and the COVID-19    over hun inkomen.                                                           ‘The impact of lockdown during the    de pandemie meer last hadden van angst of depressieve gevoe-
   Pandemic’, World Happiness                                                                                     COVID-19 pandemic on mental and
                                                                                                                                                        lens. Ook hadden zij meer slaapproblemen dan de andere groep
   Report Chapter 5, Sustainable                                                                                  social health of children and ado-
   Development Solutions Network   3. Het derde mechanisme heeft betrekking op de gevolgen van                    lescents’, Quality of Life Research,  jongeren.2 Zij gaven aan dat hun dagelijks leven door de coronamaat-
   2021.                              de pandemie voor het gezinsleven. Kinderen en jongeren waren                30(10), 1-10.                         regelen werd beïnvloed, omdat zij contact misten met vrienden, niet
048                                                                     Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe                                                   049
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>3. CBS, Ervaren impact coronacri-
    sis op mentale gezondheid en
    leefstijl, zie www.cbs.nl/nl-nl/
    maatwerk/2021/25/ervaren-im-
    pact-coronacrisis-op-men-
    tale-gezondheid-en-leefstijl,
    geraadpleegd 3 september 2021.
                                        naar school mochten, geen vrijheid ervoeren, niet konden sporten,                                                      Veerkracht
4. Lifelines Corona Research Pro-       leuke activiteiten misten, moeite hadden met onderwijs op afstand,                                                     Als mensen veerkracht hebben, dan zal hun mentale gezondheid
    ject, Lifelines Corona Barometer,   familie misten en/of zich verveelden. Een soortgelijk beeld schetst                                                    minder snel afnemen bij tegenslag. Ongeveer een op de drie stu-
    zie https://coronabarometer.nl,
    geraadpleegd 2 februari 2022.       een onderzoek van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).                                                        denten gaf in april-mei 2020 aan dat zij tijdens de coronapandemie
                                        In dit onderzoek gaven mensen aan of zij zich zenuwachtig, somber,                                                     minder veerkracht hadden dan daarvoor.12 In een andere studie
5. Green K.H., S. van de Groep, S.W.
    Sweijen, A.I. Becht, M. Buijzen,    verdrietig of gelukkig voelden. Vooral 18-25-jarigen hadden meer last                                                  scoorden studenten in het voorjaar van 2021 hun veerkracht op een
    R.N.H. de Leeuw e.a. (2021),        van negatieve gevoelens. Deze toename in klachten is vooral te zien                                                    schaal van 1 tot en met 5. Hoe hoger de score, hoe groter de veer-
    ‘Mood and emotional reactivity of                                                                                12. Du, C., M.C.H. Zan, M.J. Cho,
                                        in de eerste helft van 2021. In 2019 en 2020 had 13,3% van 18-25-jari-           J.I. Fenton, P.Y. Hsiao, R. Hsiao     kracht. De studenten scoorden gemiddeld een 2,9 op veerkracht.13
    adolescents during the COVID-19
    pandemic: short-term and long-
                                        gen mentale klachten. In de eerste helft van 2021 verdubbelde dit tot            e.a. (2021), ‘The Effects of          Dit is een laag-gemiddelde score. Gegevens over de veerkracht
    term effects and the impact of so-  26,6%.3 Deze toename was minder groot bij 12-18-jarigen of mensen                Sleep Quality and Resilience          van deze studenten voor de pandemie zijn niet beschikbaar. Of de
    cial and socioeconomic stressors’,                                                                                   on Perceived Stress, Dietary
                                        van 25 jaar en ouder.                                                            Behaviors, and Alcohol Misuse: A      veerkrachtscore veranderd is ten opzichte van voor de pandemie,
    Scientific Reports, 11(1), 11563.
                                                                                                                         Mediation-Moderation Analysis of      is onbekend.
6. Klerk, M. de, M. Olsthoorn, I. Plai- Mensen tussen de 18-30 jaar hebben tijdens de pandemie vaker last                Higher Education Students from
    sier, J. Schaper & F. Wagemans,                                                                                      Asia, Europe, and North America
                                        van depressieve klachten dan gemiddeld in de volwassen algemene                  during the COVID-19 Pandemic’,
                                                                                                                                                               Onveilige thuissituaties en (digitaal) gepeste kinderen
    Een jaar met corona, ontwikke-
    lingen in de maatschappelijke       bevolking.4 Een enkele studie laat zien dat depressieve klachten                 Nutrients, 13(2), 442.                Gegevens over verandering in mentale gezondheid van kinderen
    gevolgen van corona, Den Haag:      onder jongeren tot 20 jaar tussen mei en november 2020 zijn toege-                                                     tijdens de coronapandemie ontbreken grotendeels. Wel zijn er
                                                                                                                     13. RIVM, Trimbos-instituut & GGD
    SCP 2021.                           nomen.5 Het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) heeft onderzocht                                                     zorgen over de blootstelling van kinderen aan onveilige situaties,
                                                                                                                         GHOR Nederland, Monitor Menta-
7. Jansen, T., E. Bolt, J. Hendriksen,  of jongeren meer last hebben van eenzaamheid. Het onderzocht of                  le gezondheid en Middelengebruik      omdat deze kunnen leiden tot mentale klachten. Zo bestaan er ver-
    M. Hooiveld & J. Korevaar, 20-24    jongeren een nauwe band met een ander missen. Dit wordt ook wel                  Studenten hoger onderwijs. Deel-      moedens dat onveilige thuissituaties verergerd of toegenomen zijn.
    jarigen in tweede lockdown vaker                                                                                     rapport I Mentale gezondheid van
    naar de huisarts met depressieve    emotionele eenzaamheid genoemd. Onder 16-29-jarigen was dit                      studenten in het hoger onderwijs,     Bij Veilig Thuis kunnen mensen huiselijk geweld, kindermishandeling
    gevoelens en angst, Utrecht: Nivel  in 2020 niet toegenomen. Wel geldt dat zowel in 2019 als in 2020                 2021.                                 en ouderenmishandeling melden. Er wordt tijdens de pandemie niet
    2021.                               een hoger percentage van de 16-29-jarigen aangaf zich eenzaam                                                          duidelijk meer melding gemaakt van geweld. Er is wel een toename
                                                                                                                     14. CBS, Huiselijk geweld; kerncijfers
8. Bolt, E., F.A. Nour, T. Jansen, J.   te voelen dan mensen in oudere leeftijdsgroepen.6                                Veilig Thuis, regio, zie https://     in het aantal acute (ernstige) meldingen.14 15 Wat er met die meldin-
    Korevaar, L. van Dijk & K. Hek,                                                                                      opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/datas-       gen gedaan is, is niet bekend. Bij bijna 40.000 kinderen is er een
    Voorschrijven van psychofarma-                                                                                       et/84847NED/table, geraad-
    ca door de huisarts tijdens de      Contact met de huisarts                                                                                                vermoeden van kindermishandeling tijdens de eerste besmettings-
                                                                                                                         pleegd 2 februari 2022.
    coronapandemie, 2020 wk 2 - wk      In het begin van de coronapandemie gingen jongeren niet vaker naar                                                     golf. Dit is een duidelijke toename ten opzichte van 2017.16 Er is niet
    24 (6 jan 2020 - 20 jun 2021).      de huisarts voor mentale klachten.7 In die tijd werd ook de oproep ge-       15. CBS, Dashboard Veilig Thuis, zie      met zekerheid te zeggen dat er ook echt sprake is van kindermis-
    Geneesmiddelen in coronatijd,                                                                                        https://dashboards.cbs.nl/v3/
    Utrecht: Nivel 2021.
                                        daan om alleen de huisarts te bezoeken voor dringende klachten. Het                                                    handeling.
                                                                                                                         regionaaldashboardveiligthuis,
                                        Nivel constateerde dat vanaf half oktober tot het einde van de meet-             geraadpleegd 2 februari 2022.
9. CBS, Zelfdodingen in Nederland:
    een overzicht vanaf 1950, zie       periode half maart 2021 meer 15-24-jarigen naar de huisarts gingen,                                                    Tijdens de pandemie was er minder persoonlijk contact mogelijk.
                                                                                                                     16. Vermeulen, S., S. van Berkel & L.
    www.cbs.nl/nl-nl/longread/          bijvoorbeeld vanwege depressieve gevoelens. Jongeren tussen de 20                Alink, Kindermishandeling tijdens     Voor hulpverleners was het moeilijker om onveilige thuissituaties op
    statistische-trends/2021/zelf-      en 24 jaar kwamen ook vaker langs voor een angststoornis, vergeleken             de eerste lockdown, Leiden:           te sporen. Ook de veiligheid van gezinsleden en kinderen was lastiger
    doding-in-nederland-een-over-                                                                                        Universiteit Leiden, Instituut Peda-
    zicht-vanaf-1950/2-resultaten,
                                        met dezelfde periode in 2019 en 2020.7 Of alle jongeren die naar de                                                    in te schatten.17 Hulp kon niet altijd gegeven worden. School is een
                                                                                                                         gogische Wetenschappen 2021.
    geraadpleegd 2 februari 2022.       huisarts gingen ook werden gediagnosticeerd met een psychiatrische                                                     veilige plek voor kinderen. Doordat kinderen een tijd niet naar school
                                        stoornis, is niet bekend. Registratiecijfers tonen wel aan dat in diezelfde  17. Skeketee, M., R. de Wildt, M. Com-    konden, hadden zij geen toegang tot die veilige plek. Leraren kunnen
10. NOS Nieuws, Onderzoek: 15                                                                                            pagner, M. van der Hoff & B. Tierolf,
    procent meer suïcides onder         periode (in de tweede besmettingsgolf) de huisarts vaker antidepres-                                                   ook onveilige thuissituaties opsporen. Door het thuisonderwijs lukte
                                                                                                                         Kwetsbare gezinnen in tijden van
    jongvolwassenen tot 30 jaar, zie    siva voorschreef dan in 2019.8 Kalmerende medicijnen tegen angst en              Corona, Utrecht: Verwey-Jonker        dat waarschijnlijk minder goed. Hulpverleners verwachten dat de
    https://nos.nl/artikel/2413009-on-  slaapproblemen werder niet vaker voorgeschreven door de huisarts.                Instituut 2020.                       lockdowns onveilige situaties hebben versterkt. Zij maken zich zorgen
    derzoek-15-procent-meer-sui-
    cides-onder-jongvolwasse-
                                                                                                                                                               om gezinnen die in kleine huizen wonen en gezinnen waar sprake is
                                                                                                                     18. Jansma, A. & O. de Zwart, De
    nen-tot-30-jaar, geraadpleegd 2     Zelfdodingen                                                                     impact van de coronacrisis op         van geweld en verslavingsproblemen.18
    februari 2022.                      In 2020 zijn niet meer mensen overleden door zelfdoding, ook niet on-            de ondersteuning van gezinnen
11. Stichting 113 Zelfmoordpre-         der jongeren.9 In 2021 zijn ruim 300 jongeren tot 30 jaar overleden door         in een kwetsbare situatie met         Kinderen kunnen de Kindertelefoon bellen om te praten over
    ventie, Suïcides sinds de start                                                                                      kinderen van 0 tot 4 jaar, Utrecht:
                                        zelfdoding.10 11 Dit is een toename van 15% ten opzichte van eerdere             Verwey-Jonker Instituut 2020.         onderwerpen die ze niet durven, kunnen of willen bespreken met
    van de coronacrisis in Neder-
                                        jaren. In hoeverre de coronapandemie daarop van invloed is geweest,                                                    iemand uit hun omgeving. In 2020 hebben meer kinderen dan ooit
    land, zie www.113.nl/suici-                                                                                      19. De Kindertelefoon, Het jaar 2020
    des-sinds-de-start-van-de-coron-    is niet te zeggen.                                                               in vogelvlucht, zie https://jaar-
                                                                                                                                                               de Kindertelefoon gebeld.19 Dit waren in totaal 523.000 gesprekken.
    acrisis-nederland, geraadpleegd                                                                                      verslag.kindertelefoon.nl/2020,       Tijdens lockdowns belden kinderen vaker omdat zij digitaal gepest
    2 februari 2022.                                                                                                     geraadpleegd 2 februari 2022.         werden. In april 2019 maakte 3,7% melding van digitaal pesten.
050                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe                                                   051
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                          Tijdens de eerste lockdown, in april 2020, was dit 16,9%.20 In                                                           en mogelijk ook sociale netwerken verstoord. Dit kan leiden tot een-
                                          2021 meldde de Kindertelefoon dat na de tweede lockdown 50%                                                              zaamheid.6 Vooral jongeren die (al) minder/weinig (sociaal) contact
                                          meer meldingen binnenkwamen van kinderen die digitaal gepest                                                             hadden, hun werk (bijvoorbeeld in de horeca) zijn verloren of minder
                                          werden.21 Het is mogelijk dat kinderen de Kindertelefoon tijdens                                                         sociale activiteiten (bijvoorbeeld sport) hebben gekregen, lopen een
                                          de schoolsluiting belden, omdat zij niet bij iemand anders terecht                                                       risico op gevoelens van eenzaamheid. Als eenzame gevoelens aan-
                                          konden. Tijdens de tweede lockdown spraken kinderen vaak over                                                            houden, is de kans op mentale problemen op de lange termijn groter.
                                          emotionele problemen. Het is niet bekend hoe vaak kinderen de
                                          Kindertelefoon belden vanwege huiselijk geweld.19                                                                        Leerachterstanden
                                                                                                                                                                   Leerlingen en studenten konden lange tijd niet naar school.
                                          Nog weinig bekend over positieve effecten                                                                                Zij volgden onderwijs vanuit huis. Dit heeft geleid tot minder goede
20. De Kindertelefoon, Stijging
    gesprekken digitaal pesten bij de     Er is nog weinig bekend over positieve effecten van de coronapan-                                                        leerprestaties bij leerlingen in het basisonderwijs.28 De gemiddelde
    Kindertelefoon, zie www.kinder-       demie op de mentale gezondheid van jongeren. Een onderzoek laat                                                          Cito-score is in 2021 lager uitgevallen. In 2019 was de gemiddelde
    telefoon.nl/persbericht-pesten,       zien dat jongeren met een autismespectrumstoornis soms meer rust                                                         score 536,1 en in 2021 535,0.29 De leerprestaties van leerlingen lijken
    geraadpleegd 2 februari 2022.
                                          ervoeren. Zij werden minder geprikkeld. Een deel van de jongeren                                                         te verschillen tussen scholen.28 Ook is onderzocht of – bijvoorbeeld
21. De Kindertelefoon, Piek in ge-        met een chronische ziekte of zware lichamelijke beperking vond                                                           – leerlingen met laag opgeleide ouders een grotere leerachterstand
    sprekken over pesten na lockdown      online leren prettig.22                                                                                                  hebben opgelopen. Er zijn signalen dat leerachterstanden inder-
    bij de Kindertelefoon, zie www.kin-
    dertelefoon.nl/onderzoek-pesten,                                                                                                                               daad meer voorkomen bij scholieren met laag opgeleide ouders,
    geraadpleegd 2 februari 2022.         Risico dat een deel van de klachten langdurig is                                                                         al was er ook een studie die dit niet rapporteerde.30 Leerlingen in het
                                          Gegevens over het aanhouden van klachten op de langere termijn                                                           voortgezet onderwijs hebben een achterstand opgelopen in Neder-
22. Vereniging Gehandicaptenzorg
    Nederland, Jongeren met een           ontbreken nog. Het ligt voor de hand dat bij een deel van de jongeren                                                    landse leesvaardigheid en rekenen. Dit geldt vooral voor leerlingen
    beperking na corona, 2021.            de klachten waarschijnlijk voorbijgaan, maar er zullen naar verwach-                                                     op het vmbo.31 Leerachterstanden bij studenten op het mbo, hbo en
                                          ting ook jongeren zijn bij wie de klachten lang(er) kunnen aanhouden.                                                    de universiteit zijn nog minder goed in beeld. Er wordt geprobeerd
23. Takizawa, R., B. Maughan & L.
    Arseneault (2014), ‘Adult health      Bij wie dit zal gebeuren en hoe groot die groep is, is nog niet bekend.                                                  om de achterstanden in te halen. Of dit ook lukt, zal moeten blijken.
                                                                                                                       28. Engzell, P., A. Frey & M.D. Verha-
    outcomes of childhood bullying        Het is waarschijnlijker dat dit gebeurt bij jongeren die al kwetsbaar            gen (2021), ‘Learning loss due to       Het inlopen van leerachterstanden is belangrijk voor de toekomst
    victimization: evidence from a        waren voor de pandemie. Het is belangrijk te beseffen dat tijdens de             school closures during the CO-          van jongeren. Het vinden van een goede baan, en daarmee ook
    five-decade longitudinal British                                                                                       VID-19 pandemic’, Proc Natl Acad
    birth cohort’, American Journal of    pandemie bepaalde risicofactoren voor het ontwikkelen van mentale                                                        financiële zekerheid, is verbonden aan het opleidingsniveau.
                                                                                                                           Sci U S A, 118(17), e2022376118.
    Psychiatry, 171(7), 777-784;          klachten versterkt zijn. Hierdoor lopen sommige jongeren de kans
24. Lereya, S.T., W.E. Copeland, E.J.     op het ontwikkelen van langdurige klachten. We zullen deze factoren          29. College voor Toetsen en Exa-            Schoolleiders zijn bezorgd over de motivatie en de mentale
    Costello & D. Wolke (2015), ‘Adult    een voor een bespreken.                                                          mens, Leerlingresultaten Centrale       gezondheid van leerlingen. Ook zijn er zorgen of leerlingen zich
    mental health consequences of                                                                                          Eindtoets 2021 beschikbaar, zie
    peer bullying and maltreatment                                                                                         www.centraleeindtoetspo.nl/             sociaal en emotioneel goed kunnen ontwikkelen.31 Deze zorgen
    in childhood: two cohorts in two      Onveilige thuissituaties en (digitaal) gepeste kinderen                          actueel/nieuws/2021/05/25/leer-         gelden voor leerlingen in alle soorten onderwijs en leerjaren.
    countries’, Lancet Psychiatry, 2(6),  De beschreven mogelijke blootstelling aan onveilige thuissituaties en            lingresultaten-centrale-eindtoets,      Schoolleiders noemen wel een aantal specifieke groepen waarover
    524-531.                                                                                                               geraadpleegd 2 februari 2022.
                                          de toename in pesten tussen kinderen kunnen op korte termijn leiden                                                      veel zorgen bestaan: leerlingen met een kwetsbare thuissituatie,
25. Heinrich, L.M. & E. Gullone
    (2006), ‘The clinical significance    tot psychische klachten, maar deze ervaringen kunnen ook langer              30. Lek, K., R. Feskens & J. Keuning,       leerlingen die voor de coronapandemie al ondersteuning nodig
    of loneliness: a literature review’,  durende mentale klachten bij kinderen veroorzaken.23 24 Op basis van             Het effect van afstandsonderwijs        hadden, leerlingen die al sociaal kwetsbaar waren, leerlingen
    Clinical Psychology Review, 26(6),                                                                                     op leerresultaten in het PO, Arn-
                                          de huidige gegevens kunnen we niet met zekerheid zeggen dat er                   hem: Cito 2020.                         in het praktijkonderwijs, leeringen in de beroepsgerichte en
    695-718.
                                          een toename is in geweld of pestgedrag tijdens de pandemie. Er zijn                                                      kaderberoepsgerichte leerwegen in het vmbo en leerlingen
26. Hawkley, L.C. & J.T. Cacioppo                                                                                      31. Ministerie van OCW, Nationaal
    (2010), ‘Loneliness matters: a        wel signalen van onveilige thuissituaties, (digitaal) gepeste kinderen           Programma Onderwijs. Eerste             die thuis geen Nederlands spreken.31
    theoretical and empirical review of   en minder goede opsporing van bedreigende gezinssituaties. Dit is                voortgangsrapportage, Den Haag:
    consequences and mechanisms’,         reden om bezorgd te zijn over de mentale gezondheid van kinderen                 2021.                                   Werk- en financiële onzekerheid
    Annals of Behavioral Medicine,
    40(2), 218-227.                       nu en in de toekomst.                                                        32. CBS, Werkloosheidspercentage            Rond de start van de coronapandemie was de werkloosheid op het
                                                                                                                           blijft in februari 3,6, zie www.cbs.nl/ laagste punt sinds 2003. Na de start van de pandemie steeg het
27. Leigh-Hunt, N., D. Bagguley, K.                                                                                        nl-nl/nieuws/2021/11/werkloos-
    Bash, V. Turner, S. Turnbull, N.      Eenzaamheid                                                                      heidspercentage-blijft-in-febru-        aantal mensen tussen 15 en 75 jaar dat werkloos was.32 Het aantal
    Valtorta e.a. (2017), ‘An overview of Eenzaamheid vergroot de kans op mentale problemen. Volgens het                   ari-3-6, geraadpleegd 2 februari        openstaande vacatures en banen daalde.32 33 Pas in februari 2021
    systematic reviews on the public      SCP kunnen onder andere jongeren aangemerkt worden als risico-                   2022.                                   waren er weer evenveel werkenden als in begin 2020.32 Hoeveel jon-
    health consequences of social
    isolation and loneliness’, Public     groep voor eenzaamheid.25 26 27 Tijdens de coronapandemie kunnen             33. CBS, De arbeidsmarkt in cijfers,        geren werkloos zijn geworden, is niet geheel duidelijk. Wel is duidelijk
    Health, 152, 157-171.                 jongeren dierbaren zijn kwijtgeraakt. Daarnaast zijn hun sociale leven           Den Haag: 2021.                         dat bij jongeren tot 27 jaar het aantal bijstands- en werkloosheidsuit-
052                                                                             Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe                                                    053
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                                        keringen toenam met 67,3% tussen februari 2020 en februari 2021.
                                        Dit komt vermoedelijk doordat werkenden tot 27 jaar vaker tijdelijke
                                        contracten hebben. Bij moeilijke economische tijden lopen zij eerder
                                        kans op ontslag.
                                        Er is ook gekeken naar de baankansen van starters (16-30-jarigen) die
                                        vlak voor of tijdens de pandemie zijn uitgestroomd uit het onderwijs.
                                        Hun baankansen herstelden zich een paar maanden na de start van
                                        de pandemie.34 De ongelijkheid op de arbeidsmarkt lijkt tijdens de co-
                                        ronapandemie te zijn toegenomen. Dit komt omdat laagopgeleiden
                                        vaker werken in beroepen en sectoren die door de coronapandemie
                                        zijn getroffen.34 Afgestudeerden met een lage opleiding kwamen min-
                                        der snel aan een baan dan mensen met een hoge opleiding. Dit was
                                        zowel in het voorjaar als in het najaar van 2020 het geval. De baan-
                                        kansen daalden in sectoren zoals de horeca, het toerisme en diverse
                                        contactberoepen. Afgestudeerden met een zorg- of technische
                                        opleiding kwamen juist makkelijker aan een baan. Mogelijk trekt die
                                        ongelijkheid op de arbeidsmarkt bij, bijvoorbeeld wanneer de vraag
                                        naar werknemers in de getroffen sectoren toeneemt. Baanverlies en
                                        werkonzekerheid kunnen bijdragen aan mentale problemen.35 36 37
                                                                                                                    Er zijn signalen dat
                                        Bied jongeren toegang tot laagdrempelige hulp om mentale
                                        klachten te verminderen
                                        In de eerste twee jaar van de coronapandemie zijn er veel maatrege-
                                        len genomen om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.
                                                                                                                    leerachterstanden
                                        Jongeren moesten onderwijs op afstand volgen. Gelegenheden die
34. Zwetsloot, J., B. ter Weel, H.
    Bussink, K. van der Ven, S. de      jongeren veel bezoeken, zoals de horeca en het nachtleven werden
    Winter-Koçak, L. van Loon-Dik-      langdurig gesloten. Veel sportcompetities werden stopgezet en
    kers e.a., Een overwacht valse      jongeren raakten ook (bij)baantjes kwijt. Jonge kinderen hebben
    start op de arbeidsmarkt, Utrecht:
                                        langdurig in de beperkte omgeving van het gezin gezeten. Ook had-
                                                                                                                    meer voorkomen bij
    Verwey-Jonker Instituut 2021.
                                        den ze minder contact met leeftijdsgenoten, wat van invloed kan zijn
35. Have, M. ten, S. van Dorsselaer,
    R. de Graaf (2015), ‘‘The associa-  geweest op hun sociaal-emotionele ontwikkeling. Al deze maatre-
    tion between type and number        gelen hebben dus invloed gehad op zowel de schoolse en professi-
    of adverse working conditions       onele ontwikkeling als het sociale leven en de sociale ontwikkeling
    and mental health during a time
                                                                                                                    scholieren met laag
    of economic crisis (2010-2012)’,    van jongeren. Het komt daarom wellicht niet als een verrassing dat uit
    Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol, de eerste wetenschappelijke gegevens blijkt dat met name jongeren
    50(6), 899-907.                     een toename laten zien in mentale klachten.
36. Chkalova, K. & R. van Gaalen,
    Arbeid, flexwerk en gezondheid:     Het beeld over de mentale gezondheid van jongeren tijdens de
                                                                                                                    opgeleide ouders
    Over de samenhang tussen
    (tijdelijk) werk en gezondheid,     coronapandemie is nu nog incompleet. Onderzoeken op dit gebied
    Den Haag/Heerlen/Bonaire:           komen met een zekere vertraging beschikbaar. Het blijft belangrijk om
    CBS 2020                            de mentale gezondheid van jongeren goed te volgen. Daarbij moet
37. Mandemakers, J. & M. Kalmijn        er ook aandacht zijn voor jongeren die moeilijk te bereiken zijn, zoals
    (2018), ‘From bad to worse?         kinderen die opgroeien in achterstandswijken of jongeren met lagere
    Effects of multiple adverse life
                                        opleidingen. Zij zijn vaak ondervertegenwoordigd in wetenschappe-
    course transitions on mental
    health’, Longitudinal and Life      lijk onderzoek. Deze jongeren hebben ook vaker moeite om hulp te
    Course Studies, 9(3), 299-311.      zoeken of ervaren minder toegang tot effectieve hulp.
054                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe 055
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                        Jongeren waren ook voor de pandemie al kwetsbaar. De pandemie
                                        kan deze kwetsbaarheid verder hebben vergroot. De mentale klach-
                                        ten kunnen ook vanzelf weer voorbijgaan, maar sommige jongeren
                                        zullen hulp nodig hebben. Het is daarom belangrijk dat jongeren
                                        toegang hebben tot laagdrempelige hulp om de mentale klachten te
                                        verminderen. Het lijkt niet nodig om nieuwe programma’s te ontwik-
                                        kelen. Er bestaan namelijk al veel effectieve interventies om jongeren     Colofon
                                        te begeleiden in de omgang met mentale klachten. Het Nederlands
                                        Jeugdinstituut en het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid hou-              Naam Raad
                                        den bijvoorbeeld databanken bij met effectieve interventies voor de        Gezondheidsraad
                                        jeugd.38 Het is daarnaast van belang om te zorgen dat we bestaande
                                        zorgstructuren optimaal benutten, zodat mentale klachten vroegtijdig       De bijdrage van de Gezondheidsraad is geschreven door weten-
                                        gesignaleerd worden en jongeren zelf gemakkelijk en in een vroeg           schappelijk medewerkers van het secretariaat van de Gezond-
                                        stadium hun klachten kunnen melden.                                        heidsraad en gebaseerd op het advies Mentale gevolgen van de
                                                                                                                   coronapandemie: een eerste inventarisatie, dat is opgesteld door de
                                                                                                                   tijdelijke commissie Mentale gezondheid en coronapandemie met
                                                                                                                   deskundigen uit diverse disciplines.
                                                                                                                   Samenstelling Commissie
                                                                                                                   Prof. dr. T. Cillessen, voorzitter
                                                                                                                   Prof. dr. U. Bültmann
                                                                                                                   Dr. R. Klaassen
                                                                                                                   Prof. dr. M. Kleinjan
                                                                                                                   Prof. dr. M. van den Muijsenbergh
                                                                                                                   Prof. dr. R. Oude Voshaar
                                                                                                                   Prof. dr. S.A. Reijneveld
                                                                                                                   Prof. dr. F. Scheepers
                                                                                                                   Prof dr. M. Sijbrandij
                                                                                                                   Auteurs
                                                                                                                   dr. Deborah Levie, wetenschappelijk medewerker
                                                                                                                   Prof. dr. Pol A.C. van Lier, wetenschappelijk medewerker
                                                                                                                   Raadpleging jongeren
                                                                                                                   De Gezondheidsraad heeft gegevens van wetenschappelijke studies
                                                                                                                   verwerkt. In die studies zijn jongeren gevraagd naar hun mentale
                                                                                                                   gezondheid.
                                                                                                                   Contactgegevens Raad
                                                                                                                   Korte Voorhout 7
                                                                                                                   Postbus 16052
                                                                                                                   2500 BB Den Haag
38. RIVM - Centrum Gezond Leven,
    ‘Overzicht van databanken met                                                                                  info@gr.nl
    interventies’, zie www.loketge-                                                                                www.gezondheidsraad.nl
    zondleven.nl/leefstijlinterventies/
    interventies-zoeken-algemeen/
    overzicht-databanken-partners,                                                                                 © Gezondheidsraad
    geraadpleegd 2 februari 2022.                                                                                  Den Haag, 2022
056                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe       057
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                                                            MAAK
                                                                                                                         VAN
                                                                                                                       DE
    LAKS, JOB,
    LSVb & ISO
    Het LAKS is de vertegenwoordiger van de meer
    dan een miljoen middelbare scholieren in de
    media, politiek en op scholen zelf.
    De JOB is een vereniging die opkomt voor de
                                                            MAND
                                                                   EEN
    rechten en belangen van alle mbo-studenten in
    Nederland.
    De LSVb komt op voor de belangen van heel
    studerend Nederland. Ze zetten zich onder
    andere in voor beter onderwijs,betaalbare
    huisvesting en meer studenteninspraak.
    Het ISO is de grootste landelijke studentenor-
    ganisatie en behartigt de belangen van meer
                                                            VANGNET
    dan 800.000 studenten. De student en diens
    ontwikkeling staat hierbij centraal.
    Auteurs:
    Iben Maas, Quin Blokzijl, Joshua de Roos en
    Bjorn Blom
058                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen Mentale klachten in de coronapandemie nemen bij jongeren toe    059
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>Landelijk Aktie Komitee Scholieren, Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs,
Landelijke studentenvakbond en het Interstedelijk Studenten Overleg
MAAK VAN DE MAND                                                                                                                                  gaan studeren, werken en allerlei activiteiten proberen te combineren.
                                                                                                                                                  Maar de druk om zich te conformeren aan deze standaard is groot.
EEN VANGNET                                                                                                                                       Anders valt een student buiten de boot. Enkel een diploma behalen
                                                                                                                                                  is niet meer genoeg. Dat begint al op de basisschool. Ouders of
                                                                                                                                                  docenten moedigen de kinderen aan om vwo te doen als dat kan.2
                                                                                                                                                  Op de middelbare school verandert dit in een druk om hoge cijfers te
                                       ‘Ik dacht ik moet mijn vuisten ballen,                                                                    halen. Daarna krijgen veel jongeren het advies om door te stude-
                                                                                                                                                  ren, omdat een mbo- of hbo-diploma niet ‘goed genoeg’ is. Bij een
                                        Iemand zei open je hand,                                                                                  vervolgopleiding wordt natuurlijk wel verwacht dat studenten in het
                                                                                                                                                  eerste jaar voldoen aan het bindend studieadvies. Daarnaast is een
                                        Ik was bang om door de mand te vallen,                                                                    goed gevuld cv verheven tot een verkapt tweede diploma. Alleen
                                                                                                                                                  een diploma van een mbo-school, hogeschool of universiteit lijkt niet
                                        Iemand zei er is geen mand’                                                                               meer goed genoeg, aangezien de arbeidsmarkt steeds hogere eisen
                                                                                                                                                  stelt aan afgestudeerden. Vandaar de oproep van de docent om je al
                                        (Uit: Ik dacht - Freek de Jonge)                                                                          te gaan onderscheiden aan het begin van je studententijd. Terwijl jon-
                                                                                                                                                  geren juist de ruimte moeten hebben om zich op hun eigen tempo te
                                        Inleiding                                                                                                 ontwikkelen. Het zou niet moeten gaan om de hoogte van iemands
                                        De middelbare school is af. Het jarenlange leren voor toetsen en                                          cijfers of de lengte van het cv. De sociale, emotionele, morele en intel-
                                        examens heeft zijn vruchten afgeworpen. Gelukkig lijkt de diploma-                                        lectuele ontwikkeling van jongeren is de hoofdtaak van het onderwijs.
                                        uitreiking van je vervolgstudie nog mijlenver weg als je je eerste                                        De druk om zich te voegen naar de gewenste (lees: perfecte) stan-
                                        colleges bijwoont. Die geruststellende gedachte is nodig, omdat                                           daard zit die hoofdtaak in de weg. De prestatiedruk moet dus omlaag.
                                        je moet wennen aan je nieuwe omgeving, ritme en studie. Het zijn                                          Het onderwijs moet geen mand zijn waar jongeren doorheen kunnen
                                        vaak veel veranderingen, uitgerekend in een kwetsbare levensfase.                                         vallen, maar een net dat ze opvangt. Juist als ze vallen.
                                        Vooral als je eerstegeneratiestudent (student van wie geen van de
                                        ouders een vervolgopleiding heeft gedaan) bent, heb je vaak meer                                          Hierna belichten we een aantal elementen uit het onderwijs die
                                        tijd nodig om wegwijs te worden in de studentenwereld, omdat je                                           prestatiedruk in de hand werken. Waar mogelijk laten we zien
                                        niemand hebt die je kan vertellen hoe het is om student te zijn.                                          hoe het beter kan.
                                        Maar ruimte en tijd om je draai te vinden, blijken al snel een illusie
                                        bij de eerste colleges, als de docent zegt: ‘Goed om zoveel gezich-                                       Toetscultuur
                                        ten te zien in de collegebanken. Hoe ga je ervoor zorgen dat je je
                                                                                                                                                  Wat is toetscultuur?
                                        onderscheidt van de rest?’ Die laatste zin blijft in je hoofd hangen.
                                                                                                                                                  Al lange tijd ontvangt het Landelijke Aktie Komitee Scholieren
                                        Als student moet je blijkbaar commissiewerk, een vereniging, een
                                                                                                                                                  (LAKS) veel klachten en zorgelijke berichten over het toenemende
                                        bijbaantje en een studie combineren. En dus is het meer regel dan
                                                                                                                                                  belang van toetsen in het voortgezet onderwijs. Leerlingen ge-
                                        uitzondering dat je naast een voltijdstudie twintig uur per week
                                                                                                                                                  ven aan te verdrinken in de enorme hoeveelheid proefwerken en
                                        werkt, twee keer per week bij een (sport)vereniging te vinden bent,
                                                                                                                                                  opdrachten die ze in korte tijd moeten maken. Die grote hoeveelheid
                                        vrijwilligerswerk doet en nog steeds het gevoel hebt dat je niet
                                                                                                                                                  toetsen zorgt ervoor dat leerlingen van toets naar toets leren en
                                        genoeg doet en niet goed genoeg bent. Je bent bang om door de
                                                                                                                                                  leven, terwijl toetsen juist van belang zijn om te monitoren hoe het
                                        mand te vallen.
                                                                                                                                                  leren vordert. Het is niet de bedoeling dat leerlingen alleen leren om
                                                                                                                                                  de toets te kunnen maken. Leerlingen zien hun schoolleven als een
                                        Bovenstaande alinea illustreert hoe jongeren het studeren tegen-
                                                                                                                                                  grote hordeloop die je als volgt kan samenvatten: zweten, weten, ver-
                                        woordig beleven. Meer dan vroeger staan jongeren onder druk om
                                                                                                                                                  geten. Zweten, omdat ze kort voor de toets hard leren. Weten, omdat
                                        te presteren. De gevolgen hiervan worden langzaamaan pijnlijk
1. Dopmeijer, J.M., J. Nuijen, M.C.M.                                                                                                             ze met de opgedane kortetermijnkennis de toets ingaan. En vergeten,
   Busch & N.I. Tak, Monitor Mentale    duidelijk. Uit recent onderzoek onder studenten blijkt dat 76% van de      2. Zie www.duo-onderwijs-
                                                                                                                      onderzoek.nl/wp-content/    omdat deze kennis al snel weer vervaagt.
   gezondheid en Middelengebruik        studenten prestatiedruk ervaart. Dit gaat gepaard met veel stress en
   Studenten hoger onderwijs. Deel-                                                                                   uploads/2019/06/Pers-
                                        slaapproblemen.1 ‘Maar dat doen jongeren toch zelf?’ en ‘De jonge             bericht-Ouderbetrokken-
   raport I. Mentale gezondheid van
   studenten in het hoger onderwijs.    generatie weet gewoon niet meer wat hard werken is’, zijn vaak de             heid-in-het-basisonderwijs-
   Utrecht: Trimbos-instituut 2021.     eerste reacties op dit verhaal. Het klopt natuurlijk dat jongeren zelf        18-juni-2019.pdf.
060                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak van de mand een vangnet                                                                        061
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                                   Naar aanleiding van dit grote aantal zorgelijke signalen is het LAKS                                         voldoendes hebben gehaald, doorgegaan met het volgende onder-
                                   vorig jaar een onderzoek gestart naar dit verschijnsel. Uit dit onder-                                       werp: een samenhangend en integraal verbonden onderwijsaanbod
                                   zoek komt het begrip ‘toetscultuur’ voort:                                                                   ontbreekt daardoor.
                                    ‘Toetscultuur is het fenomeen waarbij toetsing plaatsvindt als doel                                        Deze werkwijze betekent dat leerlingen te maken krijgen met een
                                      van het onderwijsproces in plaats van toetsing te gebruiken als                                           groeiende hoeveelheid toetsen: twee proefwerken of opdrachten
                                      middel om de onderwijsontwikkeling te monitoren en te bevor-                                              voor een cijfer per week is steeds vaker de norm. Dit maakt dat leren
                                      deren. Cijfers zijn hierbij de spil in de onderwijsloopbaan van een                                       vanuit intrinsieke motivatie haast onmogelijk is: in plaats daarvan zijn
                                      scholier waarbij het persoonlijke ontwikkelproces en beheersing                                           leerlingen gedwongen te leren van toets naar toets. Het al eerderge-
                                      van de leerstof naar de achtergrond verdwijnt. “Zolang de cijfers in                                      noemde motto ‘zweten, weten, vergeten’ is hierbij meer dan toepas-
                                      orde zijn, is het onderwijs in orde.” Leren voor het cijfer, in plaats van                                selijk. Stof beklijft bij deze manier van leren namelijk niet. Dat terwijl we
                                      leren voor jezelf, is hierbij kenmerkend.’3                                                               in de ideale integrale aanpak van het onderwijs willen dat leerlingen
                                                                                                                                                zo veel mogelijk onthouden van wat ze hebben geleerd, in plaats van
                                   Dit probleem manifesteert zich inmiddels in alle andere onderwijsla-                                         alleen zo veel mogelijk van het laatst afgeronde hoofdstuk of ‘brokje’.
                                   gen en -niveaus.                                                                                             Uiteindelijk is het toch de bedoeling dat leerlingen alle stof kunnen
                                                                                                                                                reproduceren op het eindexamen.
                                   Toetscultuur in het voortgezet onderwijs
                                   In de praktijk manifesteert de toetscultuur in het voortgezet onder-                                         Die eindexamens zijn dan ook gelijk het antwoord op de vraag waar-
                                   wijs zich op twee verschillende manieren: het onderwijs hecht grote                                          om deze ongezonde en kwalitatief gebrekkige manier van leren en
                                   waarde aan cijfers en leerlingen krijgen steeds meer toetsen en                                              toetsen blijft bestaan. De centrale eindexamens kunnen we zien als
                                   opdrachten te verwerken.                                                                                     de grote eindtoets die het grotere brokje ‘het voortgezet onderwijs’
                                                                                                                                                afrondt. Dát is waar de leerlingen en leraren in vier, vijf of zes jaar
                                   Toetsing, met daaraan verbonden cijfers, om te controleren of                                                naartoe werken. Vooral scholen zijn mede hierdoor gefixeerd op het
                                   leerlingen de stof beheersen, is inmiddels al jaren de norm: het lijkt                                       eindexamen, want de Onderwijsinspectie beoordeelt hen op hun
                                   dé manier om op grote schaal te toetsen of een klas de stof beheerst.                                        eindexamenresultaten.
                                   Dat is niet alleen voor de docent nuttig, maar biedt ook de leerling de
                                   mogelijkheid om zelf in de gaten te houden voor welke vakken hij zich                                        Omdat de Onderwijsinspectie op deze manier beoordeelt, verlangen
                                   extra moet inspannen.                                                                                        ook scholen van hun leerlingen dat ze goed presteren. Dat hebben
                                                                                                                                                ze nodig om ervoor te zorgen ze zelf ‘een hoog cijfer’ krijgen van de
                                   Toch zit er ook een keerzijde aan: cijfers hebben in de afgelopen                                            Onderwijsinspectie. We kunnen ons voorstellen dat dit systeem
                                   decennia zoveel waarde toegekend gekregen, dat leerlingen erop                                               scholen dus indirect (en onbewust) dwingt hun leerlingen te pushen
                                   worden afgerekend. Toetsen is niet meer een manier om de voort-                                              goede resultaten te behalen.
                                   gang in de gaten te houden, maar is een afrekenmachine geworden.
                                   Neem bijvoorbeeld de toelatingseisen voor vervolgopleidingen,                                                Toetscultuur in het hoger onderwijs
                                   die structureel strenger en strenger worden en voornamelijk afgaan                                           Ook in het hoger onderwijs heerst steeds meer een toetscultuur.
                                   op cijfers. Al vanaf het begin van de bovenbouw wordt leerlingen                                             Studenten hebben elke acht tot tien weken een tentamenweek en
                                   meegegeven dat ze nú toch echt moeten beginnen met het halen                                                 daarnaast vaak tussentoetsen. Het is belangrijk om vanaf de eerste
                                   van goede cijfers, omdat hun eventuele vervolgopleiding cijferlijsten                                        toets al hoge cijfers te halen. Bij veel masters op de universiteit of
                                   onder de loep neemt in het toelatingsproces.                                                                 werkgevers wordt immers ook geselecteerd op basis van de hoogte
                                                                                                                                                van de cijfers. Het gevolg is dat studenten leren om een hoog cijfer
                                   Daarnaast wordt toetsing steeds meer gezien als het einddoel van en                                          te halen (lees: feitjes stampen) en niet om de stof echt te begrijpen.
                                   de reden voor het leren, in plaats van een middel om het leerproces                                          De druk om te presteren kan de verleiding groot maken om zelfs
                                   mee te monitoren. Dat doen niet alleen de leerlingen, maar ook de                                            stimulerende middelen te nemen, zoals Ritalin. Ook docenten her-
                                   docenten. Daardoor ligt de nadruk op het behandelen van ‘brokjes’                                            kennen dit beeld (zie kader).
                                   stof, bijvoorbeeld tijdens een semester of periode, om die vervolgens
3. Zie www.laks.nl/wp-content/up-
   loads/2021/08/Toetscultuur-rap- met een strikje af te ronden aan de hand van een toets aan het eind
   portage-definitief.pdf.         van een periode. Daarna wordt er, ongeacht of leerlingen genoeg
062                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak van de mand een vangnet                                                                            063
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>    Toetscultuur en prestatiedruk                                                                                         studeert, werkt, woont thuis, forenst, geeft mantelzorg, sport,
    Het is al een tijdje geleden. Twintig jaar. Krampachtig geschrokken                                                   volgt thuis online onderwijs, spreekt gemiddeld drie talen én pro-
    na frauduleuze praktijken in het hoger onderwijs, beschuldigende                                                      beert een sociaal leven vorm te geven in de weinige uren die nog
    vingers, terugbetalingen en boetedoeningen stortte het hoger                                                          over zijn. Dat is een kunst op zich.
    onderwijs zich op het verantwoorden en borgen van de hoge
    standaard en beoogde eindkwalificaties. Strenge accreditaties                                                         Ons onderwijs en de toetscultuur zouden mee moeten bewegen
    leidden tot ‘betere’ toetsorganisatie, toetsbeleid, toetsprogramma’s,                                                 met de uitdagingen waar jonge mensen en onze maatschappij
    toetskamers en toetscommissies. En natuurlijk héél véél toetsen.                                                      de komende jaren voor staan. En dat kán. Onderwijsinnovatie is
                                                                                                                          de noodzakelijke kracht achter wendbaarder en veerkrachtiger
    Nu krabben wij ons achter de oren en vragen we ons af waarom veel                                                     onderwijs, passend bij de multitaskende student van nu en de toe-
    van onze studenten toch niet gelukkig zijn? Waarom gaan sommi-                                                        komst. Docenten moeten de ruimte krijgen om te experimenteren
    gen ten onder aan de studiedruk in onze prachtige programma’s?                                                        met een minder toetsgestuurde en meer duurzame en gezonde
    Is de menselijke maat verloren gegaan en zijn we doorgeschoten                                                        leeromgeving, zodat zij met liefde en passie kunnen bijdragen
    in een toetscultuur vol summatieve reeksen aan toetsen die                                                            aan de persoonlijke en professionele ontwikkeling van studenten.
    allemaal meetellen voor het eindcijfer? In plaats van over de volle                                                   Op termijn zullen studenten aan onze maatschappij teruggeven
    breedte hun professionele, emotionele en sociale vaardigheden te                                                      wat wij er nu in investeren. En wij zullen hen dankbaar zijn.
    ontwikkelen, lopen studenten van horde naar horde en tussendoor
    springen zij door de hoepels die wij hun voorhouden. Het doel                                                         Geschreven door: Soemitro Poerbodipoero, Klaasjan Visscher en
    hiervan is de borging van de leerdoelen van de opleidingen, maar                                                      Sabine Uijl van het Comenius Netwerk (netwerk van onderwijsver-
    of studenten hierdoor beter worden voorbereid op hun toekomst,                                                        nieuwers in het hoger onderwijs).
    weet eigenlijk niemand.
                                                                                                                       Toets minder en anders
    Gelukkig laat ons voortschrijdend inzicht ons nimmer in de steek                                                   De toetscultuur in het onderwijs zorgt voor een verkeerde focus
    en zijn er in de loop der jaren nieuwe ontwikkelingen geweest die                                                  binnen het onderwijs en beperkt de brede ontwikkeling van jongeren.
    wijzen in de richting van formatiever toetsen, performance assess-                                                 Het kan ook anders, zoals het mbo bewijst. Daar werken scholen veel
    ments, rubrics, competentie- en portfoliobeoordelingen. Allemaal                                                   met eindprojecten, waarbij studenten tijdens een praktijkopdracht
    andere maatstaven dan de summatieve (eind)toets. Zeker in de af-                                                   alles in de praktijk moeten brengen wat ze geleerd hebben. Vaak is
    gelopen twee jaar hebben deze toetsvormen hun waarde bewezen.                                                      dit ook uitgesmeerd over een langere periode. Een eindproject wordt
    Waar opleidingen met summatieve eindtoetsen door de corona-                                                        vervolgens niet beoordeeld met een cijfer, maar met een ‘onvoldoen-
    maatregelen zwaar in de problemen kwamen en met proctoring en                                                      de’ of een ‘goed’. Doordat studenten zich niet kunnen en hoeven te
    andere noodgrepen probeerden de toetskwaliteit te redden, waren                                                    onderscheiden met een hoog cijfer, voelen ze minder prestatiedruk
    opleidingen met alternatieve toetsvormen vaak beter voorbereid                                                     tijdens hun studie dan scholieren en studenten in het hoger onderwijs.
    op de grillige gevolgen van de pandemie.                                                                           Bovendien staan het leerproces en de ontwikkeling van jongeren
                                                                                                                       meer centraal in plaats van de cijfers op het diploma. Het zou een
    Maar ook bij alternatieve toetsvormen lijkt de prestatie centraal                                                  enorme stap vooruit zijn als deze aanpak ook een plek krijgt in het
    te staan. Dit lijkt vooral het geval als het toetsen zich richt op het                                             voortgezet en hoger onderwijs.
    resultaat en minder op het leren zelf. Daarnaast moet een cursus
    of blok vaak nog steeds eindigen in een cijfer, de zogenoemde                                                      We moeten ervoor zorgen dat de school een plek is waar het verga-
    objectieve maatstaf om het leren te meten en om onderscheid te                                                     ren van kennis en vaardigheden telt; voor veel scholieren voelt dat op
    kunnen maken in de mate van leren van studenten. Dit zit helemaal                                                  dit moment niet meer zo. Scholen kunnen de druk verminderen door
    ingebakken, zowel in onze kwaliteitssystemen, als in de hoofden en          4. Vermeulen, W., T. Schwartz, S.      minder te toetsen. Vooral het geven van cijfers komt sterk naar voren
    gewoonten van docenten en studenten: ‘Zonder eindcijfer is het het             Hoekstra & M. Kleinjan, Druk in het als oorzaak van schooldruk.4 Het doen van projecten die verschillen-
                                                                                   voortgezet onderwijs, onderzoek
    ploeteren niet waard.’                                                         naar oorzaken van schooldruk in     de vakken raken kan al een oplossing zijn. Zo zijn jongeren interactief
                                                                                   het voortgezet onderwijs, 2021,     bezig met kennis opdoen en hoeven ze niet voor elk vak een aparte
    Met zo’n enorme prestatiedruk is het eigenlijk een wonder wat                  zie www.jobmbo.nl/mboers-heb-       toets te maken. Scholen kunnen de nadruk op cijfers beperken door
                                                                                   ben-behoefte-aan-studentenac-
    onze studenten in de huidige tijd voor elkaar boksen. Zien wij                 tiviteiten-maar-worden-vaak-uit-    meer gebruik te maken van formatieve evaluatie, waarbij de nadruk
    dit talent wel en beoordelen wij dit op waarde? Deze generatie                 gesloten.                           ligt op inzicht in de voortgang van de individuele scholier en wat er
064                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak van de mand een vangnet                                                                               065
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                                    nodig is om zijn of haar doelstelling te realiseren. Het leren van fouten                                         Het gevolg is dat het salaris van de latere baan een steeds belangrij-
                                    is belangrijk en op dit moment is daar nog te weinig ruimte voor.                                                 kere rol speelt in de studiekeuze van jongeren. Maar een goed salaris
                                    Dit sluit goed aan bij het bieden van maatwerk binnen het onderwijs.                                              is geen goede motivatie voor een studie of een baan. Bij de studie-
                                    Daarnaast blijken scholieren en studenten het nakijken van toetsen                                                en carrièrekeuze zou de intrinsieke motivatie van een scholier
                                    en het krijgen van persoonlijke feedback ook belangrijk te vinden,                                                centraal moeten staan. Dat is op de lange termijn de beste manier
                                    zo blijkt uit het Toetscultuur-verslag van het LAKS.5 In het ideale                                               om een gelukkig leven te leiden en op een betekenisvolle manier
                                    toetssysteem zou gericht naar de behoeftes van een scholier                                                       bij te dragen aan de maatschappij. Een betere financiële positie
                                    moeten worden gekeken.                                                                                            voor jongeren zou al een grote stap vooruit zijn om dit te bereiken.
                                                                                                                                                      Daarvoor is het essentieel dat het minimumloon wordt verhoogd,
                                    Keuzedruk                                                                                                         de huurtoeslag wordt uitgebreid, dat er meer en betere stagever-
                                    De meeste jongeren zijn tussen de 16 en 19 jaar als ze beginnen met                                               goedingen komen en dat er een goed nieuw studiefinancieringsstel-
                                    studeren. Dat is een leeftijd waarop ze meestal nog niet helemaal                                                 sel komt.
                                    weten wat ze leuk vinden, waar ze goed in zijn en wat ze belangrijk
                                    vinden. Het is daarom niet vreemd dat jongeren het moeilijk vinden                                                Imago opleidingsniveaus
                                    een goede studiekeuze te maken en soms ook een keuze maken                                                        Naast de financiële positie van jongeren, speelt ook het imago van
                                    waar ze spijt van krijgen. Dit zou geen enkel probleem zijn als jonge-                                            verschillende opleidingsniveaus een grote rol in de studiekeuze.
                                    ren de ruimte zouden krijgen om vervolgens zonder al te grote gevol-                                              Vooral het middelbaar beroepsonderwijs heeft een slecht imago en
                                    gen iets anders te kiezen. Helaas is dat vaak niet het geval en dat leidt                                         krijgt weinig waardering van jongeren. Ondanks dat mbo-studenten
                                    tot keuzestress en prestatiedruk. Hiervoor zijn twee boosdoeners                                                  sinds 2020 studenten heten en niet langer deelnemers, hebben zij
                                    aan te wijzen: de financiële positie van jongeren en het (onjuiste)                                               nog lang niet dezelfde rechten en mogelijkheden als studenten in
                                    imago dat aan verschillende opleidingsniveaus hangt.                                                              het hoger onderwijs. Zo worden mbo-studenten nog regelmatig
                                                                                                                                                      uitgesloten van studentenactiviteiten en komen zij soms ook niet in
                                    De financiële positie van jongeren                                                                                aanmerking voor studentenwoningen. Uit een onderzoek van JOB-
                                    De studiekeuze is voor veel scholieren een moeilijk moment. Met zo-                                               mbo6 komt naar voren dat meer dan de helft van de mbo’ers (54%)
                                    veel verschillende opties op het mbo, hbo en de universiteit zien ze                                              zich niet welkom voelt bij studentenkroegen, studentenhuizen en
                                    soms door de bomen het bos niet meer. Het is ook lastig inschatten                                                studentenactiviteiten. Veel studenten hebben hier wel behoefte aan,
                                    of een studie bij je past, omdat je dat pas echt weet als je eraan bent                                           blijkt uit hetzelfde onderzoek:
                                    begonnen. Een studie kiezen die later toch niet bij iemand blijkt te
                                    passen, is daarom geen uitzondering.                                                                            ‘Het is algemeen bekend dat dit meer is voor de universiteit
                                                                                                                                                      of het hbo.’
                                    Hoewel van studie wisselen in principe geen probleem zou moe-
                                    ten zijn, hebben veel studenten het gevoel dat dit wel zo is. Vooral                                            ‘Op het mbo krijg je niks mee van het “leuke studentenleven”.’
                                    studenten onder het leenstelsel hebben hier de afgelopen jaren last
                                    van gehad. Van studie wisselen betekende voor hen vaak een paar                                                 ‘Het voelt soms dat je als mbo’er niet als volledige student
                                    duizend euro extra studieschuld. Met dat in het achterhoofd is het                                                wordt gezien.’
                                    niet gek dat scholieren bij hun studiekeuze het gevoel hebben dat
                                    ze direct goed moeten kiezen.                                                                                   ‘Het is altijd alsof wij als minderwaardig worden gezien door
                                                                                                                                                      andere studenten.’
                                    Het leenstelsel wordt vanaf 2023 afgeschaft, maar daarmee is de
                                    kous niet af. De financiële positie van jongeren staat ook op andere                                             ‘Hoe theoretischer, hoe beter’, lijkt het motto van deze tijd te zijn.
                                    manieren onder druk. Scholieren en studenten tot 21 jaar verdienen                                                Dat heeft gevolgen voor zowel scholieren als studenten. Al op de
                                    nog steeds een laag minimumjeugdloon. En ook het minimumloon                                                      basisschool proberen kinderen, soms onder druk van ouders, met
                                    voor iedereen vanaf 21 jaar is relatief laag in vergelijking met de                                               bijles een ‘beter’ advies te krijgen. Dit schaduwonderwijs speelt op de
                                    doorgeschoten huurprijzen en sterke inflatie. Bovendien is het voor                                               middelbare school nog een veel grotere rol. Met prijzige bijlesbureaus,
5. Zie www.jobmbo.nl/mboers-heb-                                                                                6. Zie www.jobmbo.nl/mboers-heb-
   ben-behoefte-aan-studentenac-    studenten in onzelfstandige woningen nog steeds onmogelijk om                  ben-behoefte-aan-studentenac-
                                                                                                                                                      examentrainingen en huiswerkbegeleiding proberen middelbare
   tiviteiten-maar-worden-vaak-uit- huurtoeslag aan te vragen puur vanwege hun woonvorm.                           tiviteiten-maar-worden-vaak-uit-   scholieren soms wanhopig te voorkomen dat ze niet ‘afzakken’ naar
   gesloten                                                                                                        gesloten.                          een ‘lager niveau’.
066                                                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak van de mand een vangnet                                                                               067
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>    Ook mbo-studenten zelf hebben vaak last van het slechte imago van                                          De toename in het opleidingsaanbod kan verklaard worden door
    hun opleidingsniveau. Zij krijgen hierdoor soms het idee dat het mbo                                       de arbeidsmarkt, waar al jaren steeds verder gespecialiseerd wordt.
    niet goed genoeg is en dat doorstromen naar het hbo automatisch                                            Het gevolg is dat scholieren vergelijkbare opleidingen moeten zoe-
    een betere toekomst zou geven. Mbo-studenten voelen daardoor                                               ken bij verschillende onderwijsinstellingen in verschillende steden.
    druk om door te studeren.                                                                                  De studievoorlichting kan echter bestaan uit verkapte verkooppraat-
                                                                                                               jes en gekleurde beelden.
    Dat doorstromen naar het hbo voor een betere toekomst zorgt,
    is overigens niet helemaal waar. De kans op een baan na het mbo                                            Hoe kunnen we scholieren meer handvatten geven om de ver-
    verschilt per opleiding. Neem de technieksector. Die sector is niet                                        volgkeuze eenvoudiger te maken? Overzichtelijke en transparante
    heel populair onder jongeren én hun ouders. Het aantal nieuwe                                              voorlichting over de te maken studiekeuzes is dé voorwaarde om de
    studenten mbo-techniek is gedaald van 49.100 in 2006 naar 39.700                                           scholier op de juiste plek te krijgen. Daarom is het waardevol om als
    in 2020. Als starter in de installatietechniek voor de zonnepanelen kan                                    scholier mee te lopen met een student om een alledaagse studiedag
    je € 2300 per maand verdienen. Als je snel doorgroeit, zit je rond de                                      mee te maken. Daarnaast zijn er instellingen die scholieren huiswerk
    € 3000-3300. Dit is veel meer dan het gemiddelde mbo-startsalaris                                          en toetsen toesturen om ze een inkijkje te geven in het studeren.
    van € 1500-1800 euro per maand. Het gebrek aan animo lijkt te liggen
    aan het salaris of de vraag vanuit de maatschappij. Beelden van logge                                      De organisatie van goede voorlichting ligt ook bij de decaan op de
    fabriekshallen, vuile werkomstandigheden en eenzijdig werk lijken                                          middelbare school. Op veel middelbare scholen krijgen vwo-leer-
    te overheersen bij de gedachte aan het mbo. Terwijl zulke banen                                            lingen alleen voorlichting over universitaire opleidingen en niet over
    door de automatisering hun bestaansrecht zullen verliezen, hoeft de                                        hbo-opleidingen. Dit werkt het eerdergenoemde motto ‘hoe theo-
    technieksector daar niet voor te vrezen.                                                                   retischer, hoe beter’ in de hand. Veel universitaire studenten zijn niet
                                                                                                               geïnteresseerd in het bedrijven van wetenschap en zouden beter op
    Het is zorgwekkend dat er zo wordt neergekeken op het mbo. Scho-                                           hun plek zijn bij een hbo-studie. Maar daar zijn ze niet over voorgelicht.
    lieren proberen hierdoor met man en macht te voorkomen dat ze naar
    het mbo moeten, terwijl dat voor hen misschien wel de best passende                                        Naast voorlichting vooraf, speelt ook begeleiding tijdens de studie
    opleiding zou bieden. Mbo-studenten voelen een hoge druk om door                                           een belangrijke rol bij studiesucces. Binding met medestudenten,
    te stromen naar het hbo, omdat zij het gevoel hebben anders geen                                           de opleiding en de instelling is daarvoor essentieel, maar ontbreekt
    volwaardige student te zijn. Deze vorm van prestatiedruk zorgt niet                                        steeds vaker. Docenten hebben te weinig tijd om studenten van per-
    alleen voor ongezonde stress bij jongeren, maar leidt er ook toe dat                                       soonlijke feedback te voorzien. Studiebegeleiders moeten zich richten
    jongeren niet de opleiding gaan doen die bij ze past. In het huidige                                       op zoveel studenten, dat ze hen nauwelijks kennen. Ook studenten
    coalitieakkoord wordt gelukkig ook al gesproken over de bevordering                                        voelen zich steeds anoniemer te midden van de zeshonderd andere
    van gelijke behandeling van mbo’ers, hbo’ers en wo’ers. Het is voor alle                                   studenten die tijdens een college aanwezig zijn. In het mbo voelen
    studenten van groot belang dat dit ook echt doorgevoerd wordt.                                             studenten zich soms ook productiemachines met als eindbestem-
                                                                                                               ming de arbeidsmarkt. Een studie zou daarentegen moeten voelen
    Voorlichting en begeleiding                                                                                als een gemeenschap waarin studenten, docenten en studiebegelei-
    Die onjuiste beeldvorming kan ondervangen worden door scholie-                                             ders elkaar kennen en zich welkom voelen. Dit voorkomt niet alleen
    ren en studenten goed en eerlijk voor te lichten. Dat begint al bij de                                     eenzaamheid onder studenten, maar stimuleert ook de kwaliteit
    middelbare school, bij de decaan. De decaan staat ook wel bekend                                           van onderwijs. In kleinere klassen, waar meer aandacht is voor
    als de studiekeuzeprofessional. Scholieren kunnen aankloppen bij de                                        individuele studenten, is ook meer tijd en ruimte om vragen te stellen,
    decaan voor al hun vragen over de vaak gevreesde sprong van het                                            discussies aan te gaan en feedback te krijgen van docenten.
    voortgezet onderwijs naar het vervolgonderwijs. Het is niet gemak-
    kelijk om als scholier wegwijs te worden in opleidingsland. Het aantal                                     Alternatief voor het bindend studieadvies
    studies waaruit je kan kiezen, is enorm toegenomen de afgelopen                                            Het coalitieakkoord spreekt van een milder bindend studieadvies
    decennia. Dat kan veel keuzestress opleveren. Een verkeerde keuze                                          (BSA). ‘Studenten die in het eerste jaar niet de BSA-norm halen, krijgen
    maken, zou niet erg moeten zijn. Sterker nog, van fouten leer je, is het                                   de kans om in het tweede jaar de puntennorm alsnog te halen’, staat in
    cliché. Maar als een student eenmaal een richting heeft gekozen, blijkt                                    het nieuwe akkoord. Dat zorgt ervoor dat opleidingen het studieadvies
    het lastig om te switchen.                                                                                 weer kunnen gaan gebruiken zoals het ooit bedoeld was, namelijk als
                                                                                                               middel om studenten op de juiste plek te krijgen.
068                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak van de mand een vangnet                                                                        069
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>    Er zijn studenten die enorm gebaat zijn bij begeleiding, zeker in de
    eerste fase van de studie. Een mildere vorm van het BSA wordt
    onder andere al toegepast bij enkele opleidingen van hogeschool
    Windesheim. Dit komt erop neer dat leerlingen die niet aan de
    gestelde BSA-norm voldoen, de kans hebben om hun achterstallige
    studiepunten uit het eerste jaar in te halen. Naast het inhalen van de
    achterstallige studiepunten, krijgen studenten in de resterende tijd
    van de periode(s) de mogelijkheid om een extra cursus te volgen.
    Pas zodra de studenten hun achterstand hebben weggewerkt,
    kunnen zij doorstromen naar het tweede studiejaar.
    Bij het afgeven van het BSA kijken opleidingen niet alleen naar cijfers,
    maar ook naar studiehouding, gedrag en motivatie. Dit maakt het
    BSA in het hoger onderwijs anders dan in het middelbaar beroeps-
    onderwijs, waar vooral de behaalde studiepunten leidend zijn.
    Waar het hier aan schort, is dat de criteria voor het BSA in het mbo
    voor zowel studenten als medewerkers niet altijd duidelijk zijn.
    Dat vergroot de kans op een subjectieve invulling bij het afgeven van
    het BSA, waardoor studenten zich moeilijk kunnen verweren tegen
                                                                                Het is niet de bedoeling
    een negatief studieadvies. Daarnaast blijkt dat mbo-instellingen zich
    niet altijd houden aan de wettelijke procedures. Zo wordt de afgifte
    van het BSA niet altijd beperkt tot het eerste jaar van de opleiding,
    worden er BSA’s zonder waarschuwing afgegeven en krijgen studen-
    ten vaak geen nazorg bij de uitschrijving na een negatief BSA.
    Een mildere vorm van het BSA en de daarmee gepaard gaande
    begeleiding kan worden gezien als een dialoog tussen de studenten
    en de instelling. Dat stukje persoonlijke interactie kan ervoor zorgen      dat leerlingen alleen
                                                                                leren om de toets te
    dat je je als student meer thuis voelt binnen de instelling. Het doel van
    een studieadvies moet zijn om studenten te begeleiden en verder te
    helpen ontwikkelen binnen de opleiding.
                                                                                kunnen maken
070                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak van de mand een vangnet 071
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>    Conclusie
    Net als veel westerse landen proberen we in Nederland onze
    samenleving zo veel mogelijk als een meritocratie in te richten.
    Dit heeft grote voordelen. Zo hebben grondwettelijk gezien alle
    mensen gelijke waarde onafhankelijk van afkomst, uiterlijk of geloof.
    Nadelen van de meritocratie zijn er echter ook. Een samenleving
    waarin alleen prestaties tellen levert immers meer druk op om te
    presteren. Dit levert vooral verliezers op. Al krijgen jongeren het
    voor elkaar om alle ballen hoog te houden, dan blijft toch de angst
    bestaan om vroeg of laat door de mand te vallen. Voor mensen die
    om wat voor reden dan ook de prestatiecultuur niet kunnen bijbenen,
    voelt het alsof ze falen. In een samenleving waar alles mogelijk is als
    je maar hard werkt, moet het haast wel je eigen schuld zijn als dat niet
    lukt. Dat is natuurlijk niet waar. Succes hangt ook af van toeval, geluk     Colofon
    of je uitgangspositie. Veel meer dan we eigenlijk willen toegeven.
                                                                                 Namen jongerenorganisaties
    Toch blijven we jongeren afrekenen op hun prestaties. Op school              Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS)
    moeten leerlingen hoge cijfers halen voor ontelbaar veel toetsen.            Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs (JOB)
    Alleen het behalen van een universitair diploma is nog goed, maar            Landelijke studentenvakbond (LSVb)
    zelfs niet goed genoeg. Een lang cv met vrijwilligersfuncties, extra         Interstedelijk Studenten Overleg (ISO)
    activiteiten en cum-laudebeoordelingen is ook nodig. Lukt dat niet?
    Dan ondervinden jongeren daarvan zelf de gevolgen. Wie niet ge-              Vanwege het jongerenperspectief dat in de bundel centraal staat,
    noeg studiepunten haalt, wordt van de opleiding gestuurd en maakt            heeft de Onderwijsraad zijn plek in de bundel aan deze vier jongeren-
    meteen meer schulden. Wie geen hoge cijfers haalt, komt niet door            onderwijsorganisaties gegeven.
    de selectie van de vervolgopleiding. Wie geen cv opbouwt, heeft veel
    meer problemen om een baan op niveau te vinden.                              Auteurs namens deze organisaties
                                                                                 Iben Maas
    Dat moet en kan anders. Het aanpakken van de toetscultuur, verbe-            Quin Blokzijl
    teren van het imago van opleidingsniveaus en het verbeteren van              Joshua de Roos
    de begeleiding bij studie- en loopbaankeuzes zijn hierin essentieel.         Bjorn Blom
    Het haalt niet alleen de druk weg bij jongeren, maar ze zullen zich er
    ook meer gewaardeerd door voelen. Niet om wat ze doen, maar om               Raadpleging jongeren
    wie ze zijn.                                                                 LAKS, JOB, LSVb en ISO bestaan uit jongeren, onderhouden
                                                                                 veel contacten met jongeren en doen onderzoek onder jongeren.
    Het onderwijs is met de focus op cijfers, diploma’s en prestaties een        De auteurs van deze bijdrage zijn jong en daarmee zelf ook ervarings-
    stressvolle plek geworden voor jongeren. Ze moeten steeds harder             deskundigen.
    rennen om op dezelfde positie te blijven. Dat moet echt anders.
    Het onderwijs moet een plek zijn waar jongeren en hun ontwikkeling           Contactgegevens
    centraal staan. Een plek waar jongeren zich veilig en thuis voelen           Landelijk Aktie Komitee Scholieren (LAKS)
    in plaats van dat ze faalangst voelen. Het onderwijs moet een plek           Drieharingstraat 6
    worden waar jongeren kunnen worden opgevangen in plaats van                  3511BJ te Utrecht
    door de mand vallen.                                                         T 030 7900 910
                                                                                 info@laks.nl
                                                                                 www.laks.nl
                                                                                 ©LAKS
                                                                                 Utrecht, 2022
072                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak van de mand een vangnet                                         073
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>                                                            IN
                                                                            DE
                                                                                         FILE
                                                                                              OP
    Raad voor
    Cultuur
    De Raad voor Cultuur is het wettelijke advies-
    orgaan van de regering en het parlement op het
                                                                                         EEN
                                                            VERSPERDE
    terrein van kunst, cultuur en media. De Raad
    is onafhankelijk en adviseert, gevraagd en
    ongevraagd, over actuele beleidskwesties en
    subsidieaanvragen.
                                                                                         WEG
074                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak van de mand een vangnet        075
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>Raad voor Cultuur
IN DE FILE OP EEN                                                                                                                                            bare manieren nare consequenties. Jonge makers hebben, als ze
                                                                                                                                                             de eerste stappen in hun professionele carrière zetten, veel baat bij
VERSPERDE WEG                                                                                                                                                het opbouwen van een netwerk en aansluiting zoeken bij bestaan-
                                                                                                                                                             de groepen en instellingen. Al deze zaken zijn ernstig bemoeilijkt
                                                                                                                                                             door de coronacrisis. Waar de arbeidsmarkt voor beginnende
                                                                                                                                                             kunstenaars en creatieven ook al vóór 2020 niet gemakkelijk was,
                                                                                                                                                             heeft de crisis de situatie voor velen uitzichtloos en grauw gemaakt.
                                     HOE JONGE KUNSTENAARS                                                                                                   Daar komt nog bij dat er sprake is van een grote filevorming door
                                                                                                                                                             uitgesteld cultureel aanbod in de programmering van presenta-
                                     EN CREATIEVEN HUN START                                                                                                 tieplekken, waardoor de kansen om werk te kunnen tonen kleiner
                                     IN DE SECTOR ERVAREN                                                                                                    zijn dan voorheen, zeker voor beginnende en dus nog onbekende
                                                                                                                                                             kunstenaars. Ten slotte raakt het jojoën met de coronamaatregelen
                                                                                                                                                             deze groep zwaar: de totale onvoorspelbaarheid en het feit dat ze
                                     Introductie                                                                                                             nog geen weerstandsvermogen hebben, maken jonge kunstenaars
                                                                                                                                                             extra kwetsbaar.
                                    ‘Een dragend element in een kansrijke samenleving is de
                                     culturele sector. Cultuur inspireert, zet aan tot vernieuwing                                                           Uit onderzoek in mei 2020 naar recent afgestudeerden in tijden
                                     en brengt mensen bij elkaar. Daarom investeert dit kabinet in                                                           van corona bleek al dat het door de pandemie en beperkende
                                     een versterking van cultureel ondernemerschap en de positie                                                             maatregelen pittig is om aan de slag te komen in de sector:
                                     van mensen die in deze sector werken. We voeren een beleid
                                                                                                                                                            ‘Allereerst blijken afgestudeerden werkzaam in artistieke beroepen
                                     dat cultuur dichter bij mensen brengt, met speciale aandacht
                                                                                                                                                             beduidend zwaarder te zijn getroffen door de coronacrisis dan afge-
                                     voor jongeren.’ 1                                                                                                       studeerden van andere sectoren. Meer dan de helft van de werken-
                                                                                                                                                             den in artistieke beroepen (58%) gaf in mei aan een toename in angst
                                    ‘De infrastructuur is kapot, overhoop. Het werkveld voelt als                                                            voor verlies van werk te ervaren en 39% gaf aan meer financiële
                                     in doomsday-films: er is een tornado of astroïde geweest.                                                               problemen te hebben dan voor de coronacrisis. Bijna de helft (48%)
                                     Je komt er niet doorheen. Je rijdt op een weg die compleet ver-                                                         van de werkenden in deze beroepen gaf aan minder uren te werken
                                     sperd is. Daar worstel ik persoonlijk mee. Je komt nergens.’                                                            tijdens de crisis dan ervoor. Zo’n 67% van de werkenden in artistieke
                                                                                                                                                             beroepen die minder uren zijn gaan werken hebben die uren niet
                                     Twee citaten uit het begin van 2022. Het eerste van premier Rutte,                                                      doorbetaald gekregen, en 55% van de groep die meer uren zijn gaan
                                     uitgesproken als onderdeel van de regeringsverklaring. Het andere                                                       werken hebben die extra uren niet uitbetaald gekregen. Werkenden
                                     van een jonge kunstenaar die na afronding van een kunstvakoplei-                                                        in deze beroepen gaven bovendien aan met beduidend meer stress
                                     ding in coronatijd alles op alles zet om aan de bak te komen als maker                                                  thuis te kampen dan voor de crisis (36%). 55% was van mening dat
                                     van cultuur. Wat de lezer ook van deze citaten vindt, ze duiden in ieder                                                hun werktaken door de coronacrisis moeilijker zijn geworden en een
                                     geval op een grote discrepantie tussen de politieke ambities van het                                                    minderheid (45%) gaf aan vertrouwen te hebben in hoe de overheid
                                     nieuwe kabinet en de harde werkelijkheid waar jonge makers zich                                                         omgaat met de crisis.’4
                                     mee geconfronteerd zien.
                                                                                                                                                             De cijfers geven geen optimistisch beeld van de uitgangspositie van
                                     We maakten ons als Raad voor Cultuur al eerder grote zorgen om                                                          jonge makers aan het begin van de crisis. We hebben als raad steeds
1. Rutte, M., Regeringsverklaring,   de positie van jonge kunstenaars.2 Degenen die afstudeerden in                                                          geadviseerd om zo veel mogelijk maatwerk toe te passen bij gene-
   dinsdag 18 januari 2022.          coronatijd of net voordat de crisis uitbrak, hebben moeite om hun            4. Researchcentrum voor Onderwijs          rieke en specifieke noodsteunpakketten. Hoewel de overheid veel
2. Raad voor Cultuur, Onderweg       werkpraktijk op poten te zetten. Hun positie op de arbeidsmarkt is                en Arbeidsmarkt, Hbo’ers in tijden    heeft gedaan, bleek dat de noodsteun niet altijd op het juiste moment
   naar overmorgen, Den Haag:                                                                                          van corona, Maastricht: juni 2020.
                                     zwak, hun financiële positie bedroevend.3 Voor een deel van deze                                                        of op de juiste plek, of zelfs helemaal niet aankwam.5 Hoe was dat
   2020, en Sterker uit Corona,
   Den Haag: 2021.                   groep starters gelden de coronamaatregelen heel direct als drempel:          5. Boekmanstichting, SiRM en               voor jonge, startende makers in de cultuursector?
                                     neem de acteur voor wie de deuren van het theater maanden                         Significant APE, Ongelijk getroffen,
3. Raad voor Cultuur i.s.m. de SER,                                                                                    ongelijk gesteund. Effecten van de
   Passie gewaardeerd, Den Haag:     gesloten bleven of de beeldend kunstenaar met een expositie zonder                coronacrisis in de culturele sector,  In onze adviezen spreken we meestal over jongeren, vaak op basis
   2017.                             publiek. Maar indirect heeft de crisis ook op andere, meer onzicht-               Amsterdam: mei 2021.                  van data en statistieken. We vinden het belangrijk om ook met jonge-
076                                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  In de file op een versperde weg                                                                              077
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>    ren te spreken en het verhaal rechtstreeks van hen te horen, temeer                                          mogelijkheden om werk te tonen, wegvielen. Beeldend kunstenaars,
    omdat ze vanwege de pandemie en de lockdowns uit het zicht                                                   maar zeker ook de podiumkunstenaars bevinden zich in een benar-
    verdwijnen. Hoe voelen ze zich? Wat overkomt hun? Hoe pakken ze                                              de situatie. Hieronder volgt een bespreking van de uitkomsten van de
    het aan? Wat doet het met hun creatieve ontwikkeling? Hebben ze                                              focusgroepen, geanonimiseerd en per thema geordend – eerst de
    hulp nodig in hun worsteling om tijdens de coronacrisis een start te                                         knelpunten, daarna mogelijke oplossingen.
    maken met hun creatieve loopbaan? We spraken, verdeeld over vier
    focusgroepen, ongeveer veertig starters in de culturele en creatieve                                         Een moeizame start
    sector over welke belemmeringen, problemen, maar ook mogelijke                                               De tijd waarin je je eerste stappen in het professionele werkveld zet,
    oplossingen zij tegenkomen in de periode na hun afstuderen.                                                  bijvoorbeeld net na het afstuderen, is een bijzondere en bepalen-
                                                                                                                 de periode voor het verloop van de rest van je loopbaan. Er moet
    De gesprekken waren openhartig en informatief. Ze geven veel kleur                                           veel gebeuren: naam maken in de kunstwereld en bij curatoren en
    aan wat op papier al duidelijk was: de situatie van startende kunste-                                        programmeurs, jezelf professioneel en zakelijk verder ontwikkelen,
    naars is zorgelijk. Een beeldend kunstenaar die vier keer een exposi-                                        publiek opbouwen. Het is vergelijkbaar met het halen van je rijbewijs:
    tie opbouwde en weer moest afbreken; een muzikant die optredens                                              met het papiertje op zak ben je nog geen volleerd chauffeur, je moet
    zag verdampen en inmiddels zijn ambities als maker opzij heeft gezet;                                        eerst nog de nodige rijervaring opdoen. Meters maken als starter
    een kunstenaar die weer naar het ouderlijk huis is teruggekeerd.                                             in de culturele sector was zelfs vóór de coronacrisis al best een
                                                                                                                 uitdaging, en eentje waarbij de kunstenaar grotendeels op zichzelf is
    Tegelijkertijd spraken deelnemers over de verantwoordelijkheid die                                           teruggeworpen.
    ze voelen om hun rol in de samenleving als maker invulling te geven
    en hun publiek te blijven bereiken. Ze spraken over solidariteit on-                                         Er zijn verschillende manieren om een begin te maken met het opbou-
    derling en met andere groepen in de samenleving. Maar er was ook                                             wen van een carrière. Dat kan bijvoorbeeld door aansluiting te vinden
    veel (financiële) stress, moedeloosheid en er waren veel gevoelens                                           bij een bestaande organisatie om daar ervaring op te doen. Uit de
    van isolement en eenzaamheid. Een aantal deelnemers sprak van                                                focusgroepen klinkt dan ook veelvuldig: als een grotere kunstinstel-
    burn-outklachten. In die omstandigheden is artistieke ontwikkeling                                           ling mij niet onder haar hoede had genomen, was het nóg moeilijker
    nagenoeg onmogelijk.                                                                                         geweest om er iets van te maken. Dit voorbeeld onderstreept het
                                                                                                                 belang van ontwikkelplekken voor starters in de culturele sector.
    We zijn de deelnemers zeer dankbaar voor hun openheid. Andersom
    merkten veel van de starters op dat het fijn is om met gelijkgestem-                                       ‘Ik heb geluk als maker aangesloten te zijn bij een bekende
    den van gedachten te kunnen wisselen. Deze gesprekken vullen juist                                           theaterclub. Als maker/speler ben je voor mijn gevoel erg
    in deze tijd de leegte die de coronacrisis in de sector achterlaat. We                                       afhankelijk van grotere instellingen. Ik zie dat anderen dat
    spraken voor dit stuk ook met een aantal bestuurders van kunstva-                                            geluk niet hebben en zonder werk thuis zitten. Ik ben eigenlijk
    kopleidingen.                                                                                                de uitzondering.’
    De verzameling gesprekken geeft een goed eerste beeld van wat                                                Er is voor deze zaken slechts een beperkte beschikbare tijd; voor je
    jonge starters meemaken in een periode waarin de culturele wereld                                            het weet ben je niet meer het frisse aanstormend talent. Dat levert
    grotendeels op slot zit. Van beeldend kunstenaars tot theatermakers,                                         een grote druk op om werk te tonen aan het publiek en aan professi-
    van docenten cultuureducatie tot dansers, van musici tot grafisch                                            onals in je werkveld. Dat begint al bij het afstuderen: in veel gevallen
    ontwerpers: de groepen reflecteren de breedte van het culturele veld                                         zijn afstudeershows een belangrijk moment om voor het eerst buiten
    dat de raad tot zijn adviesdomein rekent. De coronacrisis valt niet                                          de muren van de kunstacademie te treden met je werk. Vervolgens
    iedere kunstvorm even zwaar. In de (grafisch) ontwerpsector en in                                            ga je zelfstandig verder met het ontwikkelen en presenteren van je
    de architectuur bijvoorbeeld konden zaken min of meer ongehinderd                                            creaties. In de podiumkunsten gebeurt dat veel op festivals en in de
    doorgaan, net als in het erfgoeddomein. Technisch geschoolden er-                                            kleine zalen van de theaters. Als musicus sluit je je misschien aan bij
    voeren dat er werk te over was. Docenten muziek of dans hadden het                                           een orkest of ensemble of begin je er zelf een. In de beeldende kunst
    al zwaarder, zij moesten hun leerlingen tegen de klippen op blijven                                          is het belangrijk om je werk op (groeps)tentoonstellingen te laten
    motiveren. Uit de focusgroepen klinkt echter ook dat lesgeven juist                                          zien. Je moet je profileren en een netwerk opbouwen. Zo bouw je be-
    een alternatieve bron van inkomsten was voor autonoom kunste-                                                kendheid op bij je publiek. Door de coronacrisis is dit in veel gevallen
    naars. De groep makers heeft het slechtste perspectief, omdat de                                             nagenoeg onmogelijk.
078                                     Jongeren en het zorgen voor hun morgen In de file op een versperde weg                                                                          079
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>    ‘Het nadeel is dat je het nergens fysiek kan laten zien, daar-                                              ‘Als de theaters opengaan, spelen we allemaal tegelijk. Je kan
     door mis je de oprechte reactie van publiek, wat jou doet groei-                                            dan geen werk van anderen zien. Je hoort oudere makers
     en. En doordat je niet zichtbaar bent, verkoop je niets en dat                                              wel eens hun eigen generatie beschrijven, wat er toen speelde.
     zorgt ervoor dat je afhankelijk bent van bijbaantjes. Omdat er                                              Dat hebben wij niet, geen idee wat er artistiek leeft.’
     meer tijd zit in bijbaantjes, verlies je tijd voor je eigen werk en
                                                                                                                 En ten laatste: er is sprake van een groot stuwmeer van producties,
     wordt het een soort vicieuze cirkel waarin je terechtkomt. Die
                                                                                                                 tentoonstellingen en concerten. Omdat er al zoveel op de plank ligt,
     wil ik doorbreken.’                                                                                         is er minder tot geen plek voor nieuwe makers. Dat heeft ermee te
                                                                                                                 maken dat eerder geproduceerd werk voorrang krijgt, maar ook dat
     Er spelen daarbij verscheidene zaken een rol: enerzijds waren de
                                                                                                                 podia en zalen vrezen dat het publiek minder snel terug zal keren dan
     presentatieplekken lange periodes simpelweg dicht tijdens lock-
                                                                                                                 voor de crisis. Dat weerhoudt de programmeurs ervan om risico’s
     downs. Online producties moesten soelaas bieden; een aantal oplei-
                                                                                                                 te nemen en onbekend talent op de planken te zetten: het publiek
     dingen verving de gebruikelijke live activiteiten door online afstudeer-
                                                                                                                 is eerder geneigd kaarten te kopen voor een vertrouwde naam dan
     shows. Dat werd gewaardeerd, maar de starters merken ook op dat
                                                                                                                 voor een nieuwe maker. Een complicerende factor hierbij is dat er
     online vooralsnog een slap aftreksel is van de live beleving. Een live
                                                                                                                 een beperkte periode is waarin je als kunstenaar voet aan de grond
     publiek geeft energie en fysiek samenkomen biedt mogelijkheden
                                                                                                                 kan krijgen. Daarna is het aan de volgende groep jonge makers.
     tot netwerken die er online minder zijn. Bovendien vormt bij sommig
                                                                                                                 Veel van de deelnemers omschrijven zich als verloren generatie,
     werk aanraking een belangrijk deel van de ervaring, zoals bij textiel.
                                                                                                                 die alweer voorbijgestreefd wordt door de volgende lichtingen.
     Een digitale tentoonstelling is daardoor niet altijd zinvol.
                                                                                                                ‘Ik werd gewaarschuwd: volgende zomer nieuwe lichting.
     Online werken is ook nog geen volwaardig alternatief in termen van
     inkomsten. Aan livestreaming houd je als musicus een goede opna-
                                                                                                                 Dan moet je naam gemaakt hebben.’
     me, maar een dun belegde boterham over. Je neemt het programma
                                                                                                                 Dit alles leidt tot verslagenheid en vermoeidheid onder een groot
     eenmalig op en wie het wil zien, koopt een kaartje. Daar blijft het bij:
                                                                                                                 deel van de geïnterviewden. Meerdere deelnemers ervaren
     van een tournee van tien concerten staat er nog maar één overeind.
                                                                                                                 burn-outklachten of vertellen van collega’s ‘die het niet meer redden’.
                                                                                                                 De creatieve ontwikkeling stokt. Een aantal deelnemers overweegt
    ‘Het afstuderen in coronatijd betekende voor mij een vrij                                                    zelf ook de sector te verlaten en vrijwel iedereen kent relatief veel
     abrupte overgang naar veel thuis en online aan de studie                                                    studiegenoten die dat al gedaan hebben.
     werken. Het eindrecital vond plaats met filmpjes en een
     online evaluatiegesprek. Deze omschakeling vergde heel wat                                                 ‘Ik ben al een tijd op zoek naar het gevoel van voldane moeheid.
     creativiteit en energie, zowel vanuit het conservatorium als de                                             Nu ben ik alleen futloos. Ik moet wel bezig blijven, anders gaat
     studenten en kon ertoe leiden dat de coaching en verbonden-                                                 mijn niveau omlaag.’
     heid vanuit de opleiding minder voelbaar was.’
                                                                                                                 Er bestaat twijfel over het bestaansrecht als kunstenaar, zeker als
     Daarnaast moet je aan je naamsbekendheid bouwen en je                                                       politici gemakkelijk lijken op te roepen om ander werk te gaan doen.
     product in de markt zetten. Programmeurs en curatoren hebben                                                Dat soort uitlatingen dragen eraan bij dat de jonge makers zich niet
     nu niet de kans je te ontdekken en zullen je daarom niet snel op het                                        gewaardeerd voelen, ondanks dat ze een rotsvast geloof hebben
     programma zetten. Jonge makers moeten hun uiterste best doen om                                             in het belang van kunst en cultuur voor de samenleving. Het kost
     een voet tussen de deur te krijgen bij speelplekken, maar de crisis                                         hun moeite om steeds maar weer uit te leggen waarom wat zij doen
     ontneemt hun die kans. Een deelnemer vertelt zich bij een program-                                          belangrijk is. De meeste deelnemers willen hoe dan ook doorgaan
     meur van een bekend theater te hebben gemeld om in contact te                                               met het bereiken van hun publiek en met hun creatieve ontwikkeling,
     komen over een samenwerking; deze programmeur beantwoordde                                                  juist omdat zij het belang van cultuur voor de samenleving en het
     pas een heel jaar later de mail. Sommige starters merken ook dat                                            welbevinden zien. Dat motiveert om, naar eigen zeggen, soms tegen
     het niet kunnen zien van andermans werk een blokkade vormt voor                                             beter weten in door te gaan.
     inspiratie en verdere ontwikkeling. Het ontbreekt hun aan een gevoel
     van saamhorigheid, ze krijgen moeilijk vat op de artistieke signatuur
     van hun generatie.
080                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen In de file op een versperde weg                                                                        081
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>    ‘Het grootste probleem is dat deze sector zich constant moet                                                  ‘Een verbinding met een organisatie is prettig en eigenlijk
     bewijzen en steeds maar gedwongen wordt te wijzen op het                                                      ook nodig, omdat er op de opleiding weinig aandacht is voor
     maatschappelijk belang. Ik hoop dat er meer vertrouwen                                                        de zakelijke kant. In die vier jaar kan je je daarin slechts in
     komt in de sector, en dat ervan uit wordt gegaan dat hij                                                      beperkte mate ontwikkelen. Daarom is een instelling fijn als
     waardevol is.’                                                                                                vervolg, zo kun je afkijken.’
     Wat helpt?                                                                                                    Het belang van presentatieplekken en de rol van programmeurs mag
                                                                                                                   evenmin worden onderschat. De deelnemers zouden het mooi vinden
    ‘Soms hoor je mensen zeggen dat er nu eenmaal weinig plek is                                                   als programmeurs, de poortwachters van exposure, meer zouden
     voor componisten in Nederland. Dit vind ik echt schrijnend.                                                   investeren in het presenteren van jong, nog onbekend talent op podia
     Het lijkt me een gevolg van een lage waardering van cultuur                                                   en festivals. Daarin zou de overheid wellicht ook een verbindende rol
     en minimaal muziekonderwijs op scholen. Want hoe mooi zou                                                     kunnen spelen en een oproep kunnen doen aan programmeurs om
     het zijn als we een rijkdom hadden van zoveel verschillende                                                   deze groep een kans te geven. Daarnaast hebben instellingen die
                                                                                                                   subsidie ontvangen van het rijk een grote verantwoordelijkheid om
     muziek, waarvan nog eeuwen kan worden genoten?’
                                                                                                                   talent te ondersteunen en een plek te creëren voor hun werk.
     Een belangrijk onderwerp in de gesprekken is de rol van opleidingen.
     Een veelgehoorde wens is dat de kunstvakopleidingen meer aan-                                                ‘Er staat van alles in de ijskast. Ophoping van allemaal din-
     dacht zouden besteden aan het voorbereiden van de student op een                                              gen die moeten worden gemaakt conform vierjarenplannen.
     bestaan als zzp’er in de culturele sector, vaak de enige manier om ac-                                        Er is straks mega-aanbod. Programmeur neemt de telefoon
     tief te zijn in het werkveld. Het ontbreekt de afstudeerders naar eigen                                       niet op. In oktober 2021 waren er 150 premières.’
     zeggen vaak aan zakelijke expertise, bijvoorbeeld kennis over het
     schrijven van subsidieaanvragen of inzicht in het vragen van redelijke                                        Als het gaat om het genereren van inkomsten is de weg steil voor
     prijzen voor kunstwerken. Er gaan nadrukkelijk stemmen op om deze                                             veel deelnemers. Velen hebben om te kunnen rondkomen bijba-
     onderwerpen uitvoeriger te behandelen, naast de artistiek-inhou-                                              nen, waardoor ze nauwelijks bezig kunnen zijn met de ontwikkeling
     delijke vakken. Daarbij opperen de deelnemers dat professionals uit                                           van hun artistieke werkpraktijk. Subsidies bieden voor deze groep
     het werkveld kan worden gevraagd om gastlessen te geven; er zit nu                                            beperkt soelaas, omdat de regelingen vaak moeilijk toegankelijk en
     een te groot gat tussen het curriculum en de zakelijke kant van het                                           overvraagd zijn. Laagdrempelige subsidieregelingen specifiek voor
     artistieke pad dat je als beginnend kunstenaar wilt bewandelen.                                               starters zouden volgens veel deelnemers helpen. Er zijn ook voor-
                                                                                                                   beelden van regelingen die jonge kunstenaars hebben geholpen,
    ‘Ik ben heel erg tevreden en had me geen betere opleiding                                                      zoals een regeling bij het Mondriaan Fonds, waarbij je als beeldend
     kunnen wensen op artistiek vlak. Het enige wat echt beter                                                     kunstenaar kon aangeven wat je aan projecten, en dus inkomsten,
     kan is het aanbod aan theoretische lessen, met name waarbij                                                   bent misgelopen.
     we leren over de broodnodige “knowhow” van het werkveld
     als maker.’                                                                                                  ‘Het is jammer dat het moeilijk is om met een collectief iets op
                                                                                                                   te zetten, omdat je geen stichting bent en daardoor niet overal
     Starters zijn daarnaast geholpen met gelegenheid om ervaring op                                               subsidieaanvragen kunt doen. Terwijl je juist als jonge maker
     te doen in het werkveld, ook al blijft het presenteren van het werk in                                        zelf initiatief wilt nemen en niet wilt wachten tot je gevraagd
     de huidige omstandigheden moeilijk. Onderdeel van een instelling                                              wordt, zeker in een onzekere tijd.’
     zijn, biedt in elk geval contact en kansen voor ontwikkeling. Daarbij
     komt dat het regelen van repetitie-, werk- of atelierruimte zeker in de                                       Toegankelijke, laagdrempelige subsidieregelingen zijn belangrijk.
     grote steden een forse uitdaging is. Degenen die een plek weten te                                            Zo wordt de ontwikkelsubsidie van het Innovatiefonds Utrecht als
     veroveren bij bijvoorbeeld een productiehuis, zien dat dan ook als                                            voorbeeld genoemd. Die bood compensatie voor de tijdsinvestering
     een groot voorrecht. Zij krijgen productiebudget, kunnen met ervaren                                          van het aanvragen; het schrijven van een aanvraag is een vak apart.
     makers werken en zich zo volledig richten op hun verdere artistieke                                           Ook de open calls van de productiehuizen helpen, al worden ze over-
     maar zeker ook zakelijke ontwikkeling. Dit soort talentontwikkelplek-                                         vraagd. Een klein bedrag beschikbaar stellen om een kansrijk plan te
     ken zijn een cruciaal onderdeel van de culturele keten.                                                       pitchen, voorkomt dat kunstenaars veel moeten investeren en met
                                                                                                                   hagel moeten schieten om hun doel te bereiken.
082                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen In de file op een versperde weg                                                                     083
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>     Ook over een basisinkomen is veelvuldig gesproken tijdens de fo-                                              je onversneden aan je ambacht te wijden. Studenten hebben tijdens
     cusgroepen. Voor de groep jonge makers, maar ook voor alle zzp’ers                                            hun opleiding vaak nog weinig interesse voor de zakelijke kant van
     die door de coronacrisis nauwelijks het hoofd boven water kunnen                                              het werken in de culturele sector; op dat moment leeft het simpelweg
     houden. Interessant is dat Ierland besloten heeft tot een once in                                             nog niet. Toch willen de bestuurders het anders doen: door de crisis
     a generation policy intervention. Dit jaar start daar een proef met                                           is duidelijk geworden dat afstudeerders moeten weten hoe om te
     een basisinkomen voor mensen die werken in de culturele sector,                                               gaan met veranderende omstandigheden, ook op zakelijk vlak.
     bedoeld om de zwaar getroffen sector overeind te houden.
                                                                                                                   Er klinkt onder de bestuurders een pleidooi voor het in gesprek gaan
    ‘Je geeft al veel op om deze sector in te gaan: misschien kan ik                                               met het werkveld: waarom leidt de crisis niet tot een fundamenteel
     geen hypotheek krijgen, hoe zit het met kinderen. De financiële                                               andere manier van programmeren en plannen? Er wordt wellicht
     kwestie is prangend. Een basisinkomen zou helpen.’                                                            te veel vastgehouden aan een oud normaal. De bestuurders willen
                                                                                                                   graag nadenken over instrumenten om de overgang van school naar
     De starters hadden tijdens de focusgroepen veel steun aan elkaar.                                             werk beter te organiseren. Eén idee is om een soort postacademisch
     Het werd als prettig ervaren om met lotgenoten te spreken en er ont-                                          schakeljaar aan de studie vast te plakken, waarin de nadruk ligt op
     stonden ideeën voor een structurele vorm voor zulke bijeenkomsten.                                            zakelijke en netwerkvaardigheden, een soort incubatieprogramma.
     Het ontbreken van een centraal platform voor jonge kunstenaars                                                De angst bestaat dat als deze crisis voorbij lijkt, ook de vernieu-
     kwam ter sprake. Netwerken, al dan niet digitaal, kan veel betekenen                                          wingsdrang uit het systeem verdwijnt. Als er verandering moet
     en gevoelens van eenzaamheid en stress tegengaan. Het is fijn om                                              plaatsvinden, moet het nu en mét ideeën – anders rol je door in een
     je deel van een grotere groep te weten en daar kracht en inspiratie uit                                       oud patroon.
     te putten.
    ‘Goed om gehoord te worden in zo’n gesprek. Dan blijkt er
     steun vanuit de overheid. Dergelijke gesprekken mogen
     vaker worden georganiseerd voor startende kunstenaars.
     Dat geeft hun een gevoel van eigenwaarde en verbinding.’
     De rol van de opleidingen
     De raad sprak in het kader van dit essay ook met een aantal bestuur-
     ders van kunstvakopleidingen. Zij herkennen wat in de focusgroepen
     naar voren komt. De bestuurders zien dat veel jongeren apathischer
     worden en dat de mentale weerbaarheid afneemt onder deze groep.
     De kwaliteit en aard van het werk zelf veranderen ook: door de
     isolatie waarin kunstenaars zich bevinden, komt de inspiratie minder
     vanuit de buitenwereld en wordt meer geput uit de isolatie zelf.
     De opleidingen proberen extra (online) sociale activiteiten op touw
     te zetten en de werkplaatsen zo veel mogelijk open te houden,
     binnen de regels. Daarnaast huren ze soms bureaus in om studenten
     te begeleiden. Ook denken ze na over het ondersteunen van recente
     alumni. Die betreden een bijzonder onzeker werkveld en de scholen
     willen wel iets voor hen doen, bijvoorbeeld klusjes aanbieden of
     advies geven.
     De mate waarin kunstvakopleidingen aandacht schenken aan zake-
     lijke vaardigheden is al lang onderwerp van gesprek. De bestuurders
     begrijpen dat alumni het lastig vinden om de eerste stappen als
     professional te zetten. Zij wijzen er echter ook op dat het curriculum
     al behoorlijk vol is; bovendien is je tijd op school juist ook de tijd om
084                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen In de file op een versperde weg                                                                     085
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                                                                                 Cultuur is ook
    Conclusie en slotbeschouwing
    Is er sprake van een verloren generatie? Die term kwam in de
    gesprekken vaak bovendrijven. De situatie van startende makers
    was ook zonder pandemie en beperkende maatregelen uitdagend
                                                                                 belangrijk voor het
    te noemen. We weten uit eerdere advisering dat het in deze sector
    moeilijk is om een beroepspraktijk op te zetten en om tot bloei te
    komen. Door corona zijn de zwakke plekken nog verder verzwakt –
    het beroepsperspectief was al laag voor kunstenaars. De vraag
                                                                                 welbevinden van
    is hoelang we moeten uitgaan van een aan-uit-maatschappij,
    rekening houdend met blijvende pandemische schokbewegingen.
    We moeten structureler aandacht aan de problemen schenken
    en met oplossingen komen. We concluderen dat de positie van star-
    tende kunstenaars er geenszins beter op is geworden. De situatie is
                                                                                 mensen en het
    nijpend en urgent.
    Naar aanleiding van de focusgroepen zien we eens temeer de
    urgentie van het probleem. Het beeld uit de gesprekken is heftiger
                                                                                ‘samen’ in de
    en zorgelijker dan vooraf gedacht. De mentale druk bij de jongeren
    was tastbaar in de gesprekken, maar ook de kracht om ondanks
    alles door te gaan met maken, de dragende rol van cultuur gestalte
    te geven, ook als de jongeren het gevoel hebben in de kou te staan.
    De gesprekken zetten aan tot verdere gedachtevorming over hoe de
                                                                                 samenleving
    ervaring van deze generatie afstudeerders positief in te zetten voor
    kunst en cultuur.
    Dit vraagt naast structurele maatregelen voor de lange en middellan-
    ge termijn om concrete initiatieven van overheid, sector en samenle-
    ving om ruimte en mogelijkheden voor startende makers te creëren.
    Alleen zo kunnen zij de opgelopen achterstand inhalen. Te denken
    valt aan concrete, toegankelijke maaksubsidies, platformen voor
    uitwisseling en verbinding en samenwerking met kunstvakopleidin-
    gen. We willen als Raad voor Cultuur erkenning en ruimte geven aan
    de stem van de mensen die nu juist nauwelijks gehoord en gezien
    worden en zien het als een morele plicht van de samenleving en de
    sector als geheel om deze generatie niet verloren te laten gaan.
    Dit vraagt solidariteit van iedereen in de culturele sector: opleidingen,
    producenten, programmeurs en overheden. Solidariteit om juist de
    jonge generatie ook speel- en presentatieplekken te bieden, om
    subsidieregelingen toegankelijker te maken en door het bieden van
    werkruimte. Die solidariteit kwam ook in de gesprekken naar voren.
    De jonge makers zien het als hun verantwoordelijkheid om het pu-
    bliek te blijven bereiken, om een stem te geven aan wie niet gehoord
    wordt. Ze vragen van de samenleving om ook verantwoordelijkheid
    te nemen.
086                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  In de file op een versperde weg 087
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                Colofon
    We willen zelf in gesprek blijven met jonge makers en hen structureel
    bij de advisering van de raad betrekken. We vragen hen ons bij de les       Naam Raad
    te houden in de strategische beleidsadvisering als het gaat om de           Raad voor Cultuur
    gevolgen voor jongeren. Deze groep is – ook door ons – te vaak te
    weinig gehoord.                                                             Samenstelling Raad
                                                                                Kristel Baele, voorzitter
    We willen in gesprek met opleidingen, producenten, programmeurs             Stef Avezaat
    en overheden: het belang van nazorg na de opleiding is ons zeer dui-        Brigitte Bloksma
    delijk gebleken. We vinden dat iedereen verantwoordelijkheid moet           Lennart Booij
    nemen voor de problematiek en dat dat een gezamenlijk gesprek               Erwin van Lambaart
    vereist, als eerste stap, met het gehele ecosysteem waarin jonge            John Olivieira
    kunstenaars terechtkomen.                                                   Ellen Schindler
                                                                                Thomas Steffens
    Terug naar de regeringsverklaring. Premier Rutte noemde cultuur             Jakob van der Waarden, directeur
    een dragend element van de samenleving. In ons advies ‘Sterker uit
    Corona’ constateren we als Raad voor Cultuur andermaal dat cultuur          Auteurs
    een belangrijke rol vervult op maatschappelijk en economisch                Klazien Brummel
    gebied. Cultuur is ook belangrijk voor het welbevinden van mensen           Sander van der Eijk
    en het ‘samen’ in de samenleving. Maar cultuur komt niet tot zijn recht     Senne Vercouteren
    als we het alleen aan de makers overlaten. Het lukt alleen als we een
    collectieve verantwoordelijkheid nemen voor deze groep. Wij als             Raadpleging jongeren
    raad hechten er dan ook aan dat de problematiek van starters op             Voor deze bijdrage is de Raad voor Cultuur in gesprek gegaan met
    de culturele arbeidsmarkt nadrukkelijk wordt meegenomen in het              ca veertig jonge kunstenaars. Zij vertegenwoordigen de breedte
    herstel- en transitiepakket dat het ministerie van OCW voorbereidt.         van de culturele en creatieve sector: beeldend kunstenaars, acteurs,
    Het stemt positief dat de nieuwe coalitie speciale aandacht wil geven       theatermakers, erfgoedspecialisten, dansers, musici, ontwerpers en
    aan jongeren in het cultuurbeleid. De gesprekken met de jongeren            schrijvers. In vier focusgroepen sprak de raad met hen over hun start
    lieten zien hoe nodig die speciale aandacht is. De uitdaging voor           op de arbeidsmarkt, welke uitdagingen zij tegenkomen en wat hen
    politiek en beleidsmakers is om de beleidsrealiteit en de praktische        zou kunnen helpen.
    werkelijkheid dichter bij elkaar te brengen. Het gesprek hierover met
    jongeren is daarbij essentieel. Laten we het voeren, goed luisteren en      Met dank aan
    actie ondernemen.                                                           Jeroen Chabot
                                                                                Wilma Franchimon
                                                                                Edwin Jacobs
                                                                                Dorothea van der Meulen
                                                                                Henk van der Meulen
                                                                                Judith Prins
                                                                                Contactgegevens Raad
                                                                                Prins Willem Alexanderhof 20
                                                                                2595 BE Den Haag
                                                                                T +31 (0) 70 310 6686
                                                                                info@cultuur.nl
                                                                                www.cultuur.nl
                                                                                @RaadvoorCultuur
                                                                                © Raad voor Cultuur
                                                                                Den Haag, 2022
088                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  In de file op een versperde weg                                      089
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>                                                                                            LOOP
                                                            EEN
                                                            STUKJE
                                                                                     HARDER
                                                               VOOR
    AWTI
    De Adviesraad voor wetenschap, technologie en
    innovatie (AWTI) is een onafhankelijke raad sa-
    mengesteld uit 10 experts uit de wetenschap en
    het bedrijfsleven. De AWTI wil met zijn adviezen
                                                                                             DE
    bijdragen aan het versterken van de innovatieve,
    wetenschappelijke en technologische kracht
    van mensen, bedrijven en kennisinstellingen
    in Nederland.
                                                                                       JEUGD!
092                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen In de file op een versperde weg     093
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie
LOOP EEN STUKJE                                                                                                                                          Veel jongeren dragen vandaag al bij
                                                                                                                                                         Jongeren leven niet in de toekomst, maar nu. Net als iedereen. Ze dra-
HARDER VOOR                                                                                                                                              gen nu al bij aan de maatschappij. De coronacrisis lijkt de vele actieve
                                                                                                                                                         jongeren zichtbaarder te hebben gemaakt. Jonge mensen stonden
                                                                                                                                                         in de teststraten, ze deden boodschappen voor de buren, ze zochten
DE JEUGD!                                                                                                                                                naar allerlei manieren om iets te kunnen betekenen, met grote en
                                                                                                                                                         kleine bijdragen.
                                                                                                                                                         Studenten en jonge professionals kunnen vaardigheden inzetten
                                                                                                                                                         waarover lang niet alle volwassenen beschikken. Ze kunnen vaak
                                      DE WETENSCHAP DRIJFT                                                                                               goed omgaan met computers en internet, ze hebben digitale vaardig-
                                      OP JONGEREN                                                                                                        heden. Ze hebben ook een hoop digitale relaties. Die vaardigheden
                                                                                                                                                         en relaties nemen ze mee en benutten ze in stages, als vrijwilliger of
                                                                                                                                                         trainee, in een eigen start-up, bij een bedrijf of bij de overheid. Jonge-
                                      Jongeren hard nodig voor de toekomst                                                                               ren hebben vaak ‘veranderkracht’ en werken graag aan innovaties
                                      De jongeren van nu zijn de onderzoekers, onderwijzers, zorgverle-                                                  of onderzoek. Ze kunnen soms met frisse oplossingen komen waar
                                      ners, techneuten, ondernemers en vakmensen van de toekomst.                                                        ouderen niet opkomen. Ze leren graag nieuwe dingen3 en leggen dan
                                      Twee jaar lang hebben zij zich niet vrij kunnen ontwikkelen. Ze horen                                              op kantoor, in het lab of op de werkplaats hun ideeën op tafel. En ze
                                      er in hun jeugd op uit te trekken om de wereld te verkennen, maar                                                  helpen deze verbeteringen door te voeren. De ervaringen en kennis
                                      dat gaat tijdens lockdowns en in situaties van quarantaine niet.                                                   die zij opdoen door hun inzet bieden hun toekomstperspectief.
                                      Ze zetten hun eerste stappen op de arbeidsmarkt, maar moeten
                                      vanuit huis werken. Ze bouwen relaties op met leeftijdsgenoten,                                                    Erkenning en waardering voor jongeren en hun bijdrage
                                      maar dat is lastig op afstand.                                                                                     Wij willen, als adviesraad AWTI, het belangrijke verhaal over jon-
                                                                                                                                                         geren en de zorgelijke toekomst aanvullen met een blik op het nú.
                                      Vóór de coronacrisis had een deel van de jongeren het al niet mak-                                                 We richten ons op jongeren van pakweg 16 tot 30 jaar oud die de
                                      kelijk. De coronapandemie heeft sommige problemen duidelijker                                                      samenleving mee vormgeven door te studeren, mee te werken in de
                                      gemaakt en sommige erger.1 Maar wat óók waar is: onzekerheid                                                       wetenschap, in de maakindustrie, aan technologieontwikkeling en
                                      is van alle tijden. Ook vorige generaties jongeren groeiden op in                                                  innovatie. Dat zijn namelijk de gebieden waar de adviezen van onze
                                      ingewikkelde maatschappelijke situaties. Tot ver in de jaren zestig                                                adviesraad over gaan. We beschrijven allerlei manieren waarop
                                      van de vorige eeuw was er bijvoorbeeld woningnood. En in de jaren                                                  jonge mensen bijdragen aan wetenschap, technologie en innovatie
                                      tachtig woedde een economische crisis met hoge werkloosheid.                                                       en geven daarvan voorbeelden. Jongeren zijn natuurlijk wereldwijd
                                      Jongeren maakten zich in die tijd zorgen over de koude oorlog, de                                                  actief. In ons verhaal willen we vooral Nederlandse voorbeelden
                                      wapenwedloop en – toen al – het klimaat. Met een deel van de jonge-                                                laten zien. We laten ook zien hoe de maatschappij de bijdrage van
                                      ren in Nederland gaat het niet goed en daar is aandacht voor nodig.                                                jonge mensen erkent en waardeert. En stippen tot slot enkele zaken
                                      Tegelijkertijd: de meeste jonge mensen in ons land voelen zich over                                                aan die beter kunnen.
                                      het algemeen, ook in de lastige tijd waarin we nu zitten, nog steeds
1. WRR en KNAW, ‘Navigeren            wel gelukkig.2                                                                                                     Voor dit essay hebben we zes jongeren gesproken die net begon-
   en anticiperen in onzekere                                                                                                                            nen zijn aan hun carrière of die binnenkort afstuderen. Ook spraken
   tijden’ (2 september 2021),
   zie www.wrr.nl/publicaties/        Toch moeten we op alle fronten werken aan een beter toekomst-                                                      we met vertegenwoordigers van de landelijke studentenvakbond
                                                                                                                  3. Van de jongeren (18 jaar en ouder)
   publicaties/2021/09/02/navige-     perspectief voor jongeren. Aan meer en betaalbare woningen, aan                die aan het onderzoek Sociale       (LSVB) en het Promovendi Netwerk Nederland (PNN). Het bleek
   ren-en-anticiperen-in-onzeke-      meer arbeidszekerheid en minder prestatiedwang, aan meer maat-                 Samenhang & Welzijn (S&W) mee-      overigens lastig om jongeren te spreken te krijgen. Niet uit onwil,
   re-tijden.                                                                                                        deden, vond 94% persoonlijke
                                      schappelijke deelname van jongeren uit minderbedeelde gezinnen                                                     maar door drukke agenda’s. Dat bevestigt wat we al vermoedden:
                                                                                                                     ontwikkeling, zoals het leren van
2. De landelijke jeugdmonitor van     en aan een hogere (mentale) weerbaarheid van jongeren. In deze                 nieuwe dingen, het opdoen van       veel jongeren dragen sterk bij aan de maatschappij.
   het CBS laat zien dat in 2020      bundel geven onze collega-adviesraden op allerlei manieren aan                 nieuwe ervaringen en het aangaan
   iets minder jongeren over het                                                                                     van uitdagingen belangrijk of heel
   algemeen gelukkig waren dan in
                                      hoe dat zou kunnen. Daarbij moeten we ook laten zien, erkennen en
                                                                                                                     belangrijk. Bij de mensen van 25
   2019 (gedaald van 88% in 2019      waarderen wat jongeren nu al doen, hoe ze nu al bijdragen aan onze             jaar of ouder was dat 79%, aldus
   naar 84% in 2020).                 maatschappij. Daarover gaat dit essay.                                         de Jeugdmonitor CBS.
094                                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                                                                         095
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                        Vijf manieren waarop jongeren bijdragen                                                                              Studenten maken in de wedstrijd echt nieuwe dingen. Eén team
                                        In deze paragraaf lopen we vijf manieren langs waarop jongeren                                                       maakte bijvoorbeeld gekleurd spinrag dat gebruikt kan worden
                                        bijdragen aan de maatschappij, namelijk via: a) onderzoek en weten-                                                  als duurzame grondstof voor medicijnen, kleding en vliegtuigen.
                                        schap, b) innovatieve projecten, c) hun werk bij bedrijven, de overheid                                              Studenten doen dit project vaak als onderdeel van hun studie en
                                        of maatschappelijke organisaties en als vrijwilliger, d) hun eigen be-                                               krijgen er dan studiepunten voor. In Nederland doen nu nog alleen
                                        drijven, en e) mee- en tegendenken over de toekomst in netwerken.                                                    teams mee van universiteiten en die winnen regelmatig een prijs.
                                                                                                                                                             Maar ook teams van hogescholen, middelbaar beroepsonderwijs
                                        A. Jongeren onderzoeken de wereld                                                                                    en middelbare scholen kunnen deelnemen.
                                        Jongeren die een studie volgen in het middelbaar beroepsonder-
                                        wijs, het hoger beroepsonderwijs of op de universiteit doen allerlei                                               Als we dan toch naar de wetenschap kijken: die drijft op jongeren!
                                        soorten onderzoek, ook naar corona-onderwerpen, in teamverband                                                     Een derde van de wetenschappelijk medewerkers aan de universiteit
                                        of alleen. Hun verbeelding en verwondering over de wereld om hen                                                   is aan het promoveren, en dat zijn vooral jonge mensen.5 Promove-
                                        heen stimuleren creatief onderzoek. Twee voorbeelden van teamon-                                                   ren doe je na een masterstudie. Je doet onderzoek, schrijft daarover
                                        derzoek staan in kader 1.                                                                                          en verdedigt je onderzoek voor een kritische commissie. Als je slaagt,
                                                                                                                                                           heb je de titel ‘doctor’ (of PhD). Deze promovendi zijn de grootste
                                          Kader 1                                                                                                          groep onderzoekers op universiteiten. Daarnaast zijn er hoogleraren
                                          Onderzoekende jongerenteams: twee voorbeelden                                                                    en universitaire (hoofd)docenten.6 De meeste van hen zijn (heel wat)
                                                                                                                                                           ouder dan 30 jaar.
                                          Corona Research super Project: hoe maak je beleid in
                                          crisistijd?                                                                                                      Promovendi besteden 80% van hun tijd aan het opzetten, uitvoeren
                                          Corona sloeg in 2020 toe. Al snel moest iedereen zo veel mogelijk                                                en opschrijven van hun onderzoek. Hoogleraren en universitaire
                                          thuis studeren en werken, ook studenten. Maar voor sommige                                                       docenten besteden daar 40% van hun tijd aan; kortom, promovendi
                                          studies is het echt nodig dat je ergens bent, bijvoorbeeld omdat                                                 besteden twee keer zo veel tijd aan onderzoek als hoogleraren en
                                          je proeven moet doen in een laboratorium of een praktijkles hebt                                                 universitaire docenten.7 Daarnaast geven promovendi onderwijs en
                                          waarbij je moet laten zien wat je kan. Studenten van deze studies                                                ondernemen ze activiteiten om de nieuwe kennis ten goede te laten
                                          konden niet goed verder. De TU Delft vond een manier om ze heel                                                  komen aan de maatschappij. Ze geven lezingen of interviews, helpen
                                          nuttig aan de slag te zetten: zestig studenten van allerlei studies                                              met tentoonstellingen, denken mee over websites of brochures of
                                          werkten samen met medewerkers van de TU Delft en het Erasmus                                                     werken mee aan podcasts of televisieprogramma’s. Soms kunnen ze
                                          MC in teams om de COVID-19-pandemie beter te begrijpen.4 Ze                                                      een bedrijf opzetten rond iets wat ze hebben ontdekt of gemaakt.
                                          deden samen kennis op over het virus en de bestrijding ervan, over                                               Jonge onderzoekers dragen bij aan het succes van onderzoeks-
                                          beleid maken in crisistijd en hoe je samen tot goede beslissingen                                                groepen. Hun bijdrage is vaak niet onder hun eigen naam terug te
                                          kunt komen.                                                                                                      vinden in de wetenschappelijke publicaties of op de websites van
                                                                                                                                                           deze onderzoeksgroepen. Vaak komt hun werk enkel via de onder-
                                          iGEM-wedstrijd onder studententeams: wie bedenkt iets echt                                                       zoeksleider naar buiten. Dit is begrijpelijk, omdat studenten vaak
                                                                                                                    5. Rathenau Instituut, ‘Academische
                                          nieuws?                                                                      carrière van wetenschappers’        kort betrokken zijn bij onderzoek, en dat maakt hun bijdrage minder
                                          Ook vóór corona werkten studenten samen in onderzoek. En er zijn             (28 oktober 2021), zie www.         zichtbaar. Het gebeurt ook nog wel eens dat de groepsleiders alle
                                          allerlei wedstrijden waaraan ze als team mee kunnen doen. Zo heeft           rathenau.nl/nl/wetenschap-cij-      erkenning krijgen, terwijl het voor de loopbaan van de promovendus
                                                                                                                       fers/wetenschappers/
                                          de organisatie iGEM (international Genetically Engineered Machine            personeel-aan-de-universitei-       wel van belang is om onder eigen naam te publiceren.
                                          Foundation) een internationale wedstrijd voor de beste vernieuwing           ten-en-umcs/academische-car-
4. Tomas van Dijk, ‘Delft researchers
                                          in de synthetische biologie. Hieraan doen elk jaar duizenden stu-            riere-van.                          B. Jongeren innoveren
   investigate citizens’ responsibility
   in crises’ (29 mei 2020), zie www.     denten mee. Wat doen onderzoekers die deskundig zijn in synthe-           6. Vanaf 2022 kun je ook aan een       Jongeren werken aan nieuwe dingen, diensten en manieren van wer-
   delta.tudelft.nl/article/delft-rese-   tische biologie? Ze beginnen met bouwstenen die de natuur biedt,             hogeschool promoveren.              ken. Vaak doen ze dat samen, in netwerken of in teams. Als studenten
   archers-investigate-citizens-res-
   ponsibility-crises; Erasmus MC,        zoals bacteriën en schimmels of stukken DNA. En ze proberen ze            7. Rathenau Instituut, ‘Onderzoek-     hebben ze veel vrijheid om echt innovatief aan de slag te gaan. Ze
   ‘Corona Research Super Project’,       zo te veranderen, dat ze nuttig worden voor de natuur of de mens.            sinzet universiteiten’ (31 augustus denken buiten de traditionele kaders. Hun producten zijn vaak een
   zie www.eur.nl/en/erasmusmc/                                                                                        2021), zie www.rathenau.nl/nl/
                                          Zo kunnen ze bijvoorbeeld planten kweken die beter tegen droogte             wetenschap-cijfers/wetenschap-      bron van inspiratie voor de industrie. In kader 2 staan voorbeelden.
   research/corona-research-su-
   per-project, geraadpleegd 20           of insectenplagen kunnen, of nieuwe medicijnen maken.                        pers/personeel-aan-de-universi-
   december 2021.                                                                                                      teiten-en-umcs/onderzoeksinzet.
096                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                                                                     097
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                                        Kader 2                                                                                                            en willen bijdragen aan de gezondheid van mensen. Ze voeren
                                        Innoverende jongeren: drie voorbeelden                                                                             experimenten uit, denken mee over de opzet daarvan en vormen een
                                                                                                                                                           kritisch klankbord voor hun leidinggevenden.
                                        OperationAIR: jongeren ontwikkelen beademingsapparaat
                                        Een paar procent van de mensen met corona kwam in 2021 in het                                                      Vrijwel elke overheidsorganisatie heeft behoefte aan jong talent met
                                        ziekenhuis terecht. Zij moesten vaak beademd worden, maar veel                                                     een frisse blik en veranderkracht. Jongeren werken daarom ook
                                        ziekenhuizen hadden een tekort aan beademingsapparatuur. Een                                                       bij de rijksoverheid, bij provincies en gemeentes aan technologie
                                        team van studenten uit Leiden, Delft en Rotterdam heeft samen met                                                  en innovatie. Ze beginnen vaak als trainee: een startersbaan voor
                                        een Delftse hoogleraar in zeven weken een beademingsapparaat                                                       jongeren die wat extra’s hebben gedaan of gepresteerd. Daar werken
                                        gemaakt dat snel in elkaar te zetten was.                                                                          ze op verschillende plekken in de organisatie, bijvoorbeeld als beleid-
                                                                                                                                                           smaker, projectleider of ICT-specialist. Ze doen werkervaring op en
                                        Toen er geen tekort meer was aan beademingsapparatuur in Ne-                                                       krijgen vaak ook een opleiding. Jongeren krijgen daarmee erkenning
                                        derland, wilde OperationAIR, dat was uitgegroeid tot vijftig studen-                                               voor hun prestaties en het is vaak een goede start van hun carrière.
                                        ten, landen helpen waar wel nog steeds een tekort was. Ze deelden
                                        hun ontwerp gratis op internet en hielpen mensen uit verschillende                                                 Voor veel jongeren is een stage een goede start van een loopbaan.
                                                                                                                  12. Magnet.me, ‘Overheid voegt
                                        landen met het bouwen ervan. Ze verdienden hier niet aan.                     zich bij advocatuur in lijst met     Studenten op het mbo en hbo of aan de universiteit houden zich
                                                                                                                      hoogste stagevergoedingen            tijdens hun stages bezig met wetenschap, technologie of innovatie
                                        Studententeams werken aan auto’s met zonnepanelen                             in 2021’, Magnet.me Blog (Ne-        bij bedrijven, maatschappelijke organisaties of de overheid. Bij de
                                                                                                                      derlands) (14 december 2021),
                                        Solar Team Eindhoven is een team van 22 studenten van de                      zie https://magnet.me/blog/nl/       rijksoverheid alleen al zijn er jaarlijks rond de 3500 stageplekken.
                                        Eindhoven University of Technology. Zij werken aan auto’s op zon-             overheid-voegt-zich-bij-advoca-      Bij het rijk is de stagevergoeding royaal in vergelijking met veel bedrij-
                                        ne-energie. Ook in Delft en Twente zijn teams van universitaire stu-          tuur-in-lijst-met-hoogste-stage-     ven. Stagevergoedingen van bedrijven lopen uiteen.12 Het gaat vaak
                                                                                                                      vergoedingen-in-2021.
                                        denten actief hierin. In Noord-Nederland werkt een studententeam                                                   om een paar honderd euro per maand bij een volledige werkweek en
                                        van verschillende onderwijsinstellingen, van mbo tot universiteit,        13. Robert Hüsken, ‘Dit bedrijf geeft    in uitzonderlijke gevallen kan dat oplopen tot het minimumloon.13 De
                                        aan zonneauto’s.8                                                             stagiairs een vergoeding van 1700    overheid adviseert een bedrag van € 13,60 per dag. Een stagiair bij de
                                                                                                                      euro per maand’ (14 december
                                                                                                                      2021), zie www.ad.nl/werk/           rijksoverheid krijgt een vergoeding van ongeveer € 650 per maand.
                                        Duurzaam roeien in Venetië                                                    dit-bedrijf-geeft-stagiairs-een-
                                        Twee studenten Maritieme Techniek van het ROC Friese Poort,                   vergoeding-van-1700-euro-per-        Dan merken we nog op dat studenten vaak een bijbaan hebben
                                                                                                                      maand~af2dab69.
                                        Ids en Jurjen, bouwden een roeisloep van duurzame materialen en                                                    naast hun studie. En dat ze naast hun studie of werk vrijwilligerswerk
                                        konden daarmee deelnemen aan een wedstrijd in Venetië. Ze lieten          14. CBS, ‘Helft startende onder-         doen, bijvoorbeeld in studentencommissies en verenigingsbesturen.
                                        zien dat ook met duurzamere materialen een goed werkende sloep                nemers jonger dan 35 jaar’
                                                                                                                      (15 december 2017), zie www.
8. EnTranCe, ‘Noord-Nederland gaat      te maken is.9                                                                 cbs.nl/nl-nl/nieuws/2017/50/         D. Jongeren starten eigen bedrijven
    down under tijdens Solar Chal-                                                                                    helft-startende-ondernemers-jon-     Een eigen onderneming is in trek bij jongeren. Bijna de helft van alle
    lenge’ zie www.en-tran-ce.org/                                                                                    ger-dan-35-jaar; Femke Tolsma,
    noord-nederland-gaat-down-un-     C. Jongeren werken                                                                                                   startende ondernemers is inmiddels jonger dan 35 jaar.14 De toename
                                                                                                                      ‘Een generatie met lef: aantal
    der-tijdens-solar-challenge,      Jongeren werken in innovatieve bedrijven en sectoren. Of ze nu een              jonge ondernemers groeit sterk,
                                                                                                                                                           van online mogelijkheden is hierbij belangrijk, veel jongeren beginnen
    geraadpleegd 14 januari 2022.     onderzoek leiden of als creatief vakman hun eigen werk innoveren,               merkt ook Fontys in Eindhoven’ (3    bijvoorbeeld een webwinkel. Nederland kent veel jonge onderne-
9. DitisMBO, ‘Bedenken, Bouwen,       ze dragen allemaal bij en zijn zeer gewild, bijvoorbeeld in de ICT-sector.      augustus 2020), zie www.ad.nl/       mers die klaarstaan om te laten zien hoe je de zaken kan aanpakken
    Roeien!’ (1 februari 2021), zie                                                                                   eindhoven/een-generatie-met-
                                      Omdat er een tekort is aan goed opgeleide mensen, is er een felle strijd                                             met inzet van jeugdige energie. MT/Sprout publiceert een lijst van
    www.ditismbo.nl/nieuws/beden-                                                                                     lef-aantal-jonge-ondernemers-
                                      gaande om jonge mensen, op welk niveau ze ook een diploma gehaald               groeit-sterk-merkt-ook-fontys-in-    veelbelovende jonge ondernemers (‘25 onder 25’), waarbij opvalt dat
    ken-bouwen-roeien.
                                      hebben. Bedrijven lokken jongeren met tekenbonussen en andere                   eindhoven-br~ac7f6277.               veel plekken worden ingenomen door ondernemingen met digitale
10. Nieuwsuur, ‘Felle strijd om
    ICT-studenten: van school gelokt  secundaire arbeidsvoorwaarden, een mooie dienstauto bijvoorbeeld.10         15. MT/Sprout, ‘Dit zijn de beste jonge  producten en diensten.15
    met dure auto en tekenbonus’ (1   In de sectoren die van belang zijn voor de grote transities van de ko-          ondernemers van 2021’ (23 juni
    oktober 2021), zie https://nos.                                                                                   2021), zie https://mtsprout.nl/star-
                                      mende decennia, bijvoorbeeld energie en infrastructuur, is de jonge             tups-scaleups/dit-zijn-de-beste-     Jongeren ondersteunen ook bedrijven die door andere jongeren
    nl/l/2399894.
                                      vakkracht de onmisbare schakel.11                                               jonge-ondernemers-van-2021.          zijn gestart. Een voorbeeld hiervan is Asif Ventures,16 een fonds dat
11. Tegenlicht, ‘De nieuwe elite’ (24                                                                                                                      investeringen zoekt voor ondernemingen van studenten. Dit fonds
    oktober 2021), zie www.vpro.nl/                                                                               16. ASIF Ventures, ‘ASIF Ventures
                                      Jongeren verdienen met hun werk net als iedereen natuurlijk                     – Investing In Student-Founded       wordt gesubsidieerd door universiteiten, maar wordt gerund door
    programmas/tegenlicht/kijk/
    afleveringen/2021-2022/de-nieu-   gewoon de kost en dragen tegelijkertijd bij aan de maatschappij.                Startups’, www.asif.ventures, ge-    studenten.
    we-elite.html.                    Zo spraken we twee jongeren die werken in de lifescience-sector                 raadpleegd 20 december 2021.
098                                                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                                                                         099
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                     E. Jongeren denken mee over de toekomst                                                                              van jongeren expliciet te benoemen, in personeelsgesprekken en
                                     Jongeren zijn gewend elkaar online op te zoeken en daar in netwer-                                                   toespraken, maar ook in publicaties en presentaties.
                                     ken samen te werken. Ze organiseren zich rond de onderwerpen die
                                     zij belangrijk vinden. Ze gaan samen het gesprek aan met de politiek,                                                Enkele jonge onderzoekers die wij spraken, zeggen het vooral
                                     de overheid of de maatschappij in het algemeen. Doorgaans gaat                                                       belangrijk te vinden dat ze een bedankje krijgen voor hun werk,
                                     het om onderwerpen die behoren tot de grote maatschappelijke                                                         erkenning voor de moeite en een prettige werkomgeving. Ze vinden
                                     uitdagingen van deze tijd. Soms proberen ze veranderingen vanuit                                                     het belangrijk dat ze worden gezien als volwaardige deelnemer, dat
                                     of met een bedrijf of sector tot stand te brengen of groeperen ze                                                    ze mee mogen praten over het werk en daarin zelf keuzes kunnen
                                     zich in eigen netwerken en dwingen meepraten af.17 In kader 3                                                        maken. Ze merken dat ze vaak wat extra moeten vechten voor deze
                                     staan voorbeelden.                                                                                                   erkenning dan oudere collega’s. Pas als de anderen hen hebben leren
                                                                                                                                                          kennen en hebben gemerkt wat ze kunnen, krijgen ze deze ruimte.
                                       Kader 3
                                       Jongerennetwerken: twee voorbeelden                                                                                Wedstrijden en prijzen: goed idee of prestatiedwang?
                                                                                                                                                          Er zijn ontzettend veel wedstrijden en prijzen beschikbaar voor
                                       De Jonge Klimaatbeweging                                                                                           jongeren, of waaraan jongeren kunnen meedoen, op het gebied van
                                       De Jonge Klimaatbeweging wil jongeren een stem geven in de                                                         wetenschap, technologie en innovatie.18 Nationale en internationale
                                       vormgeving van hun eigen duurzame toekomst. Dat is nodig, vindt                                                    organisaties schrijven dergelijke wedstrijden en prijzen uit (zie kader
                                       de beweging, omdat zij de generatie zijn die met de gevolgen van                                                   4 voor voorbeelden).
                                       klimaatverandering zullen moeten leven, terwijl de besluiten geno-
                                       men worden door de politici, beleidsmakers en het bedrijfsleven                                                      Kader 4
                                       van vandaag. De Jonge Klimaatbeweging bestaat uit een bestuur                                                        Wedstrijden en programma’s: drie voorbeelden
                                       en tientallen vrijwilligers die actief zijn in werkgroepen naast hun
                                       baan of studie.                                                                                                      EU-prijs voor vrouwelijke innovatoren
                                                                                                                                                            De EU prize for Women Innovators is dit jaar gewonnen door Adiha
                                       Young Energy Officers                                                                                                Derouazi uit Zwitserland, Maria Fátima Lucas uit Portugal en Arancha
                                       Young Energy Officers is een groep van twaalf jonge professionals                                                    Martinez uit Spanje. Hun bedrijven Amal Therapeutics, Zymvol
                                       die in de olie- en gassector werken. Ze zien een grote verantwoor-                                                   Biomodeling en It Will Be houden zich opeenvolgend bezig met
                                       delijkheid voor de sector om de energietransitie vooruit te helpen.                                                  kankervaccinaties, enzymen en technologische innovatie gericht op
                                       Ze denken na over de rol die de industrie hierin moet spelen. Tijdens                                                armoede.
                                       diverse bijeenkomsten en discussies dragen ze bij aan het maat-
                                       schappelijk debat over de energietransitie. Ze gaan het gesprek                                                      Hackaton for good
                                       aan met relevante stakeholders, zoals beleidsmakers, organisaties,                                                   De Hackaton for Good is een open evenement, bedoeld voor ieder-
                                       media en opiniemakers.                                                                                               een met een ‘hackers mindset’ die een positieve bijdrage wil leveren
                                                                                                                                                            aan de wereld. De Hackaton for Good wordt georganiseerd door
                                     Hoe waardeert de maatschappij de inzet van jongeren?                                                                   The Hague Tech en WorldStartUp met support van de gemeente
                                     Jongeren hebben er zelf veel aan om actief bij te dragen aan weten-                                                    Den Haag. Aan de wedstrijd nemen ook studententeams deel. In
                                     schap, technologie of innovatie. Ze leren en verdienen bij, ze breiden                                                 november 2021 won een team van vijf studenten van de opleiding
                                     hun netwerk uit en ontdekken mogelijkheden voor hun toekomst. Ze                                                       Communication & Multimedia Design (CMD) van De Haagse Hoge-
                                     leren welk werk hen aanspreekt en kunnen trots zijn op de bijdrage                                                     school.
                                     die ze leveren.
                                                                                                                                                            Skills Heroes
                                     Om deze positieve ervaringen kracht bij te zetten hebben organisa-                                                     Skills Heroes zijn wedstrijden voor mbo-studenten. In ongeveer vijftig
                                     ties en werkgevers verschillende instrumenten tot hun beschikking.            18. Zie bijvoorbeeld https://jet-net.    verschillende wedstrijden kunnen zij laten zien wat ze in hun mars
                                     Natuurlijk is financiële en materiële waardering daarvan een onder-               nl/nieuws/ruim-100-jonge-            hebben. Skills Heroes bestaat uit drie onderdelen: de voorronde op
                                                                                                                       ren-gehuldigd-als-sciencema-
                                     deel: passende salarissen, eerlijke contracten en goede stagever-                                                      school, de kwalificatiewedstrijd en uiteindelijk de nationale finale. De
17. Jonge Klimaatbeweging, ‘Home’,                                                                                     ker/?cn-reloaded=1, https://
    zie www.jongeklimaatbeweging.nl, goedingen. Daarnaast kunnen organisaties hun waardering laten                     wsa-global.org/wsa_categories/       studenten strijden om de titel beste vakman/vakvrouw van Neder-
    geraadpleegd 20 december 2021.   zien door opleidingsmogelijkheden aan te bieden en door de bijdrage               wsa-young-innovators.                land in hun vakgebied.
100                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                                                                          101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>    Sommige wedstrijden roepen jongeren op om met nieuwe oplossin-                                                       vakmensen goed en is er veel werk. Maar op school leren we jonge
    gen te komen voor maatschappelijke uitdagingen op het gebied van                                                     mensen nog altijd, en op allerlei indirecte manieren, dat kenniswerk
    klimaat, gezondheid, wonen en duurzaamheid. Hieraan doen vaak                                                        de voorkeur heeft en meer aanzien geniet dan vakmanschap: een
    teams van studenten mee, van het middelbaar beroepsonderwijs,                                                        carrière maak je via een zo hoog mogelijke opleiding. Dat moet
    van hogescholen of van universiteiten.                                                                               anders: naast kenniswerkers zijn goed opgeleide vakmensen nodig.
                                                                                                                         Bijvoorbeeld voor de energietransitie en de transitie naar een duur-
    Prijzen richten zich vaak op een bepaalde doelgroep, zoals vrouwe-                                                   zame maatschappij.
    lijke ondernemers. Universiteiten, hogescholen en maatschappelijke
    organisaties loven prijzen uit voor de beste scriptie of eindopdracht.                                               B. Erken en waardeer de inzet van studenten en jonge wetenschappers
    En organisaties ontwikkelen ranglijsten en toplijsten, bijvoorbeeld                                                      beter
    voor de meest succesvolle of duurzame jonge ondernemers of beste                                                     Studenten en jonge wetenschappers, waaronder promovendi, ver-
    vakmannen/vakvrouwen.                                                                                                richten veel werk voor universiteiten. Onze indruk is dat de erkenning
                                                                                                                         daarvoor toch nog wat te vaak gaat naar vooral hun begeleiders en
    Er zitten twee kanten aan dit verhaal. Aan de ene kant is het natuur-                                                docenten, de hoogleraren en universitaire docenten. Jonge weten-
    lijk fantastisch dat jongeren die uitblinken in wat ze doen hiervoor                                                 schappers werken vrijwel allemaal onder een tijdelijk contract, vaak
    waardering krijgen. Ook is een wedstrijd een goede manier om tot                                                     met een salaris dat aan de lage kant is. Dit is een bekend probleem
    innovatieve oplossingen te komen voor maatschappelijke problemen.                                                    dat inmiddels gelukkig de aandacht krijgt die het verdient in het traject
    Aan de andere kant is het de vraag of we jongeren hiermee niet te veel                                               ‘Erkennen en waarderen’. De jongeren die wij spraken, vinden het op
    de boodschap geven dat ze moeten presteren, presteren en nog eens                                                    zichzelf niet erg om een tijdelijk contract te hebben, maar vinden het
    presteren, zoals één van de jonge wetenschappers waarmee we spra-                                                    wel vervelend dat ze daarmee niet kunnen bouwen aan een toekomst.
    ken ons voorhield. En wat gebeurt er met jongeren die niet in de prijzen
    vallen, maar zich wel inzetten voor de maatschappij? Want ook de                                                     Wat promovendi betreft: over het algemeen is het promotietraject in
    meer ‘alledaagse’ prestaties van jongeren zijn hard nodig. De jongeren                                               Nederland goed,19maar de erkenning en waardering van promovendi
    die een vakopleiding volgen en de producten en diensten leveren waar                                                 kan, in ieder geval voor een deel van hen, beter. Dat begint bij beter
    de maatschappij op draait: de bakkers, loodgieters, elektriciens en                                                  werkgeverschap. Promovendi zijn meestal voor vier jaar in dienst
    bouwers. En de jongeren die meer op de achtergrond een belangrijke                                                   bij een universiteit of academisch ziekenhuis. Een klein deel van de
    rol vervullen. En vergeet niet de jongeren die zich vrijwillig en zonder                                             promovendi (10%) heeft echter te maken met onzekere jaarcontracten
    veel drukte inzetten voor mensen in hun buurt of de lokale omgeving.                                                 en een laag salaris. Daarnaast loopt er momenteel een experiment
                                                                                                                         waarbij promovendi geen werknemer meer zijn, maar student. Ze ont-
    Wat kan er beter: meer waardering voor drie groepen jongeren                                                         vangen dan geen salaris voor wat ze doen, maar een beurs. Dit is een
    Het voorgaande laat zien dat jongeren nu al volop bijdragen aan de                                                   duidelijke onderwaardering van hun werk.20 Ook lijkt het de gewoonte
    maatschappij en via wetenschap, technologie en innovatie meebou-                                                     dat promovendi en andere jonge wetenschappers veel meer uren
    wen aan de maatschappij van de toekomst. En we hebben iets gezegd                                                    werken dan waar ze voor worden betaald.21 Het is soms lastig hier iets
    over de manier waarop de maatschappij ze hiervoor waardeert. Veel                                                    van te zeggen. Promovendi en andere jonge wetenschappers dragen
    gaat hierin goed, maar wat kan beter? We vragen in deze paragraaf                                                    sterk bij aan het succes van onderzoeksgroepen. Waardeer ze voor
    meer waardering voor de inzet van drie groepen jongeren: a) vakmen-                                                  deze bijdrage, laat ze het woord voeren over de experimenten die ze
    sen met een beroepsopleiding, b) studenten, stagiairs en promovendi,                                                 uitvoeren, geef ze erkenning, ook in het voor hen belangrijke auteur-
    en c) jonge ondernemers. En we roepen op om óók de jongeren die                                                      schap van wetenschappelijke publicaties. En waardeer ze voor wie ze
    tegendenken te waarderen!                                                                                            zijn. De beste wetenschap komt uit een divers en gelukkig team.
                                                                                  19. KNAW, Promoveren werkt,
    A. Besef: de toekomst is in handen van vakmensen                                  Amsterdam: KNAW 2016.
    We hebben techneuten en vakmensen als monteurs, bouwers, instal-
                                                                                  20. KNAW, Promoveren werkt,
    lateurs en loodgieters hard nodig, nu én voor een duurzame toekomst.              Amsterdam: KNAW 2016.
    Als te weinig jongeren kiezen voor werken in de techniek, ontstaat
                                                                                  21. Marc Vervuurt, ‘Monitor Arbeids-
    al snel een probleem: oudere uitstromende werknemers zijn niet te                 voorwaarden Promovendi 2020
    vervangen. We zitten nu al met grote tekorten aan vakmensen.                      (6 september 2021)’, zie https://
    Waarderen we vakmensen genoeg? Op dit moment verdienen                            hetpnn.nl.
102                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                                                                        103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    De producten die
                                         Kader 5
                                         Oproep: zorg voor een verplichte stagevergoeding!
                                         In de Tweede Kamer is de stagevergoeding met enige regelmaat
                                         onderdeel van debat, maar er is nog altijd geen verplichting om
                                                                                                                    studenten maken
                                         een stagevergoeding te betalen. Stagelopen maakt onderdeel uit
                                         van de meeste opleidingen in het mbo, hbo en op de universiteit.
                                         Stagiairs vragen begeleiding vanuit een organisatie of bedrijf, maar
                                         ze dragen óók bij. De meeste stagiairs ontvangen daar een vergoe-
                                                                                                                    zijn vaak een bron
                                         ding voor, maar de bedragen lopen uiteen. Studenten krijgen, naar
                                         eigen zeggen, eigenlijk altijd alleen studiepunten voor hun stage bij
                                         onderzoeksgroepen aan hun universiteit, hogeschool of ROC, en
                                         nooit een stagevergoeding. De cao van de universiteiten spreekt
                                         niet over stagiairs en bij ziekenhuizen van universiteiten krijgt
                                                                                                                    van inspiratie voor
                                         slechts een deel van de stagiairs een stagevergoeding. Wij roepen
                                         daarom op: zorg voor een verplichte stagevergoeding!
                                       C. Ruimte voor jonge ondernemers met kennisbedrijven
                                                                                                                    de industrie
                                       Jongeren richten nieuwe bedrijven op, de start-ups, waarin ze ge-
                                       bruiken wat ze geleerd hebben tijdens hun studie. Kennisinstellingen
                                       zoals universiteiten en hogescholen bieden de start-ups van hun
                                       studenten en afgestudeerden vaak steun. Deze start-ups profiteren
                                       hiervan. Ze kunnen gebruikmaken van de kennis en het netwerk van
                                       de universiteiten, maar de rol van kennisinstellingen kan ook voor
                                       spanningen zorgen. De kennisinstellingen hebben namelijk een an-
                                       der belang dan de start-ups: ze willen meeprofiteren van het aanzien
                                       van een bedrijf en soms ook van de financiële winst die het behaalt.
                                       Dat kan ervoor zorgen dat een start-up niet goed kan doorgroeien
                                       en moeilijker zelfstandig kan worden. Een kennisinstelling moet
                                       daarom geduld hebben en naar de langere termijn kijken, vinden we
                                       als AWTI.22
22. AWTI, Beter van Start; De sleutel
    tot doorgroei van kennisintensieve
    start-ups, Den Haag: AWTI 2020.
104                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen Loop een stukje harder voor de jeugd! 105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>    Tot slot
    Veel jonge professionals wachten niet af wat wij oudere volwasse-
    nen voor ze willen doen om ze perspectief te bieden, maar maken
    hun eigen toekomstperspectief. De steun die de maatschappij ze
    biedt, moet hierop aansluiten. Maar: waardeer ook de tegendenkers.
    Als jongeren zich vrijwillig inzetten om de wereld een stukje beter te
    maken, dan moeten we dat waarderen. Ook al kan hun boodschap
    lastig, confronterend of, voor sommigen, te vergaand zijn: waarde-
    ring is op zijn plaats. Het lef om actief tegen te denken valt altijd te
    prefereren boven schouders ophalen of wegkijken.
    Als er iets is dat ons duidelijk is geworden: veel jongeren zetten zich       Colofon
    nu al vol energie, passie en veranderdrift in voor en met de maat-
    schappij. Ze weten dat zij de toekomst hebben en dat zij ook een rol          Naam Raad
    hebben om die vorm te geven. Help ze daarbij. Bied als organisatie            Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI)
    je jonge talenten een podium, moedig ze aan hun creativiteit en ver-
    wondering in te zetten, geef ze de ruimte en een rol als gezicht naar         Samenstelling Raad
    buiten toe, erken hun bijdrage aan je gedachtegoed, producten en              Sjoukje Heimovaara, vicevoorzitter
    diensten. Loop een stukje harder voor de jeugd!                               Jos Benschop
                                                                                  Roshan Cools
                                                                                  Koenraad Debackere
                                                                                  Tim van der Hagen
                                                                                  Nienke Meijer
                                                                                  Ellen Moors
                                                                                  Chokri Mousaoui
                                                                                  Marleen Stikker
                                                                                  Patrick Essers, secretaris
                                                                                  Auteurs
                                                                                  Kathleen Torrance
                                                                                  Jeffrey de Hoogen
                                                                                  Raadpleging jongeren
                                                                                  Voor de totstandkoming van dit essay hebben de auteurs enkele
                                                                                  jongeren en jongerenorganisaties gesproken. Ook zijn de jongere
                                                                                  medewerkers actief betrokken geweest in het schrijfproces.
                                                                                  Contactgegevens Raad
                                                                                  Prins Willem-Alexanderhof 20
                                                                                  2595 BE Den Haag
                                                                                  T 070-3110920
                                                                                  secretariaat@awti.nl
                                                                                  www.awti.nl
                                                                                  Twitter: @AdviesraadWTI
                                                                                  © Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie
                                                                                  Den Haag, 2022
106                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Loop een stukje harder voor de jeugd!                          107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>                                                             KAN
                                                                                                    SPORT &
                                                             BEWEGEN
                                                             DE
                                                                                                   MENTALE
    NL Sportraad
    De Nederlandse Sportraad (NLsportraad)
    is een onafhankelijk adviescollege dat zich
                                                             GEZONDHEID
                                                             VAN
    richt op het versterken van de betekenis van
    topsport, breedtesport en bewegen voor de
    samenleving.
    De NLsportraad geeft adviezen over zowel
    sportspecifieke thema’s als de relatie tussen
                                                             JONGEREN
    sport en andere beleidsterreinen. Adviezen
    ontwikkelt de raad op transparante wijze
    samen met experts en ervaringsdeskundigen.
    Adviezen van de NLsportraad zijn vernieuwend,
    relevant, onderbouwd door onderzoek en
    uitvoerbaar.
    Auteurs:
    Erik Scherder, Meryem Kilic-Karaaslan,
    Mariëtte van der Voet en Tessa van der Velden.           VERBETEREN?
108                   Jongeren en het zorgen voor hun morgen Loop een stukje harder voor de jeugd!         109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>Nederlandse Sportraad*
KAN SPORT & BEWEGEN                                                                                                                                     voor de pandemie.3 Cijfers van het RIVM bevestigen dit; ook daarin
                                                                                                                                                        scoren van alle leeftijdsgroepen jongeren (16-24 jaar) het hoogst op
DE MENTALE GEZOND-                                                                                                                                      stress, angst en slaapproblemen, en het laagst op mentaal welbevin-
                                                                                                                                                        den.4 Het Trimbos-instituut concludeert in een onderzoek van voor-
                                                                                                                                                        jaar 2021 onder studenten in het hoger onderwijs zelfs dat 51% van
HEID VAN JONGEREN                                                                                                                                       hen psychische klachten ervaart: eenzaamheid, prestatiedruk, stress
                                                                                                                                                        en/of slaapproblemen.5 Dit is fors meer dan voor de coronacrisis.
VERBETEREN?                                                                                                                                             Tegelijkertijd rapporteert het RIVM dat tijdens de lockdowns de helft
                                                                                                                                                        van de bevolking minder heeft bewogen.6 Ook de sportdeelname
                                                                                                                                                        is enorm gedaald door de coronamaatregelen. De sportdeelname
                                                                                                                                                        lag in 2021 ver onder het gemiddelde van 2019.7 De sluiting van de
                                      ALS JE LEKKER HEBT                                                                                                sportverenigingen en het afgelasten van de competities heeft vooral
                                                                                                                                                        gevolgen gehad voor de jeugd. Kinderen en jongeren sporten name-
                                      GESPORT, GA JE VANZELF                                                                                            lijk relatief vaker bij een sportvereniging dan andere leeftijdsgroepen.8
                                      RECHTOP LOPEN                                                                                                     Hoe hebben jongeren de sportsluitingen ervaren?
                                                                                                                                                        De jongeren die de NLsportraad heeft gesproken, herkennen de
                                      De mentale gezondheid van jongeren heeft tijdens de coron-                                                        cijfers. Het zijn sportieve jongeren, in de startblokken voor of bezig
                                      acrisis een enorme deuk opgelopen.1 Ook de (gedeeltelijke)                                                        met hun opleiding aan het mbo, hbo of de universiteit en deels (ook)
                                      sluiting van sportfaciliteiten en -clubs heeft hun waarschijnlijk                                                 werkend. Ze zijn de coronacrisis tot nu toe relatief goed doorgeko-
                                      geen goed gedaan.2 Juist in tijden van crisis zouden sport en             3. CBS, ‘Mentale gezondheid in          men, hoewel ze af en toe ook een flinke dip hebben gehad. Tijdens
                                      bewegen kunnen bijdragen aan de mentale weerbaarheid                         eerste helft 2021 op dieptepunt’,    de lockdowns hebben ze minder bewogen en anders gesport
                                                                                                                   zie www.cbs.nl. Daarnaast: NOS,
                                      van jongeren. Om hierover meer te weten te komen, heeft de                   ‘Onderzoek: 15 procent meer          dan gewoonlijk. Hun competities en toernooien lagen er helemaal
                                      Nederlandse Sportraad (hierna: NLsportraad) samen met een                    suïcides onder jongvolwassenen       uit (voetbal, hockey, roeien, atletiek, boksen, kickboksen) en hun
                                      aantal jongeren de relatie tussen sport, bewegen en mentale                  tot 30 jaar’, zie www.nos.nl.        binnensporten waren niet mogelijk (fitness, yoga, squash, zwemmen,
                                      gezondheid verkend.                                                       4. RIVM, ‘Welbevinden en leefstijl’,    boksen, kickboksen). Wat overbleef, waren individuele sporten in de
                                                                                                                   zie www.rivm.nl.                     buitenruimte. Maam: ‘Ik heb meegedaan aan een virtuele hard-
                                      Kunnen sport en bewegen ertoe bijdragen dat jongeren lekkerder in         5. Trimbos-instituut, ‘Terechte         loopwedstrijd op Terschelling. Maar ja, je loopt gewoon een rondje
*   Met medewerking van Jelle de      hun vel zitten, waardoor ze andere problemen beter het hoofd kun-            zorgen over mentale gezondheid       in je eigen buurt en je geeft je tijd door via een website. Ik miste het
    Groot, Maam de Ridder, Martijn                                                                                 en middelengebruik studenten’,
                                      nen bieden? Kun je door sport en bewegen bijvoorbeeld dusdanig               zie www.Trimbos.nl.                  wedstrijdgevoel. Je wilt onder de mensen zijn.’ Jelle: ‘Ik ben gaan
    van der Goes, Morgan Bremer,
    Linda Ooms (Mulier Instituut) en  zelfvertrouwen ontwikkelen, dat je weerbaarder wordt? Geven sport                                                 wielrennen en hardlopen. Tot op zekere hoogte kon ik daar wel ple-
                                                                                                                6. ‘Impact corona op beweeggedrag
    Mara Kirschner (Open Univer-      en bewegen net die uitlaatklep, waardoor je daarna weer beter func-          in Nederland’, zie www.allesover-    zier uit halen. Maar steeds weer hetzelfde rondje, in mijn eentje, werd
    siteit).                          tioneert? Wat is hierover al bekend en wat zou nog verder moeten             sport.nl.                            eentonig.’ Het rondje fietsen en lopen herkent iedereen. De jongeren
1.  Erasmus University Rotterdam,     worden onderzocht? De NLsportraad heeft vier jongeren en twee                                                     hadden soms muziek of een podcast nodig om het vol te houden.
    ‘Nieuwe lockdown zet mentaal                                                                                7. September 2019: 78% van de
                                      onderzoekers uitgenodigd om deze vragen te bespreken. Zij hebben             13-18-jarigen sport wekelijks en     Jelle: ‘Anders zit je zo met jezelf.’
    welzijn jongeren verder onder
    druk’, zie www.eur.nl; NOS, ‘Veel hun kennis en ervaringen gedeeld en elkaar bevraagd over de relatie          77% van de 19-30-jarigen sport
    studenten ervaren psychische      tussen sport, bewegen en mentale gezondheid. Dit heeft interessan-           wekelijks. September 2021: 64%       Drie van de vier jongeren wonen op kamers. Martijn, Jelle en Morgan
    problemen, ook door corona’, zie                                                                               van de 13-18-jarigen sport weke-
                                      te (eerste) inzichten opgeleverd.                                            lijks en 67% van de 19-30-jarigen.   schetsen de enorme drang om tijdens de coronacrisis naar buiten te
    www.nos.nl; NOS, ‘Psychiaters:
    open al het onderwijs om psychi-                                                                               NOC*NSF, Landelijke Sportdeel-       gaan, weg uit hun studentenkamer. Tijdens een lockdown hoeven ze
    sche schade te voorkomen’, zie    2020 en 2021: jongeren sportten en bewogen minder en hun                     name Index, zie www.nocnsf.nl/       zich letterlijk alleen van bed naar bureau te slepen om de online les-
                                                                                                                   sportdeelnameindex.
    www.nos.nl.                       mentale gezondheid nam af                                                                                         sen te volgen. Mara Kirschner, onderzoekster bij de Open Universiteit,
2. Erasmus University Rotterdam,      De mentale gezondheid van de bevolking heeft flink te lijden gehad        8. Zie www.sportenbewegenincij-         wil weten of de jongeren tijdens de coronacrisis veel gezeten hebben
    ‘Onderzoekers en studenten        van de coronapandemie en de maatregelen die zijn genomen om                  fers.nl/kernindicatoren/clublid-     en wat dat met hen doet. De jongeren schatten in dat ze inderdaad
    presenteren onderzoek aan OMT:                                                                                 maatschap en https://nocnsf.nl/
    sluiting sportfaciliteiten heeft
                                      deze in te perken. Jongvolwassenen (18-25 jaar) werden hierbij het                                                veel meer hebben gezeten dan normaal. Morgan: ‘Het gaat niet
                                                                                                                   media/4976/noc-nsf-sportdeel-
    grote impact op welzijn van jong- hardst getroffen. Volgens het CBS voelt 45% zich vaker eenzaam,              name-algemene-rapportage-sep-        goed met mij dan. Als ik echt alleen maar zit, dan ben ik helemaal
    volwassenen’, zie www.eur.nl.     37% voelt zich vaker somber en 31% voelt zich vaker gestrest dan             tember-2021.pdf.                     gaar na afloop.’ Maam: ‘Ik word heel onrustig, heb geen concentratie
110                                                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren?                                              111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                             meer, geen zin. Ik ga voor me uit staren en ben er niet meer bij.’ Jelle                                                 Een verklaring voor de relatie tussen mentale gezondheid en
                                             is slecht in stilzitten: ‘Ik heb een bureaustoel die alle kanten op kan                                                  sport en bewegen (Erik Scherder, lid van NLsportraad)
                                             bewegen en ik tik de hele dag met mijn voet. Als ik echt een hele dag
                                                                                                                                                                      Waarom heeft sporten een positieve invloed op je mentale gezond-
                                             móet zitten, dan merk ik dat ik op een rare manier moe ben. Aan het
                                                                                                                                                                      heid? Wat gebeurt er in je brein?
                                             einde van de dag ben ik wel moe, maar kan ik niet slapen.’ Martijn
                                                                                                                                                                     ‘Er zijn meerdere verklaringen mogelijk. Eén daarvan is dat je merkt
                                             herkent dit en voegt toe: ‘Als ik wél heb gesport, kan ik later in de
                                                                                                                                                                      dat je steeds wat beter wordt in je sport of in de vorm van bewegen
                                             avond veel beter ontspannen. Ik ben er ook meer op gaan letten om
                                                                                                                                                                      die je doet. Dat “steeds beter” worden is heel belonend. Je begint
                                             tussendoor te bewegen: even opstaan en lopen. Als ik een hele dag
                                                                                                                                                                      met een bepaalde verwachting: kan ik het? En: kan ik mezelf ver-
                                             moet studeren, ga ik altijd een rondje lopen om in ieder geval íets
                                                                                                                                                                      beteren? Op dat moment maak je dopamine aan. En als het je dan
                                             van beweging te hebben.’ Jelle: ‘Vóórdat ik aan de studie ga, wil ik
                                                                                                                                                                      lukt, als je techniek bijvoorbeeld beter wordt, of je loopt verder dan
                                             het liefst even bewegen. Ik heb het fietsen naar college gemist toen
                                                                                                                                                                      toen je pas begon, dan krijg je een geluksgevoel. Dat geluksgevoel
                                             alles online was. Het kost me moeite om uit mezelf te bewegen als
                                                                                                                                                                      ontstaat door het vrijmaken van opiaten ofwel endorfines. Die
                                             het niet nodig is.’
                                                                                                                                                                      stofjes zorgen er weer voor dat je echt verlángt naar de volgende
                                                                                                                                                                      keer sporten of bewegen.’
                                             Wat zegt de wetenschap over de relatie tussen mentale ge-
                                             zondheid en sporten en bewegen?
                                                                                                                                                                      En hoe zit het met de relatie tussen negatieve emoties en sport en
                                             Er is veel wetenschappelijk bewijs dat sport en bewegen goed zijn
                                                                                                                                                                      bewegen?
                                             voor de gezondheid. Het meest onderzocht zijn de effecten op de
                                                                                                                                                                     ‘Het beloningsgevoel dat ontstaat bij sporten of bewegen geeft
                                             fysieke gezondheid. Voldoende beweging verlaagt het risico op over-
                                                                                                                                                                      ook weer controle over eventuele negatieve gevoelens zoals
                                             gewicht en ziektes zoals diabetes, hart- en vaatziekten en bepaalde
                                                                                                                                                                      stress, somberheid en angst. Met sport en bewegen worden juist
                                             vormen van kanker. Dit is de reden waarom de Gezondheidsraad
                                                                                                                                                                      díe hersengebieden en hun verbindingen actief die betrokken
                                             beweegrichtlijnen heeft uitgebracht die passen bij een gezonde
                                                                                                                                                                      zijn bij het reguleren van je emoties, zoals de kleine hersenen, de
                                             leefstijl.9 Ook versterkt bewegen het immuunsysteem.10
                                                                                                                                                                      basale ganglia en frontale netwerken. En dat is precies wat je wilt:
                                                                                                                                                                      door het activeren van deze netwerken in de hersenen krijg je
                                             Daarnaast zijn er studies die wijzen op een positieve samenhang
                                                                                                                                                                      controle over eventuele negatieve gevoelens. Bewegen of sporten
                                             tussen sport en bewegen en de mentale gezondheid.11 Resultaten
                                                                                                                                                                      verbetert daardoor je stemming.
                                             van studies naar de relatie tussen sport, bewegen en mentale
9. Gezondheidsraad, ‘Beweegricht-            gezondheid zijn minder hard, maar in de beweegrichtlijnen geeft de
    lijnen 2017’, zie www.gezond-                                                                                                                                     De meerderheid van de studies geeft aan dat de meest positieve
                                             Gezondheidsraad al wel aan dat bewegen het risico op depressieve
    heidsraad.nl.                                                                                                                                                     effecten van bewegen of sporten op je stemming optreden na 30
                                             symptomen verlaagt. Uit een analyse die het Nederlands Jeugdinsti-
                                                                                                                                                                      minuten. Bij een depressie zou de (niet-competitieve) sport- of
10. Erik Scherder, ‘Hybride werken:          tuut heeft uitgevoerd, blijkt dat sport en bewegen zowel op korte als
    Een extra risico voor inactiviteit’, zie                                                                                                                          beweegactiviteit idealiter 45 minuten per keer moeten duren.’
                                             lange termijn een positief effect hebben op de mentale gezondheid.
    www.nederlandse-sportraad.nl.
                                             Sporten en bewegen met anderen, zoals bij teamsporten, stimuleren
11. Human Capital - Kenniscentrum            bovendien ook de sociale gezondheid.12 Het Mulier Instituut vermeldt                                                                      Erik Scherder over stress, hoe we dit ervaren en
    Sport: zie hcm.kenniscentrum-            dat sport en bewegen kunnen helpen om psychische klachten te                                                                              de invloed van lichamelijke activiteit.
    sportenbewegen.nl.
                                             voorkomen en verminderen.13 Bij mensen met lichte of matige psychi-
12. Nederlands Jeugdinstituut, ‘Be-          sche klachten lijkt bewegen even goed te werken als psychotherapie
    nadruk plezier van bewegen, houd         of medicatie. Sport en bewegen kunnen voor mensen met (ernstige)
    jeugd gezond’, zie www.nji.nl.
                                             psychische klachten een middel zijn in het herstelproces, doordat zij                                                 Wat ervaren jongeren als zij sporten en bewegen?
13. Mulier Instituut, Psychische             ervaren dat ze fitter worden en nuttig bezig zijn, en doordat ze struc-                                               De jongeren onderstrepen dat zij zich door sporten en bewegen
    gezondheid, bewegen en sport, zie        tuur krijgen, successen ervaren, het zelfvertrouwen vergroten en/of                                                   fysiek en mentaal beter voelen. Of je goed in je vel zit, hangt natuurlijk
    www.mulierinstituut.nl/publica-
    ties/25414/psychische-gezond-            in contact komen met anderen.14                                                                                       niet alleen daarvan af, maar sport en bewegen kunnen wel degelijk
    heid-bewegen-en-sport.                                                                                                                                         een bijdrage leveren. Morgan voelt zich na het sporten ‘voldaan’.
                                                                                                                                                                   Martijn sluit zich daarbij aan: ‘Na het sporten voelt het alsof je wat
14. Zie www.kennisbank-
    sportenbewegen.nl/?fi-                                                                                                                                         nuttigs en goeds hebt gedaan, een taak volbracht. Als het echt goed
    le=10003&m=1589881893&acti-                                                                                                                                    ging, dan kan ik daar ook wel trots op zijn.’ Jelle: ‘Ik voel vaak dat
    on=file.download.                                                                                                                                              ik mijn hoofd heb leeggemaakt. Dat voelt prettig.’ En Maam zegt:
112                                                                                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren?                                            113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>    ‘Het helpt mij om dingen op een rijtje en in een goed perspectief te
     zetten. Je hebt soms zorgen, dan ga je sporten, dan kom je terug en
     denk je: het was allemaal niet zo heel erg. Het sporten helpt mij om
     mijn problemen te relativeren.’
     Ook ervaren de jongeren dat het sporten en bewegen hun meer
     zelfvertrouwen geeft en helpt om op andere terreinen te presteren,
     zoals studie en werk. Morgan: ‘Als je lekker hebt gesport, ga je ge-
     woon vanzelf rechtop lopen.’ Jelle: ‘Ik krijg het gevoel: ik kan weer wat
     extra aan.’ Linda Ooms, onderzoeker bij het Mulier Instituut, nuan-
     ceert: ‘Sport en bewegen kunnen zeker helpen je zelfvertrouwen te
     vergroten, maar wel onder de juiste omstandigheden. Als je steeds
     niet wordt opgesteld door de trainer of als je geen kilo verliest terwijl
     je daarvoor hard traint, dan helpt het je zelfvertrouwen niet natuurlijk.’
     Morgan herkent dit uit zijn jeugd: ‘Toen ik in de brugklas zat was ik
     wat molliger. Ik kon het sporten niet altijd bijhouden en voelde me dan
                                                                                     Sporten en bewegen
     minder nuttig voor het team.’ En Jelle bevestigt: ‘Ik heb een jaar in een
     hockeyteam gespeeld dat qua niveau net te hoog was voor mij. Ik
     heb dat jaar vooral op de bank gezeten. Dat haalde bij mij het plezier
     weg om te sporten.’ Mara Kirschner van de Open Universiteit vult
                                                                                     met anderen, zoals
     aan: ‘Voor het zelfvertrouwen is het beter om eigen doelen te stellen
     dan om de competitie met anderen aan te gaan.’ Linda Ooms: ‘Als je
     maar een gevoel van succes ervaart, dan kan dat leiden tot positieve
     mentale gezondheid. Bovendien is plezier in sport heel erg belangrijk.
     Als je met veel tegenzin gaat sporten, kan het ook juist minder fijne
                                                                                     bij teamsporten,
     gevoelens opleveren.’
     Linda Ooms wil graag van de jongeren weten of ze van de ene sport
     een ander gevoel krijgen dan van een andere sport. Dat blijkt voor
                                                                                     stimuleert naast
     de jongeren verschillend. Maam beoefent verschillende sporten die
     haar altijd wel iets brengen, maar: ‘Met golfsurfen ben ik helemaal
     los van alles. Ik lig dan in het water, dat is mijn safe place. Als er iets is,
     kun je me vinden op het water.’ Martijn houdt een beter gevoel over
     aan een goede actie bij voetbal of boksen dan aan wielrennen of
                                                                                     de fysieke ook de
     hardlopen: ‘Als je scoort of een assist geeft, heb je een duidelijke rol:
     een concrete actie waar je trots op terug kan kijken. Als je een rondje
     rent, heb je dit niet echt.’ Morgan geeft aan dat hij verschillende
     sporten om een andere reden doet: ‘Hardlopen is om mijn hoofd leeg
                                                                                     sociale gezondheid
     te maken, fitness doe ik vooral om sterker te worden, voetbal omdat
     het een leuk spel is.’ Jelle (hockey) en Martijn (voetbal) ervaren dat zij
     even alles kwijt zijn tijdens hun teamsport. Jelle: ‘Je bent alleen met
     sport bezig en je vergeet de rest.’ En Martijn: ‘Het fijne aan een wed-
     strijd vind ik dat je op dat moment alleen maar met volle focus met
     dat spel bezig bent. Als je zorgen hebt, ben je die voor anderhalf uur
     vergeten.’ Morgan heeft juist een andere ervaring: ‘Bij voetbal ben ik
     heel druk in mijn hoofd. Dan ben ik constant aan het denken aan mijn
114                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren? 115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                positie op het veld en mijn ploeggenoten.’ Jelle kan naast hockey ook                                                 Morgan stelt vast: ‘Met name inactieve mensen vinden het sociale
                                het wielrennen waarderen: ‘Met fietsen heb je meteen je hoofd leeg.                                                   aspect vaak belangrijker dan het bewegen zelf. Zoals in het verzor-
                                Ik kan genieten van wat ik om me heen zie. Op vakantie ga ik ook de                                                   gingstehuis van mijn oma. De enige reden voor haar om te bewegen
                                berg op. Halverwege denk ik: wat ben ik nu aan het doen? Maar als ik                                                  is om samen een kopje thee te drinken.’ ‘Maar dat scheelt toch niet
                                boven denk ik: dit was echt vet.’                                                                                     zoveel van de derde helft?’, vraagt Jelle zich af. ‘Ik heb dat zo gemist:
                                                                                                                                                      kletsen na de wedstrijd, biertje erbij, samen voetbal kijken.’ Linda
                                Wat weten we nog niet?                                                                                                Ooms beaamt dat de sociale contacten een belangrijk aspect zijn
                                De jongeren zijn geïnteresseerd in het onderzoek dat is gedaan                                                        van sport en bewegen. De sluiting van sportclubs kan de mentale
                                naar de relatie tussen sport, bewegen en mentale gezondheid.                                                          en sociale gezondheid van jongeren tijdens de coronacrisis mede
                                De onderzoekers leggen uit dat verschillende onderzoeken een                                                          hierdoor hebben verslechterd.
                                causaal verband aantonen tussen (regelmatig) bewegen en posi-
                                tieve effecten op de mentale gezondheid. Zo kunnen depressieve                                                        De jongeren hebben ook veel interesse in onderzoek dat is gedaan
                                gevoelens en angst verminderen door te bewegen. Voor het causale                                                      naar sport en bewegen voor mensen met psychische klachten.
                                verband tussen sport en mentale gezondheid zijn de bewijzen minder                                                    Mensen die vaker sporten en bewegen hebben minder kans
                                sterk. Daar is vaak sprake van ‘associatie’: onderzoeksresultaten die                                                 om depressieve klachten te ontwikkelen. Maar ook in de behan-
                                een relatie aantonen tussen sport en mentale gezondheid op één                                                        deling van mensen met depressie en angststoornissen kunnen
                                bepaald moment. Maar daarmee zijn oorzaak en gevolg nog niet                                                          (niet-competitief) sporten en bewegen helpen. Linda Ooms heeft
                                duidelijk. Linda Ooms: ‘Neem het voorbeeld van sporten en zelfver-                                                    literatuuronderzoek gedaan naar het effect van sport en bewegen
                                trouwen. In onderzoek zien we een verband. Maar sport je omdat je al                                                  bij mensen met psychische klachten.16 ‘Maar’, stelt ze, ‘voor mensen
                                zelfvertrouwen hebt, of krijg je (meer) zelfvertrouwen doordat je sport?’                                             met ernstige psychische klachten is niet elke vorm van bewegen
                                                                                                                                                      geschikt. Mensen moeten de sport of beweegvorm vooral leuk vin-
                                Daarnaast maakt het uit welke activiteit je doet en hoe intensief je                                                  den. De beweegvorm moet matig intensief zijn, want té intensief kan
                                daarmee bezig bent. Naar de invloed daarvan is nog veel meer on-                                                      klachten juist verergeren. Ook moet de activiteit regelmatig gedaan
                                derzoek nodig. Mara Kirschner beschrijft vier niveaus van bewegen:                                                    worden. Verder is sporten en bewegen in een team erg goed, maar
                                van niets doen (zitten, liggen) via lichte en matige activiteiten tot                                                 als het groepsverband juist weer stress oplevert, kan er beter een-
                                intensief bewegen: ‘Verschillende vormen van bewegen hebben                                                           op-een begeleiding worden gegeven.’
                                misschien een verschillende invloed op het mentaal welbevinden.’
                                Linda benadrukt dat naast de beweegvorm en -intensiteit ook meer                                                      Wat is interessant om verder te onderzoeken?
                                kennis over de duur en de frequentie van bewegen belangrijk is.                                                       De geïnterviewde jongeren vinden sport en bewegen belangrijk voor
                                Regelmatig bewegen is in ieder geval van belang om tot positieve                                                      hun functioneren. Ze hebben hun sport gemist tijdens de lockdowns
                                effecten te komen: minder stress, minder angst en het verminderen                                                     en ervaren dat sport en bewegen helpen ‘om te zorgen voor een
                                van depressieve klachten. Maar voor een betere concentratie kan                                                       positieve blik op hun morgen’. Meryem Kilic-Karaaslan, lid van de NL-
                                een kort en eenmalig beweegmoment ook al helpen. Wat goed                                                             sportraad, put uit eigen ervaring: ‘Ik sport veel en gevarieerd. Ik houd
                                                                                                              16. Zie www.mulierinstituut.nl/pu-
                                is, verschilt per doel dat je stelt. Ook de persoonskenmerken en                  blicaties/25414/psychische-ge-      van bewegen en het houdt me fit, niet alleen fysiek maar volgens mij
                                omstandigheden van degenen die sporten en bewegen spelen een                      zondheid-bewegen-en-sport.          ook in mijn hoofd. Ik heb nooit een burn-out gehad, terwijl ik altijd kei-
                                belangrijke rol. Mogelijk krijgen sport en bewegen minder aandacht                                                    hard heb gewerkt. Ik denk echt dat ik dat aan sporten te danken heb.’
                                                                                                              17. Zie www.kenniscentrumspor-
                                van mensen als zij problemen hebben op andere terreinen (werk,                    tenbewegen.nl/kennisbank/
                                inkomen, huisvesting, gezondheid). Wellicht is dit ook een reden                  publicaties/?sport-en-beweeg-       En de jongeren zelf? Die maken zich vooral druk over anderen die
                                waarom mensen met een laag inkomen minder vaak sporten.15                         gedrag-van-kinderen-en-jon-         veel minder sporten en bewegen dan zijzelf, en niet van de positieve
                                                                                                                  geren-naar-sociaalecono-
                                                                                                                  misch-milieu&kb_id=25984&kb_        ervaringen profiteren. Het gevoel van solidariteit met andere jongeren
                                Naast plezier is ook een veilige context om te sporten en bewegen                 q=Sport-%20en%20                    is groot. Bekend is dat kinderen en jongeren van ouders met een
                                cruciaal voor een positief effect op de mentale gezondheid. Morgan                beweeggedrag%20van%20kin-           laag opleidingsniveau en een laag gezinsinkomen minder sporten
                                                                                                                  deren%20en%20jongeren%20
                                heeft ervaring opgedaan met het opzetten van een hardloopgroep                    naar%20sociaaleconomisch%20
                                                                                                                                                      en vanaf 12 jaar ook minder goed scoren op de beweegrichtlijnen.17
                                met collega’s. Die wilden pas meedoen toen hij benadrukte dat het                 milieu.                             Middelbare scholieren zijn bovendien de groep die het meeste zit.18
15. Zie www.kennisbank-
    sportenbewegen.nl/?fi-
                                niet om winnen ging. Linda Ooms beaamt dat sociale interacties en                                                     Martijn suggereert onderzoek te doen naar negatieve associaties
                                                                                                              18. Zie www.sportenbewegenincij-
    le=10099&m=1598447418&acti- de steun van anderen belangrijk zijn: ‘En andersom, als je je niet thuis          fers.nl/kernindicatoren/zitge-      van mensen met sport en bewegen. Hij is benieuwd wat mensen
    on=file.download.           voelt in een groep, doet dat afbreuk aan je mentaal welbevinden.’                 drag#node-zitgedrag.                zelf weten van sport en bewegen. Jelle is nieuwsgierig naar de
116                                                                    Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren?                                             117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                                                                                Colofon
                                                                                Naam Raad
                                                                                Nederlandse Sportraad (NLsportraad)
    motieven van mensen om al dan niet te bewegen en het verschil in
    sportbeleving. Hoe kun je inspelen op dat onderscheid? En Maam              Samenstelling Raad
    vraagt zich af of dit onderscheid te relateren is aan verschillende op-     Michael van Praag, voorzitter
    leidingsniveaus. Halen mensen met verschillende opleidingsniveaus           Marjolein Bolhuis-Eijsvogel
    een andere voldoening uit sport en bewegen?                                 Farid Gamei
                                                                                Jiske Griffioen
    Ook Morgan wil graag weten hoe je mensen aan het sporten en                 Leanne van den Hoek
    bewegen krijgt die dat nu niet doen. Ze missen een kans, want,              Meryem Kilic-Karaaslan
    vindt hij: ‘Ik ben ervan overtuigd dat sporten en bewegen mentaal           Erik Scherder
    en fysiek goed voor je is.’ Erik Scherder beaamt dit ten volle: ‘Spor-      Elke Snijder
    ten en bewegen zijn zo ontzettend belangrijk, ook mentaal. Je bent          Bernard Wientjes
    even cognitief niet belast, je stopt met tobben en komt tot ideeën.         Claudia Bokel, adviseur
    Ook remt het je negatieve gevoelens en stimuleert het je productiviteit.    Mariëtte van der Voet, algemeen secretaris
    Bewegen is leven.’
                                                                                Samenstelling Commissie
                                                                                Meryem Kilic-Karaaslan
                                                                                Erik Scherder
                                                                                Mariëtte van der Voet
                                                                                Tessa van der Velden
                                                                                Raadpleging jongeren
                                                                                De NLsportraad sprak in een twee uur durend gesprek met vier jon-
                                                                                geren en twee experts over de ervaring die de jongeren hebben met
                                                                                sport, bewegen en mentale gezondheid. De jongeren zijn in leeftijd
                                                                                tussen de 18 en 25 jaar en volgen verschillende opleidingen op het
                                                                                MBO, HBO of de universiteit.
                                                                                Namen jongeren
                                                                                Morgan Bremer, Martijn van der Goes, Jelle de Groot,
                                                                                Maam de Ridder
                                                                                Raadpleging experts
                                                                                Mara Kirschner (Open Universiteit)
                                                                                Linda Ooms (Mulier Instituut)
                                                                                Contactgegevens Raad
                                                                                Parnassusplein 5
                                                                                Postbus 184
                                                                                2501 CD Den Haag
                                                                                T +31 (0)70 340 7273
                                                                                info@nlsportraad.nl
                                                                                www.nederlandse-sportraad.nl
                                                                                Twitter: @NLsportraad
                                                                                LinkedIn: nederlandse-sportraad
                                                                                © Nederlandse Sportraad
                                                                                Den Haag, 2022
118                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren? 119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                                              DROMEN
                                                              OVER
    Rli
    De Raad voor de leefomgeving en infrastruc-
    tuur (Rli) is het strategische adviescollege voor
    regering en parlement op het brede domein van
    duurzame ontwikkeling van de leefomgeving en
    infrastructuur. De raad is onafhankelijk en ad-
    viseert gevraagd en ongevraagd over langeter-
    mijnvraagstukken. Met een integrale benade-
    ring en advisering op strategisch niveau wil de
    raad bijdragen aan de verdieping en verbreding
    van het politiek en maatschappelijk debat en
    aan de kwaliteit van de besluitvorming.
                                                              HOLLAND
    Auteurs:
    Robert Ewing en Folmer de Haan
120                    Jongeren en het zorgen voor hun morgen Kan sport & bewegen de mentale gezondheid van jongeren verbeteren? 121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>Spoken word
DRIE KLEINE VOGELS                                                                                      en de mensen gekneed
AMARA
                                                                                                        in het heetst van de strijd
                                                                                                        waar gemeentes het hebben
                                                                                                        over het vieren van de kleur in de wijk
            Elk gebouw heeft een vluchtroute                                                            kijk om je heen
            maar niet iedereen kan zomaar een vlucht boeken                                             je zit enkel grijs
            wanneer hun land in brand staat                                                             al het groen verdwijnt
            wanneer de mannen aan de macht                                                              dan zullen wijzelf wel
            hun verbannen en de pracht                                                                  de kleur moeten zijn
            van het land eraan onder doorgaat                                                           waar zij het over hebben
            omdat mannen in hebzucht doorslaan                                                          maar wij zijn meer dan kleur
            voortaan geleid worden door vechtlust en bloeddorst                                         wij zijn mensen
            zogenaamd voor een groter doel toch                                                         met eigen verhalen
            maar weten ze wat dat kleine kind voelt of                                                  dromen en wensen
            de moeder die haar dochter niet meer ziet                                                   waar wij van komen kennen
            de vader wiens verdriet zich uit                                                            zij enkel via de lens van een journalist
            als agressief                                                                               of ze kennen het niet omdat ze
            als vuisten                                                                                 het acht uur journaal hebben gemist
            als barsten in ruiten                                                                       waren aan het kijken naar een kennisquiz
            als gaten in de muur maar                                                                   wist je dat
            hij laat het de buren echt niet zien                                                        die verhalen die je leest in de krant
            huiselijk geweld komt met discretie                                                         ook in dit land leven
            de strijd leeft voort                                                                       die verhalen uit een verre staat
            in een oorlog tussen vier muren                                                             ook in een Nederlandse straat bewegen
            hoe veel vormen kan het kennen                                                              de geschiedenis is nog niet uitgeschreven.
            hoe lang moet het nog duren                                                                 post-kolonialisme
            kan de tijd de ruwe randen                                                                  neo-liberalisme
            van de maatschappij gladschuren                                                             westers kapitalisme
            mogen de uren wat zachter verstrijken                                                       de -ismes vliegen ons om de oren
            vooral in de buurten en wijken                                                              het is me vaak te veel
            waar het ijzer gesmeed                                                                      we staan niet stil bij
122                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen Dromen over Holland                                            123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>    welke ismes nog in de 21e eeuw horen                                                       en elke rol zo is verdeeld
    hoe veel goeds kunnen we verwachten                                                        dat niemand er een hoeft te spelen
    van een systeem waar de meeste van ons                                                     waar de kinderen hun speelgoed eerlijk delen
    niet in passen                                                                             waar Stratego egoloos gespeeld wordt
    waar gaat het heen als we                                                                  waar uit een legodoos
    nu geen pauze inlassen                                                                     een nieuwe huizenmarkt ontstaat
    Als we toch bezig zijn met het                                                             we leven allemaal in tiny houses
    herstructureren van elk bedrijf                                                            en de kat spint op het tapijt
    waarom dan ook niet gelijk                                                                 de muizen dansen niet op tafel
    de Nederlandse overheid                                                                    maar schuiven aan bij het ontbijt
    laat ons even alles uit elkaar halen                                                       we noemen het verstrijken van de autoriteit
    en maar zien wat er dan overblijft                                                         ik snap nu wat Bob Marley zei
    zie het als blessuretijd                                                                   met ‘every little thing is gonna be alright’
    ‘on the flipside’                                                                          de grote dingen
    ‘on the flipside’
                                                                                               daar kunnen wij niet veel aan veranderen
    zie je hoe zaadjes worden geplant                                                          we kunnen zingen
    hoe we met water                                                                           bidden en kijken naar hoe we zelf handelen
    hopen dat de kat later                                                                     en zo zullen we zien
    over 9 generaties                                                                          dat wat we in de hand hebben
    misschien op zijn pootjes belandt                                                          de kleine dingen zijn
    en dan het liefst op een plek                                                              en de potentie tot tevredenheid
    waar nog nooit iemand is geweest                                                           dus ik snap nu wat Bob Marley zei
    waar Karl Marx en Thorbecke                                                                ‘every little thing is gonna be alright’
    elkaar de hand schudden op een feest
    waar ‘hetzelfde liedje’ niet gedraaid wordt
                                                                                                                BEKIJK EN BELUISTER HIER
    waar de kat door Nelson Mandela                                                                             HET SPOKEN WORD.
    geaaid wordt
    waar mensen kunnen delen
    en het enige wat gezaaid wordt
    liefde is
    waar alles op rolletjes
124                                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen Dromen over Holland                                              125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
DROMEN OVER                                                                                                                            de ruimte nemen toe. Tegelijkertijd zijn er jongeren die worstelen met
                                                                                                                                       onzekerheden over hun persoonlijke toekomst: wonen, werk, inkomen.
HOLLAND                                                                                                                                Voor het eerst in de recente geschiedenis lijkt het dat de huidige
                                                                                                                                       generatie jongeren het minder goed zal hebben dan hun ouders.
                                                                                                                                       Als Raad erkennen we de zorgen van jongeren over hun toekomst
                                       In 1936 schreef Hendrik Marsman een ode aan het Nederlandse                                     en we delen hun roep om verandering. Verandering gaat gepaard
                                       landschap. Het waren toen turbulente tijden. Toch lijkt zijn Herinnering                        met loslaten: van het bekende pad, dat voor velen nog voelt als veilig.
                                       aan Holland, dat werd verkozen tot gedicht van de 20e eeuw, een                                 Maar op de oude voet doorgaan is allesbehalve veilig. We moeten
Herinnering aan Holland                tijdloos beeld te schetsen van rivieren, polders, dorpjes, en de altijd                         een nieuwe weg inslaan.
H. Marsman (1941)                      aanwezige dreiging van het water. Herkent de jongere van nu zich
                                       hier nog in? We vroegen Amara van der Elst, woordkunstenares en                                 Een groeiende beweging, waar jongeren zich bij hebben aange-
Denkend aan Holland                    bekend van haar spoken word op 4 mei 2021 op de Dam, om zich                                    sloten, zet stappen richting een toekomst die anders is, maar zeker
zie ik breede rivieren                 een beeld te vormen van de toekomst van ons land. Zij verwoordde                                niet minder hoeft te zijn. Dit geeft, ondanks de ernst van de situatie,
                                       haar ‘dromen over Holland’ voor de 21e eeuw in een spoken word,                                 hoop op een betere toekomst. Op die hoop willen we de aandacht
traag door oneindig                    genaamd Drie kleine vogels.                                                                     vestigen, niet op wat er te verliezen valt.
laagland gaan,
                                       Wie Drie kleine vogels leest (of beter nog, hoort en ziet) kan er niet                          Om je een hoopvolle toekomst in te beelden zijn jeugdige eigen-
rijen ondenkbaar                       omheen dat het gevoel van permanentie dat Marsman oproept in                                    schappen cruciaal: flexibiliteit, het vermogen om oude denkbeelden
ijle populieren                        de 21e eeuw ver te zoeken is. Ook nu zijn het turbulente tijden en de                           los te laten en nieuwe te omarmen. Daarbij kan kunst helpen, zeker
                                       jongeren van nu groeien op met sociale onrust, een groot tekort aan                             kunst van een jongere, zoals het werk van Amara. Zij drukt zorgen uit,
als hooge pluimen                      woningen en groeiende zorgen over ongelijkheid. Daarnaast worden                                maar zeker ook hoop. Daar hebben wij vanuit onze belevingswereld
aan den einder staan;                  het landschap én hun toekomst bedreigd door klimaatverandering                                  als adviesraad naar gekeken en we hebben ons afgevraagd: wat
                                       en het verlies van de rijkdom aan natuur. We lopen tegen grenzen                                moet er op ons terrein veranderen om die hoop te verwezenlijken?
en in de geweldige                     aan. Amara vraagt zich hardop af, of westers kapitalisme nog wel                                Er staat veel in het werk van Amara en als Rli zijn wij niet van alle
ruimte verzonken                       thuishoort in de 21e eeuw.                                                                      markten thuis. Maar van een aantal wel, zoals de woningmarkt,
                                                                                                                                       dus laten we daarmee beginnen.
de boerderijen                         Amara sluit aan op de roep die de afgelopen jaren steeds luider is
verspreid door het land,               gaan klinken: minder consumeren, minder reizen, minder vlees eten.                              … waar uit een legodoos een nieuwe huizenmarkt ontstaat
                                       Maar de economische groei van de afgelopen decennia heeft ons                                   We hebben in Nederland te maken met een wooncrisis, en als we
boomgroepen, dorpen,                   toch grote welvaart gebracht? Nederlandse jongeren profiteren daar                              eerlijk zijn, lijkt het erop dat de problemen niet zo eenvoudig op te los-
geknotte torens,                       nu van en behoren tot de gelukkigste ter wereld. Dus waarom moeten                              sen zijn. De bevolking groeit voorlopig nog wel even door en steeds
                                       we inleveren?                                                                                   meer mensen wonen alleen. Kortom: de vraag naar woningen neemt
kerken en olmen                                                                                                                        toe. Voor jongeren is het lastig om een studentenkamer of eerste
in een grootsch verband.               De vraag is óf we moeten inleveren. Je kunt veranderingen namelijk                              woning te vinden. En als dat al lukt, is de huur vaak hoog. Vanuit het
                                       ook anders bekijken: door ze niet als bedreigingen te zien, maar als                            perspectief van jongeren is de wens voor een nieuwe woningmarkt
de lucht hangt er laag                 openingen naar hoop. De jeugd wijst ons hierin de weg. Jongeren wil-                            dus een logische.
en de zon wordt er langzaam            len betaalbare woningen, een samenleving waarin iedereen meedoet
                                       en zorg voor de natuur. Ze voelen dat hun visie op de toekomst niet                             Om het woonprobleem op te lossen zullen we creatief moeten zijn,
in grijze veelkleurige                 past bij de huidige gang van zaken en willen verandering. Wij maken                             openstaan voor nieuwe vormen van wonen, en innoveren in hoe en
dampen gesmoord,                       ons zorgen om hen, zij maken zich zorgen om onze wereld.                                        waar we woningen creëren. De huidige manier van werken moet
                                                                                                                                       op de schop. De footprint van de bouw is te groot en de realisatie
en in alle gewesten                    Hoe hiermee om te gaan als Raad voor de leefomgeving en infra-                                  van nieuwe woningen duurt eindeloos, door de rompslomp van de
wordt de stem van het water            structuur (hierna ook: Raad of Rli)? Wij zien ook dat de uitdagingen                            procedures die eraan voorafgaan.
                                       in ons werkveld groot zijn. We noemden al klimaatverandering en
met zijn eeuwige rampen                verlies aan natuur; uitdagingen van wereldformaat. Ook wordt het
gevreesd en gehoord.                   steeds drukker in Nederland, en de verstedelijking en het beslag op
126                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen Dromen over Holland                                                                         127
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                                                   Ons fysieke & mentale
    Om tot die nieuwe woningmarkt te komen zal er slimmer gebruik
    moeten worden gemaakt van de bestaande bebouwing. Dat kan
    door bestaande woningen te renoveren en klaar te maken voor de
    toekomst, maar ook door woningen te creëren in andere gebouwen,
                                                                                   welzijn is afhankelijk
    zoals kantoren en kerken. Renovatie is belangrijk, de vraag is immers
    niet alleen kwantitatief maar ook kwalitatief. Renovatie houdt ook
    in dat we de woningen energiearm maken: isoleren, zonnepanelen
    op alle daken en verwarmen met warmtenetten of bijvoorbeeld met
                                                                                   van voldoende toegan-
    duurzaam gas.
    Maar er zullen ook nieuwe woningen moeten komen, zo veel
    mogelijk binnen de stad om ruimte te besparen, maar ook daarbuiten.
    Dat zullen naast gangbare woningen steeds meer nieuwe vormen
                                                                                   kelijke natuur in en
    zijn, tiny houses, woningen op het water en woningen met collectieve
    voorzieningen.
    Daarom is de legodoos van Amara eigenlijk niet een hele gekke
                                                                                   om de stad
    metafoor. Om snel woningen te realiseren is maatwerk nodig, en om
    grondstoffen te sparen zullen de ‘blokjes’ steeds opnieuw gebruikt
    moeten worden. Dat op maat en ‘circulair’ bouwen heeft wel wat weg
    van bouwen met lego. Het is een belangrijke ontwikkeling, alleen blijkt
    het in de praktijk nog moeilijk op gang te komen. Uiteindelijk zal onze
    manier van werken en denken moeten veranderen. Van een lijn naar
    een cirkel – een kind doet er een jaar over. Kunnen wij dat ook?
    Tot slot gaat het oplossen van de woningcrisis niet alleen om de wo-
    ningen zelf. Uit de woorden van Amara spreekt ook het ongenoegen
    van veel jongeren over de macht van kapitaal, die de woningmarkt
    domineert. Ook dat vraagt om serieuze aandacht, want onze jonge-
    ren verdienen allemaal een geschikte en betaalbare woning.
    … elke rol is zo verdeeld, dat niemand er een hoeft te spelen
    Een fysieke plek om te wonen is één ding, maar minstens zo belang-
    rijk is een gevoel van verbondenheid met de plek waar je woont en de
    mensen met wie je die plek deelt. Onze steden en wijken zijn vooral
    ingericht op efficiëntie: snel bij je afspraak kunnen komen, onderweg
    nog een koffie-to-go halen. ’s Avonds weer in je eigen stalen blik naar
    huis, om in je eigen betonnen doos op de bank neer te ploffen. We
    begrijpen goed dat Amara droomt over andere steden en wijken.
    We leven weliswaar steeds meer in een netwerksamenleving, en
    zeker jongeren staan in constante verbinding met elkaar, toch voeren
    individualisme en zelfredzaamheid de boventoon. Maar de wijk die zo
    grijs en rechthoekig lijkt, herbergt een rijkdom aan mensen, kleuren
    en verhalen. Wat als onze leefomgeving een afspiegeling zou zijn van
    die rijkdom?
128                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen Dromen over Holland    129
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>    Een plek waar mensen zich verbonden voelen, waar ruimte is om                                   behoefte aan natuur makkelijker gestild, maar in de stedelijke toe-
    te ontmoeten en te vertragen, waar iedereen zichzelf kan zijn, maar                             komst die Amara voorziet, is de noodzaak voor groene én blauwe
    waar toch de saamhorigheid voelbaar is. Waar jongeren (en ouderen)                              oasen enorm. Juist de afgelopen lockdowns laten goed zien dat ons
    elkaar kunnen ontmoeten en sociale contacten onderhouden,                                       fysieke en mentale welzijn afhankelijk is van voldoende toegankelijke
    bijvoorbeeld bij de sportclub, bibliotheek of het buurtcentrum.                                 natuur in en om de stad.
    Zulke voorzieningen, die we door bezuinigingen hebben uitgedund,
    verdienen een herwaardering.                                                                    We hebben de natuur te lang veronachtzaamd en als we nu niet
                                                                                                    het roer omgooien, is het mogelijk dat Nederlandse jongeren in de
    De fysieke inrichting heeft ook een belangrijke rol te spelen: centrale                         toekomst opgroeien in een land zonder natuur. Maar als we wel de
    plekken waar je elkaar treft, goede openbare voorzieningen, straten                             omslag maken naar samenleven mét de natuur, dan betekent dat
    die uitnodigen om te wandelen of fietsen, met voldoende groen.                                  een mooiere leefomgeving voor iedereen!
    De natuurinclusieve stad levert een bijdrage aan de biodiversiteit,
    maar zeker zo belangrijk, ook aan een groene openbare ruimte die                                Durf ook te dromen
    uitnodigend is.                                                                                 Een toekomst waar iedereen in Nederland een woning kan vinden,
                                                                                                    in een sociaal verbonden omgeving, waar het ook nog eens barst
    Maar met inrichting alleen komen we er niet: betrokkenheid van                                  van de natuur. Dat is een droom waar wij voor tekenen. En wie niet?
    bewoners is cruciaal. Iedereen moet actief kunnen bijdragen aan                                 Maar om de dromen van Amara en andere jongeren te laten uitkomen,
    beslissingen en initiatieven in de buurt, zodat een omgeving kan                                moet er wat gebeuren: meer dan we nu doen.
    ontstaan waar mensen verantwoordelijkheid voor nemen en waar
    ze zich thuis voelen.                                                                           Echte verandering vraagt omdenken en de bereidheid om vastge-
                                                                                                    roeste denkbeelden los te laten. Hierin hebben we allemaal een rol,
    Het beeld van verbondenheid dat we schetsen, staat helaas in schril                             want hoewel het waar is dat je als individu beperkte invloed hebt, is
    contrast met de polarisatie die zich momenteel aftekent in de samen-                            het ook waar dat alle kleine beetjes helpen. We zien al veel positieve
    leving. Des te meer reden om erover te dromen, en te handelen.                                  dingen gebeuren in de leefomgeving, van energiebesparende ge-
                                                                                                    bouwen tot rolstoelvriendelijke trams en tegels wippen voor natuur.
    … zie je hoe zaadjes worden geplant                                                             Toch is er meer nodig: structurele veranderingen, die alleen kunnen
    Zou het gaan over spreekwoordelijke zaadjes? Misschien wel – maar                               worden bewerkstelligd door mensen met invloed op de grote beslis-
    ook echte zaadjes kunnen we goed gebruiken. Het gaat namelijk                                   singen. Politici, beleidsmakers, bestuurders: durf te dromen! Durf de
    slecht met de natuur in Nederland. Dat terwijl we de natuur hard no-                            jeugdige onbevangenheid te herontdekken en de toekomst positief
    dig hebben: ze voorziet ons van schone lucht en water, een gezonde                              te benaderen. En zorg juist nu voor structurele veranderingen. Laat
    bodem en bestuiving van onze gewassen. Daarom zullen we meer                                    de dromen van de jeugd geen dromen blijven. Zet ze om in actie!
    mét de natuur moeten werken in plaats van ertegen.
                                                                                                    Zorg voor nieuwe financieringsstructuren voor woningen, maak
    Door klimaatverandering wordt het vaker erg warm, of juist erg nat.                             het mogelijk dat er woningen komen op niet voor de hand liggende
    Om ons daartegen te weren, hebben we de natuur nodig in onze                                    plekken, bouw circulair en natuurinclusief. Herwaardeer gemeen-
    steden. Bomen zorgen bijvoorbeeld voor verkoeling, terwijl open                                 schappelijke voorzieningen zoals speelplaatsen en buurtcentra, laat
    water en groene plekken heftige regenval kunnen opvangen. Het lijkt                             mensen meepraten over en meewerken aan hun eigen wijk, zodat
    misschien dat onze steden hiervoor te vol zijn, maar er zijn genoeg                             elke wijk eigenheid krijgt. En zorg voor nieuwe natuur in en buiten
    slimme mogelijkheden. Bijvoorbeeld door tegels te vervangen door                                de stad, voor meer groen en blauw. Zorg dat Marsman en Amara bij
    beplanting, en het aanleggen van waterpleinen, groene daken en wa-                              elkaar komen in de 21e eeuw.
    di’s (buffervoorzieningen die regenwater langzaam afvoeren richting
    grondwater in plaats van dat het in het riool terechtkomt).                                     Wij hebben elementen benoemd van een toekomst om naar te
                                                                                                    streven, maar hoe die er precies uitziet, weet niemand. Jongeren
    Bovendien is de natuur niet alleen van praktisch nut. Parken en                                 zijn het beste toegerust om daar onbevangen over na te denken.
    andere groene gebieden zijn essentieel in en om de verbonden stad,                              Daarom doen we een oproep aan beslissers: laat je inspireren door
    als plekken waar mensen kunnen ontspannen, vrienden ontmoeten                                   jongeren, luister naar ze en neem ze serieus. Daarbij hoort ook een
    of sporten. In Marsmans landelijker Nederland was de menselijke                                 oproep aan alle jongeren: doe mee! Maak gebruik van de bestaande
130                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen Dromen over Holland                                                                       131
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>    mogelijkheden om te participeren in besluitvorming of laat op een
    andere manier van je horen.                                                Colofon
    Kunst kan daar een krachtig middel voor zijn. Wij hebben in dit essay      Naam Raad
    onze interpretatie van het werk van Amara gegeven, maar dat is             Raad voor de leefomgeving en infrastructuur (Rli)
    maar één van de vele mogelijke invullingen. We dagen de lezer uit
    antwoord te geven op de vraag: hoe interpreteer jij Amara’s werk?          Samenstelling Raad
    En hoe zie jij de toekomst voor je?                                        Ir. J.J. (Jan Jaap) de Graeff, voorzitter
                                                                               Drs. P. (Pallas) Agterberg
    Doe mee                                                                    Drs. J.A. (Jeanet) van Antwerpen
    Ben je geïnspireerd geraakt door het spoken word van Amara en wil          Prof. mr. N.S.J. (Niels) Koeman
    jij ook jouw dromen over de toekomst delen? We roepen alle jonge           J. (Jantine) Kriens
    geesten van Nederland op om hun toekomstbeeld als gedicht,                 Drs. E.M.J. (Emmy) Meijers
    spoken word of op een andere creatieve manier te delen.                    Drs. K.J. (Krijn) Poppe
                                                                               Ir. C.M. (Karin) Sluis
                                                                               Prof. dr. E.T. (Erik) Verhoef
                      SCAN OF KLIK HIER EN DEEL JOUW                           Em. prof. dr. A.N. (André) van der Zande
                      DROMEN OVER DE TOEKOMST
                                                                               Junior-raadsleden
                                                                               J. (Joris) van den Boom MSc
                                                                               E. (Eva) Gaaff MSc
                                                                               Y. (Yourai) Mol BPhil
                                                                               Algemeen secretaris
                                                                               Dr. R. (Ron) Hillebrand
                                                                               Betrokken Raadsleden
                                                                               Ir. C.M. (Karin) Sluis
                                                                               E. (Eva) Gaaff MSc, junior raadslid
                                                                               Projectteam
                                                                               Ir. F.W. (Folmer) de Haan, projectleider
                                                                               R.F. (Robert) Ewing MSc, projectmedewerker
                                                                               Raadpleging jongeren
                                                                               Amara van der Elst heeft voor deze bijdrage een spoken word ge-
                                                                               schreven. De bijdrage van de Rli reflecteert hierop.
                                                                               Contactgegevens Raad
                                                                               Bezuidenhoutseweg 30
                                                                               Postbus 20906
                                                                               2500 EX Den Haag
                                                                               info@rli.nl
                                                                               www.rli.nl
                                                                               © Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
                                                                               Den Haag, 2022
132                                     Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Dromen over Holland                                            133
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                                                            DE
                                                                                   VER-
                                                            SCHUI
                                                                                VENDE
    RDA                                                     RELATIE
                                                                                TUSSEN
    De Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)
    is een onafhankelijke raad van deskundigen
    die de minister van Landbouw, Natuur en
    Voedselkwaliteit gevraagd of op eigen initiatief
    adviseert. De RDA bestaat uit ongeveer veertig
    leden met uiteenlopende achtergrond die er op
                                                            MENS EN
    persoonlijke titel zitting in hebben. De adviezen
    gaan over dierenwelzijn inclusief diergezond-
    heid, en over ethische of maatschappelijke
    vraagstukken op het gebied van dieren.
134                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen
                                                            DIER
                                                            Dromen over Holland        135
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>Raad voor Dierenaangelegenheden
DE VERSCHUIVENDE                                                                                                                                               Daarbovenop hebben ze ook een zogenaamde ‘intrinsieke waarde’.
                                                                                                                                                               Dat betekent dat een dier volgens de Nederlandse wet een eigen
RELATIE TUSSEN                                                                                                                                                 waarde heeft, een waarde in zichzelf, helemaal los van de waarde of
                                                                                                                                                               het nut voor mensen. ‘Daarbij’, zo staat in de Wet dieren, ‘wordt er in
                                                                                                                                                               elk geval in voorzien dat de inbreuk op de integriteit of het welzijn van
MENS EN DIER                                                                                                                                                   dieren, verder dan redelijkerwijs noodzakelijk, wordt voorkomen en dat
                                                                                                                                                               de zorg die de dieren redelijkerwijs behoeven, is verzekerd’.
                                                                                                                                                               De angel zit ’m in de tekst ‘redelijkerwijs noodzakelijk’. Die twee
                                                                                                                                                               woorden maken een belangenafweging mogelijk, waarbij dieren
                                        Nederlanders hebben tegenwoordig een andere relatie met dieren                                                         makkelijk aan het kortste eind trekken. En zo kan het dat er nog
                                        dan pakweg 25 jaar geleden. Zij hebben meer respect voor dieren                                                        steeds hardnekkige problemen zijn met dierenwelzijn en bescher-
                                        en accepteren steeds minder dat er inbreuk wordt gemaakt op                                                            ming van dieren. Zo komt er regelmatig narigheid voor bij veetrans-
                                        dierenwelzijn. Zij beschouwen dieren meer als partners, in de zin                                                      porten of de slacht van dieren. Denk ook aan dieren die gehouden
                                        van onderdeel van hun leven of medebewoners van onze planeet.                                                          worden op een manier die niet past bij hun natuurlijke behoeften:
                                        Wat betekent deze trend voor de jongeren die nu opgroeien? En wat                                                      varkens die niet kunnen wroeten, eenden die geen toegang hebben
                                        is er nodig om deze nieuwe opvattingen tot hun recht te laten komen                                                    tot zwemwater, paarden die alleen op stal staan en vogels die in hun
                                        in de omgang met dieren in het Nederland van morgen?                                                                   kooi niet kunnen vliegen.
                                        In 2019 verkende de Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)                                                              Met de veranderende relatie tussen mens en dier neemt de ver-
                                        ‘de staat van het dier’.1 Hoe was het toen gesteld met de dieren in                                                    legenheid over de omgang met dieren toe. Dit geeft soms heftige
                                        Nederland? En waren de opvattingen over dieren veranderd sinds de                                                      discussies die via de (sociale) media gevoerd worden. Bijvoorbeeld
                                        oprichting van de RDA in 1993? We onderzochten deze vragen met                                                         discussies over kalversterfte, stalbranden, uitgehongerde grazers
                                        een grote publieksenquête2 en met beschouwingen van RDA-leden.                                                         in de Oostvaardersplassen, nut en noodzaak van dierproeven en de
                                        We concludeerden dat dieren het in Nederland nu beter hebben dan                                                       rasgebonden gezondheidsproblemen bij gezelschapsdieren. Die
                                        25 jaar geleden. Voor veel diersoorten is er nu meer aandacht, zorg                                                    discussies weerspiegelen de diversiteit aan belangen die spelen.
                                        en wettelijke bescherming. Professionele dierhouders en burgers                                                        Maar ze tonen vooral ook dat mensen erg begaan zijn met dieren.
                                        hebben meer kennis over het welzijn en de gezondheid van dieren.                                                       Dit was ook een belangrijke conclusie van onze publieksenquête.
                                                                                                                                                               Op de vraag ‘Kunt u op een schaal van 1 t/m 10 aangeven hoezeer
1.  Raad voor Dierenaangelegenhe-
    den, Staat van het Dier, Den Haag   We concludeerden ook dat de maatschappelijke positie van dieren                                                        het welzijn van dieren u aan het hart gaat?’ koos bijna driekwart
    2019.                               aan het verschuiven is. Zo’n vijftig jaar geleden werden dieren vooral                                                 (73%) een cijfer 8 of hoger. Slechts 4% van de respondenten vond
                                        als productiemiddel gezien, bijvoorbeeld voor arbeid, melk, vlees en                                                   dat mensen geen morele plicht hebben om goed te doen voor
2. Onderzoekbureau Kantar Public
    heeft in 2018 een publieksenquête   eieren. Mensen gedroegen zich als eigenaar van en heerser over                                                         dieren. Ook vond een grote meerderheid een respectvolle omgang
    uitgevoerd in opdracht van de       dieren. Dit verschoof geleidelijk richting rentmeesterschap, waarbij                                                   met dieren belangrijk: 75% was het (helemaal) eens met de stelling
    RDA. Een representatieve groep      mensen de dieren met meer zorg en respect gingen behandelen.                                                           ‘Een respectvolle omgang met dieren zorgt ervoor dat we stilstaan
    van 2010 Nederlanders tussen
    18 en 69 jaar vulde de enquête in.  Meer recent ontstond in grote delen van de Nederlandse samen-                                                          bij waarden die belangrijk zijn voor relaties tussen mensen, zoals
    Hiervan was 31% 18-34 jaar, 30%     leving een nieuwe rol voor het dier: het dier als partner. Dieren zijn                                                 inlevingsvermogen en mededogen’. Meerdere groepen in onze
    35-49 jaar en 40% 50-69 jaar.       een onderdeel van ons leven, medebewoners van onze planeet,                                                            samenleving uiten dan ook kritiek op de manier waarop mensen
    Sommige enquêtevragen gingen
    over dierenwelzijn in het alge-
                                        elementen in een gedeeld ecosysteem en lid van gezinnen. Mensen                                                        momenteel met dieren omgaan. Problemen met dierenwelzijn en
    meen, bijvoorbeeld hoe beoorde-     leven zich tegenwoordig meer in in dieren. Zij geven aan dat dieren                                                    diergezondheid zijn namelijk voor een deel structureel verankerd in
    len mensen het welzijn van dieren   rechten kunnen hebben, zoals het recht op een waardig bestaan en                                                       onze systemen.
    in Nederland en is dit volgens hen
                                        goede verzorging.
    veranderd in de afgelopen tien
    jaar? Andere vragen gingen over                                                                                                                            Terwijl de RDA een overkoepelende maatschappelijke verschuiving
    dilemma’s die een afweging vra-     Wettelijk geniet het dier enige bescherming. Dieren moeten                                                             in de relatie mens-dier ziet, zien we ook grote variatie in de overtui-
    gen tussen het persoonlijk belang   volgens de wet vrij blijven van dorst, honger en verkeerde voeding,                                                    gingen van mensen. In dit essay gaan we dieper in op de maat-
    en het belang van dieren, zoals het
    doden van dieren en ‘knutselen’     van lichamelijk ongemak, van pijn, verwonding en ziekten, van angst                                                    schappelijke kijk op de omgang met dieren die in de natuur leven
    aan het DNA van dieren.             en langdurige stress, en van beperking van hun natuurlijk gedrag.                                                      en dieren die in de veehouderij leven. We illustreren ons verhaal met
136                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen De verschuivende relatie tussen mens en dier                                                                      137
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>                                          antwoorden uit de publieksenquête en met de resultaten van een                                                         Daarbij is het wel essentieel dat dierenwelzijn en diergezondheid
                                          recente poll. Jong RDA3 heeft in 2021 namelijk een poll gehouden                                                       vanaf het begin centraal gesteld worden.4 In het regeerakkoord van
                                          onder studenten van een aantal diergerelateerde opleidingen.                                                           het huidige kabinet (Rutte IV) staat ook dat de overheid het initiatief
                                          Dat zijn dus jongeren die in de toekomst met dieren gaan werken.                                                       gaat nemen om een overeenkomst over de ontwikkeling naar een
                                          Waar liggen hun zorgen en waar hopen ze op voor het dier?                                                              dierwaardige veehouderij te sluiten met boeren, marktpartijen en
                                                                                                                                                                 maatschappelijke organisaties. Een dierwaardig veehouderijsys-
                                          Productiedieren                                                                                                        teem voorziet volgens de RDA niet alleen in de basisbehoeften van
                                          De Nederlandse veehouderijsector is na de twee wereldoorlogen                                                          het dier, maar is gericht op de kwaliteit van leven.5 Het dier zou in
                                          economisch sterk geworden door zo veel mogelijk, zo efficiënt mo-                                                      zo’n systeem in staat moeten zijn om een emotionele toestand te
                                          gelijk en met zo min mogelijk kosten te produceren. Deze intensieve                                                    bereiken die het zelf als overwegend positief ervaart.
                                          veehouderij had onbedoeld negatieve gevolgen voor dieren, milieu
                                          en biodiversiteit. De laatste 25 jaar zijn Nederlanders (zowel profes-                                                 In Nederland wordt er verschillend over dierenwelzijn in de huidige
                                          sionals als het grote publiek) hier anders naar gaan kijken. Dat heeft                                                 veehouderij gedacht. In onze publieksenquête was 30% van de res-
                                          het welzijn van productiedieren merkbaar verbeterd. Vleeskalveren                                                      pondenten er niet van overtuigd dat het mogelijk is om het welzijn van
                                          worden tegenwoordig bijvoorbeeld in groepen gehuisvest. Ruwvoer                                                        dieren te waarborgen binnen de grenzen van de gangbare veehou-
                                          is nu een vast onderdeel van hun voeding. Melkkoeien hebben in                                                         derijsystemen. Evenveel mensen wisten het niet. De resterende 40%
                                          loopstallen veel meer bewegingsvrijheid gekregen. Zeugen worden                                                        was van mening dat dit wél mogelijk is. In de poll van Jong RDA komen
                                          tegenwoordig in groepen gehouden, de ruimte per dier is vergroot                                                       ook verschillende zorgen van de studenten naar voren (zie kader 1):
                                          en de dieren krijgen meer afleidingsmateriaal. Mannelijke biggen                                                       zorgen over het welzijn van dieren en de manier waarop mensen
                                          worden niet meer standaard gecastreerd.                                                                                dieren gebruiken, maar ook over het toekomstperspectief van (jonge)
                                                                                                                                                                 veehouders. De studenten hopen op meer respect, voor de boer én
                                          Maar er is geen reden tot zelfgenoegzaamheid, want de veehouderij-                                                     voor het dier.
                                          sectoren hebben nog steeds te maken met hardnekkige welzijnspro-
                                          blemen. Bijvoorbeeld huisvestingsproblemen door krappe hokken,                                                            Kader 1
                                          verveling door een prikkelarme leefomgeving, ziekte en sterfte van                                                        Productiedieren: zorgen en hoop in de poll van Jong RDA
                                          jonge dieren, transport over lange afstanden en problemen die sa-
                                          menhangen met het sociaal gedrag. Wat mensen vroeger acceptabel                                                           Zorgen over productiedieren
                                          vonden, is dat nu niet altijd meer. Dat komt door de verschuivende                                                        • ‘De consument wil een lage kostprijs, maar goed dierenwelzijn. Dit
                                          relatie met dieren en door nieuwe (wetenschappelijke) inzichten.                                                             weegt niet tegen elkaar op.’ (student Dier- en Veehouderij, 23 jaar)
                                          Veel burgers vinden dat we er met goede diergezondheid nog niet zijn.
                                                                                                                                                                    • ‘Ik maak me zorgen dat deze dieren in de toekomst nog steeds
                                          In de publieksenquête van de RDA was bijvoorbeeld de helft van de
                                                                                                                                                                       zo gehouden worden. Ze leven een veel te kort leven waarin ze
                                          respondenten het (helemaal) oneens met de stelling ‘Ik kan aanvaar-
                                                                                                                                                                       hun natuurlijke gedrag vrijwel niet kunnen vertonen. Ze leven een
                                          den dat varkens, kippen en koeien onvoldoende ruimte en afleiding
                                                                                                                                                                       leven vol stress waarin ze aan het einde op transport naar de
                                          krijgen zolang het geen negatieve gevolgen heeft voor hun lichamelij-
                                                                                                                                                                       slacht worden gebracht. Zelfs op de meest ethische manier is dat
3. Jong RDA (het jongerennetwerk          ke gezondheid’.
    van de RDA) heeft in 2021 een poll                                                                                                                                 nog steeds een bruut proces. Koeien krijgen veel te veel kalfjes
    uitgezet onder studenten van een                                                                                                                                   die allemaal van de moeder worden weggehaald. Mijn zorg is dat
    aantal diergerelateerde opleidin-     Het is alleen niet makkelijk om de noodzakelijke verbeteringen in
                                                                                                                                                                       dit op grote schaal blijft gebeuren.’ (student Toegepaste Biologie,
    gen. De kernvragen waren: Waar        de huidige systemen te realiseren. Er zijn al allerlei ontwikkelingen
    maak jij je zorgen over als je denkt                                                                                                                               21 jaar)
                                          gaande om het welzijn van productiedieren verder te verbeteren. Bij-
    aan de toekomst van deze dieren?
    En: Waar hoop jij op als je denkt     voorbeeld keurmerken voor diervriendelijkere voedselproducten en                                                          • ‘Ik maak me zorgen om het welzijn (mentaal en fysiek) van
    aan de toekomst van deze dieren?      het meenemen van dierenwelzijn in kwaliteitssystemen. Tegelijker-                                                            productiedieren door onder andere ontoereikende huisvesting.’
    In totaal waren er 119 reacties,      tijd zullen recente problemen zoals de klimaatcrisis en de stikstofcri-                                                      (student Diermanagement, 21 jaar)
    waarvan 112 van mensen tot de                                                                                      4. Raad voor Dierenaangelegenhe-
    leeftijd van 30 jaar. De reacties uit sis invloed hebben op de positie van productiedieren. De overheid                den, Dierenwelzijn in de kringloop-      • ‘Ik maak me zorgen dat productiedieren uitgebuit blijven worden
    deze poll zijn illustratief voor een  heeft de ambitie uitgesproken om zo veel mogelijk over te gaan op                landbouw, Den Haag 2020.
    aantal kwesties die in dit essay                                                                                                                                   en geen rechten krijgen om een levend wezen te zijn zonder doel
                                          kringlooplandbouw. Dit is een vorm van duurzame landbouw waarbij
    aan bod komen. De volledige                                                                                        5. Raad voor Dierenaangelegenhe-                voor mensen.’ (student Diergeneeskunde, 28 jaar)
    resultaten kunnen bij de RDA          de kringloop van stoffen gesloten is. Deze overgang biedt kansen                 den, Dierwaardige veehouderij,
    opgevraagd worden.                    om dierenwelzijn en diergezondheid structureel te verbeteren.                    Den Haag 2021.
138                                                                             Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De verschuivende relatie tussen mens en dier                                                                    139
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                                                                  De studenten hopen
      Hoop voor productiedieren
      • ‘Ik hoop op een eerlijke prijs voor de boer, zodat hij minder dieren
         kan houden.’ (student Dier- en Veehouderij, 23 jaar)
                                                                                  op meer respect,
      • ‘Ik hoop op minder wet- en regelgeving en meer respect [voor de
         boeren] in het algemeen.’ (student Dier- en Veehouderij, 19 jaar)
      • ‘Ik hoop op steun van de overheid voor beter dier en mens.’
         (student Dier- en Veehouderij, 21 jaar)
                                                                                  voor de boer én
      • ‘Ik hoop op minder massaproductie van vlees.’
         (student Toegepaste Biologie, 21 jaar)
      • ‘Ik hoop op permanent betere leefomstandigheden, zoals
         leefruimtevergroting, meer en juiste verrijking om voldoening uit
                                                                                  voor het dier
         het leven te halen, verantwoorde zorg. Meer kennis over het dier,
         waardoor misstanden voorkomen worden. Kortom een leven
         waarin het dier soortspecifiek gedrag uit kan voeren en een waar-
         dig leven kan leiden.’ (student Toegepaste Biologie, 27 jaar)
      • ‘Ik hoop dat we op termijn naar een wereld kunnen waarin dieren
         niet meer gebruikt worden om voedsel te produceren maar het
         overgrote deel van de mensheid plantaardig eet; in ieder geval dat
         we áls we ze nog willen gebruiken, dat we dat doen met veel meer
         respect voor de waarde van deze dieren en hun eigen plannen
         en doelen in het leven; dat ze niet totaal ten dienste staan van de
         mens.’ (student Diergeneeskunde, 28 jaar)
    Dieren in de natuur
    De dieren in de Nederlandse natuur hebben in de afgelopen jaren
    meer leefruimte gekregen en meer mogelijkheden om zich te ver-
    spreiden via faunapassages. Maar de kwaliteit van hun leefomgeving
    neemt af, zelfs in natuurreservaten. Dat komt onder andere doordat
    meststoffen en pesticiden in het milieu doordringen en doordat er
    onvoldoende verbindingszones zijn tussen geïsoleerde reservaten.
    Deze belangrijke knelpunten kunnen het welzijn van deze dieren beïn-
    vloeden. Het is belangrijk om te beseffen dat dieren in de natuur deel
    uitmaken van groepen soortgenoten en dat zij interacties hebben
    met individuen van andere soorten. We moeten daarom ecologische
    kennis meenemen in beslissingen over het welzijn van een individueel
    dier. We moeten bijvoorbeeld rekening houden met de plaats van een
    dier in het voedselweb – dieren eten en worden gegeten. Beslis-
    singen om de aantallen van een bepaalde diersoort te begrenzen,
    hebben daarom ook een effect op andere soorten.
    Het welzijn van dieren in de natuur krijgt ook steeds meer aandacht
    van het publiek en beleidsmakers. De maatschappelijke meningen
    over de omgang met deze dieren lopen echter sterk uiteen. Sommige
    mensen vinden ingrijpen in de natuur uit den boze. Anderen vinden
140                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen De verschuivende relatie tussen mens en dier 141
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>    dat mensen verantwoordelijk zijn voor het wel en wee van dieren in
    de natuur. De RDA ziet ook dat mensen verschillende diersoorten
    niet gelijk behandelen. Bij dieren zoals vogels en grote grazers is er
    veel belangstelling voor welzijn en gezondheid. Daar hechten men-
    sen veel waarde aan. Maar bij de zogenaamde plaagdieren (muizen,
    ratten en veel insecten) zijn die belangstelling en zorg veel kleiner. De
    manier waarop verschillende mensen aankijken tegen de aanwezig-
    heid van de wolf in ons land is illustratief voor de grote diversiteit aan
    belangen en meningen over dieren in de natuur. Het grote publiek
    lijkt licht geneigd om de wolf te tolereren en onszelf en onze dieren
    tegen de wolf te beschermen. Met de stelling dat we in Nederland
    de wolf niet moeten wegjagen, maar onszelf en onze dieren tegen
    de wolf moeten beschermen, was 58% van de respondenten in onze
    publieksenquête het (helemaal) eens en 13% (helemaal) oneens. De
    komst van de wolf wordt vaak toegejuicht door natuurliefhebbers.
    Maar sommige mensen, zoals jagers en boeren, vrezen voor schade
                                                                                 Hoe kun­nen de
    aan wild, vee en inkomsten en/of voor de veiligheid van hun dieren.
    In de poll van Jong RDA maken veel studenten van diergerela-
    teerde opleidingen zich zorgen dat de leefomgeving van wilde
    dieren bedreigd wordt (zie kader 2). Deze studenten vrezen dat de
                                                                                 mensen op een goede
    biodiversiteit snel achteruit zal gaan door onder andere ontbossing
    en stikstofafzetting. Verschillende studenten spreken de hoop uit dat
    de mens zich in de komende jaren niet meer nadrukkelijk boven de
    natuur en dieren zal plaatsen. Ook hebben sommigen de wens om
                                                                                 manier samenleven
    natuurgebieden te herstellen en te vergroten. Er is dan ook een brede
    discussie nodig over het voortbestaan van dieren in de Nederlandse
    natuur, met aandacht voor de grootte en de kwaliteit van leefgebie-
    den. Dieren moeten een leefomgeving van voldoende oppervlak
    en kwaliteit houden. In Nederland leven enorm veel mensen en het
                                                                                 mét de natuur?
    landelijk gebied moet heel veel functies vervullen, zoals landbouw,
    industrie, wonen, natuur en recreatie. Daar moeten we keuzes in
    maken. We moeten het gesprek aangaan over de verdeling van de
    beschikbare ruimte tussen bebouwing, infrastructuur, landbouw en
    natuur. Maar ook over de omgang met de dieren in de natuur. Welke
    dieren gaan we beschermen en wanneer mogen dieren bejaagd
    worden? Hoe beschermen of herstellen we de biodiversiteit en wat
    zijn de grenzen daarin in onze gecreëerde ecosystemen? Hoe kun-
    nen de mensen op een goede manier samenleven mét de natuur?
    Op deze vragen zal het in de nabije toekomst aankomen. Het is
    essentieel om de jongere generatie, die nog jaren moet leven op deze
    planeet, aan te laten schuiven bij dit gesprek.
142                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen De verschuivende relatie tussen mens en dier 143
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>    Kader 2                                                                                                               Met elkaar in gesprek over de omgang met dieren
    Dieren in de natuur: zorgen en hoop in de poll van Jong RDA                                                           We zien als RDA verschuivingen optreden in de mens-dierrelatie.
                                                                                                                          Deze zullen grote gevolgen hebben voor de manier waarop we in ons
    Zorgen over dieren in de natuur                                                                                       land met dieren willen omgaan. Het dier wordt in onze samenleving
    • ‘Ik maak me zorgen dat (wilde) dieren uitsterven en pijn lijden                                                    steeds vaker gezien als deelgenoot in dezelfde leefgemeenschap.
       door de mens en dat zonder de wilde dieren(soorten), de natuur                                                     Bijna alle mensen hebben hart voor dieren, maar de meningen over
       ook niet meer behouden kan worden en er niks zal overblijven                                                       de gewenste omgang met dieren zijn verdeeld en er spelen verschil-
       door het toedoen van de mens. Daarnaast zijn het individuen die                                                    lende belangen. Het gevolg is dat de discussies over dierenaange-
       ook recht op leven hebben en wij als mens zijn niet beter dan zij.’                                                legenheden soms oververhit raken. Een belangrijke vraag is hoe we
       (student Diermanagement, 24 jaar)                                                                                  zowel feiten als emoties een goede plek kunnen geven in de discus-
                                                                                                                          sie over onze omgang met dieren. Het is natuurlijk belangrijk om we-
    • ‘Ik ben bang dat het aantal wilde dieren in de komende jaren alleen
                                                                                                                          tenschappelijke kennis over wat dieren nodig hebben toe te passen.
       maar meer gaat afnemen als we hetzelfde beleid blijven voeren.’
                                                                                                                          We moeten daarbij kritisch kijken naar onze huidige systemen: waar
       (student Tuin- en Akkerbouw, 19 jaar)
                                                                                                                          staan die systemen verbeteringen in dierenwelzijn en diergezondheid
    • ‘Gebrek aan biodiversiteit en hiermee vermindering van de ecolo-                                                   in de weg? In een goed gesprek krijgen de wetenschappelijke feiten
       gische veerkracht is voor mij de grootste zorg.’ (student Toege-                                                   over dieren hun plaats, maar is er ook ruimte voor maatschappelijke
       paste Biologie, 24 jaar)                                                                                           en levensbeschouwelijke opvattingen.
    • ‘Ik ben bang dat we veel nu wild levende dieren, straks alleen nog
                                                                                                                          De uitdaging is om met een diversiteit aan houdingen elkaars per-
       maar in de dierentuinen kunnen bewonderen. Dat ze in het wild dan
                                                                                                                          spectieven te blijven begrijpen. De Nederlandse bevolking is immers
       compleet zijn uitgestorven.’ (student Diermanagement, 18 jaar)
                                                                                                                          geen homogene groep. De reacties op de poll van Jong RDA illus-
                                                                                                                          treren dat ook de meningen onder jongeren die zeer betrokken zijn
    Hoop voor dieren in de natuur                                                                                         bij dieren verschillen. Om samen een weg te vinden door schurende
    • ‘Ik hoop dat wilde dieren gelijk komen te staan aan mensen of in                                                   kwesties is het zaak dat mensen met verschillende achtergronden
       ieder geval niet zo laag dat wij mogen bepalen wanneer wij hen                                                     elkaars leefwerelden kunnen zien en proberen te begrijpen. Con-
       mogen doden of verplaatsen of gebruiken.’ (student Diermanage-                                                     cepten als het NPO-programma Puberruil, waarin pubers een paar
       ment, 24 jaar)                                                                                                     dagen van leven ruilen, tonen de waarde van het (vroeg) verkennen
                                                                                                                          van elkaars werelden en van het kijken door de ‘bril van de ander’
    • ‘Ik hoop dat wij onszelf in de toekomst niet meer zo nadrukkelijk
                                                                                                                          zónder daar direct een oordeel aan te verbinden, laat staan elkaar
       boven dieren en de natuur plaatsen en dat we inzien dat onze
                                                                                                                          af te rekenen op basis van wat je ervaart. Veel respondenten uit
       belangen niet altijd boven de belangen van de natuur dienen te
                                                                                                                          de poll van Jong RDA geven aan dat zij in hun opleiding nadenken
       gaan.’ (student Bos- en Natuurbeheer, 24 jaar)
                                                                                                                          over de verschillende perspectieven in de maatschappij. Dat kan
    • ‘Ik hoop dat we een methode vinden om de menselijke en natuur-                                                     via ethiekonderwijs of door het spelen van rollenspellen in de
       lijke omgeving beide goed met elkaar te laten bestaan.’ (student                                                   les. Zij vinden dit erg waardevol en hopen dat de lessen blijven of
       Toegepast Biologie, 20 jaar)                                                                                       uitgebreid worden. Enkele studenten vinden dat er in hun studie
                                                                                                                          onvoldoende aandacht is voor ethische vraagstukken, waardoor ze
    • ‘Ik hoop dat de mens in gaat zien dat plantaardig eten een hele
                                                                                                                          onvoldoende klaargestoomd worden voor hun toekomstige rol in
       hoop leed kan vermijden voor zowel productiedieren als wilde
                                                                                                                          het maatschappelijk debat. Het is erg belangrijk om in het onderwijs
       dieren.’ (student Diermanagement, 18 jaar)
                                                                                                                          en de beroepsopleidingen voldoende aandacht te besteden aan het
    • ‘Ik hoop dat soorten vanuit andere gebieden naar geschikte Ne-                                                     voeren van een constructieve en respectvolle dialoog.
       derlandse biotopen trekken.’ (student Toegepaste Biologie,
       20 jaar)                                                                                                           De RDA ziet het welzijn van dieren als onderdeel van de
                                                                                                                          basiswaarden, oftewel het sociaal fundament, van de samenleving.
                                                                                                                          Deze basis maakt dat er op het welzijn van dieren niet zomaar
                                                                                                                          ingeleverd mag worden vanwege andere belangen die spelen,
                                                                                                                          zoals geld of milieu. We zullen daarom met elkaar in gesprek moeten
                                                                                                                          blijven over dierenwelzijn en de tijd en ruimte moeten maken om tot
144                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen De verschuivende relatie tussen mens en dier                                                                  145
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>    een gemeenschappelijk streefbeeld van de omgang met dieren te
    komen, hoe moeilijk dat soms ook is in een polariserende wereld.
    Belangrijk daarbij is dat mensen elkaar en dieren iets gunnen.
    Zo merkte een melkgeitenhouder onlangs op: ‘Die borstels in de stal,
    ze kosten geld en mijn geiten produceren er geen druppel melk méér
    door. Maar als ik zie hoeveel plezier ze eraan beleven, dan gaan ze
    nooit meer weg.’ Solidariteit met het dier is een noodzakelijk element
    voor een hoopvolle toekomst – niet alleen voor de dieren, maar óók
    voor de mensen die in Nederland leven. Het welzijn van mensen en
    dieren staat namelijk niet op zichzelf. Hun verbondenheid is voor
    iedereen duidelijk geworden door het coronavirus, dat zich niets
    van soortgrenzen aantrekt. De One Welfare-benadering verdient
    dan ook specifiek de aandacht in gesprekken over de omgang met
    dieren. Dit concept benadrukt de link tussen dierenwelzijn, het welzijn
    van mensen, biodiversiteit en de leefomgeving.
    Het is noodzakelijk om ons nieuwe verbond met dieren ook mee
    te nemen in het beleid. Het wordt tijd dat de belangen van dieren
    daadwerkelijk het gewicht krijgen dat de samenleving en de wet              Colofon
    (althans op papier) eraan toekennen. Wanneer de relatie tussen
    mens en dier sneller verschuift dan de dagelijkse praktijken met            Naam Raad
    dieren, ontstaat er een kloof die leidt tot wrijving en maatschappelijke    Raad voor Dierenaangelegenheden (RDA)
    onvrede. Het beleid ten aanzien van dieren moet daarom niet alleen
    worden ingericht op natuurwetenschappelijke en ethische inzichten,          Samenstelling Commissie
    maar ook op maatschappelijke ontwikkelingen. Hierbij gaat het               Anne van den Ende
    om de overkoepelende maatschappelijke trend, maar ook om de                 Hans Hopster
    verschillen in opvattingen binnen de samenleving. De ideeën die             Linda van den Berg
    leven bij de jongere generatie mogen we daarbij zeker niet over             Lisanne Stadig
    het hoofd zien. Jongeren hebben de toekomst. Hun houdingen                  Maite van Gerwen
    tegenover dieren en de leefomgeving moeten een belangrijke plek             Luca Stolze
    krijgen in de noodzakelijke veranderingen van de komende jaren.             Marc Schakenraad
                                                                                Raadpleging jongeren
                                                                                Diverse studenten van onder andere de studies Diergeneeskunde,
                                                                                Toegepaste Biologie, Bos- en Natuurbeheer, Diermanagement en
                                                                                Dier- en Veehouderij zijn door Jong RDA bevraagd middels een poll.
                                                                                Contactgegevens Raad
                                                                                Bezuidenhoutseweg 73
                                                                                Postbus 20401
                                                                                2500 EKDen Haag
                                                                                T +31 (0) 70 378 52 66
                                                                                info@rda.nl
                                                                                www.rda.nl
                                                                                @ Raad voor Dierenaangelegenheden
                                                                                Den Haag, 2022
146                                      Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De verschuivende relatie tussen mens en dier                      147
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                                                                IT BIEDT
                                                            JONGEREN
                                                                                                         MET
                                                               AUTISME
    AcICT                                                                                EEN
                                                                     GLAN
    Adviescollege ICT-toetsing (AcICT) is een
    onafhankelijk adviescollege. Het college
    adviseert kabinet en Eerste -en Tweede Kamer
    over verbetering en mogelijkheid van slagen van
    ICT-projecten en brengt advies uit ter bevorde-
    ring van de eenheid, kwaliteit en efficiëntie van
                                                                                         ZENDE
    informatiesystemen en levert een bijdrage aan
    het lerend vermogen binnen het CIO-stelsel.
    Auteur:
    Hans Verkruijsse
                                                            TOEKOMST
148                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen De verschuivende relatie tussen mens en dier    149
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>Adviescollege ICT-toetsing
IT BIEDT JONGEREN                                                                                                                                               om een hoge mate van betrouwbaarheid van de uitkomsten van de
                                                                                                                                                                software en de veiligheid van de data, en anderzijds om een maxi-
MET AUTISME                                                                                                                                                     male gebruikersvriendelijkheid. Ook het Adviescollege ICT-toetsing
                                                                                                                                                                ziet deze ontwikkeling. Het onderzoeksbureau Gartner ziet verder als
                                                                                                                                                                belangrijkste strategische IT-trends voor 2022:
EEN GLANZENDE                                                                                                                                                   • Creative artificial intelligence: waarmee de artificial intelligence niet
                                                                                                                                                                   alleen een voorspellende en cognitieve waarde heeft, maar ook
TOEKOMST
                                                                                                                                                                   softwarecodes kan genereren en van bestaande content nieuwe
                                                                                                                                                                   content kan maken.
                                                                                                                                                                • Hyper automation: waarbij het gaat om zo veel mogelijk stappen
                                                                                                                                                                   binnen een proces te automatiseren, waarbij zo nodig verschil-
                                        De coronapandemie, een verandering van de samenleving                                                                      lende technieken worden gecombineerd, zoals Robotic Process
                                        De periode van de coronapandemie is een onzekere tijd die wordt                                                            Automation (RPA) met Natural Language Processing (NLP) of
                                        getekend door mondkapjes, afstandsregels, lockdowns, weinig                                                                Machine Learning (ML). Zo kan een RPA-robot mails verzamelen
                                        sociale contacten, thuiswerken, geen evenementen, vaccinaties,                                                             van klanten en een NLP-algoritme de woorden in de mails interpre-
                                        regelmatig testen, protesten en helaas ook rellen. De maatschappelij-                                                      teren, wat ontegenzeggelijk privacyaspecten kent.
                                        ke ontwikkelingen en technologische ontwikkelingen die zijn ingezet
                                                                                                                                                                • Cloud-native-platforms: hierbij worden de voordelen van de cloud
                                        in deze pandemieperiode maken dat we na afloop van de pandemie
                                                                                                                                                                   maximaal benut, omdat de applicatie zelf ook ontwikkeld wordt in
                                        anders met elkaar zullen omgaan. Denk aan ontwikkelingen zoals
                                                                                                                                                                   het cloud-native-platform. Doordat deze clouds makkelijk schaal-
                                        het online doen van bijna alle aankopen en het gebruikmaken van
                                                                                                                                                                   baar zijn, is overbelasting van een applicatie, zoals we tijdens de
                                        online dienstverlening. Je kunt nu zelfs online een tweedehandsauto
                                                                                                                                                                   vaccinatiecampagne regelmatig hebben meegemaakt, eenvoudig
                                        kopen met de mogelijkheid deze binnen veertien dagen te retourne-
                                                                                                                                                                   te voorkomen.
                                        ren als hij niet bevalt.1 Door deze technologische ontwikkelingen2 is
                                        terugkeren naar het ‘oude normaal’ niet meer mogelijk; nieuw beleid                                                     Uit een onderzoek van HP4 onder 1200 IT-professionals in Europa
                                        en nieuwe of aangepaste wet- en regelgeving zijn nodig om alles in                                                      blijken in de komende vijf jaar de volgende nieuwe technologieën
                                        goede banen te leiden. In dit essay beperken we ons van alle techno-                                                    grote invloed te hebben op onze manier van werken:
                                        logische ontwikkelingen tot die in de IT en wat jongeren met autisme
                                                                                                                                                                • Internet of things (IoT): het koppelen van zo veel mogelijk appara-
                                        daarin kunnen betekenen.
                                                                                                                                                                   ten aan het internet, zodat die apparaten met elkaar kunnen com-
                                                                                                                     4. HP, From blockchain to Edge                municeren;5 49% van de IT-professionals denkt dat deze trend de
                                        Trends in de IT                                                                   computing: HP research into six of       grootste invloed op het maatschappelijk leven zal hebben.
                                        In de afgelopen jaren heeft de IT zich steeds sneller ontwikkeld, net             the hottest IT trends (whitepaper,
                                        als de methoden om software te ontwikkelen, zoals agile.3 Door de                 research report), 2019.               • Edge computing: hiermee hoeven data niet meer naar een data-
1.  Via platformen als Bynco,
    Autohero en CarNext.                zich veranderende methoden wordt software steeds sneller ontwik-             5. Insider Intelligence verwacht, in          center te worden verstuurd voor analyse, maar kunnen ze op een
                                        keld en vrijgegeven. Van het zo vroeg mogelijk en zo snel mogelijk                een rapport van 6 januari 2020,          IoT-apparaat zelf verwerkt worden. 39% van de IT-professionals
2. Zie www.emerce.nl/achtergrond/                                                                                         dat het totale aantal aangesloten
    dit-kopen-we-anno-2021-online-      vrijgeven van nieuwe versies zijn we aanbeland in het tijdperk van                apparaten op de planeet in 2025          ziet dit als een belangrijke ontwikkeling.
    wat-vroeger-echt-onmogelijk-        het continu leveren van nieuwe versies. Bij het continu uitbrengen                64 miljard zal bedragen, tegenover
    was.                                                                                                                  ongeveer 10 miljard in 2018. Dit      • Cognitieve computing: het metcomplexe problemen oplossen
                                        van nieuwe versies worden kleine updates uitgebracht. Dat beperkt
                                                                                                                          omvat, maar is niet beperkt tot, alle    door het analyseren van grote hoeveelheid data ziet 35% van de
3. Agile staat letterlijk voor          niet alleen de kosten, maar ook de risico’s van het uitbrengen van een            slimme apparaten (wasmachines,
    wendbaar, lenig en flexibel. Agile                                                                                                                             IT-professionals als een belangrijke trend.
                                        volledig nieuwe versie.                                                           drogers, koelkasten, enz.), slimme
    organiseren is een manier van
    denken, werken en organiseren.                                                                                        veiligheids- en beveiligingssyste-    We kunnen concluderen dat deze technologische ontwikkelingen
                                                                                                                          men voor thuis (sensoren, moni-
    Het stelt organisaties in staat om  Deze manier van werken betekent dat het testen ook volcontinu                                                           zoveel invloed op onze samenleving zullen hebben, dat terugkeren
    snel en effectief in te spelen op                                                                                     tors, camera’s en alarmsystemen),
    veranderingen in de buitenwereld-
                                        moet plaatsvinden om de betrouwbaarheid van de software en                        en slimme energieapparatuur           naar het ‘oude normaal’ niet meer mogelijk is. Daar hoort aangepaste
    Bij agile softwareontwikkeling is   de veiligheid van de data die daarmee worden verwerkt te kunnen                   voor thuis, zoals slimme ther-        wet- en regelgeving bij die zorgt voor een goede inrichting van onze
    het juist belangrijk dat ingespeeld garanderen. Neem daarbij in gedachten de toenemende complexiteit                  mostaten en slimme verlichting.       samenleving. De eerste signalen hebben we al in de afgelopen twee
    kan worden op (onverwachte)                                                                                           Zie www.businessinsider.com/
    veranderingen tijdens het gehele    van de software, en we kunnen concluderen dat testen steeds be-                   iot-smart-home-automation?in-         jaar gezien. Omdat steeds vaker malware voorkomt, zal nieuwe
    proces.                             langrijker wordt. Enerzijds vraagt de eindgebruiker van de software               ternational=true&r=US&IR=T.           wetgeving worden gemaakt, zoals de wet die nu in behandeling is
150                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst                                                               151
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>                                                                                                                    Autisme komt voor
                                       om het betalen van losgeld na een ransomware-aanval te verbieden
                                       en de Europese Cyberwet NIS 2.6
                                       Jongeren met autisme en IT
                                                                                                                    in alle lagen van de
                                       Het kabinet heeft in de afgelopen twee jaar regelmatig aan de sa-
                                       menleving en dus ook aan jongeren gevraagd om solidair te zijn met
                                       ouderen en kwetsbaren in onze samenleving. Jongeren met autisme
                                       zitten in een dubbelrol. Ze moeten solidair zijn, maar zijn zelf ook
                                                                                                                    bevolking, in alle
                                       kwetsbaar. Hoe kunnen we dat begrip ‘solidariteit’ invullen? Volgens
                                       Theo Schraven7 begint solidariteit ‘horizontaal’ met openheid en res-
                                       pect naar elkaar en met in gesprek blijven - ook als er onenigheid is
                                       – en vervolgt ‘verticaal’ met het zelf kunnen oplossen van problemen
                                       in plaats van daarvoor naar de overheid te kijken. Het horizontale
                                                                                                                    culturen, bij alle
                                       aspect is, getuige de toenemende maatschappelijke onrust, wat aan
                                       het verwateren, maar het verticale aspect is in deze pandemie wat
                                       buiten beeld gebleven. En juist in dat verticale aspect kom je jongeren
                                       tegen die heel succesvol zijn.8 Voorbeelden van succesvolle jonge-
                                                                                                                    intelligentieniveaus
                                       ren uit het verleden zijn Steve Jobs (21) en Steve Wozniak (25) van
                                       Apple, Mark Zuckerberg (20) van Facebook, Bill Gates (21) en Paul
                                       Allen (23) van Microsoft. Tussen haakjes staat de leeftijd waarop zij
                                       hun bedrijf zijn gestart.
                                                                                                                    en op alle leeftijden
                                       Ook jongeren met autisme kunnen van de technologische ontwik-
                                       kelingen gebruikmaken en zich ontplooien in het verticale aspect
                                       van Schravens solidariteitsbegrip. Het is te hopen dat zij hierbij
                                       ondersteuning krijgen (zie meer hierover op p.156), zodat ook deze
                                       jongeren hun competenties kunnen ontwikkelen en hun toekomst
                                       kunnen vormgeven.
                                       Wat is nu precies autisme? De nieuwste editie van het psychiatrisch
                                       handboek DSM-59 (2014) geeft als belangrijkste kenmerk van een
                                       Autisme Spectrum Stoornis de beperkingen in de sociale communi-
6. NIS staat voor netwerk- en infor-   catie en interactie, en beperkte, zich herhalende gedragspatronen en
    matiesystemen.                     interesses die zich op allerlei verschillende manieren uiten.
7. Zie www.skipr.nl/blog/over-soli-
    dariteit-gesproken-in-het-coro-    Het Regionaal Autisme Centrum10 stelt dat de hersenen van mensen
    na-tijdperk.
                                       met autisme informatie anders verwerken. Daarbij zijn ze niet onge-
8. Zie https://fd.nl/fd-persoon-       voelig, maar kunnen ze juist overgevoelig zijn voor prikkels, bijvoor-
    lijk/1371661/dit-zijn-ze-de-50-ta- beeld voor fel licht, hard geluid, stugge stoffen, kriebelende labeltjes
    lenten-van-2021.
                                       en naadjes in kleren. Mensen met autisme vinden het moeilijker om te
9. De Diagnostic and Statistical       leren met die prikkels om te gaan. Hoe prikkels door de hersenen van
    Manual of Mental Disorders (DSM)   mensen met autisme worden verwerkt, is daarbij zeer divers. Mensen
    is een classificatiesysteem waarin
    internationale afspraken zijn      met autisme hebben vaak moeite met het begrijpen van anderen.
    gemaakt over welke criteria van    Ze vinden het lastig om tussen de regels door te lezen, maar hebben
    toepassing zijn op een bepaalde    over het algemeen meer aandacht voor details. Anderzijds kost het
    psychische stoornis op basis
    van (nieuwe) wetenschappelijke     moeite het overzicht te houden over deze details en er een kloppend
    inzichten.                         geheel van te maken.
152                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst 153
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>                                        Het feit dat mensen met autisme prikkels en informatie anders ver-                                                     baarheid en veel herhalingen. In de game heb je zelf de controle en
                                        werken, roept de laatste tijd ook de vraag op of je wel moet spreken                                                   blijven de prikkels beperkt tot het beeldscherm.
                                        van een stoornis, of dat je beter kunt spreken van een andere manier
                                        van zijn. En dat roept weer de vraag op hoe de begeleiding en onder-                                                   Gamen kan ook een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van
                                        steuning van deze mensen eruit moet zien.                                                                              competenties en vaardigheden van jongeren met autisme, zoals
                                                                                                                                                               verbeeldingskracht en het leren omgaan met teleurstellingen.
                                        De Nederlandse Vereniging voor Autisme11 geeft aan dat autismeken-                                                     Door de anonimiteit van een game hebben de jongeren met autisme
                                        merken bij alle mensen in meer of mindere mate voorkomen. Zo vinden                                                    minder faalangst. Games helpen jongeren met autisme ook bij
                                        veel mensen het prettig om vaste routines aan te houden of om zich                                                     het oefenen van het leggen van contact, omdat zij moeite hebben
                                        langere tijd intensief met één onderwerp bezig te houden. Ook proble-                                                  met het inschatten van wat een ander denkt, het interpreteren van
                                        men op sociaal gebied zijn veel mensen niet vreemd. Autisme komt                                                       lichaamstaal en van de intonatie tijdens een gesprek. In een game is
                                        voor in alle lagen van de bevolking, in alle culturen, bij alle intelligen-                                            dit eenvoudiger, omdat de non-verbale communicatie ontbreekt en
                                        tieniveaus en op alle leeftijden. Exacte cijfers over het aantal mensen                                                je alleen iets zegt als je zin hebt en anders speel je gewoon de game.
                                        met autisme zijn niet beschikbaar. Op basis van buitenlandse studies                                                   Door hun grote kennis over de game kunnen jongeren met autisme
                                        wordt uitgegaan van ongeveer 1% van de Nederlandse bevolking, wat                                                      binnen de gamewereld een hoge status verwerven, wat hun zelfver-
                                        zou betekenen dat in Nederland ongeveer 200.000 mensen autisme                                                         trouwen vergroot.
                                        hebben. Van hen vallen 56.300 mensen in de categorie jongere. Dat is
                                        een groep die een aparte, op hen afgestemde benadering nodig heeft.                                                    Zoals hiervoor is aangegeven, zijn communicatie en sociale contac-
                                                                                                                                                               ten bij games eenvoudig. Door veel te gamen kunnen jongeren met
                                        Jongeren met autisme en een normaal/hoger IQ zouden geschikt                                                           autisme die twee vaardigheden verbeteren. Ze hebben veel contac-
                                        kunnen zijn voor een baan in de IT, omdat zij de volgende kenmerken                                                    ten met andere spelers en verbeteren zo ook hun Engels. Gamen
                                        hebben:                                                                                                                verhoogt daarnaast de kennis van IT in het algemeen. Jongeren met
                                                                                                                                                               autisme houden zich bijvoorbeeld bezig met het ‘metaversum’ dat
                                        • uitstekende detailwaarneming, analyseren en patroonherkenning;
                                                                                                                                                               Facebook ontwikkelt, een virtuele omgeving waar mensen elkaar
                                        • creativiteit in denken en doen;                                                                                      kunnen ontmoeten, events kunnen bezoeken en zelfs bedrijven
                                                                                                                                                               kunnen opzetten. Dat moet een oplossing bieden voor het ontmoeten
                                        • perfectionistisch en nauwkeurig;
                                                                                                                                                               van mensen die te ver weg zitten om ze fysiek te ontmoeten. Het is
                                        • heel intensief bezig zijn met een beperkt aantal onderwerpen;                                                        een omgeving waarin jongeren met autisme zich best prettig zullen
                                                                                                                                                               gaan voelen.
                                        • hyperfocus.12
                                        Deze pandemie heeft positieve en negatieve invloeden op jongeren
                                                                                                                                                               Toekomstmogelijkheden voor jongeren met autisme
                                        met autisme. Zo hebben sommige mensen met autisme de corona-
                                        maatregelen gericht op het hebben van minder sociale contacten,                                                        Grote kansen in de IT
10. Zie www.regionaalautismecen-        waardoor mensen op sociaal gebied minder prikkels krijgen, als                                                         De hiervoor geschetste ontwikkelingen in de IT maken dat in de
    trum.nl/wat-is-autisme.             positief ervaren. Anderzijds ervaren ze stress als andere mensen                                                       nabije toekomst een groot aantal nieuwe banen in de IT beschikbaar
11. Zie www.autisme.nl/over-autis-      zich niet aan de regels houden en snappen ze niet waarom de regels                                                     komt. De nieuwe softwareontwikkelingsmethoden leiden tot steeds
    me/wat-is-autisme/hoe-kan-ik-       steeds veranderen.                                                                                                     sneller en zelfs continu leveren van nieuwe updates en versies. Dat
    autisme-herkenn.
                                                                                                                                                               trekt een zware wissel op de betrouwbaarheid van de software en op
12. Hyperfocus is een specifieke,
    intensieve vorm van concentra-      Om deze stress te ontlopen, trekken jongeren met autisme zich zo                                                       de beveiliging van de data.
    tie. De aandacht is gefocust op     veel mogelijk terug in een voor hen veilige omgeving, vaak thuis, waar
    een onderwerp of taak. Tijdens      zij zich overgeven aan gamen. Ook het Trimbos-instituut13 ziet dat ga-                                                 Als we kijken naar de kenmerken van jongeren met autisme, dan
    hyperfocus is iemand ongevoelig
    voor prikkels van buitenaf en heeft men voor veel jongeren met autisme extra aantrekkelijk is. Jongeren                                                    blijken die heel goed aan te sluiten bij de competenties en vaardig-
    weinig of geen besef van tijd.      met autisme gamen gemiddeld twee keer zo veel als jongeren zonder                                                      heden die nodig zijn voor banen in de IT. Daarnaast zullen jongeren
13. Zie www.gameninfo.nl/opvoeding/     autisme. Daardoor lopen ze meer risico op gameverslaving.14 Dit komt                                                   met autisme hun sociale competenties en vaardigheden moeten
    extra-risico-bij-autisme.           ook omdat ze zich sowieso al snel kunnen richten op één onderwerp.                                                     ontwikkelen. Daarbij is begeleiding nodig van productspecialisten
14. Zie www.novadic-kentron.nl/ben-     Gamen is ook heel aantrekkelijk, omdat de wereld van de game heel                                                      en niet van zorgverleners. Er moet ook ruimte zijn om competenties
    ik-verslaafd/gamen-en-autisme.      gestructureerd is, met duidelijke regels, een grote mate van voorspel-                                                 en vaardigheden te ontwikkelen die nodig zijn in een arbeidsrelatie.
154                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst                                                           155
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>                                     Daarvoor moeten de jongeren werken aan hun zelfvertrouwen,
                                     het leggen van sociale contacten, zelfredzaamheid, het voor zichzelf
                                     opkomen, grenzen stellen en leren werken met leidinggevenden
                                     en in teams. Allerlei instellingen ondernemen dagelijks veel acties,
                                     maar deskundigen geven aan dat dat onvoldoende is. Alleen de
                                     rijksoverheid kan hier verandering in brengen, zodat ook jongeren
                                     met autisme volwaardig aan het arbeidsproces kunnen deelnemen.
                                     En dat is belangrijk, want hun specifieke kenmerken hebben we in de
                                     IT hard nodig.
                                                                                                                 De kenmerken van
                                     Rijksoverheid: coördineer de levensbrede aanpak voor jongeren met
                                     autisme!
                                     De aanbeveling om te komen tot een levensbrede aanpak waarbij
                                     scholing, werk, begeleiders en het thuisfront zijn vertegenwoordigd
                                     is niet nieuw. Die werd al in oktober 2015 gegeven door de werkgroep
                                                                                                                 jongeren met autisme
                                     Vanuit Autisme bekeken.15 Deze werkgroep borduurde voort op een
                                     in 2009 uitgebracht rapport van de Gezondheidsraad.16 Daarin werd
                                     gesteld dat een integrale benadering in de vorm van levensloopbe-
                                     geleiding bij mensen met autisme eraan bijdraagt dat ze optimaal
                                                                                                                 blijken heel goed aan
                                     kunnen functioneren in de samenleving. Dit advies werd en wordt
                                     nog steeds onderschreven door vele professionals.
                                     Maar hoe kunnen we borgen dat deze jongelui ook kunnen profi-
                                     teren van de hiervoor geschetste technologische ontwikkelingen?
                                                                                                                 te sluiten bij de com-
                                     Hiervoor zou een ‘ontschotting’ moeten worden gerealiseerd tussen
                                     onder andere de Jeugd-, Wmo- en Participatiebudgetten en moet
                                     de opleiding al in een zo vroeg mogelijk stadium aansluiten bij de be-
                                     hoeften van de jongeren met autisme. Het zou daarbij niet misstaan
                                                                                                                 petenties en vaardig-
                                     als, meer dan momenteel beschikbaar is voor het speciaal onder-
                                     wijs, er meer onderwijsondersteunende software zou komen die is
                                     gebaseerd op gametechnieken, die docenten kunnen inzetten om
                                     SMART17-geformuleerde leerdoelen te bereiken.
                                                                                                                 heden die nodig zijn
                                     Voor het creëren van een levensbrede aanpak is het volgens de
                                     werkgroep en professionals van belang dat organisaties zoals
                                     gemeenten, onderwijsinstellingen en arbeidsorganisaties met elkaar
                                     in gesprek gaan om heldere afspraken te maken over het organi-
                                                                                                                 voor banen in de IT
                                     seren en financieren daarvan. Spectrum Multimedia & IT heeft een
                                     jarenlange ervaring met het geven van slechts een deel van deze
15. Werkgroep Vanuit Autisme         levensbrede ondersteuning. Hun ervaring is dat zo’n levensbrede
    bekeken, Maatschappelijke busi-  ondersteuning een hele grote bijdrage kan leveren aan een glanzen-
    nesscase Levensbrede aanpak bij
    autisme, Utrecht: Vanuit Autisme de toekomst voor jongeren met autisme, niet alleen in de IT maar ook
    bekeken 2015.                    in andere branches.
16. Gezondheidsraad, Autismespec-
    trumstoornissen: een leven lang
                                     En hier ligt de taak voor de rijksoverheid om na de decentralisatie
    anders, Den Haag: Gezondheids-   van de afgelopen jaren al die gedecentraliseerde elementen te gaan
    raad 2009.                       coördineren. Daarmee kunnen we aansluiten bij maatschappelijke
156                                                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst 157
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                                      en technologische ontwikkelingen, die vragen om nieuw beleid
                                      en nieuwe of aangepaste wet- en regelgeving voor juist deze zo
                                      kwetsbare groep jongeren. Zodat ook zij een mooie en gewaardeer-
                                      de bijdrage kunnen leveren aan de verdere ontwikkeling van onze
                                      samenleving na de coronapandemie en een gewaardeerd onderdeel
                                      kunnen uitmaken van die samenleving.
                                                                                                              Colofon
                                                                                                              Naam Adviescollege
                                                                                                               Adviescollege ICT-toetsing
                                                                                                              Samenstelling Adviescollege			
                                                                                                              Hans Verkruijsse, voorzitter
                                                                                                              Paul Klint
                                                                                                              Rikky van Osch
                                                                                                              Sander van Amerongen, secretaris-directeur
                                                                                                              Raadpleging jongeren
                                                                                                              Voor deze bijdrage heeft het Adviescollege ICT-toetsing informatie
                                                                                                              verkregen van Spectrum Multimedia & IT. Deze organisatie begeleidt
                                                                                                              jongeren met een Autismespectrumstoornis.
                                                                                                              Contactgegevens Adviescollege
                                                                                                              Muzenstraat 95 (Zurichtoren)
                                                                                                              Postbus 16292
                                                                                                              2500 BG Den Haag
                                                                                                              T +31 (0)70 426 63 23
                                                                                                              info@adviescollegeicttoetsing.nl
                                                                                                              www.adviescollegeicttoetsing.nl
17. SMART staat voor specifiek,
    meetbaar, acceptabel, realistisch                                                                         © Adviescollege ICT-toetsing
    en tijdgebonden.                                                                                          Den Haag, 2022
158                                                                    Jongeren en het zorgen voor hun morgen  IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst              159
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                                                            DE
                                                                                             JEUGD
                                                                                                                 VAN
                                                                                               TEGEN-
                                                            WOORDIG
    ROB
    De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB)
    is een onafhankelijk adviesorgaan van de
                                                            VERTEGEN-
                                                            WOORDIGT
    regering en het parlement. De ROB adviseert
    over de inrichting en het functioneren van
    het openbaar bestuur, en de beleidsmatige
    aspecten van financiële verhoudingen tussen
    Rijk, gemeenten en provincies. Extra aandacht
    gaat uit naar de beginselen van democratie en
                                                                                                                  DE
    rechtsstaat. De ROB beziet het functioneren
    van de overheid vooral vanuit het perspectief
    van de burger en het vertrouwen van de burger
    in de democratie.
    Auteurs:
                                                            TOEKOMST
    Sarah de Lange en Jasper Zuure
162                  Jongeren en het zorgen voor hun morgen IT biedt jongeren met autisme een glanzende toekomst    163
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>Raad voor het Openbaar Bestuur
DE JEUGD VAN                                                                                                                                                  op de levens van jongeren in de toekomst. Denk aan vraagstukken
                                                                                                                                                              als klimaatverandering, vergrijzing en de betaalbaarheid van de
TEGENWOORDIG                                                                                                                                                  gezondheidszorg en pensioenen.
                                                                                                                                                              Hoewel deze vraagstukken een groot beroep doen op de solidariteit
VERTEGENWOORDIGT                                                                                                                                              van jongeren, die de gevolgen en kosten hiervan grotendeels zullen
                                                                                                                                                              moeten dragen, kunnen of mogen zij hier slechts in beperkte mate
                                                                                                                                                              over meepraten. Dit kan het draagvlak van jongeren voor democrati-
DE TOEKOMST *                                                                                                                                                 sche besluiten, en misschien zelfs voor de democratie, ondermijnen.
                                                                                                                                                              Uit psychologisch onderzoek naar rechtvaardigheidspercepties blijkt
                                                                                                                                                              namelijk dat percepties van procedurele rechtvaardigheid voor men-
                                                                                                                                                              sen vaak een grotere rol spelen in hun rechtvaardigheidsoordelen
                                          Als we kijken naar de politieke betrokkenheid van jongeren, lijkt er                                                dan percepties van distributieve rechtvaardigheid.4 Simpel gezegd:
                                          sprake van een tegenstelling. Enerzijds hebben veel jongeren de af-                                                 vaak accepteren mensen een ongelijke verdeling van de knikkers als
                                          gelopen tijd hun betrokkenheid laten zien, bijvoorbeeld door de straat                                              het spel maar eerlijk wordt gespeeld.
                                          op te gaan voor het klimaat. Anderzijds zijn er over hun betrokken-
                                          heid ook zorgen, zoals over hun opkomst bij verkiezingen. Hoe deze                                                  Er is echter ook hoop. Zo laten veel jongeren wel degelijk politieke
                                          tegenstelling te verklaren?                                                                                         betrokkenheid zien, ook al is dit niet altijd via verkiezingen. Daarbij
                                                                                                                                                              ontwikkelen zij ook nieuwe manieren van betrokkenheid en hebben
                                          Bij de meeste verkiezingen ligt de opkomst onder jongeren tussen                                                    zij oog voor langetermijnvraagstukken, zoals de scholieren die gin-
                                          de 18 en 24 jaar lager dan de opkomst onder andere generaties.                                                      gen ‘spijbelen’ om meer aandacht te vragen voor klimaatverandering.
                                          Hoewel deze opkomstkloof tussen jong en oud van verkiezing                                                          Veel van deze scholieren mochten nog niet eens stemmen, maar zij
                                          tot verkiezing en van jaar tot jaar varieert, krimpt of groeit die niet                                             wilden toch hun stem laten horen. Daarnaast nam de opkomst onder
                                          structureel. De gemiddelde opkomstpercentages maskeren echter                                                       jongeren die wel mochten stemmen bij de nationale verkiezingen van
                                          een zorgelijke ontwikkeling: praktisch opgeleide jongeren gaan veel                                                 2021 weer toe.5 Dat zou erop kunnen wijzen dat er sprake is van een
                                          minder vaak stemmen, zowel in vergelijking met theoretisch opgeleide                                                positieve trend die mogelijk kan worden doorgetrokken.
                                          jongeren als met praktisch opgeleide ouderen.1
*   Dit essay is mede gebaseerd                                                                                                                               Dit biedt een wenkend perspectief. Als we de politieke betrokken-
    op ‘Jong geleerd, oud gedaan’,        Deze lagere opkomst van (praktisch opgeleide) jongeren is proble-                                                   heid van jongeren kunnen vergroten en deze kunnen uitbreiden naar
    een advies van de ROB over het
    verlagen van de kiesgerechtigde       matisch voor de democratie, niet alleen omdat jongeren de dragers                                                   praktisch opgeleide jongeren, dan kan de jeugd van tegenwoordig de
    leeftijd.                             zijn van de democratie van morgen en we een ‘verloren generatie’                                                    toekomst vertegenwoordigen. Ook zorgen we er zo voor dat de de-
                                          moeten voorkomen, maar ook omdat jongeren zich zorgen maken                                                         mocratie in de toekomst door hen gedragen wordt. Een belangrijke
1.  Blais, A. & D. Rubenson (2013),                                                                                   3. ROB, Jong geleerd, oud gedaan.
    ‘The source of turnout decline:       over andere vraagstukken dan ouderen, en praktisch opgeleide                    Den Haag: Raad voor het Open-       vraag daarbij is: hoe dan? Hoe kunnen we de politieke betrokkenheid
    New values or new contexts’,          jongeren andere opvattingen hebben dan theoretisch opgeleide                    baar Bestuur 2019.                  van jongeren vergroten en uitbreiden?
    Comparative Political Studies,        jongeren.2
    46(1), 95-117. Henn, M. & N. Foard                                                                                4. Bal, M. & K. van den Bos, ‘Ontevre-
    (2012), ‘Young people, political                                                                                      denheid onder burgers: Intuïtieve   Jong geleerd, oud gedaan
    participation and trust in Britain’,  Een risico is dat jongeren in het algemeen, en praktisch opgeleide              en weloverwogen onrechtvaardig-     Op 24 juni 2019 adviseerde de Raad voor het Openbaar Bestuur
    Parliamentary Affairs, 65(1), 47-67.  jongeren in het bijzonder, niet of onvoldoende deelnemen in het                 heidsoordelen’, in: S. de Lange &   (ROB) in zijn advies ‘Jong geleerd, oud gedaan’ de harde ondergrens
    Melo, D. & D. Stockemer (2014),                                                                                       J. Zuure, #WOEST over de kracht
    ‘Age and political participation in
                                          politieke proces, waardoor de politiek hun belangen minder goed                 van verontwaardiging, Amsterdam:    van 18 jaar als stemgerechtigde leeftijd uit de Grondwet te halen
    Germany, France and the UK: a         behartigt dan die van andere burgers. Het feit dat hedendaagse jon-             Amsterdam University Press 2018,    en de Kieswet aan te passen.6 Door de stemgerechtigde leeftijd te
    comparative analysis’, Compara-       geren in vergelijking met andere generaties met minder zijn versterkt           p. 39-54.                           deconstitutionaliseren wilde de Raad ruimte creëren om te experi-
    tive European Politics, 12(1), 33-53.
                                          dit risico nog eens.3                                                       5. Zie www.trouw.nl/binnenland/         menteren met het laten meedoen van mensen die jonger zijn dan 18
2. Rekker, R., ‘De keuze van                                                                                              waarom-jongeren-mas-                jaar. Met als hoop dat een verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd
    jongeren’, in: T. van der Meer, H.                                                                                    saal-naar-de-stembus-gin-
                                          Een gebrekkige vertegenwoordiging van jongeren ondermijnt niet                  gen~b6c97673.                       van 18 naar 16 jaar als vliegwiel zou doorwerken naar andere initiatie-
    van der Kolk & R. Rekker (red.),
                                          alleen de legitimiteit van democratische besluitvorming, maar kan                                                   ven om jongeren voor de democratie te mobiliseren.
    Aanhoudend wisselvallig. Nationaal                                                                                6. ROB, Jong geleerd, oud gedaan,
    Kiezersonderzoek 2017, Amster-        er ook toe leiden dat er te weinig oog is voor de zorgen van morgen.            Den Haag: Raad voor het Open-
    dam: SKON 2018.                       Zo hebben veel beslissingen die nu worden genomen grote invloed                 baar Bestuur 2019.
164                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                         165
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>    In dit essay bouwen we voort op dat advies. Eerst beschrijven we kort                                                 De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties gaf
    hoe de stemgerechtigde leeftijd zich heeft ontwikkeld in Nederland                                                    echter aan dat dit niet mogelijk was, omdat het in strijd is met de
    en daarbuiten. Vervolgens gaan we in op de belangrijkste argumen-                                                     Grondwet. Experimenten waren wel mogelijk bij verkiezingen
    ten voor en tegen verlaging van deze leeftijd. Daarna vergelijken                                                     voor gebiedscommissies in Rotterdam in 2018, omdat voor deze
    we ons voorstel met twee andere recente voorstellen om jongeren                                                       verkiezingen de grondwettelijke minimumleeftijd niet geldt. Ook heeft
    beter te vertegenwoordigen in de politiek: een jongerenparlement,                                                     Amsterdam geëxperimenteerd met een verlaging van de stemleeftijd
    dat als optie is verkend door de minister van Binnenlandse Zaken en                                                   bij de stadsdeelverkiezingen in 2022.7
    Koninkrijksrelaties, en een generatietoets, die is geadviseerd door
    het jongerenplatform van de SER. We sluiten af met de voordelen van                                                   De verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd buiten Nederland
    het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd ten opzichte van deze                                                    De internationale norm voor de kiesgerechtigde leeftijd was lange
    twee andere voorstellen.                                                                                              tijd 18 jaar. De afgelopen decennia hebben echter verschillende
                                                                                                                          landen de leeftijd verder verlaagd en is deze norm aan het schuiven.
    De kiesgerechtigde leeftijd is een politieke keuze                                                                    Brazilië was in 1988 het eerste land ter wereld dat 16- en 17-jarigen
    Vanaf hun 18e jaar mogen Nederlandse jongeren stemmen voor de                                                         het recht gaf om te stemmen in alle verkiezingen.8 Daarna volgden
    gemeenteraad, het waterschap, de Provinciale Staten, de Tweede               7. Zie https://www.trouw.nl/             veel Latijns-Amerikaanse landen, zoals Argentinië, Cuba, Ecuador
    Kamer en het Europees Parlement. En als zij zich kandidaat hebben                binnenland/als-zestienjari-          en Nicaragua.9 Oostenrijk was in 2007 het eerste EU-land dat de
                                                                                     ge-naar-de-stembus-in-amster-
    gesteld voor deze vertegenwoordigende organen, mogen zij er vanaf                dam-en-rotterdam-kan-het-van-        kiesgerechtigde leeftijd verlaagde naar 16 jaar, waarna Malta in 2018
    deze leeftijd een zetel innemen.                                                 daag~b876b616/?referrer=ht-          volgde.10 In andere Europese landen hebben 16- en/of 17-jarigen
                                                                                     tps%3A%2F%2Fwww.google.              louter kiesrecht bij verkiezingen voor lagere overheden, zoals een re-
                                                                                     com%2F
    De leeftijdsgrens van 18 jaar lijkt op het eerste oog misschien van-                                                  gionaal parlement of de gemeenteraad. Zo hebben 16- en 17-jarigen
    zelfsprekend, omdat iemand volgens de wet dan volwassen is, maar             8. Zie www.washingtonpost.               kiesrecht in Schotland en Wales voor het parlement en de gemeen-
    deze leeftijd is niet in beton gegoten. Sterker nog: deze is niet altijd         com/news/monkey-cage/                teraad,11 in Duitsland voor de Landdag van een groot aantal deelsta-
                                                                                     wp/2018/02/28/the-surpri-
    18 jaar geweest. Bovendien ligt deze in andere landen soms lager en              sing-consequence-of-lowe-            ten, in Estland voor de gemeenteraadsverkiezingen en in Zwitserland
    hebben jongeren onder de 18 jaar op allerlei andere terreinen al wel             ring-the-voting-age/?utm_            voor de verkiezingen in het kanton Glarus (zie tabel 1).
    rechten en plichten.                                                             term=.5ec4f204c790.
                                                                                 9. Zie http://theconversation.com/       Recent heeft de discussie over de verlaging van de kiesgerechtigde
    De stapsgewijze verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd in                     how-lowering-the-voting-age-to-      leeftijd ook in andere Europese landen tot voorstellen voor wets-
                                                                                     16-could-save-democracy-93567.
    Nederland                                                                                                             wijzigingen geleid. De Belgische regering kondigde in 2021 aan de
    Sinds 1848 kunnen Nederlandse burgers invloed uitoefenen op de               10. Aichholzer, J. & S. Kritzinger, ‘Vo- kiesgerechtigde leeftijd voor de Europese Parlementsverkiezingen
    overheid via verkiezingen. Het kiesrecht gold destijds echter alleen             ting at 16 in practice: A review of  te verlagen naar 16 jaar.12 Daarnaast presenteerde een parlementslid
                                                                                     the Austrian Case’, in: J. Eichhorn
    voor mannen die een substantieel bedrag aan belasting betaalden. Van-            & J. Bergh (eds.), Lowering the      van Macrons beweging En Marche in hetzelfde jaar een voorstel om
    af 1887 mochten mannen die tekenen van maatschappelijke welstand                 voting age to 16 – Learning from     de kiesgerechtigde leeftijd te verlagen13 en werd er ook over een
    vertoonden of alfabeet waren ook stemmen. In 1917 werd het algemeen              real experiences worldwide,          verlaging gesproken tijdens de Duitse coalitieonderhandelingen.14
                                                                                     Basingstoke: Palgrave Macmillan
    kiesrecht geïntroduceerd voor mannen en in 1919 voor vrouwen.                    2020.
                                                                                                                          De verwachting is dat het aantal landen met een vorm van kiesrecht
                                                                                                                          voor 16- en 17-jarigen de komende jaren zal toenemen. Als Nederland
                                                                                 11. Zie www.theguardian.com/poli-
    Het enige criterium dat, naast het zijn van staatsburger, sinds 1919 nog         tics/2014/sep/23/first-time-vo-      vasthoudt aan 18 jaar als minimumleeftijd, kan het achteropraken bij
    geldt, is leeftijd. De stemgerechtigde leeftijd is in 1946 verlaagd van 25       ters-scottish-indepen-dence-re-      deze ontwikkeling.
    naar 23 jaar, in 1963 van 23 naar 21 jaar en in 1972 van 21 naar 18 jaar.        ferendum.
    Hoewel men dat eerder niet nodig vond, werd in dat laatste jaar de           12. Zie www.groen.be/vivaldi_ak-
    kiesgerechtigde leeftijd verankerd in de Grondwet.                               koord_eu_stemrecht_16.
                                                                                 13. Zie www.connexionfrance.com/
    In 2018 hebben verschillende fracties in de Provinciale Staten van               French-news/French-MP-pro-
                                                                                     poses-law-to-give-16-year-olds-
    Friesland, Zeeland en Zuid-Holland aangegeven te willen experimen-               right-to-vote-and-drive.
    teren met verlaging van deze leeftijd naar 16 jaar bij de verkiezingen
                                                                                 14. Zie www.theguardian.com/
    voor de Provinciale Staten in 2019. Het idee was dat jongeren bij deze           world/2021/oct/21/germany-co-
    verkiezingen daadwerkelijk zouden mogen stemmen en dat we hieruit                alition-candidates-united-lowe-
    mogelijk lessen konden trekken voor de landelijke verkiezingen.                  ring-voting-age-16.
166                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                        167
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>                            Tabel 1 Europese landen waar de kiesgerechtigde leeftijd lager is                                                       Dat betekent dat de wetgever jongeren onder de 18 jaar in sommi-
                                      dan 18 jaar                                                                                                    ge gevallen al een aantal fundamentele rechten toekent en daarbij
                                                                                                                                                     veronderstelt dat zij de verantwoordelijkheden die daarbij komen
    Nationale en supranationale verkiezingen        Subnationale verkiezingen                                                                        kijken – zich veilig in het verkeer begeven, zich verdiepen in de voor-
    Land                                   Leeftijd Land                           Leeftijd
                                                                                                                                                     en nadelen van vaccinaties – aankunnen. Naast rechten legt de
                                                                                                                                                     wetgever jongeren ook een aantal plichten op. Zo moeten zij jaarlijks
    België                                 16       Duitsland                      16                                                                het T-biljet invullen voor de Belastingdienst als zij gaan werken en
    (Europese Parlementsverkiezingen)
                                                                                                                                                     kunnen zij aansprakelijk worden gesteld voor schade.
    Bosnië-Herzegovina                     16       Estland                        16
    (indien aan het werk)                                                                                                                            Daarbij is het opmerkelijk dat de wetgever jongeren onder de 18 jaar
    Griekenland                            17       Noorwegen                      16                                                                weliswaar niet in staat stelt om te kiezen, maar wel om zich verkies-
                                                                                                                                                     baar te stellen. Dat kan zelfs vanaf 14 jaar. Deze jongeren mogen als
                                                    Verenigd Koninkrijk (Schot-    16                                                                zij worden verkozen echter pas hun zetel innemen vanaf hun 18e
                                                    land, Wales, Guernsey, Jersey,
                                                    Island of Man)                                                                                   verjaardag. Kortom: de wetgever acht jongeren wel in staat om te
                                                                                                                                                     besluiten of zij zich willen kandideren en zo ja, voor welke partij en
    Malta                                  16       Zwitserland                    16/17
                                                                                                                                                     met welk programma, maar nog niet voldoende rijp om op een partij
    Oostenrijk                             16                                                                                                        of kandidaat een stem uit te brengen.
                                                                                                                                                     Oftewel, het verlagen van de stemgerechtigde leeftijd is een interna-
                            De wijze waarop de kiesgerechtigde leeftijd is verlaagd in Oostenrijk                                                    tionale ontwikkeling, die ook binnen het Nederlandse rechtssysteem
                            zou als voorbeeld kunnen dienen voor Nederland. Deze verlaging                                                           zou kunnen passen. Laten we daarom zowel argumenten voor als
                            ging namelijk gepaard met allerlei maatregelen om jongeren voor te                                                       tegen nader bestuderen.
                            bereiden op deelname aan verkiezingen. Zo breidde Oostenrijk het
                            burgerschapsonderwijs uit en zette het publiekscampagnes op die                                                          Het debat over de kiesgerechtigde leeftijd
                            waren gericht op jongeren. Ook is sinds 2015 burgerschapsonder-
                            wijs een verplicht onderdeel van het curriculum vanaf de eerste klas                                                     De belangrijkste argumenten
                            in het voortgezet onderwijs. De nadruk ligt daarbij op het verwerven                                                     In het debat over de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd spelen
                            van vaardigheden om een geïnformeerde stem uit te brengen, en om                                                         zowel normatieve als empirische argumenten een rol. Enerzijds gaat
                            in bredere zin invulling te geven aan democratisch burgerschap.                                                          het debat over de principiële vraag welke burgers kiesrecht moeten
                                                                                                                                                     hebben, anderzijds over de empirische vraag welke positieve en ne-
                            Volwassen                                                                                                                gatieve gevolgen we van de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd
                            Relevant voor de kiesgerechtigde leeftijd zijn ook de ontwikkelingen                                                     kunnen verwachten. Inzichten in de effecten van het verlagen van de
                            van leeftijdsgrenzen in andere domeinen. Zoals gezegd zijn jongeren                                                      stemgerechtigde leeftijd in andere landen waren voor de ROB mede
                            in Nederland volwassen vanaf 18 jaar. Zij mogen dan zelfstandig                                                          aanleiding om een advies hierover te schrijven.
                            handelen op allerlei terreinen. Van het openen van een bankrekening
                            zonder toestemming van de ouders tot het starten van een eigen                                                           Zo deden wetenschappers in 2019, toen ook het ROB-advies
                            bedrijf, van het aangaan van een lening tot het aanspannen van een               15. ROB, Jong geleerd, oud gedaan,      gepubliceerd werd, uitgebreid onderzoek naar het al genoemde
                            rechtszaak, van trouwen tot het kopen of huren van een woning.                       Den Haag: Raad voor het Open-       voorbeeld van Oostenrijk.15 De eerste uitkomsten van dat onderzoek
                                                                                                                 baar Bestuur 2019.
                                                                                                                                                     waren bemoedigend en lieten zien dat de verlaging positieve effec-
                            Voordat jongeren 18 jaar worden, hebben zij echter ook al belangrijke            16. Eichhorn, J. & J. Bergh (2021),     ten kan hebben op de betrokkenheid van jongeren bij de politiek.
                            rechten en plichten. Zo mogen zij op 12-jarige leeftijd zonder toe-                  ‘Lowering the Voting Age to 16 in   Inmiddels is meer onderzoek beschikbaar, ook naar de effecten in
                                                                                                                 Practice: Processes and Outco-
                            stemming van de ouders een identiteitskaart aanvragen, vanaf 16 jaar                 mes Compared’, Parliamentary        landen waar de maatregel later dan in Oostenrijk werd ingevoerd.
                            zelfstandig een arbeidsovereenkomst aangaan met een werkgever,                       Affairs, 74(3), 507-521. Eichhorn,  Uit een recent gepubliceerde overzichtsstudie die al deze effecten
                            zich laten vaccineren (zelfs als ouders dat hebben geweigerd), een                   J. & J. Bergh (eds.), Lowering the  samenvat, blijkt dat de verlaging van de kiesgerechtigde leeftijd –
                                                                                                                 Voting Age to 16: Learning from
                            rechtsgeldig testament opstellen en een brommerrijbewijs halen.                                                          mits goed ingekaderd – kan leiden tot een hogere opkomst onder
                                                                                                                 Real Experiences Worldwide,
                                                                                                                 Basingstoke: Palgrave Macmillan     jongeren bij verkiezingen, en tot meer politieke interesse, politiek
                                                                                                                 2020.                               vertrouwen en politiek zelfvertrouwen.16
168                                                                   Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                        169
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                                          Hieronder bespreken wij de belangrijkste normatieve en empirische                                                    hebben op de opkomst bij toekomstige verkiezingen.20 Vandaar de
                                          argumenten voor de verlaging, en weerleggen we de meest gehoor-                                                      titel van het ROB-advies ‘Jong geleerd, oud gedaan’.
                                          de bezwaren tegen deze hervorming.
                                                                                                                                                               Weerlegging van argumenten tegen verlaging
                                          Argumenten voor verlaging                                                                                            Het moge inmiddels duidelijk zijn waarom de ROB het belangrijk
                                          Een eerste argument voor verlaging is dat het hoort bij een inclusie-                                                vindt om experimenten met het verlagen van de stemleeftijd in Ne-
                                          ve democratie waarin gelijke politieke rechten het fundament vor-                                                    derland mogelijk te maken. Maar we willen ook nog even stilstaan bij
                                          men. Als burgers elkaars gelijken zijn, vergroot dit hun waardigheid.                                                de argumenten tegen verlaging en kijken waarom we deze argumen-
                                          Het kiesrecht is een belangrijke manier om deze inclusiviteit tot                                                    ten minder zwaar wegen of zelfs kunnen weerleggen.
                                          stand te brengen. Het kan ervoor zorgen dat het niet uitmaakt of je
17. Rekker, R., ‘De keuze van jonge-
    ren’, in: T. van der Meer, H. van der rijk of arm, man of vrouw, oud of jong bent om een stem uit te mogen                                                 Een eerste argument tegen verlaging is dat het in strijd is met het
    Kolk & R. Rekker (red.), Aanhou-      brengen en op die manier invloed uit te oefenen op de democratie.                                                    principe dat alleen volwassenen die volledig belastingplichtig zijn
    dend wisselvallig. Nationaal Kie-     Langs deze lijn redenerend zouden we kunnen stellen dat het ver-                                                     mogen stemmen. Dit argument draait het principe ‘no taxation
    zersonderzoek 2017, Amsterdam:
    SKON 2018. Rekker, R., L. Keijsers,   lagen van de leeftijd naar 16 jaar ervoor zorgt dat 16-jarigen kunnen                                                without representation’ om tot ‘no representation without taxation’.
    S. Branje & W. Meeus (2017), ‘The     meebesluiten over belangrijke thema’s die hen in de toekomst                                                         Daar valt tegenin te brengen dat je in Nederland mag stemmen, ook
    dynamics of political identity and    raken, zoals de eerdergenoemde klimaatverandering, de vergrijzing                                                    als je geen belasting betaalt of zelfs netto-ontvanger bent van belas-
    issue attitudes in adolescence
    and early adulthood’, Electoral
                                          en de betaalbaarheid van de gezondheidszorg en pensioenen.                                                           ting doordat je een uitkering krijgt. Bovendien betalen veel 16-jarigen
    Studies, 46, 101-111.                                                                                                                                      ook belasting, omdat ze (bij)banen hebben en consumeren (btw).
                                          Een tweede argument voor verlaging is dat het bijdraagt aan de ver-                                                  Een tweede argument tegen verlaging is dat het geen noodzake-
18. Neundorf, A. & K. Smets (2017),
    ‘Political socialization and the      kleining van de (politieke) ongelijkheid tussen jongeren en ouderen.                                                 lijke voorwaarde is voor een adequate vertegenwoordiging van de
    making of citizens’, Oxford           Zoals gezegd, is een aantal belangrijke vraagstukken toekomstge-                                                     belangen van jongeren in de politiek. De opvattingen, ervaringen en
    Handbooks Online. Beschikbaar         richt. Naast die we al noemden, kunnen we denken aan de toekomst                                                     belangen van jongeren zouden immers ook kunnen worden meege-
    via: www.oxfordhandbooks.                                                                                        20. Franklin, M., ‘Consequences of
    com/view/10.1093/oxford-              van de arbeids- en woningmarkt, waarbij we van hedendaagse jon-                Lowering the Voting Age to 16:        nomen in beleid zonder dat jongeren stemmen. Volgens sommigen
    hb/9780199935307.001.0001/            geren meer onzekerheid en flexibiliteit vragen dan van voorgaande              Lessons from Comparative Re-          kunnen ouderen zelfs beter de belangen van jongeren inschatten
    oxfordhb-9780199935307-e-98.          generaties. Jongeren hebben voorlopig minder mogelijkheden om                  search’, in: J. Eichhorn & J. Bergh   dan zijzelf. Tegen dit argument valt echter in te brengen dat uit on-
    Bhatti, Y. & K.M. Hansen (2012),                                                                                     (eds.), Lowering the Voting Age to
    ‘Leaving the Nest and the Social
                                          over deze thema’s mee te praten, terwijl zij vaak wel andere opvattin-         16: Learning from Real Experiences    derzoek blijkt dat de belangen van burgers met een achterstand in
    Act of Voting: Turnout among          gen hebben hierover.17 Een risico is dat hun opvattingen en belangen           Worldwide, Basingstoke: Palgrave      hun politieke vertegenwoordiging – zoals vrouwen, praktisch opge-
    First-Time Voters’, Journal of        hierdoor onvoldoende worden vertegenwoordigd en vertaald naar                  Macmillan 2020.                       leiden en etnische minderheden – beter worden behartigd wanneer
    Elections, Public Opinion and
                                          beleid. Een verlaging van de stemleeftijd kan de disbalans tussen          21. Celis, K., S. Childs, J. Kantola &    het aantal gekozen vertegenwoordigers met dezelfde kenmerken
    Parties, 22(4), 380-406. Bhatti,
                                          generaties enigszins corrigeren.                                               M.L. Krook (2008), ‘Rethinking        toeneemt. Dit effect van een betere ‘descriptieve’ vertegenwoordi-
    Y., K.M. Hansen & H. Wass (2012),
                                                                                                                         women’s substantive representa-
    ‘The relationship between age
                                                                                                                         tion’, Representation, 44(2), 99-110. ging zou ook kunnen gelden voor het aspect leeftijd.21 Daarbij wordt
    and turnout – curvelinear or a        Een derde argument voor verlaging is dat het bijdraagt aan het                                                       de inhoudelijke vertegenwoordiging van jongeren geschaad als zij
    rollercoaster?’, Electoral Studies                                                                               22. Steinberg, L., ‘Why we should
    31(3), 588-539. Fieldhouse, E. &      bevorderen van de politieke interesse, kennis en participatie van              lower the voting age to 16’, The      onvoldoende kunnen deelnemen doordat zij niet gaan stemmen of
    D. Cutts (2012), ‘The Companion       jongeren. Jongeren tussen de 16 en 18 jaar zijn ontvankelijk voor              New York Times, 2 maart 2018.         niet mogen stemmen.
    Effect: Household and Local           socialisatie tot democratisch burger. Onderzoek laat zien dat de               Steinberg, L., E. Cauffman, J.
    Context and the Turnout of Young                                                                                     Woolard, S. Graham & M. Banich
    People’, Journal of Politics, 74(3),  democratische overtuigingen van jongeren zich voor een belangrijk              (2009), ‘Are adolescents less ma-     Een derde argument tegen verlaging is dat het leidt tot ongeïnfor-
    856-869. ROB, Jong geleerd, oud       deel vormen tijdens deze levensfase.18 Bijkomend voordeel is dat               ture than adults? Minors’ access      meerd en onafgewogen stemmen. De gedachte is dat 16-jarigen min-
    gedaan, Den Haag: Raad voor het       jongeren tijdens deze fase vaak nog in een context zitten die het              to abortion, the juvenile death       der in staat zouden zijn een goed geïnformeerde en afgewogen stem
    Openbaar Bestuur 2019.                                                                                               penalty, and the alleged APA
                                          makkelijker maakt om hen politiek bewust te maken: vaak wonen                  “flip-flop”’, American Psychologist,
                                                                                                                                                               uit te brengen dan volwassenen, omdat hun brein nog onvoldoende
19. Eichhorn, J. & J. Bergh (2021),       zij nog thuis en gaan zij nog naar school. Opvoeders en docenten               64(7), 583-594.                       ontwikkeld zou zijn, zij onvoldoende politiek geïnformeerd zouden
    ‘Lowering the Voting Age to 16 in     kunnen hen stimuleren en scholen, zodat zij geïnformeerd kunnen                                                      zijn en/of nog niet beschikken over de vereiste politieke vaardighe-
    Practice: Processes and Outco-                                                                                   23. Steinberg, L., E. Cauffman, J.
    mes Compared’, Parliamentary
                                          deelnemen aan de verkiezingen. Zoals gezegd blijkt uit onderzoek               Woolard, S. Graham & M. Banich        den. Volgens onderzoek doet stemmen echter vooral een beroep op
    Affairs, 74(3), 507-521. Eichhorn,    dat het verlagen van de stemleeftijd een positief effect heeft op de           (2009), ‘Are adolescents less ma-     koude cognitieve vermogens22 – het vindt plaats in situaties waarin
    J. & J. Bergh (eds.), Lowering the    politieke kennis, interesse en participatie van jongeren.19 Tot slot is        ture than adults? Minors’ access      mensen relatief rustig zijn, tijd hebben om overwegingen te maken,
    Voting Age to 16: Learning from                                                                                      to abortion, the juvenile death
                                          stemmen voor een groot gedeelte gewoontegedrag. Als mensen                                                           en feiten en standpunten kunnen afwegen – en zijn 16-jarigen hiertoe
    Real Experiences Worldwide,                                                                                          penalty, and the alleged APA
    Basingstoke: Palgrave Macmillan       jongeren de eerste keer dat zij mogen stemmen stimuleren om                    “flip-flop”’, American Psychologist,  goed in staat.23 Het pubergedrag en de groepsdruk waar tegenstan-
    2020.                                 dit ook echt te doen, dan kan dat een positief en duurzaam effect              64(7), 583-594.                       ders zich druk om maken spelen vooral op in situaties die een beroep
170                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                         171
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>                                         doen op hete cognitieve vermogens, bijvoorbeeld wanneer mensen                                                     voor deze maatregel toeneemt onder jongeren en ouderen als deze
                                         emotioneel uitgeput zijn. Bovendien laat onderzoek ook zien dat de                                                 eenmaal is ingevoerd.25 Ook investeringen in burgerschapsonderwijs
                                         kwaliteit van de stem van 16- en 17-jarigen niet onderdoet voor die                                                kunnen bijdragen aan de motivatie en vaardigheden van jongeren om
                                         van volwassenen. Hun stem is in dezelfde mate inhoudelijk gemoti-                                                  te stemmen.
                                         veerd en zij volgen in dezelfde mate de campagne als volwassenen.24
                                         En daar waar competenties mogelijk nog tekortschieten, zijn deze                                                   Twee andere actuele voorstellen om jongeren beter te
                                         nog aan te leren door te investeren in burgerschapsonderwijs.                                                      vertegenwoordigen
                                                                                                                                                            De vertegenwoordiging van jongeren kunnen we ook op andere
                                         Willen jongeren het eigenlijk zelf wel?                                                                            manieren verbeteren dan het verlagen van de stemleeftijd. Verkie-
                                         Bovenstaande argumenten kwamen ook naar voren in de gesprek-                                                       zingen zijn weliswaar de meest bekende en wijdverbreide vorm van
                                         ken met jongeren die we in 2019 initieerden om ideeën over het                                                     politieke invloed en controle van burgers op hun regering, maar er
                                         verlagen van de stemleeftijd te toetsen bij jongeren zelf. We wilden als                                           zijn ook andere opties.
                                         Raad niet alleen over jongeren spreken, maar ook met jongeren. Ter
                                         voorbereiding van ons advies organiseerden we debatten met                                                         Laten we daarom eens twee andere voorstellen bestuderen die de
                                         jongeren, bezochten we middelbare scholen en organiseerden we                                                      vertegenwoordiging van jongeren in de politiek mogelijk kunnen
                                         een blog- en vlogwedstrijd waaraan jongeren tot 25 jaar konden                                                     verbeteren: een jongerenparlement en een generatietoets. Beide
                                         meedoen. Door middel van een ‘praatplaat’ (zie figuur 1) brachten we                                               voorstellen zijn momenteel vaak te horen in de discussie over de
                                         de argumenten van jongeren voor en tegen de verlaging van de                                                       politieke betrokkenheid van jongeren. Wat houden deze voorstellen
                                         kiesgerechtigde leeftijd in kaart.                                                                                 precies in en hoe zouden ze de vertegenwoordiging van jongeren in
                                                                                                                                                            de politiek kunnen verbeteren?
                                                                                                                                                            Een jongerenparlement
                                                                                                                                                            De koning noemde het in zijn troonrede van 2019 en de vorige
                                                                                                                                                            minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties noemde het
                                                                                                                                                            in haar reactie op het rapport van de Staatscommissie parlementair
                                                                                                                                                            stelsel: een jongerenparlement. Volgens de Staatscommissie wor-
                                                                                                                                                            den jongeren onvoldoende gehoord in de representatieve democratie.
                                                                                                                                                            De commissie adviseerde daarom voor jongeren een burgerforum
                                                                                                                                                            op te richten. De minister heeft deze aanbeveling vertaald naar het
                                                                                                                                                            idee van een jongerenparlement.
                                                                                                                                                            Het doel van het jongerenparlement is volgens de minister om beslui-
                                                                                                                    25. Eichhorn, J. & J. Bergh (2021),     ten over jongeren in de Tweede Kamer te verbeteren door jongeren
                                                                                                                        ‘Lowering the Voting Age to 16 in   meer bij de nationale politiek te betrekken, waarbij de eigenzinnige
                                                                                                                        Practice: Processes and Outco-
                                                                                                                                                            blik van jongeren kan helpen bij maatschappelijke vernieuwing.26
                                                                                                                        mes Compared’, Parliamentary
                                                                                                                        Affairs, 74(3), 507-521.            Overigens liggen de precieze naam en vorm van een ‘jongeren-
                                         Figuur 1: Praatplaat #JONGBETROKKEN                                                                                parlement’ nog niet vast,27 maar de minister heeft de eerste ideeën
                                                                                                                    26. Zie www.rijksoverheid.nl/actueel/
                                                                                                                        nieuws/2019/06/19/het-jonge-        hierover al verkend in samenwerking met een aantal ‘jongerenam-
24. Aichholzer, J. & S. Kritzinger, ‘Vo- Los van de zojuist besproken argumenten is een belangrijke vraag               renparlement-voor-en-door-jon-      bassadeurs’.28
    ting at 16 in practice: A review of  natuurlijk ook of jongeren het eigenlijk zelf wel willen. Opvallend is         geren.
    the Austrian Case’, in: J. Eichhorn
                                         dat uit onze gesprekken bleek dat theoretisch opgeleide jongeren           27. Brief aan de Eerste en Tweede       Van deze ambassadeurs ligt er een concreet advies voor een jonge-
    & J. Bergh (eds.), Lowering the
                                         vaak vooroordelen hebben over praktisch opgeleide jongeren en                  Kamer van 6 december 2019           renparlement dat jongerenonderwerpen op de agenda kan zetten,
    Voting Age to 16: Learning from
                                                                                                                        en debat in Eerste Kamer van 4
    Real Experiences worldwide,          zich afvragen of ‘andere’ jongeren wel willen en kunnen stemmen.                                                   advies voor de toekomst kan geven en nieuwe inzichten kan bieden
                                                                                                                        februari 2020.
    Basingstoke: Palgrave Macmillan.     Veel jongeren menen daarnaast dat zij op school onvoldoende                                                        aan de politiek. Jongerenparlementsleden zijn tussen de 15 en 25
    Wagner, M., D. Johann & S. Kritzin-                                                                             28. Zie www.jongerenambas-
                                         worden voorbereid op het stemmen. Er is verder weinig systema-                 sadeurs.com/wp-content/             jaar en nemen zitting in het parlement voor twee jaar met een optie
    ger (2012), ‘Voting at 16: Turnout
    and the Quality of Vote Choice’,     tisch onderzoek naar wat jongeren vinden van een verlaging van de              uploads/2019/06/Een-Jongeren-       voor een tweede termijn. Zij worden geworven via scholen en jon-
    Electoral Studies, 31(2), 372-83.    stemleeftijd. Onderzoek uit het buitenland laat wel zien dat de steun          parlement-met-impact.pdf.           gerenorganisaties, (sociale) media en een landelijke campagne en
172                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                      173
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>                                     geselecteerd op basis van een creatieve motivatie (i.e. brief, poster
                                     of vlog). Het idee is dat dit parlement één keer per maand plenair
                                     samenkomt en verder werkt in verschillende commissies met veertien
                                     of vijftien jongeren. In die commissies werken zij aan thema’s die voor
                                     jongeren belangrijk zijn, zoals onderwijs en klimaat. Het jongerenpar-
                                     lement kan de Eerste en Tweede Kamer gevraagd en ongevraagd
                                     adviseren en deze kamers zijn verplicht hierop te reageren.
                                     Er is echter ook kritiek op het idee van een jongerenparlement.
                                     Zo wijzen de politieke jongerenorganisaties in Nederland het jonge-
                                     renparlement af, omdat zij vrezen dat het ‘ondemocratisch’ is, ‘een
                                     wassen neus’ of ‘een schijnvertegenwoordiging’.29 Een zorg is dat de
                                     Eerste en Tweede Kamer de adviezen van een jongerenparlement
                                     onvoldoende serieus nemen: een officiële reactie betekent nog niet
                                     dat er iets met de adviezen gebeurt. Ook hebben jongeren geen stem
                                     in het debat dat volgt op hun advies. Daarnaast bestaat de angst dat
                                                                                                                 Onderzoek laat
                                     een jongerenparlement onvoldoende representatief is doordat er
                                     wordt geworven met een motivatiebrief, mensen er op basis van hun
                                     connecties in zouden komen, het met name theoretisch opgeleide
                                     jongeren zou aantrekken of jongeren die toch al politiek betrokken
                                     zijn. Zo zouden bijvoorbeeld jongeren met een bepaalde culturele
                                                                                                                 zien dat de kwaliteit
                                     achtergrond of lagere sociaaleconomische status buiten de boot
                                     kunnen vallen. Op deze manier zal een jongerenparlement geen
                                     oplossing zijn voor de beperkte betrokkenheid van (praktisch opge-
                                     leide) jongeren bij de politiek.
                                                                                                                 van de stem van
                                     Het gebrek aan representativiteit en diversiteit zou eventueel
                                     verholpen kunnen worden door in plaats van met een (min of meer
                                     formeel) parlement toch met een (min of meer ad-hoc)forum te
                                     werken, zoals geadviseerd door de Staatscommissie parlementair
                                                                                                                 16- en 17-jarigen
                                     stelsel. Hierbij kan inspiratie worden opgedaan bij deliberatieve
                                     fora die de deelnemers selecteren door loting. Dergelijke fora zijn
                                     ook voor de participatie van volwassenen in opkomst. In België en
                                     Nederland zagen we al de G1000 voorbijkomen, en in Ierland een
                                                                                                                 niet onderdoet voor
                                     Citizen’s assembly die de Ierse constitutie aanpaste op het gebied
                                     van het homohuwelijk en abortus. Recent zijn er veel pleidooien voor
                                     een dergelijk forum op het gebied van klimaat: een klimaatberaad.
                                     Ook aan een dergelijk forum zouden jongeren kunnen deelnemen.
29. Zie https://nos.nl/nieuwsuur/
                                                                                                                 die van volwassenen
    artikel/2310877-politieke-jonge-
    ren-kraken-plan-jongerenpar-
    lement-schijnparticipatie.
174                                                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst 175
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>                                       Generatietoets                                                                                                     Een belangrijke vraag is daarnaast ook wie er toetst en aan de hand
                                       Een ander actueel voorstel om de belangen van jongeren beter te                                                    van welke criteria er uiteindelijk wordt gewogen. De generatietoets is
                                       vertegenwoordigen in de politiek, is een generatietoets. Dit voorstel                                              geen jongerentoets, maar een toets die de gevolgen van beleid voor
                                       is onder andere bepleit door het Jongerenplatform van de Soci-                                                     alle huidige en toekomstige generaties in kaart brengt. Onafhankelij-
                                       aal-Economische Raad (SER) en de Nationale Jeugdraad (NJR).30                                                      ke onderzoeksinstellingen, zoals de planbureaus, kunnen deze toets
                                       Het voorstel heeft inmiddels ook zijn weg gevonden in het nieuwe                                                   bijvoorbeeld uitvoeren.
                                       coalitieakkoord.31
                                                                                                                                                          Maar uiteindelijk moet de politiek wel een oordeel vellen over de
                                       In juli 2018 vroeg het toenmalige kabinet de SER om te verkennen                                                   vraag of deze gevolgen wel of niet wenselijk zijn en moeten politici
                                       in hoeverre jongeren voldoende zijn toegerust om zich te kunnen                                                    hier verantwoording over afleggen. We moeten ervoor waken dat er
                                       ontplooien en om een zelfstandig en onafhankelijk bestaan op te                                                    onvoldoende debat is over de toetsing, zowel over de criteria als de
                                       bouwen. Bij de beantwoording van deze vraag heeft de SER gebruik-                                                  toetsers. Daarvoor is het belangrijk dat zo veel mogelijk mensen, en
                                       gemaakt van zijn Jongerenplatform, waarna de raad in september                                                     generaties, hierover kunnen meepraten. Hoewel een generatietoets
                                       2019 de verkenning ‘Hoge verwachtingen: Kansen en belemmeringen                                                    een goed begin is en zou kunnen helpen bij het borgen van de be-
                                       voor jongeren in 2019’ publiceerde. Uit deze verkenning blijkt dat er                                              langen van jongere generaties, geeft een dergelijke toets jongeren
                                       in Nederland veel kansen voor jongeren zijn, maar dat de positie van                                               nog geen stem. Dit brengt ons toch weer terug bij de centrale vraag:
                                       jongeren ook onder druk staat.                                                                                     hoe kunnen we de politieke betrokkenheid van jongeren vergroten
                                                                                                                                                          en uitbreiden?
                                       Eén van de belangrijkste aanbevelingen die het SER Jongerenplatform
                                       doet, is een generatietoets voor nieuw beleid. Het doel van deze toets                                             Conclusie
                                       is de effecten die beleid heeft op verschillende generaties mee te ne-                                             Het is hoopvol dat er allerlei voorstellen zijn om de politieke be-
                                       men in de ontwikkeling van beleid. Het platform vindt dat de overheid te                                           trokkenheid van jongeren te vergroten en uit te breiden, zoals het
                                       weinig aandacht heeft gehad voor de stapeling van beleid bij jongeren.                                             invoeren van een jongerenparlement en generatietoets. Dat er over
                                       Dat wil zeggen dat beleidsmaatregelen soms afzonderlijk verdedig-                                                  een jongerenparlement wordt nagedacht en de generatietoets
                                       baar zijn, maar dat ze bij elkaar opgeteld te grote negatieve effecten                                             wordt genoemd in het nieuwe coalitieakkoord biedt een wenkend
                                       hebben op hedendaagse jongeren. Het platform vindt daarom dat de                                                   perspectief. Het zou mooi zijn als we deze lijn kunnen doortrekken
                                       regering en Staten-Generaal in de toekomst op meer structurele basis                                               door ook de stemleeftijd te deconstitutionaliseren, zodat hier op
                                       met deze effecten rekening moeten houden, zowel voor huidige als                                                   provinciaal of lokaal niveau experimenten mee mogelijk zijn. Deze
                                       toekomstige generaties. Dit zou kunnen door bij (de doorrekening van)                                              maatregel heeft ten opzichte van de andere twee voorstellen ten
                                       coalitieakkoorden en belangrijke politieke en sociale akkoorden de                                                 minste twee voordelen.
                                       gevolgen voor verschillende generaties beter in kaart te brengen.
                                       Dit weegmoment moeten we volgens het Jongerenplatform                                                              Ten eerste leren jongeren door op jongere leeftijd te mogen stemmen
                                       verankeren in de totstandkoming van beleid.                                                                        niet alleen beter wat een democratie is, maar ook wat het betekent
                                                                                                                                                          om aan een democratie deel te nemen. De beste kweekschool voor
                                       Het vorige kabinet gaf aan deze aanbeveling te willen overnemen en,                                                de democratie, is de democratie zelf. Daarbij kan deelname aan
30. Zie www.njr.nl/nl/verhalen/jonger- in samenwerking met jongerenorganisaties als het SER Jongerenplat-                                                 verkiezingen voor lagere overheden jongeren klaarstomen voor
    eninspraak.                        form en de Nationale Jeugdraad, deze generatietoets te introduceren,                                               die van hogere overheden en hun levenslange politieke participatie
31. Zie www.kabinetsformatie2021.      zodat beleidsmakers meer aandacht hebben voor mogelijke genera-                                                    bevorderen. Het voorstel van de ROB maakt het mogelijk hiermee te
    nl/documenten/publica-             tie-effecten.32 Het wilde hiermee experimenteren binnen een aantal                                                 experimenteren en stelt veel meer jongeren in de gelegenheid om dit
    ties/2021/12/15/coalitieak-
    koord-omzien-naar-elkaar-voor-     beleidstrajecten, waarbij de belangen van jongeren nog nadrukkelijker                                              te doen dan een jongerenparlement.
    uitkijken-naar-de-toekomst.        worden meegenomen in de beleidsvoorbereiding met als doel de be-
                                       trokkenheid van jongeren te intensiveren en te verankeren. Het kabinet                                             Ten tweede zou in lijn met het onderzoek naar de psychologie van
32. Kamerbrief met kabinetsreactie
    op SER, Verkenning Hoge Ver-       maakte tegelijkertijd ook een aantal belangrijke kanttekeningen. Een                                               rechtvaardigheidspercepties de daadwerkelijke deelname van
    wachtingen (2020-0000023132),      dergelijke toets zou niet moeten leiden tot uitvoeringsproblemen en                                                jongeren aan de democratie de kans kunnen vergroten dat zij bereid
    zie file:///H:/Downloads/          bureaucratie en het is ook onmogelijk om alle gevolgen van regelge-                                                zijn om solidair te zijn en blijven met andere generaties. Het laat hen,
    tk-asea-23132-kabinetsreac-
    tie-op-ser-verkenning-hoge-ver-    ving voor verschillende generaties van tevoren te voorzien, laat staan                                             meer dan een generatietoets die kijkt naar de gevolgen van beleid
    wachtingen.pdf.                    de samenhangende effecten van verschillende regelgeving.                                                           voor verschillende generaties, daadwerkelijk participeren.
176                                                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst                                                       177
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>    Daarnaast biedt deelname aan verkiezingen jongeren ook de
    gelegenheid zich te verzetten tegen distributieve of procedurele
    onrechtvaardigheid.
    Wij denken daarom dat een eerdere deelname van jongeren over de
    volle breedte van de samenleving de beste manier is om jongeren
    te vormen tot democratische burgers. En dat is uitermate belangrijk,
    want de jongeren van vandaag zijn de dragers van de democratie van       Colofon
    morgen.
                                                                             Naam Raad
                                                                             Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB)
                                                                             Samenstelling Raad
                                                                             Han Polman, voorzitter
                                                                             Katrien Termeer, vicevoorzitter
                                                                             Daan Roovers
                                                                             Martiene Branderhorst
                                                                             Frank van Ommeren
                                                                             Huri Sahin
                                                                             Peter Verheij
                                                                             Kees Jan de Vet
                                                                             Peter Wilms
                                                                             Rien Fraanje, secretaris-directeur
                                                                             Auteurs/ Samenstelling Commissie
                                                                             Sarah de Lange, voormalig Raadslid ROB
                                                                             Jasper Zuure, senior adviseur ROB
                                                                             Raadpleging jongeren
                                                                             Tijdens de voorbereidingen van het ROB-advies ‘Jong geleerd, oud
                                                                             gedaan’ zijn de Raadsleden en stafmedewerkers van de ROB in ge-
                                                                             sprek gegaan met jongeren tijdens schoolbezoeken en bijeenkom-
                                                                             sten die de Raad voor jongeren organiseerde in Den Haag. Tevens
                                                                             schreef de Raad een blog- en vlogwedstrijd uit voor scholieren over
                                                                             het verlagen van de stemleeftijd.
                                                                             Contactgegevens Raad
                                                                             Raad voor het Openbaar Bestuur
                                                                             Korte Voorhout 7
                                                                             Postbus 20011
                                                                             2500 EA Den Haag
                                                                             T 070 - 426 75 40
                                                                             info@raadopenbaarbestuur.nl
                                                                             Twitter: @Raad_ROB
                                                                             © Raad voor het Openbaar Bestuur
                                                                             Den Haag, 2022
178                                   Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst             179
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>                                                                          JONGEREN
                                                           IN                                                     DE
                                                                                      JEUGD-
                                                           BESCHERMING
                                                                                                 VOELEN
                                                           ZIJ
    RSJ
    De Raad voor Strafrechtstoepassing en
    Jeugdbescherming (RSJ) is een rechtsprekend
    en adviserend orgaan. De RSJ ziet toe op een
                                                                            ZICH
                                                                                                        GEZIEN
    humane en rechtvaardige toepassing van
    sancties en jeugdbeschermingsmaatregelen.
    Auteurs:
    Manuela Limbeek, Heleen Middelkoop en
    Machteld Vonk
                                                                                                                  EN
                                                           GEHOORD?
180                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen De jeugd van tegenwoordig vertegenwoordigt de toekomst   181
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
JONGEREN IN DE                                                                                                                                                 Benjamin, 24 jaar
                                                                                                                                                               Benjamin is 24 jaar. Op zijn 17e kreeg hij te maken met een ondertoe-
JEUGDBESCHERMING,                                                                                                                                              zichtstelling, gecombineerd met een opname in de gesloten jeugd-
                                                                                                                                                               hulp.4 Nu helpt hij zelf jongeren met zijn organisatie Good4Youth.5 Dat
                                                                                                                                                               doet hij onder andere met verslavingshulp. Met open vizier stelt hij
VOELEN ZIJ ZICH GE-                                                                                                                                            zichzelf voor:
                                                                                                                                                              ‘Ik ben Benjamin Witzand. Mijn verleden stond in het teken van drugs
ZIEN EN GEHOORD?                                                                                                                                               en zodoende ook criminaliteit. Jarenlang liep ik mezelf voor de voeten
                                                                                                                                                               resulterend in meerdere opnames in jeugdzorginstellingen en versla-
                                                                                                                                                               vingsklinieken. Mijn leven was een rollercoaster van complete chaos,
                                                                                                                                                               mensen in mijn omgeving trok ik mee in dit leed. Ik wilde wel anders
                                          Jongeren en ouders voelen zich in de jeugdbescherming soms                                                           maar wist niet hoe, ik was bang voor het onbekende. Aan het einde
                                          onvoldoende gezien en gehoord. Dat signaleert de Raad voor                                                           van de rit was ik doodop, ik was moe van het wegrennen voor al mijn
                                          Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ) in het                                                               problemen, ik was moe van het al die jaren niet mezelf kunnen zijn.
                                          advies Jeugdbescherming in de toekomst.1 Beleidsmakers
                                          zouden moeten nadenken over hoe en wanneer jongeren en                                                               Mijn rumoerige verleden is tegelijkertijd mijn drijfveer, elke dag op-
                                          ouders zich wél gezien en gehoord voelen.                                                                            nieuw probeer ik het beste uit mezelf te halen. Mijn doel is jongeren te
                                                                                                                                                               geven wat ik destijds heb gemist, een persoonlijke benadering daarin
                                          Ruim 37.000 jongeren vallen onder de jeugdbescherming.2 Dat is on-        4. In de praktijk wordt gesloten           is essentieel.’6
                                          geveer 1% van alle jongeren tot en met 17 jaar. Jeugdbescherming is          jeugdhulp ook wel JeugdzorgPlus
                                                                                                                       genoemd, zie www.jeugdzorg-
                                          een maatregel die een rechter oplegt, bijvoorbeeld verplichte hulp bij       nederland.nl/jeugdhulp/jeugd-          Jongere U-2B Heard!, 16 jaar
                                          de opvoeding, uithuisplaatsing of beëindigen van het ouderlijk gezag.        zorgplus. Met de komst van de           We hadden een gesprek met een jongere die nu in de jeugdbescher-
                                          Daarbij moet dan wel sprake zijn van een ernstige bedreiging van de          Jeugdwet in 2015 heet gesloten          ming zit. We kregen (begeleid) contact met deze 16-jarige jongere via
                                                                                                                       jeugdzorg nu gesloten jeugdhulp.
                                          ontwikkeling van de jongere. De meest voorkomende maatregel is                                                       het jongerenplatvorm U-2B Heard!.7 De jongere heeft langere tijd te
1.  RSJ, ‘Jeugdbescherming in de
    toekomst’ (advies; 14 september       een ondertoezichtstelling.                                                5. Good4Youth biedt verslavings-           maken met een jeugdbeschermingsmaatregel:
    2021), zie www.rsj.nl/documenten.                                                                                  hulp aan jongeren en hun naasten
                                                                                                                       door middel van persoonlijke
                                          Jeugdbescherming is niet hetzelfde als jeugdzorg. Jeugdzorg is               begeleiding en klinische opname        ‘Sinds mijn 4e heb ik te maken met de jeugdbescherming. Vanaf 12
2. CBS, ‘380 duizend jongeren met
    jeugdzorg in 1e halfjaar 2021’ (29    een verzamelnaam voor jeugdbescherming, jeugdreclassering en                 (vanaf 18 jaar). Het team van           jaar ging ik naar verschillende jeugdzorggroepen: van open tot geslo-
    oktober 2021), zie www.cbs.nl;        jeugdhulp. Jeugdreclassering is een maatregel van begeleiding van            Good4Youth biedt ook bemid-             ten. Op dit moment zit ik thuis. Waarschijnlijk blijft de maatregel van
    Statline tabellen jeugdzorg van het                                                                                delings- en interventietrajecten,
                                          jongeren die strafbare feiten hebben gepleegd. Jeugdhulp gaat om             en treedt op in crisissituaties.
                                                                                                                                                               ondertoezichtstelling doorlopen totdat ik 18 jaar ben.’
    Centraal Bureau voor de Statistiek
    (CBS) zijn geraadpleegd op 3 fe-      allerlei vormen van steun en hulp aan jongeren en hun ouders.3 In de         Daarnaast organiseert het team
    bruari 2022. Zie ook de CBS-pu-       uitvoering van jeugdbeschermings- en jeugdreclasseringsmaatre-               interactieve sessies op scholen, in     De jongere wil aandacht vragen voor LHBTI+-jongeren. Ondanks
    blicaties Jeugdbescherming en                                                                                      dialoog met docenten, mentoren,
                                          gelen wordt vaak jeugdhulp ingezet.                                                                                – of dankzij – de emoties die het gesprek opriep, verwoordde de
    jeugdreclassering 1e halfjaar 2021                                                                                 politie en justitie. Benjamin is
    en Jeugdhulp 1e halfjaar 2021.                                                                                     beschikbaar als adviseur voor           jongere duidelijk wat beter kan en moet.
    Nieuwe (voorlopige) cijfers over      We spraken met vijf jongeren over hun ervaringen. Voelden zij zich           bestuurders/directeuren binnen
    het tweede halfjaar 2021 worden       gezien en gehoord? Waarom wel, waarom niet? Wat maakt volgens                de jeugdzorg om veranderingen           Celesta, 21 jaar
    verwacht in april 2022.                                                                                            door te voeren en de zorgkwaliteit
                                          hen verschil in de toekomst?                                                 te verbeteren.                          Dan Celesta, 21 jaar. Als puber kreeg zij te maken met de jeugdbe-
3. In de eerste zes maanden van                                                                                                                                scherming. Ze weet heel goed te vertellen wat voor haar goed heeft
    2021 kregen 380.000 jongeren                                                                                    6. Over Benjamin en zijn ervaringen
                                          Welke jongeren spraken we?                                                   in zijn jeugd is de documentaire        gewerkt en waar ze meer behoefte aan had. Ze vertelt hoe ze in de
    tot 23 jaar jeugdzorg. Dat is meer
    dan 1 op de 12 Nederlandse jonge-     We gingen in gesprek met vijf jongeren. Wie zijn ze, wat doen ze, en         Van Overleven Naar Leven ge-            jeugdbescherming terecht is gekomen:
    ren. Het percentage jongeren dat      wanneer kregen ze te maken met een jeugdbeschermingsmaatregel?               maakt. Zie https://youtube/26y-
    jeugdzorg krijgt, verschilt sterk per                                                                              z1LVnn7w.
                                                                                                                                                              ‘Ik ben niet voor hele heftige dingen in de jeugdbescherming terecht-
    gemeente. Dat blijkt uit voorlopige
    cijfers van het CBS. Van alle jon-
                                                                                                                    7. Don Bosco Spirit is een jongeren-       gekomen. Het ging met name over de leerplicht. Het is begonnen op
                                                                                                                       organisatie voor en door jongeren.      de middelbare school, toen ik bleef zitten in de tweede klas. Ik vond
    geren in de jeugdzorg kreeg het
                                                                                                                       Zie voor meer informatie over
    overgrote deel, 368.000 jongeren,                                                                                  het jongerenplatform www.u-             het niet leuk op school. Ik ben gaan spijbelen. De school had op een
    alleen jeugdhulp.                                                                                                  2bheard.nl.
182                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord?                                              183
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>                            gegeven moment melding gemaakt van mijn afwezigheid. Daardoor                                                         in die tijd geen idee wat het betekende. Vanuit het kindperspectief
                            kwam de leerplicht om de hoek kijken. Eerst hebben er een jaar lang                                                   was het allemaal hectisch. Ik had geen idee wat er aan de hand was.
                            gesprekken plaatsgevonden. In het begin vond ik de gesprekken                                                         Ik wilde heel graag weten wat er moest gebeuren zodat ik weer naar
                            onzin en wilde ik niet naar school. Toen heeft leerplicht een melding                                                 huis mocht, maar die vraag bleef forever onbeantwoord.’
                            gemaakt en ben ik na een zitting onder toezicht gesteld. Toen de
                            ondertoezichtstelling kwam, werd ik verplicht naar de gesprekken                                                      Voelde jij je gezien en gehoord?
                            te gaan, wat denk ik vooral de reden was van de ondertoezicht-                                                        We vroegen aan de jongeren of zij zich gezien en gehoord voelden in
                            stelling. Ik heb het idee dat ik ook zonder de jeugdbescherming er                                                    de periode van de jeugdbescherming en/of jeugdhulpverlening. Zij
                            wel uit was gekomen. Uiteindelijk ben ik namelijk uit mezelf naar                                                     antwoordden daarop als volgt.
                            school gegaan en heb ik een opleiding gezocht. Uiteindelijk waren
                            al die gesprekken niet nodig geweest. Maar ik heb er nooit slechte                                                    Benjamin, 24 jaar
                            ervaringen mee gehad.’                                                                                               ‘Nee, niet altijd. Ik heb wel sommige vleugjes geproefd. Bijvoorbeeld
                                                                                                                                                  met een behandelcoördinator heb ik dat ervaren. Zij gaf mij een veilig
                           Jongere U-2B Heard!, 26 jaar                                                                                           gevoel. Over het algemeen heb ik mij niet echt begrepen gevoeld.
                            Via het jongerenplatform U-2B Heard! spraken we nog een jongere.                                                      Je zit met 110 man op zo’n terrein. Je kan tussen al die mensen lopen,
                            De 26-jarige student Social Work. Zij wil later jongeren helpen.                                                      maar je voelt je wel alleen. Ik had soms het gevoel, ook bij de rechter,
                           Toen ze net 18 jaar was, kwam ze niet in aanmerking voor jeugdzorg.                                                    alsof ik tegen een muur sprak. Als ik met mijn voogd sprak, dacht
                            Ze vertelt hoe ze tussen wal en schip viel:                                                                           ik: spreek ik Chinees, wat is dit nou? Daar voel ik irritatie. Er is nooit
                                                                                                                                                  tegen mij gezegd: “Ik begrijp je.” Het was altijd: “Ik hoor je.” Maar wat
                           ‘Omdat jeugdzorg mij niet kon helpen ben ik onder andere naar                                                         “Ik hoor je”? Er werd ook niet echt actie ondernomen daarin. Daarin
                            een Blijf-van-mijn-lijfhuis gestuurd en naar andere instellingen.                                                     heb ik mij wel heel erg alleen gevoeld. Uiteindelijk begon het contact
                            Daar kwam ik in aanraking met mensen die aan de drugs waren of                                                        met mijn ouders wat beter te worden. Dat was fijn. Maar over het
                            gedemotiveerd waren. Het was lastig om te wonen met mensen                                                            algemeen tussen mij en de hulpverleners heb ik vleugjes geproefd,
                            die mij afleidden van mijn doelen zoals het zoeken naar werk en                                                       maar niet bij de belangrijke mensen (voogd, rechters, begeleiders).
                            woonruimte. Ik kwam niet in aanmerking voor begeleid wonen,                                                           In de grote lijnen heb ik mij niet gehoord gevoeld.’
                            maar was vervolgens wel dakloos.
                                                                                                                                                  Jongere U-2B Heard!, 16 jaar
                            Uiteindelijk zijn mijn ouders gescheiden en kon ik weer bij mijn moe-                                                ‘Nee. In het verleden niet en nu nog steeds niet. Ik zit nu bijvoorbeeld
                            der gaan wonen. Ik had het geluk dat ik nog een plek had om op terug                                                  weer thuis, omdat mijn gezinsvoogd niet wist waar ik heen kon.
                            te vallen – ook al was die plek niet ideaal. Er zijn ook mensen die dat                                               Dit terwijl ik had aangegeven dat ik graag naar een gezin wilde in
                            helemaal niet hebben. Ik ben veel naar de psycholoog geweest om                                                       plaats van naar een instelling. Dit bleek echter niet mogelijk. Ik voel
                            te praten.’                                                                                                           mij losgelaten door mijn gezinsvoogd.’
                            Moraya, 23 jaar                                                                                                       Celesta, 21 jaar
                            Moraya, 23 jaar, is professioneel zangeres en songwriter. Via de mu-                                                 ‘Jazeker. Mijn jeugdbeschermer heeft alles met ons besproken.
                            ziek vertelt ze verhalen. Recente Spotify-nummers zijn Dossier 107                                                    Hij was wel echt heel erg fijn. Alles ging in overleg bij ons. Hij was er
                            en Je bent niet alleen.8 Het maken van muziek heeft bijgedragen aan                                                   ook echt voor ons. Ik denk dat dat ook heel belangrijk is. Dat iemand
                            haar helingsproces. Haar visie is duidelijk. Ze besteedt liever energie                                               echt overlegt en niet zomaar zelf beslissingen neemt.
                            aan oplossingen dan aan het vaststellen van problemen. Ze vertelt
                            over haar ervaring met de jeugdbescherming:
                           ‘Ik ben voor de eerste keer uit huis geplaatst toen ik nog geen 1
                            jaar was. Sindsdien ben ik op en af uit huis geplaatst. Toen ik elf
                            was ben ik volledig uit huis geplaatst, waarna ik ook niet meer ben
                            teruggekeerd naar huis. Ik dacht overigens wel altijd dat dit nog zou
                            gebeuren. Ik heb toen veel te maken gehad met een gezinsvoogd,
8. Luister en lees meer op
    www.moraya.nl.          rechtszaken en het verlengen van een ondertoezichtstelling. Ik had
184                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord?                                                 185
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>     Er is wel een kleine periode geweest waarin ik mij niet gehoord                                                          was om uit te leggen wat het probleem was. En ook dat ik blijkbaar
     voelde. Dat was de periode waarin ik naar de rechtbank moest.                                                            zo’n probleem was dat het niet opgelost kon worden. Dit gaat een
     Mijn kleine broertje werd op een gegeven moment betrokken bij                                                            eigen leven leiden in het hoofd van een kind. In die tijd is mij wel een
     mijn problemen. Daar hebben mijn ouders en ik erg mee gezeten.                                                           stukje levenslust ontnomen. De familievriend was het enige sprankel-
     Het was mijn probleem, ik zat met mijzelf in de knoop, mijn broertje                                                     tje die bevestigde dat er iemand was die van mij hield. Zonder hem en
     stond daar volledig los van. Ik heb aangegeven dat ik de persoon was                                                     mijn broertje was ik er niet geweest.’
     die niet naar school ging, terwijl mijn ouders heel graag wilden dat ik
     wel naar school ging. Dat heb ik duidelijk gemaakt: “Mijn broertje is                                                    Adviezen van jongeren
     nog zo klein, laat hem er alsjeblieft buiten.”                                                                           We vroegen de jongeren wat zij belangrijk vinden. Wanneer en hoe
                                                                                                                              voelen zij zich gehoord? Welke adviezen willen ze graag in dit kader
     Mijn jeugdbeschermer vroeg aan mij welke hulp ik nodig had.                                                              meegeven, ter inspiratie voor de toekomst? Adviezen gericht aan
     Samen hebben we wat ideeën op tafel gelegd. Daar is uitgekomen                                                           beleidsmakers, jeugdprofessionals, enzovoort. Alle jongeren geven
     dat weerbaarheidstraining en kickboksles goed bij mij zouden pas-                                                        aan het belangrijk te vinden dat er voldoende persoonlijke aandacht
     sen. De weerbaarheidstraining heeft mij echt geholpen, ik kon goed                                                       is. Daarbij dient de professional de verbinding aan te gaan. Alleen
     praten met die vrouw. Ze luisterde echt naar mij. Voor mij is het goed                                                   door voldoende tijd en aandacht te besteden aan de jongere kan
     geweest dat ze mij goed begreep. Ze vertelde dat ze ook spijbelde.                                                       gewerkt worden aan een vertrouwensband. Daarnaast vinden de
     We waren het over veel dingen eens. Ze vroeg ook heel vaak hoe het                                                       jongeren samenwerking en luisteren belangrijk, net als dat rekening
     met mij was en hoe het was wat ik vorige week gedaan had. Ze had                                                         wordt gehouden met specifieke persoonlijke omstandigheden van
     belangstelling, ook al vond ze het niet oké dat ik niet naar school ging.’                                               een jongere. In hun eigen woorden:
    Jongere U-2B Heard!, 26 jaar                                                                                              1. Geef persoonlijke aandacht, ga de verbinding aan en werk
    ‘Ik heb mij niet gehoord of gezien gevoeld in de tijd dat ik in de                                                             aan een vertrouwensband
     hulpverlening zat. Ik was erg emotioneel, maar had niet het idee dat
     ik getroost werd of dat ik mij veilig kon voelen bij een hulpverlener.                                                   Jongere U-2B Heard!, 26 jaar
     Voor mij is mijn geloof belangrijk, dat is mijn houvast en dit biedt mij                                                ‘Er moet vanuit de hulpverlener heel veel aandacht zijn voor het
     veiligheid. Er is alleen nooit iemand geweest die mij daarin begreep.                                                    scheppen van een vertrouwensband. Jongeren hebben dit nodig,
     Ik heb altijd het idee gehad dat de hulpverleners alles voor mij                                                         iemand die ze vertrouwen en naar wie ze op kunnen kijken.’
     invulden. Ik moest namelijk zelf een kamer gaan zoeken, omdat ik
     te zelfstandig was voor begeleid wonen. Ik werd hierin helemaal                                                          Benjamin, 24 jaar
     niet gesteund. Ik heb zelfs een tijdje op straat gewoond en schulden                                                    ‘Wat ik als prettig heb ervaren in mijn laatste kliniek (geen jeugdzorg),
     gemaakt. Zelfs toen vonden ze mij nog te zelfstandig, waardoor ik                                                        was dat daar een groepsgevoel was. We werden als groep aange-
     geen hulp kreeg. Van de maatschappelijk werker moest ik weer bij                                                         sproken. Hiermee creëer je broederschap. ’s Ochtends en ’s avonds
     mijn ouders gaan wonen. Ik werd totaal niet geholpen en eigenlijk                                                        checkten we bij elkaar in, waar de pedagogisch medewerker ook
     weer terug mijn trauma in getrapt.’                                                                                      bij aanwezig was en die vragen stelde als: “Hoe was je nacht? Zijn
                                                                                                                              er bijzonderheden geweest? Hoe voel je je vandaag? Wat zijn je
     Moraya, 23 jaar                                                                                                          doelen? Hoe was je dag?” Als dit wordt ingezet, is dit een begin van
    ‘Nee. Laat ik het zo zeggen, er zijn bepaalde plekken geweest waar ik                                                     de verbinding.
     dat wel heb ervaren. Maar als het specifiek over de jeugdbescherming
     gaat, dan niet. De mensen waar ik mij wel gezien bij voelde, zijn een                                                    Doe bijvoorbeeld zo, dat op vrijdag Jantje zijn levensverhaal schrijft
     paar mensen geweest. Ik voelde mij thuis bij mijn gezinsgroepsouders                                                     en volgende week is weer iemand anders aan de beurt. Laat ze hun
     en bij een familievriend die ik in die tijd heel erg nodig had.                                                          levensverhaal vertellen. Misschien vind ik Pietje wel een eikel. Maar
                                                                                                                              als hij zijn verhaal vertelt, dan krijg ik respect voor hem omdat ik dan
     Ik heb brieven geschreven naar mijn gezinsvoogd waarin ik duidelijk                                                      weet wat hij heeft meegemaakt.
     heb gevraagd: wat moet er gebeuren zodat ik naar huis kan? Wat doe
     ik hier? Ik had geen idee wat er aan de hand was. Dat vind ik heel erg                                                   Praat gewoon met de jongere als hij binnenkomt in de gesloten jeugd-
     kwalijk. Hier is nooit duidelijkheid over geweest naar mij toe. Dit bena-                                                hulp. Stel jezelf voor. Zeg ook dit is nu even de situatie. Leg stapsge-
     drukte bij mij alleen dat ik een probleem was en dat ik het niet waard                                                   wijs uit hoe ze te werk gaan, wat de regels zijn, waarom de jongere
186                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord?                                               187
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>                                                                                   ‘Ik kwam niet in
     daar is. Ik snap dat hulpverleners ook niet op alles antwoord hebben.
     Maar het is goed als ze zeggen waarom iemand daar is, wat de
     reden is dat iemand bijvoorbeeld op observatie moet zitten. Dit is ook
     belangrijk voor een jeugdbeschermer, omdat die daarna de verbinding
                                                                                    aanmerking voor
     moet aangaan met een jongere. Een jeugdbeschermer moet echt
     open en eerlijk zijn. Transparantie is belangrijk. Je werkt met mensen,
     je verkoopt geen lelies op de markt. Jeugdbescherming moet wat
     transparanter en meer open zijn. En je hebt begeleiders nodig die op
     de groep staan. Niet personeel dat staat te typen achter de computer.’
     2. Werk samen met jongeren
    Jongere U-2B Heard!, 16 jaar
    ‘Voor de toekomst wil ik meegeven dat er samengewerkt moet
                                                                                    begeleid wonen,
                                                                                    maar was vervolgens
     worden met de jongere, in plaats van “achter de rug” van de jongere
     om. Anders is er te veel onduidelijkheid voor jongeren.’
     Benjamin, 24 jaar
                                                                                    wel dakloos’
    ‘De crisisopvang was uitzichtloos. Dat het thuis niet goed ging wist
     ik wel. Naar huis is ook geen optie. Ook voor ouders is dat moeilijk.
     Mij werd niet verteld waar ik naartoe ging werken. Ik stond gewoon stil.
     Ik was heel veel op straat. Ik was gigantisch vervelend natuurlijk. Ik was
     echt geen makkelijke jongen, verre van. Maar voor mij was het uitzicht-
     loos. Dus die gesloten plaatsing kwam voor mij echt als een verrassing,
     out of the blue. Mij was niks verteld, echt helemaal niks. Zelfs toen ik
     in een arrestantencomplex zat, werd mij ook niks gezegd. Pas op het
     laatste moment hoorde ik van mijn advocaat dat ik naar een instelling
     ging. Ik wist niet eens naar welke instelling ik ging. Een jongere is ook
     bang op zo’n moment. Ik was zo’n jongen met een grote bek, maar ik
     was eigenlijk hartstikke bang vanbinnen.’
     3. Luister naar de jongeren
    Jongere U-2B Heard!, 16 jaar
    ‘Een jeugdbeschermer moet luisteren naar jongeren. En niet alleen
     luisteren voor de vorm, maar écht luisteren en ernaar handelen. Ik kom
     regelmatig met goede ideeën, waar de jeugdbeschermer vervolgens
     niks mee doet.’
    Jongere U-2B Heard!, 26 jaar
    ‘Professionals moeten met de jongeren meedenken en de keuze laten
     bij de jongeren. Jongeren moeten zelfredzaam worden; ze moeten
     durven hun eigen mening te geven en daar niet op beoordeeld
     worden. Dit zorgt ervoor dat jongeren later niet zo aan zichzelf gaan
     twijfelen en sterker in hun schoenen staan, ondanks dat ze uit een
     lastige situatie komen.’
188                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord? 189
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                                                                                                                      ‘Mijn jeugdbeschermer
                                         4. Leer meer over de LHBTI+-groep
                                         Jongere U-2B Heard!, 16 jaar
                                        ‘Professionals werkzaam binnen de jeugdbescherming moeten meer
                                                                                                                       vroeg aan mij welke
                                         kennis hebben over de LHBTI+-groep. Dan kan er ook meer reke-
                                         ning worden gehouden met de behoeften van deze jongeren.’
                                         5. Houd rekening met het geloof en met de cultuur van de jongere
                                                                                                                       hulp ik nodig had’
                                         Jongere U-2B Heard!, 26 jaar
                                        ‘Veel hulpverleners zijn erg onwetend over het geloof en de cultuur
                                         van een ander. Ondanks dat geloof iets persoonlijks is, zou het fijn zijn
                                         als de jongere iemand heeft met wie deze over het geloof kan praten.’
                                         6. Geef meer vrijheid aan jongeren en maak gesprekken leuk
                                         Celesta, 21 jaar
                                        ‘Jongeren mogen ook losgelaten worden in plaats van ze strak aan
                                         de riem te houden. Ontwikkelen en uitzoeken hoe ze zelf zijn in plaats
                                         van dat alles alleen maar moet. Ik had meer vrijheid nodig. Hoe meer
                                         gezeik ik kreeg, hoe meer iets opstapelde in mijn hoofd en hoe min-
                                         der ik ergens zin in had. Je kan de gesprekken beter leuk maken voor
                                         jongeren. Je wil natuurlijk dat jongeren naar de gesprekken komen.
                                         Als je elke week gezeik over hen heen gooit dan maakt dat het alleen
                                         maar erger. Gezeik krijgen de jongeren al vaak over hen heen. Bij pu-
                                         bers is alles wat gezegd wordt gevoelig. Als je dan elke week alleen
                                         maar hoort wat er allemaal niet goed is, dan helpt dat niet mee.’
                                         7. Laat jongeren een eigen vertrouwenspersoon uitkiezen
                                         Moraya, 23 jaar
                                        ‘Ik had iemand nodig die ik vertrouwde. De jeugdprofessional kan
                                         dit niet altijd zijn. Het moet een duurzame vertrouwenspersoon zijn.
                                         Zo iemand kan op zo veel verschillende vlakken iets betekenen voor
                                         jongeren. De professional moet de vertrouwenspersoon dan wel be-
                                         trekken bij het proces. De professional kan de vertrouwenspersoon
                                         inzetten om contact te maken met de jongere om erachter te komen
                                         wat de jongere nodig heeft. De jongere moet de vertrouwensper-
                                         soon zelf kunnen uitzoeken. Iemand uit het eigen netwerk. Als een
                                         jongere geen eigen netwerk heeft, zijn er andere mogelijkheden
9. JIM staat voor ‘Jouw Ingebrachte
    Mentor’ en is bijvoorbeeld een       (denk bijvoorbeeld aan JIM9).’
    buur, tante, sportcoach of opa.
    Een jongere kiest zijn eigen JIM,
    iemand die hij al kent en vertrouwt
    of waar hij heen gaat als het thuis
    even niet lekker loopt. De JIM is
    iemand die goed kan meedenken
    over wat er aan de hand is en hoe
    bijvoorbeeld school of hulpver-
    leners de jongere kunnen onder-
    steunen. Zie https://jimwerkt.nl.
190                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord? 191
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>     8. Geef jongeren perspectief en investeer in talentontwikkeling
     Moraya, 23 jaar
    ‘Voor heel veel kinderen is de jeugdzorg een onduidelijke, perspec-
     tiefloze periode geweest met onvoldoende oog voor wie ze zijn en
     de kwaliteiten die ze bij zich dragen. Dan kan en moet beter.’
     Benjamin, 23 jaar
    ‘Natuurlijk zegt een hulpverlener wel eens dat je genoeg capaciteiten
     hebt. Je kan het zeggen, maar je kan er ook actief mee aan de slag
     gaan. De jongeren hebben bijzondere talenten. Een drugsdealer kan
     een ondernemer zijn. Ga op zoek naar talenten. Laat doorschemeren
     dat ze kansen hebben. Door ervaringswerkers, die kunnen zeggen:
    “Luister ik heb ook in jouw positie gezeten. Het is mogelijk.” Dat de
     jongeren ook zien dat er kansen liggen. Dat ze zich niet verloren
     hoeven te voelen.’
     Afsluitend: luister naar de ervaringen van jongeren
     Door met jongeren zelf te praten hebben we als RSJ belangrijke
     informatie kunnen inwinnen. Zo wordt bijvoorbeeld duidelijk hoe
     belangrijk persoonlijke aandacht en autonomie voor jongeren
     zijn. Dat je écht luistert en iets doet met datgene wat de jongere
     aandraagt. Jongeren hebben er ook recht op dat er naar hen wordt
                                                                                   Colofon
     geluisterd bij álle beslissingen die hen raken. Dat staat in artikel 12
                                                                                   Naam Raad
     van het VN-Kinderrechtenverdrag.
                                                                                   Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (RSJ)
     We vinden dat kinder- en mensenrechten de basis moeten vormen
                                                                                   Auteurs
     van toekomstig jeugdbeleid. Dit is noodzakelijk, omdat dit helderheid
                                                                                   Manuela Limbeek
     geeft over wat de overheid moet en mag doen in het kader van jeugd-
                                                                                   Heleen Middelkoop
     bescherming. Bovendien geeft dit richting aan de vraag hoe kinderen
                                                                                   Machteld Vonk
     en gezinnen maximaal in hun waarde kunnen worden gelaten.
                                                                                   Raadpleging jongeren
     De overheid heeft een belangrijke taak in het beschermen van jonge-
                                                                                   Voor deze bijdrage heeft de RSJ gesproken met vijf jongeren die
     ren in een kwetsbare positie. Het is essentieel om bij de ontwikkeling
                                                                                   ervaring hebben met jeugdbescherming en/of jeugdhulpverlening.
     van beleid na te gaan welke impact jeugdbeschermingsmaatregelen
     hebben op het persoonlijke leven van jongeren, nu en in de toekomst.
                                                                                   Contactgegevens Raad
     We hopen dat de adviezen en verhalen van de jongeren laten
                                                                                   Korte Voorhout 8
     invoelen hoe belangrijk het is om te luisteren naar de ervaringen
                                                                                   Postbus 30137
     van jongeren – én hun ouders – en die te gebruiken voor beleid.
                                                                                   2500 GC Den Haag
                                                                                   T +31 (0)70 361 9300
                                                                                   info@rsj.nl
                                                                                   www.rsj.nl
                                                                                   Twitter: @DE_RSJ
                                                                                   Linkedin: rsj-raadvoorstrafrechtstoepassingenjeugdbescherming
                                                                                   © Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming
                                                                                   Den Haag, 2022
192                                         Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord? 193
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>                                                           MAAK
                                                                                                                               DE
                                                           BELOFTEN
    SER
    De Sociaal-Economische Raad (SER) is
    een adviesorgaan waarin ondernemers,
                                                           AAN
    werknemers en onafhankelijke deskundigen
                                                           JONGEREN
    (kroonleden) samenwerken, om tot over-
    eenstemming te komen over belangrijke
    sociaal-economische onderwerpen. De SER
    adviseert de regering en het parlement over
    het sociaal-economisch beleid. Ook faciliteert
    de SER akkoorden en convenanten. Daarnaast
    voert de SER bestuurlijke taken uit om bijvoor-
    beeld medezeggenschap te bevorderen.
    Auteurs:
                                                                                                                    WAAR
    Eva Buwalda en Anne Sophie Stoop
194                 Jongeren en het zorgen voor hun morgen Jongeren in de jeugdbescherming, voelen zij zich gezien en gehoord?    195
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>Sociaal-Economische Raad
MAAK DE BELOFTEN                                                                                                                                              blijkt het in het bijzonder voor jongeren lastig om een woning te
                                                                                                                                                              vinden. Het gaat hier niet alleen om te weinig studentenhuisvesting,
AAN JONGEREN WAAR                                                                                                                                             maar ook de doorstroom vanuit starterswoningen functioneert niet
                                                                                                                                                              goed. Dit alles leidt ertoe dat jongeren belangrijke mijlpalen uitstellen,
                                                                                                                                                              zoals het gaan samenwonen en het krijgen van een (eerste) kind.8
1.  Het SER Jongerenplatform is
    opgericht in 2015, op initiatief van                                                                                                                      Bovendien is er sprake van toenemende mentale druk bij jongeren,
    voorzitter Mariëtte Hamer van de                                                                                                                          zowel bij studenten als bij jonge werkenden en jonge ouders.9 Tot slot
    Sociaal-Economische Raad (SER)       In 2019 bracht het SER Jongerenplatform1 de verkenning Hoge                                                          maken veel jongeren zich zorgen over het klimaat. Ze hebben langer
    en (kroon)leden. Het platform
    bestaat uit vertegenwoordigers       verwachtingen uit. In dat rapport bespreken we in hoeverre jongeren                                                  dan ouderen te maken met de gevolgen van klimaatverandering en
    van een aantal jongerenorgani-       voldoende zijn toegerust om zich te ontplooien en een zelfstandig                                                    hebben een onzeker perspectief; het is onvoldoende duidelijk hoe de
    saties: FNV Young & United, CNV      bestaan op te bouwen.2 Een belangrijke conclusie was dat een sta-                                                    overheid en bedrijven gaan voorkomen dat de jongeren van nu een
    Jongeren, VCP Young Professi-
    onals, Jong Management, Jong
                                         peling van knelpunten en risico’s gedurende de levensloop ervoor                                                     onleefbare toekomst tegemoet gaan.10
    AWVN, Nationale Jeugdraad            zorgt dat jongeren een uitgesteld leven leiden en een hoge mentale           8. Brakel, M. van den e.a., Emanci-
    (NJR), Landelijke Studentenvak-      druk ervaren. Twee jaar later is deze stapeling van knelpunten en                patiemonitor 2020: En ze leefden    Kansenongelijkheid is een probleem
    bond (LSVb), Jongeren Organi-                                                                                         nog lang...?, Den Haag: SCP en
                                         risico’s alleen maar toegenomen. In de verkenning Veelbelovend,                  CBS 2020.                           Nederlandse jongeren die het onderwijs verlaten, zijn hoog opgeleid
    satie Beroepsonderwijs (JOB),
    Interstedelijk Studenten Overleg     die is verschenen in januari 2022,3 geven we een update van de kan-                                                  in vergelijking met jongeren uit veel andere landen. Maar als je kijkt
                                                                                                                      9. CBS (3 september 2021),
    (ISO), Landelijk Aktie Komitee       sen en belemmeringen die jongeren ervaren op het gebied van de                   ‘Mentale gezondheid in eerste       naar de hele groep jongeren, dan zijn de kansen ongelijk verdeeld.
    Scholieren (LAKS) en Jonge           ‘mijlpalen’: leren, werken, wonen en gezinsvorming. Daarin besteden              helft 2021 op dieptepunt’, www.     Het maakt uit wie je bent en waar je vandaan komt. Onder meer
    Klimaatbeweging (JKB). Zie                                                                                            cbs.nl/nl-nl/nieuws/2021/35/
    www.ser.nl/nl/thema/jongeren.        we bovendien extra aandacht aan een aantal specifieke onderwer-                                                      het opleidingsniveau en het inkomen van ouders spelen daarbij
                                                                                                                          mentale-gezondheid-in-eer-
                                         pen: mentale gezondheid, inclusie van jongeren met een chronische                ste-helft-2021-op-dieptepunt;       een belangrijke rol. Kijken we naar de 15-jarigen in het voortgezet
2. SER Jongerenplatform, Hoge
    verwachtingen. Kansen en belem-      aandoening of een niet-westerse migratieachtergrond, onderne-                    CBS (2018), ‘1 op de 12 jongeren is onderwijs, dan lopen voornamelijk vmbo-leerlingen en leerlingen met
    meringen voor jongeren in 2019.      merschap, en klimaat en duurzaamheid. In deze bijdrage bespreken                 psychisch ongezond’, www.cbs.       lager opgeleide ouders risico op laaggeletterdheid.11 Het middelbaar
    Den Haag: SER 2019.                                                                                                   nl/nl-nl/nieuws/2018/45/1-op-de-
                                         we de belangrijkste bevindingen uit de verkenning Veelbelovend.                  12-jongeren-is-psychisch-onge-
                                                                                                                                                              beroepsonderwijs en het hoger onderwijs zijn in het algemeen goed
3. SER Jongerenplatform, Veelbelo-       Eerst gaan we in op de kansen en belemmeringen van jongeren op                   zond; RIVM, Trimbos-instituut &     toegankelijk, maar die toegankelijkheid staat onder druk. Zo blijkt dat
    vend. Kansen en belemmeringen        het gebied van leren, werken en ondernemen, wonen, gezinsvor-                    Amsterdam UMC (2019), Mentale       kinderen van hoog opgeleide ouders een hoger schooladvies vaker
    voor jongeren in 2021, Den Haag:                                                                                      gezondheid van jongeren: enkele
    SER 2022, zie www.ser.nl/-/          ming, mentale gezondheid en klimaat. Daarna bespreken we wat er                                                      weten te verzilveren. Eerstegeneratiestudenten (studenten van wie
                                                                                                                          cijfers en ervaringen.
    media/ser/downloads/advie-           moet gebeuren om de positie van jongeren te verstevigen.                                                             geen van de ouders hoog is opgeleid), studenten met een niet-wes-
                                                                                                                      10. Rode Kruis (2020), ‘Jongeren
    zen/2022/kansen-belemmerin-                                                                                                                               terse migratieachtergrond, studenten met een mbo-vooropleiding
                                                                                                                          maken zich meer zorgen over
    gen-jongeren.pdf.
                                         Veel jongeren hebben het goed, maar ze hebben ongelijke                          klimaat sinds coronacrisis’,        en studenten met een functiebeperking ervaren belemmeringen in
4. CBS, Monitor Brede Welvaart & de      onderwijs- en baankansen en weinig inkomenszekerheid                             www.rodekruis.nl/nieuwsbe-          het hoger onderwijs of op de weg ernaartoe. Zij stromen minder vaak
    Sustainable Development Goals                                                                                         richt/meer-zorgen-over-kli-
                                         Veel kinderen en jongeren hebben het goed in Nederland. De CBS-                                                      door naar het hoger onderwijs, lopen vaker studievertraging op en
    2021, Den Haag: CBS 2021.                                                                                             maat-sinds-coronacrisis.
                                         monitor Brede Welvaart rapporteert onder 18-35-jarigen een hoog                                                      vallen vaker uit. De toegankelijkheid van het onderwijs is de laatste
                                                                                                                      11. Inspectie van het Onderwijs, De
5. UNICEF, Innocenti Report Card 16.     persoonlijk welzijn.4 Ook kinderen tot 18 jaar hebben het vaak goed,             Staat van het Onderwijs 2020, Den   jaren verder afgenomen doordat het onderwijsbudget onvoldoende
    Worlds of Influence. Understanding   zeker als je hun situatie vergelijkt met die van kinderen in veel andere                                             is meegegroeid met de toenemende studentenaantallen. Daardoor
                                                                                                                          Haag: Inspectie van het Onderwijs
    What Shapes Child Well-being in
    Rich Countries, 2020; UNICEF         landen.5 In 2019 stelden we vast dat jongeren in Nederland veel                  2020, p. 80-86.                     krijgen veel studenten niet de aandacht en begeleiding die ze nodig
    (2020), Geluk onder druk? Onder-     kansen hebben en dat de meesten van hen deze kansen graag                    12. SER Jongerenplatform, Studeren      hebben. Het sociaal leenstelsel draagt verder bij aan de verminderde
    zoek naar het mentaal welbevinden    willen benutten. Tegelijkertijd toonden we aan dat de positie van                zonder druk, Den Haag: SER 2021.    toegankelijkheid van het onderwijs.12 Daarnaast is stagediscriminatie
    van jongeren in Nederland.
                                         jongeren onder druk staat. Twee jaar later is deze druk alleen maar          13. SER, Gelijke kansen in het          een probleem. Zo moeten studenten met een migratieachtergrond
6. SER, Gelijke kansen in het            toegenomen. Zo is de kansenongelijkheid in het onderwijs door de                 onderwijs. Structureel investeren   meer moeite doen om een stage te vinden tijdens hun opleiding.13
    onderwijs. Structureel investeren                                                                                     in kansengelijkheid voor iedereen,
                                         coronacrisis zichtbaarder en groter geworden.6 De baankansen van                                                     Verder blijkt uit de enquête die we hebben laten uitvoeren door Kan-
    in kansengelijkheid voor iedereen,                                                                                    Den Haag: SER 2021.
    Den Haag: SER 2021.                  starters zijn hersteld tot op het niveau van voor de coronapande-                                                    tar Public dat jongeren met een niet-westerse migratieachtergrond
                                                                                                                      14. Kantar Public, Ontplooiingskansen
                                         mie, maar de ongelijkheid in baankansen tussen opleidingsniveaus                 voor jongeren: Vervolgmeting naar   hun kans om een opleiding af te ronden of een vervolgopleiding te
7. Verwey-Jonker Instituut & SEO,
    Een onverwacht valse start op de     is toegenomen.7 Bovendien zijn jongeren bij (enige) economische                  de ontplooiingskansen en ervaren    kunnen volgen lager inschatten dan jongeren met een westerse of
    arbeidsmarkt: De impact van de       tegenwind de eersten die daardoor worden geraakt. Dat komt                       knelpunten onder jongeren van       zonder migratieachtergrond.14
    coronapandemie op de overgang                                                                                         16-34 jaar. Uitgevoerd in opdracht
                                         onder meer omdat jongeren vaker werken met een flexibel contract.
    van het onderwijs naar de arbeids-                                                                                    van het Jongerenplatform van de
    markt, Utrecht: Verwey-Jonker        Daardoor beschikken zij over minder baan-, werk- en inkomensze-                  Sociaal-Economische Raad (SER)
    Instituut 2021.                      kerheid en hebben ze minder ontwikkelmogelijkheden. Daarnaast                    (rapport enquête), 2021.
196                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak de beloften aan jongeren waar                                                                            197
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>                                         Jongeren worden bij economische tegenwind als eersten geraakt                                                          starten met hun bedrijvigheid als zij hun opleiding of studie hebben
                                         Voor veel jongeren die het mbo, hbo of wo met een diploma verlaten,                                                    afgerond. Dit wordt gezien als een gemiste kans, want de studenten-
                                         verloopt de overgang naar de arbeidsmarkt goed. 85% van hen heeft                                                      tijd kan juist een geschikte tijd zijn om te starten met ondernemen.
                                         een jaar na afloop van het laatste studiejaar werk, in loondienst of                                                   Als student ben je nog flexibel in de tijd, heb je nog lage lasten en
                                         als zelfstandige.15 Maar er zijn ook kwetsbare groepen. Voortijdige                                                    minder verantwoordelijkheden, aldus de deelnemende jongeren.
                                         schoolverlaters, leerlingen en studenten uit het voortgezet speciaal
                                         onderwijs (vso), het praktijkonderwijs en de entreeopleidingen, jon-                                                   Uit de enquête die Kantar Public voor onze verkenning Veelbelo-
                                         geren met een chronische aandoening en studenten van de tweede                                                         vend uitvoerde, blijkt dat in 2021 relatief minder jongeren dan in
                                         generatie met een niet-westerse migratieachtergrond vinden minder                                                      2019 (resp. 24% en 52%) graag een onderneming zouden willen
                                         makkelijk een baan. Vrouwen hebben een kleinere baankans en een                                                        starten. Van de jongeren die wel de ambitie hebben om onder-
                                         lager uurloon dan mannen. Het verschil in uurloon neemt bovendien                                                      nemer te worden, geeft 84% aan dat ook haalbaar te achten.
                                         met de leeftijd toe.16                                                                                                 Mogelijke belemmeringen zijn volgens de jongeren onder meer het
                                                                                                                                                                gebrek aan startkapitaal, niet weten hoe te beginnen, bang om te
                                         Als gevolg van de coronacrisis raakten veel jongeren in 2020 werk-                                                     mislukken/failliet te gaan, en gebrek aan een goed businessplan.19
                                         loos. Inmiddels zijn de baankansen van starters hersteld tot op het
                                         niveau van voor de coronapandemie. Wel is het zo dat de ongelijk-                                                    Groot tekort aan betaalbare woningen, in het bijzonder voor
                                         heid in baankansen tussen opleidingsniveaus is toegenomen. Uit de                                                    jongeren
                                         coronacrisis blijkt opnieuw dat bij (enige) economische tegenwind                                                    Mensen die een eerste woning zoeken of willen verhuizen, hebben
                                         jongeren als eersten worden geraakt, onder andere doordat zij vaker                                                  steeds meer moeite een geschikte woning te vinden. Met recht wordt
                                         werken met een flexibel contract. Dat geeft hun minder baan-, werk-                                                  gesproken over oververhitting in zowel de sociale huursector, als
                                         en inkomenszekerheid en minder ontwikkelmogelijkheden. In 2019                                                       de particuliere huursector en de koopsector. De beschikbaarheid,
                                         hebben we ook al gewaarschuwd voor de negatieve gevolgen van                                                         betaalbaarheid en toegankelijkheid van woningen staan onder
                                         flexibilisering op de arbeidsmarkt voor jongeren, want de gevolgen                                                   grote druk. Vooral jongeren, woningzoekenden uit de (lage) mid-
                                         daarvan reiken verder dan alleen de arbeidsmarkt. Het leidt ook tot                                                  deninkomensgroep en spoedzoekers komen in de knel. De positie
15. Huijgen, T., C. Meng & T. Peeters
    (2019), Schoolverlaters tussen       uitstel van belangrijke mijlpalen, zoals het kopen van een huis en het                                               van jongeren staat daarmee verder onder druk en dit geldt in het
    onderwijs en arbeidsmarkt 2018.      krijgen van een eerste kind.17                                                                                       bijzonder voor minder kansrijke jongeren. We constateren dat het
    ROA Fact Sheets No. 006.                                                                                                                                  huidige overheidsbeleid nog steeds niet adequaat bijdraagt aan het
                                           Waarom starten jongeren een onderneming en waarom stop-                                                            verbeteren van de beschikbaarheid en betaalbaarheid van wonin-
16. Brakel, M. van den e.a., Emancipa-
    tiemonitor 2020: Hoeveel vrou-         pen zij er weer mee?18                                                                                             gen voor starters. In de afgelopen jaren is het tekort aan woningen
    wen zijn economisch zelfstandig?,      In de verkenning Hoge verwachtingen lieten we zien dat het onder-                                                  verder toegenomen, ondanks inspanningen van de overheid op dit
    Den Haag: SCP en CBS 2020.             nemerschap onder jongeren populair is, maar ook dat jongeren hun                                                   gebied, en zijn de huizenprijzen tot een historische hoogte gestegen.
17. SER Jongerenplatform, Hoge             bedrijvigheid vaker stoppen dan ouderen. We wilden graag meer                                                      Dat heeft tot gevolg dat jongeren een groter deel van hun inkomen
    verwachtingen: Kansen en belem-        weten over de drijfveren van jongeren om een onderneming te                                                        aan woonlasten kwijt zijn, terwijl de verhouding tussen inkomen en
    meringen voor jongeren in 2019,
                                           starten, maar ook om deze te stoppen. In een digitale bijeenkomst                                                  woonlasten al eerder als risicovol werd bestempeld.20
    Den Haag: SER 2019.
                                           benoemden jonge ondernemers verschillende drijfveren om te
18. In september en oktober 2021
    heeft het SER Jongerenplatform         gaan ondernemen, zoals passie voor het onderwerp of het vakge-                                                     Uitstel van belangrijke mijlpalen, zoals het krijgen van een
    een aantal digitale themabijeen-       bied, onvrede over de huidige situatie (‘dan doe ik het zelf wel’), een     19. Kantar Public, Ontplooiingskansen  eerste kind
    komsten georganiseerd. Het doel                                                                                        voor jongeren: Vervolgmeting naar
                                           ondernemende inborst (geen ‘9-tot-5-mentaliteit’), de behoefte                  de ontplooiingskansen en ervaren
                                                                                                                                                              We constateren als SER Jongerenplatform een stapeling van risico’s
    van deze bijeenkomsten was om
    in een kleinschalige setting verdie-   om vernieuwend te zijn (‘het kan beter’) en de behoefte aan vrijheid            knelpunten onder jongeren van      en knelpunten voor jongeren op hun weg naar zelfstandigheid. Dat
    pende gesprekken te voeren met         om eigen keuzes te maken. Ondanks deze drijfveren ervaren de                    16-34 jaar. Uitgevoerd in opdracht heeft geleid tot uitstel van belangrijke mijlpalen in hun leven. Zo is
    jonge ervaringsdeskundigen. In         jonge ondernemers wel belemmeringen om deze behoefte vorm te                    van het Jongerenplatform van de    in het afgelopen decennium de gemiddelde leeftijd dat vrouwen
    de gesprekken zijn de persoon-                                                                                         Sociaal-Economische Raad (SER)
    lijke ervaringen van deelnemers
                                           geven. Zo geven zij aan dat de huidige inrichting van het onderwijs             (rapport enquête), 2021.           en mannen hun eerste kind krijgen met één jaar gestegen (in 2019
    besproken, ervaren kansen en           niet stimulerend werkt: opleidingen besteden volgens een aantal                                                    waren vrouwen gemiddeld 30 jaar en mannen gemiddeld 33 jaar).21
                                                                                                                       20. Ministerie van BZK, Staat van de
    belemmeringen gedeeld en is            deelnemers niet of nauwelijks aandacht aan de voorbereiding op                  Woningmarkt, Den Haag: Ministe-    Een van de redenen voor het uitstellen van het ouderschap wordt
    gevraagd naar de ideeën van de         ondernemerschap. Ook wordt de studiedruk als zo hoog ervaren,                   rie van BZK 2021.                  gezocht in de toegenomen onzekerheid waar jongvolwassenen
    jongeren. Uitkomsten van deze
    gesprekken komen in deze bijdra-       dat er niet of nauwelijks tijd is om naast de studie iets uit te proberen   21. CBS, Mijlpalen twintigers schuiven mee te maken hebben. Het duurt langer voordat ze een vaste baan,
    ge aan de orde.                        of te ontwikkelen. Dat zorgt ervoor dat veel jonge ondernemers pas              op, Den Haag: CBS 2019.            voldoende inkomen, een stabiele relatie en een geschikte woning
198                                                                             Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak de beloften aan jongeren waar                                                                            199
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>                                        hebben. Daarnaast speelt bij vrouwen ook een rol dat ze steeds vaker
                                        hoger onderwijs volgen en daardoor later de arbeidsmarkt betreden.
                                        Wat verder opvalt, is dat Nederland behoort tot de landen waar de
                                        impact van het krijgen van kinderen op het inkomen van moeders
                                        het grootste is. Bij vaders heeft de komst van kinderen vrijwel geen
                                        impact op hun inkomen. Een verklaring voor de inkomensdaling
                                        van moeders wordt gezocht in de sociale normen over de verdeling
                                        van werk en zorg over vaders en moeders.22 De meeste vaders en
                                        moeders zouden zorg en werk het liefst gelijk willen verdelen, maar in
                                        de praktijk zijn de taken vaak ‘traditioneler’ verdeeld.23
                                        Jongeren ervaren te veel druk
                                        In de afgelopen tijd is er meer aandacht ontstaan voor het mentaal
                                        welzijn van jongeren, onder meer als gevolg van de coronacrisis.
                                        De focus in recente berichtgeving ligt vooral op de kortetermijn-
                                                                                                                     Jongeren zijn bij
                                        gevolgen van de coronacrisis voor jongeren op het gebied van
                                        onderwijs, werk en sociaal leven en de constatering dat jongeren
                                        hard worden geraakt. Maar al vóór de coronacrisis was de positie
                                        van jongeren kwetsbaar en hadden zij in toenemende mate last
                                        van mentale druk in de verschillende levensfasen. We benoemden
                                                                                                                     (enige) economische
                                        dit al in de verkenning Hoge verwachtingen en gaven daar aan
                                        meer inzicht te willen in het mentaal welzijn van jongeren. Het
                                        Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) kwam in 2021
22. CPB, CPB Discussion Paper           met alarmerende cijfers over de mentale gezondheid van studenten
                                                                                                                     tegenwind de eersten
    424: The Child Penalty in the       in het hoger beroepsonderwijs en op de universiteit. Uit onderzoek
    Netherlands and its Determinants
    (Nederlandse samenvatting), Den     bleek dat de helft van de ruim 28.000 onderzochte studenten (51%)
    Haag: CPB.                          psychische klachten (zoals angst en somberheid) ervaart, en 12%
                                        van hen zelfs in ernstige mate. Verder bleek dat studenten veel
23. Brakel, M. van den e.a., Emancipa-
                                        stress, prestatiedruk en slaapproblemen ervaren en dat sprake is
                                                                                                                     die daardoor worden
    tiemonitor 2020: Wie zorgt er voor
    de kinderen?, Den Haag: SCP en      van eenzaamheid en een gebrek aan sociale steun, zoals van familie
    CBS 2020.                           en vrienden.24 Ook jonge werkenden hebben in toenemende mate
24. RIVM, Monitor Mentale gezond-       last van mentale druk, meer dan oudere generaties. Het percentage
    heid en Middelengebruik Studen-     werknemers met burn-outklachten in Nederland stijgt sinds het eind
    ten hoger onderwijs. Deelrapport I.
                                                                                                                     geraakt
    Mentale gezondheid van studenten    van de recessie (2013/2014) gestaag. Dat geldt in het bijzonder voor
    in het hoger onderwijs, Bilthoven:  jongeren: de leeftijdsgroep van 25 t/m 29 jaar is de grootste stijger
    RIVM 2021.                          met burn-outklachten, op de voet gevolgd door de groep van 30
25. TNO, Burn-out. Oorzaken, gevol-     t/m 34 jaar.25 Het combineren van werk- en zorgtaken kan een
    gen en risicogroepen, 2020.         hoge druk geven voor jonge ouders. De groep ‘taakcombineerders’
26. SCP, Sociale netwerken van          geeft nog vaker dan andere jongeren aan het druk te hebben.
    ouders, Den Haag: SCP 2021.         Dat werd besproken in het rapport Hoge verwachtingen uit 2019
27. Kantar Public, Ontplooiingskansen   en blijkt twee jaar later nog onverminderd een probleem. Dat geldt
    voor jongeren: Vervolgmeting naar   niet alleen voor jonge ouders, maar ook voor jonge mantelzorgers.
    de ontplooiingskansen en ervaren
    knelpunten onder jongeren van       Het kan helpen als jongeren een sociaal netwerk hebben dat hen
    16-34 jaar. Uitgevoerd in opdracht  kan ondersteunen, maar helaas beschikt niet iedereen over een
    van het Jongerenplatform van de     uitgebreid sociaal netwerk.26
    Sociaal-Economische Raad (SER)
    (Rapport Enquête), Den Haag:
    SCP 2021.
200                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak de beloften aan jongeren waar 201
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>                                    Dat veel jongeren in Nederland wel gelukkig zijn, blijkt ook uit                                                    energietransitie en van de huidige werkenden zal een deel moeten
                                    de enquête die we hebben laten uitvoeren door Kantar Public.                                                        worden om- en bijgeschoold. Als jongeren niet in de ontwikkelingen
                                    Gemiddeld beoordelen jongeren hun geluk in 2021 met een 7,4                                                         worden meegenomen, worden zij opgezadeld met onnodige en
                                    (2019: 7,7). Wel hebben zij, net als in 2019, nog steeds veel last                                                  onrechtvaardige (toekomstige) kosten, en mist de transitie juist de
                                    van stress. Veel jongeren vinden dat ze te druk zijn en er blijkt                                                   groep die daarin voorop zou kunnen gaan: als burger, consument en
                                    een duidelijk verband te bestaan tussen (te) druk zijn en geluk;                                                    (toekomstige) werknemer.
                                    hoe drukker, hoe ongelukkiger. Daarnaast is er een verband met
                                    verwachtingen van anderen: hoe meer verwachtingen, des te                                                           Stilstand is achteruitgang
                                    drukker men is. De belangrijkste redenen voor ervaren drukte zijn:                                                  Voor veel problemen hebben we in 2019 al gewaarschuwd, maar
                                    te weinig tijd om alle taken op een dag te kunnen uitvoeren (72%),                                                  sindsdien zijn ze alleen maar groter geworden. Dat geldt in het bij-
                                    niet kunnen voldoen aan de eigen verwachtingen (30%) en niet                                                        zonder voor bepaalde groepen jongeren, zoals jongeren van ouders
                                    kunnen voldoen aan de verwachtingen van anderen (10%).27                                                            met een lage sociaaleconomische achtergrond, en jongeren met een
                                                                                                                                                        chronische aandoening of een niet-westerse migratieachtergrond.
                                      Wat zeggen studenten en jonge werkenden over hun mentale                                                          De onzichtbare muur tussen jongeren met meer en minder kansen
                                      gezondheid?                                                                                                       staat nog altijd stevig overeind. Deze constatering sluit aan bij de
                                      In een digitale bijeenkomst hebben we gesproken met studenten                                                     conclusie van het Sociaal en Cultureel Planbureau dat er nog steeds
                                      en jonge werkenden over hun mentale gezondheid. Het volgen                                                        grote verschillen zijn tussen groepen mensen met veel en weinig
                                      van een opleiding komt volgens de deelnemende studenten hun                                                       hulpbronnen (zoals werk, inkomen, opleiding, sociale netwerken,
                                      mentale gezondheid ten goede, omdat het onder andere sociale                                                      cultureel kapitaal en gezondheid).29
                                      contacten oplevert. Tegelijkertijd zorgt studeren voor druk, omdat
                                      studie, stage en werk moeten worden gecombineerd en daarnaast                                                       Wat hebben jongeren met een chronische aandoening nodig?
                                      ook nog alle financiën op orde moeten zijn. Er wordt volgens de stu-                                                In een van onze themabijeenkomsten gaven studenten en jonge
                                      denten veel van hen verwacht. Jonge werkenden lopen vaker tegen                                                     werkenden met een chronische aandoening signalen af die
                                      burn-outklachten aan. Deelnemers aan de bijeenkomst vinden dat                                                      aandacht verdienen. Zo ervaren de deelnemende studenten een
                                      het makkelijker moet worden om daar open over te zijn en hulp te                                                    gebrek aan begeleiding en geven ze aan dat het systeem om te
                                      vragen bij mentale problemen, ook als de vragen nog niet zo groot                                                   studeren niet op hen is ingericht. Ze geven aan dat ze iemand
                                      zijn en de klachten nog relatief licht. ‘Ook al hebben veel jongeren in                                             missen die naast hen staat om te helpen. Dit kan bijvoorbeeld
                                      Nederland het relatief goed, dat betekent niet dat zij niet tegen men-                                              een specialist zijn op het gebied van chronische aandoeningen of
                                      tale problemen aan kunnen lopen’, geeft een deelnemer aan.                                                          een andere student. Ook jonge werkenden met een chronische
                                                                                                                                                          aandoening missen hulp, begeleiding en informatie om hun weg te
                                    Jongeren worden te weinig meegenomen in het klimaatbeleid                                                             vinden op de arbeidsmarkt. Deelnemende jongeren geven aan dat
                                    Jongeren maken zich meer dan ouderen zorgen over de gevolgen                                                          het erg afhankelijk is van de werkgever hoe de zaken zijn geregeld.
                                    van klimaatverandering voor toekomstige generaties,28 omdat                                                           Daarbij geven deelnemers aan dat ze behoefte hebben aan een
                                    de leefbaarheid er in toenemende mate door onder druk komt te                                                         training waarin ze leren wat zij zelf kunnen doen om hun (werkende)
                                    staan. Er moet nog veel gebeuren (met urgentie) om het tij te keren.                                                  leven makkelijker te maken. Op die manier hoeven ze het wiel niet
                                    Wat jongeren zelf kunnen doen voor een leefbare wereld en hoe zij                                                     opnieuw uit te vinden.
                                    kunnen deelnemen in de nieuwe economie draagt maar voor een
                                    deel bij aan de oplossing van het klimaatprobleem. Het gaat om                                                        36% van de ondervraagde jongeren met een chronische aandoe-
                                    een collectieve verantwoordelijkheid, waarin de overheid en het              29. SCP, Verschil in Nederland 2014-     ning uit de enquête van Kantar Public geeft aan extra belemme-
                                    bedrijfsleven zeer hard nodig zijn. Hoewel het dus een collectieve ver-          2020, Den Haag: SCP 2021.            ringen te ervaren op het gebied van het volgen van een opleiding.
                                    antwoordelijkheid is, constateren we dat het huidige klimaatbeleid te        30. Kantar Public, Ontplooiingskansen    Ze hebben vooral behoefte aan goede begeleiding, hulp en begrip
                                    weinig op de situatie van jongeren is afgestemd en dat hun belangen              voor jongeren: Vervolgmeting naar    vanuit de opleiding en voldoende financiële middelen. 63% van
                                                                                                                     de ontplooiingskansen en ervaren
                                    te weinig worden meegewogen. Dit geldt zowel voor de betaalbaar-                                                      de jongeren ervaart extra belemmeringen. Deze jongeren hebben
                                                                                                                     knelpunten onder jongeren van
                                    heid en rechtvaardigheid van de klimaat- en energietransitie als voor            16-34 jaar. Uitgevoerd in opdracht
                                                                                                                                                          vooral behoefte aan flexibiliteit bij de inrichting van het werk (22%)
                                    het stimuleren van duurzame keuzes. Daarnaast zijn er zowel in het               van het Jongerenplatform van de      en begrip en begeleiding (20%).30
28. SCP, Klimaataanpak: toekomstbe-
    palende keuzes voor onze samen- onderwijs als op de arbeidsmarkt veranderingen nodig. Jongeren                   Sociaal-Economische Raad (SER)
    leving, Den Haag: SCP 2021.     moeten in het onderwijs beter worden voorbereid op (een baan in) de              (rapport enquête), 2021.
202                                                                       Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak de beloften aan jongeren waar                                                                          203
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>                                                                                                                     De leeftijdsgroep van
                                       In de afgelopen twee jaar is er veel aandacht geweest voor de
                                       positie van jongeren en hebben jongeren zich ook meer laten horen.
                                       Dat heeft geleid tot mooie beloften, maar die zijn niet waargemaakt.
                                       Wij laten zien dat de positie van jongeren op veel gebieden niet is
                                                                                                                     25 t/m 29 jaar is de
                                       verbeterd en in een aantal gevallen zelfs is verslechterd. Er is niet
                                       genoeg gebeurd en dat heeft geleid tot achteruitgang voor jongeren.
                                       We doen daarom een aantal aanbevelingen.
                                                                                                                     grootste stijger met
                                       Breng de basis op orde
                                       Econoom Mathijs Bouman stelde over jongeren: zolang ze niet
                                       piepen, worden ze genegeerd.31 Maar het is nog sterker: zelfs als ze
                                       wél piepen, worden ze genegeerd. Het lijkt wel alsof de problemen
                                       van jongeren intussen als normaal worden gezien, maar dat zijn ze
                                                                                                                     burn-outklachten
                                       natuurlijk niet. Het is belangrijk dat deze problemen worden erkend
                                       én dat er snel iets aan wordt gedaan, zodat de basis van jongeren op
                                       orde wordt gebracht. Daarvoor is het essentieel dat het onderwijs
                                       voor alle leerlingen en studenten (ongeacht hun achtergrond en
                                       omstandigheden) van goede kwaliteit en voldoende toegankelijk is
                                       en dat alle jongeren een eerlijke kans hebben op de arbeidsmarkt
                                       en over voldoende werk- en inkomenszekerheid beschikken.
                                       Daarnaast moeten studenten en jonge werkenden betaalbaar
                                       kunnen wonen en niet met hoge schulden aan hun werkende leven
                                       beginnen. Alle jongeren moeten een zelfstandig bestaan kunnen
                                       opbouwen en zelf kunnen kiezen hoe zij hun leven inrichten, ook als
                                       zij een gezin gaan stichten. Jongeren moeten zicht hebben op een
                                       leefbare toekomst en op een evenredige verdeling van de kosten en
                                       baten van de energietransitie over de generaties.
                                       Geef jongeren een stem én de financiële middelen
                                       De afgelopen jaren heeft de regering onvoldoende laten zien in staat
                                       te zijn de problemen van jongeren aan te pakken. Er moet nu echt
                                       iets gebeuren om de beloften aan alle jongeren en toekomstige
                                       generaties waar te maken, zodat de hele maatschappij daarvan
                                       profiteert. Daarvoor is het belangrijk dat de overheid integraal beleid
                                       voert voor én samen met jongeren. Het huidige kabinetsbeleid is
                                       te veel gericht op incidentele in plaats van structurele oplossingen
                                       voor jongeren. Het nieuwe kabinet moet snel aan de slag met
31. Bouman, M., ‘Lessen van corona:
    mijn tien (voorlopige) tegelwijs-  de ontwikkeling van een jeugdstrategie voor alle jongeren in
    heden’, het Financieele Dagblad,   Nederland die duidelijke doelen omvat en die samen met jongeren
    9 juli 2021.                       is opgesteld en wordt uitgevoerd. Alleen met elkaar aan tafel zitten
32. SER Jongerenplatform, Hoge         is niet genoeg. We vinden dat er meer moet worden gedaan om
    verwachtingen. Kansen en belem-    jongerenparticipatie te organiseren en te bestendigen. Dit kan
    meringen voor jongeren in 2019,
    Den Haag: SER 2019.                alleen door jongeren naast een stem, ook de middelen te geven en
                                       daarnaar te handelen. Dat betekent dat er structureel geld moet
33. SER, Gelijke kansen in het
    onderwijs. Structureel investeren  worden vrijgemaakt om de positie van jongeren te verbeteren.
    in kansengelijkheid voor iedereen,
    Den Haag: SER 2021.
204                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak de beloften aan jongeren waar 205
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>                                                                                  Colofon
                                                                                  Naam Raad
    Tot slot: het belang van een breed netwerk voor alle jongeren                 Sociaal-Economische Raad (SER)
    We schetsten in de verkenning Hoge verwachtingen (2019) dat de
    samenleving zich ontwikkelt tot een netwerksamenleving waarin                 Leden SER Jongerenplatform 2021-2022
    het belangrijk is dat je ‘gekend’ wordt.32 En in 2021 stelde de SER           Maurice Knijnenburg (NJR), plaatsvervanger: Hanna Gonsalvez
    dat de kansen die kinderen en jongeren in het leven krijgen nog               Lisanne de Roos (ISO), plaatsvervanger: Bjorn Blom
    steeds voor een belangrijk deel worden bepaald door de plek waar              Quin Blokzijl (JOB)
    en de omstandigheden waaronder zij opgroeien.33 We zien dat                   Iben Maas (LAKS)
    sprake is van scheidslijnen tussen jongeren die beschikken over               Ama Boahene (LSVb)
    meer of minder sociaal kapitaal. Daarom is het belangrijk dat alle            Justine Feitsma (CNV Jongeren), plaatsvervanger: Jesse Wijlhuizen
    jongeren kennis kunnen maken met (andere sociale) netwerken.                  Wouter Kools (VCP Young Professionals), plaatsvervanger: Fanny Vuik
    Daar ligt niet alleen een rol voor de overheid, maar voor iedereen.           Alina Bijl (FNV Young & United), plaatsvervanger: Yasmin Ait Abderrahman
    Concreet roepen we op tot een veel grotere en vooral ook bredere              Niek Hinsenveld (Jong AWVN)
    uitwisseling van jongeren vanuit scholen, sportverenigingen                   Alwin Snel (Jong Management)
    en het vrijwilligerswerk. Hierin ligt een taak voor gemeenten,                Werner Schouten (Jonge Klimaatbeweging) (tot oktober 2021)
    onderwijsinstellingen (zie het SER-advies Gelijke kansen in het               Aniek Moonen (Jonge Klimaatbeweging) (vanaf oktober 2021)
    onderwijs), ouders en jongeren zelf.
                                                                                  Onafhankelijke leden
                                                                                  Mariëtte Hamer (tot 1 april 2022)
                                                                                  Steven van Eijck
                                                                                  Luce van Kempen
                                                                                  Kim Putters
                                                                                  SER-Secretariaat
                                                                                  Eva Buwalda
                                                                                  Anne Sophie Stoop
                                                                                  Bo Lemmens
                                                                                  Raadpleging jongeren
                                                                                  Het SER Jongerenplatform bestaat uit jongeren, onderhoudt veel
                                                                                  contacten met jongeren en doet onderzoek onder jongeren voor zijn
                                                                                  adviezen. Voor de verkenning Veelbelovend (2021) heeft het platform
                                                                                  onder meer een enquête laten uitvoeren onder een representatieve
                                                                                  groep van 1550 jongeren in de leeftijd van 16 t/m 34 jaar en gesproken
                                                                                  met jongeren in digitale themabijeenkomsten. Het doel van deze bijeen-
                                                                                  komsten was om in een kleinschalige setting verdiepende gesprekken
                                                                                  te voeren met jonge ervaringsdeskundigen.
                                                                                  Contactgegevens Raad
                                                                                  Bezuidenhoutseweg 60
                                                                                  2594 AW Den Haag
                                                                                  T +31 (0)70 3499499
                                                                                  communicatie@ser.nl
                                                                                  www.ser.nl
                                                                                  Twitter: @SER_NL
                                                                                  © Sociaal-Economische Raad
                                                                                  Den Haag, 2022.
206                                        Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Maak de beloften aan jongeren waar                                      207
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>                                                              TERUGPRATEN
                                                                                            NAAR
                                                              HET                                HEDEN:
                                                                                                 HET
                                                              GEVEN                                 VAN
    WRR
    De Wetenschappelijke Raad voor het Regerings-
    beleid (WRR) heeft tot taak om de regering en
                                                                                                 EEN
                                                              STEM                                 AAN
    het parlement wetenschappelijk en onafhanke-
    lijk advies te geven over ontwikkelingen die de
    samenleving op de lange termijn kunnen beïn-
    vloeden. De WRR wijst de regering op tegenstrij-
    digheden en verwachte knelpunten, formuleert
    probleemstellingen over grote beleidsvraag-
                                                                 TOEKOMSTIGE
    stukken, en stelt beleidsalternatieven voor.
    Auteurs:
    Koen de Vette, Elsenoor Wijlhuizen,
    Annick de Vries en Victor Toom
                                                              GENERATIES
208                    Jongeren en het zorgen voor hun morgen Maak de beloften aan jongeren waar       209
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
TERUGPRATEN                                                                                                                                                    die nog niet zijn geboren. Daarmee spelen we ook een beetje met
                                                                                                                                                               de thematiek van de bundel; we introduceren een rebelse blik op het
NAAR HET HEDEN:                                                                                                                                                perspectief, namelijk het onmogelijke perspectief waarin vanuit de
                                                                                                                                                               toekomst teruggepraat wordt naar het heden. In het onderstaande
                                                                                                                                                               bespreken we eerst het zogenaamde intergenerationele probleem.
HET GEVEN VAN EEN                                                                                                                                              Daarna staan we stil bij toekomstige generaties en laten we zien
                                                                                                                                                               hoe diverse nationale en internationale initiatieven proberen om de
                                                                                                                                                               stem van toekomstige burgers in het heden te laten horen. Geïnspi-
STEM AAN TOEKOM-                                                                                                                                               reerd door deze initiatieven en literatuur beschrijven we een future
                                                                                                                                                              design-pilotproject dat wij in november 2021 organiseerden.
STIGE GENERATIES*                                                                                                                                              Intergenerationeel probleem
                                                                                                                                                               Nu is dit natuurlijk allemaal niet nieuw. Zo zijn er allerlei vormen van
                                                                                                                                                               scenariostudies met hun veelal militaire en kapitalistische origine
                                                                                                                                                               en metaforen.2 Naast forecasting over hoe een toekomst eruit kan
                                         Introductie                                                                                                          zien, is er ook backcasting, waarbij vanuit een al dan niet gewenste
                                         Jullie zijn de toekomst! Om precies te zijn, jullie zijn naar 2060                                                    toekomst kan worden teruggeredeneerd hoe díe toekomst kan
                                                                                                                    2. Swart, R.J., P. Raskin & J. Robinson
                                         gereisd. Je bent nog steeds dezelfde persoon en even oud als                   (2004), ‘The problem of the future:    worden vermeden of juist gestimuleerd.3 Ook zijn er allerlei vormen
                                         nu. Maar de wereld is veranderd. Nederland ziet er anders uit in               sustainability science and scena-      van participatieve of deliberatieve technology assessment, waarbij de
                                         2060. Klimaatverandering heeft haar stempel op de omgeving                     rio analysis’, Global environmental    toekomst expliciet over het voetlicht wordt gebracht.4 Hoewel enorm
                                                                                                                        change, 14(2), 137-146.
                                         gedrukt. De zeespiegel is sinds 2021 één meter gestegen en                                                            belangrijk voor hedendaagse beleidsmakers, bieden scenario’s en
                                         de gemiddelde temperatuur is met twee graden gestegen,                     3. Quist, J., Backcasting for a            de vele vormen van technology assessment doorgaans maar weinig
                                         met zachtere winters en hetere, drogere zomers. Ook is de                      sustainable future: the impact after   ruimte voor de inwoners van de toekomst en daarmee de volgende
                                                                                                                        10 years, Delft: Eburon Uitgeverij
                                         totale populatie in Nederland gegroeid, van zeventien miljoen                  BV 2007.                               generaties. Dit probleem speelt ook in domeinen als politiek, beleid
                                         naar twintig miljoen. Om onze voeten droog te houden, de                                                              en economie. Die vormen houden wellicht wel rekening met de toe-
                                                                                                                    4. Grin, J., H. van de Graaf & R.
                                         temperatuurstijging binnen de perken te houden en iedereen                     Hoppe, Technology assessment           komst, maar vaak gaan de belangen, zorgen en wensen van kiezers,
                                         een dak boven het hoofd te bieden, moet er beleid worden                       through interaction. A guide, Den      politici, burgers of consumenten – van hen die leven in het hier en
                                         gevoerd op de lange termijn. Op wonderlijke wijze hebben jullie                Haag: Rathenau Instituut 1997.         nu – voor. De literatuur verwijst naar het intergenerationele probleem
                                         de gelegenheid om beleidsmakers in 2021 te adviseren over                  5. Gardiner, S.M. (2006), ‘A perfect       waarbij belangen van huidige en toekomstige generaties verschillen,
                                         hoe dat aan te pakken tot en met het jaar 2060. Hoe zorg je                    moral storm: Climate change,           en dat we die verschillen maar moeilijk kunnen oplossen door de
                                                                                                                        intergenerational ethics and the
                                         ervoor dat Nederland een land blijft waarin prettig en veilig te               problem of moral corruption’, En-      temporele scheiding van de generaties.5 Denk maar aan de opwar-
                                         wonen valt?                                                                    vironmental values, 15(3), 397-413;    ming van de aarde en de klimaatverandering als gevolg daarvan.
                                                                                                                        Vladimirova, K. (2014), ‘The Pure      Er zit een kloof tussen oorzaak en gevolg: de broeikasgassen die wij
                                                                                                                        Intergenerational Problem and the
                                         Deze opening werkt ietwat bevreemdend, nietwaar? U dacht vast                  UNESCO Decade of Educa-
                                                                                                                                                               nu uitstoten, zullen nog eeuwen in de atmosfeer hun verwarmende
                                         dat u in het verkeerde essay terecht was gekomen. Zoals je soms                tion for Sustainable Develop-          effect uitoefenen. Acties in het heden hebben daarmee gevolgen
                                         ook hebt als je de voorstukjes in de bioscoop verwart met het hoofd-           ment’, Ethics in Progress, 5(1),       voor latere en toekomstige generaties, waardoor handelen in het
                                                                                                                        66-79; Nakagawa, Y., K. Kotani,
                                         programma. Maar niks is minder waar. U zit goed. Wat u hierboven                                                      nu een vraagstuk wordt over intergenerationele rechtvaardigheid.6
                                                                                                                        M. Matsumoto & T. Saijo (2019),
                                         las, is grotendeels overgenomen van een informatiesheet dat werd               ‘Intergenerational retrospec-          Maar precies die latere en toekomstige generaties horen we niet in
*   Voor vragen naar aanleiding
    van dit stuk, graag contact met      uitgedeeld aan deelnemers aan een zogenaamd future design-pilot.               tive viewpoints and individual         het heden; zij hebben geen stem. Zogenaamde tijdrebellen trachten
                                         Het doel van de future design-methode is het mogelijk maken van                policy preferences for future: A       de belangen van toekomstige generaties duidelijk te maken door hun
    toom@wrr.nl.
                                                                                                                        deliberative experiment for forest
                                         een forum dat de mogelijke belangen van toekomstige generaties                 management’, Futures, 105, 40-53.      een stem te geven. Welke initiatieven en literatuur de intergeneratio-
1.  Hara, K., R. Yoshioka, M. Kuroda, S.
    Kurimoto & T. Saijo (2019), ‘Recon-  reflecteert.1 We kunnen dit ook anders formuleren, bijvoorbeeld door                                                  nele rechtvaardigheid agenderen, bespreken we hieronder.
                                                                                                                    6. Meyer, L. (2021), ‘Intergene-
    ciling intergenerational conflicts   te stellen dat future design de mogelijke perspectieven van denk-              rational Justice’, The Stanford
    with imaginary future generations:   beeldige toekomstige generaties het heden inbrengt. Met dit essay              Encyclopedia of Philosophy, in:       Toekomstige generaties
    Evidence from a participatory                                                                                       E.N. Zalta (ed.), geraadpleegd op 8
                                         bespreken we deze mogelijkheid en zodoende brengen we niet                                                            Er zijn veel goede startpunten om na te denken over toekomstige
    deliberation practice in a muni-                                                                                    december 2021 van https://plato.
    cipality in Japan’, Sustainability   zomaar het perspectief van jongeren de bundel in, maar ook het mo-             stanford.edu/archives/sum2021/         generaties en hun belangen. Eén manier om dat te doen wordt
    Science, 14(6), 1605-1619.           gelijke perspectief van toekomstige jongeren, kortom van degenen               entries/justice-intergenerational.     voorgesteld door filosoof Roman Krznaric, auteur van het boek
210                                                                          Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties                                       211
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>                                          De goede voorouder, waarin de vraag centraal staat hoe wij goede                                                       Daarin staat onder andere:
                                          voorouders kunnen zijn.7 Lukt het ons bijvoorbeeld om klimaatver-                                                     ‘Stel de rijke schatten en de schoonheid van de Aarde veilig voor de
                                          andering te stoppen? Of gaat deze generatie het verpesten voor                                                         huidige en toekomstige generaties.
                                          de generaties die na ons komen? In zijn boek stelt hij dat er nu ruim
                                                                                                                                                                 A. Erken dat de handelingsvrijheid van iedere generatie wordt beperkt
                                          zeven miljard mensen op de planeet rondlopen, en dat, als je uitgaat
                                                                                                                                                                    door de behoeften van toekomstige generaties.
                                          van een gelijkblijvend geboortecijfer en een levensduur van de
                                          mensheid van 50.000 jaar, er nog 6750 miljard mensen na ons op de                                                      B. Draag waarden, tradities en instituten die het langdurige floreren
                                          planeet rondlopen. In een recent interview in NRC Handelsblad zegt                                                        van de menselijke en ecologische gemeenschappen op Aarde
                                          hij daarover:                                                                                                             ondersteunen, over aan toekomstige generaties.’ 11
                                        ‘We hebben de toekomst gekoloniseerd. We behandelen de                                                                  Op de website van het Lab staan tal van doelen en initiatieven.
                                          aarde van toekomstige generaties als een stortplaats voor                                                              Zo is er bijvoorbeeld een Waarnemend ombudsman voor toekom-
                                          ons eigen ecologische afval, alsof er in de toekomst niemand                                                           stige generaties en presenteren ze in een overzichtelijk document
                                          woont. Terwijl het tegendeel waar is.’8                                                                                verschillende concepten en methodes die instellingen en andere
                                                                                                                                                                 geïnteresseerden kunnen gebruiken om het welzijn van toekomstige
                                          Nu is 50.000 jaar vooruitdenken inderdaad wat te veel gevraagd.                                                        generaties in de belangrijke beslissingen van nu mee te laten wegen.12
                                          Maar daarmee is vooruitdenken, en de belangen van de burgers van
                                          later beter in beeld brengen, niet overbodig en ook niet onmogelijk.                                                   Een tweede initiatief dat de belangen van toekomstige generaties
                                          Vooral als het zogenaamde ‘existentiële problemen’ betreft waar-                                                       inzichtelijk maakt, is het Ministerie van de toekomst. Het Ministe-
                                          door het leven, in dit geval van toekomstige generaties, letterlijk in                                                 rie problematiseert dat veel van de beleidsbeslissingen worden
                                          het geding is.9 Zo’n existentieel probleem is de klimaatverandering.                                                   genomen met het oog op de korte termijn, en dat die termijn vaak
                                          Het handelen van nu, en dan met name díe maatregelen die erop                                                          correspondeert met de politieke cyclus van vier jaar.13 Het Ministerie
                                          gericht zijn de ergste klimaatveranderingen tegen te gaan, heeft                                                       stelt vervolgens de vraag hoe beleid vorm krijgt als je beslissingen
                                          grote gevolgen voor de toekomstige generaties. Hoe minder wij nu                                                       over de toekomst van iedereen maakt, en daarbij periodes hanteert
                                          doen, hoe groter de problemen zullen zijn waarvoor toekomstige                                                         van 15, 45, 105 en 195 jaar. De methode die het Ministerie propageert,
                                          generaties zich gesteld zien. Juist door degenen die echt te maken                                                     is het ‘plekberaad.’ Dit is een:
                                          krijgen met klimaatverandering een stem te geven in het nu, wordt
                                                                                                                      11. Zie https://earthcharter.nl/het-
                                          duidelijk dat klimaatverandering niet zomaar een abstract gegeven               earth-charter.                       ‘gesprek tussen mensen op een uitzichtrijke plek. Tijdens een
                                          is waarmee ze in de toekomst wel raad weten.
                                                                                                                      12. Zie https://labtoekomstige-
                                                                                                                                                                 plekberaad gaan mensen, of het nou een groep van 10 of 1000
                                                                                                                          generaties.nl/wp-content/              is, met elkaar in gesprek over complexe, soms ook polari-
                                          Initiatieven in Nederland                                                       uploads/2020/12/NEDER-                 serende, onderwerpen. Ze creëren samen een visie over dat
                                          In Nederland zijn diverse organisaties bezig met de belangen van de             LANDS-Lab-TG-Future-Thin-
                                                                                                                          king-Toolkit-Definitive-version-.      onderwerp voor hun lokale plek’.14
                                          toekomstige generaties. Een zo’n initiatief is het Lab toekomstige ge-          pdf.
                                          neraties, dat zich ervoor inzet om ‘het welzijn van toekomstige gene-                                                  Zo’n beraad is op een verhoogde locatie. Een dergelijke plek is
                                                                                                                      13. Zie www.ministerievandetoe-
7. Krznaric, R., De goede voorouder:      raties mee te laten wegen bij belangrijke beslissingen. In Nederland            komst.nl.                              belangrijk, want het verbreedt letterlijk je horizon (je kijkt verder)
    Langetermijndenken voor een           en in de rest van de wereld’.10 Het Lab toekomstige generaties richt                                                   en het zijn mogelijk de plekken die over 150 jaar nog boven de zee-
    kortetermijnwereld, Utrecht: VBK                                                                                  14. Zie www.ministerievand-
                                          zich op de komende zeven generaties, en daarmee is de tijdshorizon              etoekomst.nl/wp-content/               spiegel uitstijgen. Op die wijze wordt een plekberaad concreet:
    Media 2021.
                                          van dit Lab tussen de 150 en 200 jaar. Het Lab zet zich in voor zowel           uploads/2021/09/Concept-plan-          wat betekenen de ontwikkelingen voor de plek van het beraad?
8. Noort, W. van, ‘De tirannie van                                                                                        MvdT.pdf.
    ons korte termijn denken’, NRC        de groene als de sociale kant (inclusiviteit) van duurzaamheid. Dit is
    Handelsblad, 28 januari 2021.         onder andere zichtbaar in uitspraken op kwesties zoals De Wadden-           15. Helaas ontbreekt het ons aan           Naast het Lab, de Ombudsman, de Earth Charter en het Ministerie
                                          zee, Inclusief Onderwijs, Boeren en Landbouw. Deze kwesties zijn                ruimte om deze initiatieven te         zijn er nog meer initiatieven, bijvoorbeeld vanuit het maatschappelijk
9. Scheffer, T. & R. Schmidt, ‘Für eine                                                                                   bespreken. Geïnteresseerden
    multiparadigmatische Soziologie       ingezet, omdat zij mede voldoen aan criteria zoals omschreven in de             verwijzen wij naar de websites         middenveld, de kunsten en de wetenschap.15 Omdat de Nederland-
    in Zeiten existentieller Probleme’,   zogenaamde Earth Charter, een in 2000 geïnitieerde leidraad voor                https://tegentijd.nl (bekend van       se initiatieven politieke slagkracht missen, worden de belangen
    in: Soziologie-Forum der Deut-        beleid en dagelijkse praktijk.                                                  onder andere wandelroutes door         van toekomstige generaties systematisch noch bindend over het
    schen Gesellschaft für Soziolo-                                                                                       de geschiedenis), https://toe-
    gie (No. 2, pp. 153-173), 2019.                                                                                       komstverkiezing.nl en www.uu.nl/
                                                                                                                                                                 voetlicht gebracht. De Nederlandse initiatieven hebben dus nog
10. Zie https://labtoekomstigegene-                                                                                       en/research/urban-futures-stu-         een flinke weg te gaan. Echter, dat het stem geven aan toekomstige
    raties.nl/over-labtg.                                                                                                 dio/about.                             generaties niet een papieren exercitie, utopie of waanbeeld is, laten
212                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties                                     213
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>                                          voorbeelden in het buitenland zien. We bespreken hier daarom kort                                                       van het voorstel. Om deze beoordeling goed te kunnen uitvoeren,
                                          een aantal internationale voorbeelden.                                                                                  had de commissie toegang tot alle relevante documenten – in te-
                                                                                                                                                                  genstelling tot andere leden van het parlement, die vaak in beperkte
                                          Internationale initiatieven                                                                                             mate documenten mochten inzien. Door op deze manier betrokken
                                          De rechten van toekomstige generaties staan internationaal in                                                           te zijn bij beleidsvoorstellen over de volle breedte – onderwijs, zorg,
                                          de belangstelling. Zo zette secretaris-generaal Guterres van de                                                         wetenschap, innovatie enzovoort – wilde de commissie zorgen voor
                                          Verenigde Naties in 2020 de rechten van toekomstige generaties                                                          bewustwording bij individuele parlementariërs en de mensen in de
                                          op de agenda. Meer in het bijzonder liet Guterres weten dat                                                             samenleving over het belang van het betrekken van toekomstige
                                          mensenrechten niet alleen algemeen gelden en ondeelbaar zijn,                22. Alon, G. (2006), ‘Bill Would Abolish   generaties in het huidige beleid. Of dit doel ook daadwerkelijk is be-
                                          maar ook dat mensenrechten en menselijke waardigheid elementair                  Future Generations Commissio-          haald, is lastig te zeggen, omdat na één termijn de commissie weer
                                                                                                                           ner’, Haaretz, geraadpleegd op 8
                                          zijn bij het bepalen van beleid en ethiek voor de toekomst, inclusief            december 2021 van www.haaretz.         werd opgeheven, voornamelijk omdat het Israëlische Parlement,
                                          intergenerationele rechtvaardigheid.16 Guterres plaatst de rechten van           com/1.4927641.                         de Knesset, de commissie met een jaarlijks budget van € 1,5 miljoen
                                          toekomstige generaties in de context van klimaatrechtvaardigheid                                                        te duur vond.22
                                                                                                                       23. Fülöp, S. (2010), ‘Comprehensive
                                          en waarschuwt dat toekomstige generaties veel minder van hun                     Summary of the Report of the
                                          mensenrechten zullen genieten, gegeven de klimaatcrisis, als we nu               Hungarian Parliamentary Com-           Hongarije
16. ‘Human rights and human dignity                                                                                        missioner for Future Generations’,
    are critical to defining governance   niet de maatregelen nemen om klimaatverandering te beperken.                                                            Hongarije kent een vergelijkbare situatie, waar in 2008 een parlemen-
                                                                                                                           Parliamentary Commissioner for
    and ethics for the future, including  Dit terwijl mensenrechten algemeen gelden en dus ook voor de                     Future Generations, geraadpleegd       taire commissaris voor toekomstige generaties werd ingesteld voor
    inter-generational justice.’ Zie      burgers van de toekomst. Hij zegt:                                               op 8 december 2021 van http://         een periode van zes jaar. De taak van de commissaris was het be-
    www.un.org.sg/files/atoms/files/                                                                                       jno.hu/en; Jávor, B. & J. Rácz         schermen van het milieu en het constitutionele recht op een gezonde
                                            ‘The climate emergency threatens
    The_Highest_Asperation_A_Call_                                                                                         (eds.), Do we owe them a future?:
    To_Action_For_Human_Right_                                                                                             the opportunities of a representati-
                                                                                                                                                                  leefomgeving, specifiek vanuit de positie en belangen van toekomsti-
                                                                                                                                                                  ge generaties.23 Deze commissaris had de bevoegdheid om proactief
                                              the rights and dignity not only of
    English.pdf.                                                                                                           on for future generations in Europe,
                                                                                                                           Boedapest: Védegylet 2006;             te handelen, waardoor hij bepaalde beslissingen kon tegenhouden,
17. Zie www.un.org.sg/files/atoms/
                                              millions of people worldwide but
                                                                                                                           Szabó, M. (2012), ‘Changes in the
    files/The_Highest_Asperati-                                                                                                                                   bijvoorbeeld als die onomkeerbare schade zouden aanrichten aan
                                                                                                                           Institutional Context of the Om-
    on_A_Call_To_Action_For_Hu-                                                                                                                                   het milieu.24 De functie van de commissaris is echter afgeschaft;
                                              also of people not yet born.’
                                                                                                                           budsman System in the Republic
    man_Right_English.pdf. Ook in                                                                                          of Hungary in 2012’, Beijing Law       Hongarije kent sinds 2012 een Ombudsman die de belangen van
    Nederland is een dergelijk initiatief                                                                                  Review, (3), 112-120.
    ontplooid door het SER Jonge-                                                                                                                                 toekomstige generaties moet vertegenwoordigen. Deze verandering
    renplatform, zie bijvoorbeeld het     Daarom stelt de secretaris-generaal acties voor die jongere en toe-          24. Ambrusné, É.T. (2010), ‘The Parlia-    heeft gevolgen voor de manier waarop toekomstige generaties
    voorstel tot een zogenaamde           komstige generaties meer betrekken bij en in beleidsvoorstellen die              mentary Commissioner for Future        worden vertegenwoordigd in het Hongaarse parlement; terwijl de
    generatietoets, www.ser.nl/nl/                                                                                         Generations of Hungary and his
    Publicaties/kansen-belemmerin-
                                          hun toekomst beïnvloeden.17 Dit voornemen komt tot uitdrukking in                Impact’, Intergenerational Justice     commissaris juridische slagkracht had, heeft de Ombudsman dat
    gen-jongeren.                         een rapport waarin aangegeven wordt beter naar jongeren te luiste-               Review, (1).                           niet. Zijn taken zijn beperkt tot het reageren op bestaande beleids-
                                          ren, onder andere door de organisatie van een top over de toekomst                                                      voorstellen en het doen van voorstellen om toekomstige generaties
18. United Nations, Our Common                                                                                         25. Fülöp, S. (2010), ‘Comprehensive
    Agenda – Report of the Secretary      in 2023, het borgen van langetermijndenken en het instellen van een              Summary of the Report of the           te representeren, wat heeft geleid tot een verzwakking van de positie
    General, New York 2021, ge-           gezant voor toekomstige generaties.18 Intussen kennen of kenden                  Hungarian Parliamentary Com-           van toekomstige generaties in het Hongaarse parlement sinds 2012.25
    raadpleegd op 25 januari 2022         diverse landen geïnstitutionaliseerde bestuurlijke adviserende                   missioner for Future Generations’,
    van www.un.org/en/content/                                                                                             Parliamentary Commissioner for
    common-agenda-report/assets/          organen die speciaal zijn opgericht voor het veiligstellen dan wel naar          Future Generations, geraadpleegd      Wales
    pdf/Common_Agenda_Report_             voren brengen van de belangen van toekomstige generaties.19 Een                  op 8 december 2021 van http://         Een recenter voorbeeld is te vinden in Wales, waar ook een com-
    English.pdf.                          selectie van initiatieven bespreken we kort.20                                   jno.hu/en.                             missaris voor toekomstige generaties is ingesteld in 2016. Deze
19. Inmiddels is er ook een Network of                                                                                 26. National Assembly for Wales,           aanstelling vloeit voort uit de in 2015 aangenomen Well-being of
    Institutions for Future Generati-     Israël                                                                           Well being of future generations       Future Generations (Wales) Act, waarin een juridisch raamwerk is
    ons, zie: https://futureroundtable.                                                                                    (Wales) act 2015; www.futurege-
    org/en/web/network-of-insti-          Tussen 2002 en 2006 functioneerde in Israël de Commissie voor                    nerations.wales/about-us/futu-         voorgesteld dat het welzijn van de inwoners van Wales op sociaal,
    tutions-for-future-generations/       Toekomstige Generaties. Het doel van deze commissie was om in het                re-generations-act, geraadpleegd       economisch, milieu en cultureel gebied moet borgen.26 Deze inbed-
    welcome.                              parlement ruimte te scheppen voor het verbeelden van gewenste                    op 16 februari 2022.                   ding van de commissaris leidt ertoe dat publieke instituten de plicht
20. In zijn boek benoemt Krznaric         toekomstbeelden van hoe de Israëlische samenleving, economie en              27. Davies, H. (2017), ‘The Well-being     hebben om de adviezen redelijkerwijs op te volgen.27 Hiermee is in de
    (2021: pp. 186 e.v.) elf verschil-    het milieu eruit zouden moeten zien.21 De commissie beschikte over               of Future Generations (Wales)          wet expliciet verankerd dat duurzame ontwikkeling pas duurzaam is
    lende geïnstitutionaliseerde                                                                                           Act 2015 – A Step Change in the
    initiatieven.                         de bevoegdheid om voorgestelde beleidsplannen te beoordelen op                                                          wanneer deze geen compromissen sluit voor toekomstige genera-
                                                                                                                           Legal Protection of the Interests
21. Shoham, S., Future Intelligence,      mogelijk negatieve effecten voor toekomstige generaties en op basis              of Future Generations?’, Journal of    ties. Men zou dit verder kunnen vertalen naar een bepaalde expliciet
    Verlag Bertelsmann Stiftung 2011.     van die beoordeling een advies uit te brengen over het aanpassen                 Environmental Law, 29(1), 165-175.     legale status die toekomstige generaties hiermee verkregen hebben.
214                                                                             Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties                                   215
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>                                         Echter, het balanceren tussen de behoeften van huidige generaties                                                      Een Nederlandse pilot met future design
                                         en die van toekomstige generaties kan in de praktijk alsnog ongun-                                                     Om te kijken of future design ook in Nederland werkt, hebben we
                                         stig uitpakken voor toekomstige generaties. Hiermee is het laatste                                                     een pilot georganiseerd. Deze vond plaats in november 2021 in Den
                                         woord over deze institutie die een stem biedt aan toekomstige                                                          Haag, waar een casus werd behandeld over wonen tegen de ach-
                                         generaties in beleid dus nog niet gezegd.                                                                              tergrond van het veranderende klimaat, waarover zo meer.30 Naast
                                                                                                                                                                onze nieuwsgierigheid waren er twee argumenten om de pilot te
                                         Japan                                                                                                                  organiseren. Ten eerste zijn we in het kader van ons WRR-adviestra-
                                         In tegenstelling tot bovengenoemde voorbeelden is er in Japan geen                                                     ject over de lange termijn van het klimaatbeleid geïnteresseerd in de
                                         commissaris of andere bestuurlijke bevoegdheid aangesteld om de                                                        vraag hoe je om kan gaan met langetermijnbelangen.31 In die context
                                         belangen van toekomstige generaties te behartigen in huidig beleid.                                                    wilden we nadenken over de belangen en mogelijke rechten van het
                                         In plaats daarvan is er een beleidsmechanisme ontwikkeld waarbij                                                       ongeboren leven.32 Ten tweede kunnen we de toekomst vormgeven –
                                         toekomstige generaties naar het heden worden gebracht door hen                                                         letterlijk future design – door tegelijkertijd de belangen van huidige en
                                         letterlijk een stem te geven in huidige onderhandelingsprocessen.                                                      denkbeeldige toekomstige generaties in ogenschouw te nemen.33
                                         Bij deze methode, genaamd future design, wordt een diverse groep
                                         bewoners en betrokkenen in tweeën gesplitst, waarbij de ene groep                                                      De acht deelnemers aan de pilot waren tussen de 20 en 50 jaar
                                         wordt gevraagd zich te verplaatsen in de toekomstige generatie en                                                      oud en hoog opgeleid. Zij kregen bij de start van de pilot allemaal
                                         de andere groep in de huidige. Door het behandelen van een bepaald                                                     dezelfde informatie over de casus, in dit geval de woningnood, en dat
                                         beleidsvraagstuk met beide groepen, wordt getracht de verschil-                                                        die opgelost moet worden binnen de context van klimaatverandering.
                                         lende generationele belangen en visies te representeren.28 Future                                                      Gegeven deze kaders én andere dilemma’s moesten de deelnemers
                                         design lijkt qua ontwerp op een burgerberaad, met dien verstande                                                       tot een oplossing komen, waarbij zij in twee groepjes werden
                                         dat een denkbeeldige toekomstige generatie ook aanschuift. Met                                                         opgedeeld: de ene groep verblijft in het hier en nu, de andere groep
                                         deze methode wordt getracht het bovengenoemde intergeneratio-                                                          teletransporteerden we naar 2060 – zij blijven dezelfde persoon
                                         nele conflict te beslechten. Wel ligt er volgens de future design-on-                                                  maar verkeren tijdelijk in een ander tijdperk. Om de temporele
                                         derzoekers nog een uitdaging om de methode op te schalen, zodat                                                        transitie te markeren, kreeg de denkbeeldige toekomstige generatie
                                         deze ook daadwerkelijk gebruikt kan worden in de besluitvorming op                                                     een verrekijker mee waarmee zij in staat waren terug te kijken vanuit
                                         nationaal of lokaal niveau.29 Het gaat dan bijvoorbeeld over vraag-                                                    2060 naar 2021. Ook kregen zij de boodschap mee dat Nederland
                                         stukken rondom het selecteren van deelnemers en op welke manier                                                        er niet meer hetzelfde uitziet als nu: het is gemiddeld twee graden
                                         zij verantwoordelijkheid dragen voor de uitkomsten van de methode.                                                     warmer in Nederland, de zeespiegel is een meter gestegen en
                                                                                                                     30. De pilot werd georganiseerd door
                                                                                                                         Koen de Vette. Hij schreef een         er wonen twintig miljoen mensen. Voor zowel de huidige als
                                         De bovenstaande voorbeelden maken duidelijk dat de vertegen-                    uitgebreid verslag over de pilot,      denkbeeldige toekomstige generatie was de opdracht: hoe zorg
                                         woordiging van toekomstige generaties in huidige beleidsprocessen               de methode en de resultaten, zie:      je ervoor dat mensen in 2060 prettig en veilig kunnen wonen in
                                                                                                                         Vette, K. de, Onderzoek future
                                         op verschillende manieren kan worden ingericht. Daar waar in Israël,            design: jongere en toekomstige         Nederland? Gegeven de beschikbare wetenschappelijke literatuur
                                         Hongarije en Wales de focus ligt op de formele vertegenwoordiging               generaties in de Nederlandse           over future design, waar onze pilot op was gebaseerd, bestond het
                                         van de toekomstige generaties in het parlement door het instellen               beleidscontext, 9 december 2021,       experiment uit drie sessies (zie tabel 1).
                                                                                                                         niet gepubliceerd.
                                         van een commissaris of ombudsman, laat Japan zien hoe je daad-
                                         werkelijk een stem kunt geven aan de generaties die nog komen. Hier         31. Zie www.wrr.nl/adviesprojecten/
                                         ligt de focus dus meer op de methodiek in plaats van op de instituti-           klimaatbeleid.
                                         onele inrichting en daarmee vormt de Japanse casus een mooi aan-            32. Düwell, M., G. Bos & N. van
28. Saijo, T. (2019), ‘Future Design’,                                                                                   Steenbergen, Towards the ethics
    The Future of Economic Design,       knopingspunt voor een verkenning voor hoe we ook in Nederland
                                                                                                                         of a green future, Taylor & Francis
    253-260.                             aan toekomstige generaties een stem kunnen geven.                               2018.
29. Hara, K., R. Yoshioka, M. Kuroda, S.                                                                             33. Hara, K., R. Yoshioka, M. Kuroda, S.
    Kurimoto & T. Saijo (2019), ‘Recon-                                                                                  Kurimoto & T. Saijo (2019), ‘Recon-
    ciling intergenerational conflicts                                                                                   ciling intergenerational conflicts
    with imaginary future generations:                                                                                   with imaginary future generations:
    Evidence from a participatory                                                                                        Evidence from a participatory
    deliberation practice in a muni-                                                                                     deliberation practice in a muni-
    cipality in Japan’, Sustainability                                                                                   cipality in Japan’, Sustainability
    Science, 14(6), 1605-1619.                                                                                           Science, 14(6), 1605-1619.
216                                                                           Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties                                     217
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>                         Tabel 1 Overzicht sessies Future Design-methode                                                                           Tabel 2 Beleidsvoorstel met hoogste prioritering voor huidige en
                                                                                                                                                            toekomstige generatie
    Plenaire start, 30     Alle deelnemers bij elkaar, Kennismaking en introductie.                                                       Aantal punten   Doel                  Maatregel         Instrument
    minuten                deelnemers worden
                                                                                                                           Huidige        15              Minder belastende     Stimuleren duur-  Compensatie
                           ingedeeld in een generatie.
                                                                                                                           generatie                      bouwmaterialen in     zame alternatie-  voor alternatief
                                                                                                                                                          2030, 60%.            ven voor cement,  en beprijzing
    Sessie 1, 75 minuten   Generaties zijn apart.      Ieder groep formuleert 8
                                                                                                                                                                                ontmoedigen van   van cement-
                                                       beleidsvoorstellen.
                                                                                                                                                                                cementgebruik.    gebruik;
                                                                                                                                                                                                  toegevoegd
                                                                                                                                                                                                  door afvang en
                                                                                                                                                                                                  opslag.
    Pauze                                              De 2 lijsten met voorstellen
                                                                                                                           Toekomstige    15              Mitigatie en verbe-   Autovrije stads-  -
                                                       worden samengevoegd.
                                                                                                                           generatie                      terde infrastructuur. wijken, fiets als
                                                                                                                                                                                uitgangspunt
    Sessie 2, 40 minuten   Generaties zijn apart.      Uit de samengestelde lijst van                                                                                           van verkeer.
                                                       ten minste 16 voorstellen kiest
                                                       iedere generatie er 6. Vervol-
                                                       gens worden er 60 punten
                                                       verdeeld over die 6 voorstellen.
                                                                                                                                                   De verschillen tussen de twee voorstellen zijn typerend voor het
                                                       Woordvoerder wordt per groep
                                                                                                                                                   soort oplossingen die de twee generaties opperden. De huidige
                                                       aangewezen.                                                                                 generatie pakte problemen (CO2-uitstoot bij productie van cement
                                                                                                                                                   en beton) aan door maatregelen af te kondigen (stimuleren en
    Pauze
                                                                                                                                                   belasten) en bedacht instrumenten (bijvoorbeeld afvang en opslag
                                                                                                                                                   van CO2 ). De toekomstige generatie bracht een ander perspectief
    Sessie 3.1, 30         Generaties zijn samen.      De woordvoerders van beide
    minuten                                            generaties motiveren de keuzes
                                                                                                                                                   in. Om reductie van uitstoot van broeikasgassen te verminderen
                                                       van de geselecteerde beleids-                                                               werd de infrastructuur verbeterd om auto’s te verdringen als primair
                                                       voorstellen en puntenverdeling.                                                             vervoersmiddel ten gunste van de fiets. Dus in plaats van een focus
    Sessie 3.2, 15         Generaties zijn apart.      Naar aanleiding van motivatie                                                               op het probleem en technische en beleidsoplossingen daarvoor
    minuten                                            beraadslagen de generaties                                                                  voor te stellen, richtte de toekomstige generatie zich op de inrichting
                                                       over de selectie en puntenver-
                                                       deling.
                                                                                                                                                   van de samenleving met de vraag hoe goed te wonen. Bij hen geen
                                                                                                                                                   CO2-opslag, maar het leven zo inrichten dat het prettiger wordt,
    Sessie 3.3,            Generaties zijn samen.      Woordvoerders motiveren finale                                                              bijvoorbeeld door andere woon-werkverhoudingen mogelijk te
    45 minuten                                         versie beleidsvoorstellen en
                                                       puntenverdeling. Vervolgens                                                                 maken en het landschap centraal te stellen. Maar door die andere
                                                       gaan de beide generaties met                                                                perspectieven was het niet altijd gemakkelijk om elkaars voorstel-
                                                       elkaar in gesprek om tot consen-
                                                       sus te komen.
                                                                                                                                                   len te begrijpen en op waarde te schatten. In tabel 3 staat evenwel
                                                                                                                                                   schematisch weergegeven dat de posities en daarmee de waarde-
                                                                                                                                                   ring van de voorstellen steeds meer ruimte kregen.
                         Het waren een interessante ochtend en middag. De deelnemers
                         werkten hard en serieus, en de methode zorgde ervoor dat de deel-
                         nemers en begeleiders wisten wat hun te doen stond. In de eerste
                         sessie bespraken de twee generaties los van elkaar de woningnood,
                         en zij kwamen al pratend tot een aantal voorstellen om die nood op
                         te lossen. Maar wat die oplossing was, in welke richting dat werd
                         gezocht, was totaal anders. We illustreren dit door van beide gene-
                         raties het beleidsvoorstel met de meeste toebedeelde punten onder
                         elkaar te zetten (zie tabel 2).
218                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties                                  219
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>                          Tabel 3 Verdeling door huidige en toekomstige generaties gedurende
                                      de verschillende sessies
                Huidige generatie                   Denkbeeldige toekomstige generatie
                Eigen                  Voorstellen  Eigen             Voorstellen
                voorstellen            toekomstige  voorstellen       huidige
                                       generatie                      generatie
    Sessie 2    5 (48) *               1 (12)       5 (55)            1 (5)
                                                                                                         Future design lijkt
    Sessie 3.2  5 (55)                 1 (5)        4 (50)            2 (10)
    Uitkomst na
    sessie 3.3
                3 (30)                 3 (30)       3 (30)            3 (30)
                                                                                                         qua ontwerp op een
                                                                                                         burgerberaad, met
                         * Lezen als: aantal beleidsvoorstellen (aantal toegekende punten)
                          Wat tijdens de pilot duidelijk naar voren kwam, is dat er steeds meer
                          ruimte ontstond bij de twee generaties om voorstellen van de andere
                                                                                                         dien verstande dat
                          generatie te accepteren. Beide generaties droegen evenveel bij aan
                          de uiteindelijke lijst. Maar dat de uitkomst (3-3 en 30-30) precies ge-
                          lijk is, is geen bewijs – we horen het u denken – van water bij de wijn.
                          Er is flink onderhandeld en goed naar elkaar geluisterd, door beide
                                                                                                         een denkbeeldige toe-
                          generaties. De fases van overleg, motivatie en deliberatie leidden tot
                          meer begrip voor sommige voorstellen. Zo werden diverse voor-
                          stellen van de denkbeeldige toekomstige generatie door de huidige
                          generatie aanvankelijk niet begrepen; anderzijds had de denkbeel-
                          dige toekomstige generatie een blinde vlek voor de problematiek
                                                                                                         komstige generatie
                          waarvoor de huidige generatie zich gesteld ziet. Dankzij het overleg
                          werden de verschillende belangen beter begrepen. Het intergene-
                          rationele conflict is hiermee waarschijnlijk nog niet beslecht maar in
                          ieder geval wel bediscussieerd en daardoor minder groot geworden.
                                                                                                         ook aanschuift
220                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties 221
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 112 ======================================================================

<pre>                                          Gebruik future design voor langetermijnbeleid
                                          We vonden het een geslaagde pilot, temeer omdat het proces en
                                          de resultaten corresponderen met wat wij hebben gelezen in de
                                          future design-literatuur.34 Daarmee is de vraag of we future design
                                          kunnen toepassen als methode om de belangen van denkbeeldige
                                          toekomstige generaties mee te nemen in beleid ook in Nederland
                                          een stap dichterbij gekomen. Alhoewel ook in ons land de in Japan
                                          gesignaleerde methodologische uitdagingen spelen, stellen wij vast
                                                                                                                      Colofon
                                          dat future design zou kunnen werken in Nederland. Kortom, alle reden
                                                                                                                      Naam Raad
                                          om deze methode serieus voor ons land verder te verkennen en ter
                                                                                                                      Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
                                          hand te nemen. Dus doe eens wat anders, en breng die toekomst in
                                          het nu. Laat je inspireren door de tijdrebellen.
                                                                                                                      Samenstelling Raad
                                                                                                                      Prof. dr. mr. C .C .J.H. (Catrien) Bijleveld
                                                                                                                      Prof. dr. A .W. A . (Arnoud) Boot
                                                                                                                      Prof. dr. mr. M. A .P. (Mark) Bovens
                                                                                                                      Prof. dr. G.B.M. (Godfried) Engbersen
                                                                                                                      Prof. dr. S.J.M.H. (Suzanne) Hulscher
                                                                                                                      Prof. mr. J.E .J. (Corien) Prins (voorzitter)
                                                                                                                      Prof. dr. M. (Marianne) de Visser
                                                                                                                      Prof. dr. C .G. (Casper) de Vries
                                                                                                                      Prof. dr. F.W.A. (Frans) Brom (secretaris/directeur)
                                                                                                                      Auteurs
                                                                                                                      Koen de Vette (stagiair)
                                                                                                                      Drs. Elsenoor Wijlhuizen
                                                                                                                      Dr. Annick de Vries
                                                                                                                      Dr. Victor Toom
                                                                                                                      Voor vragen n.a.v. het essay
                                                                                                                      toom@wrr.nl
34. Kamijo, Y., A. Komiya, N. Mifune
    & T. Saijo (2017), ‘Negotiating
    with the future: Incorporating                                                                                    Raadpleging jongeren
    imaginary future generations into                                                                                 Het essay is geschreven door Koen de Vette, stagiair bij de WRR. Het
    negotiations’, Sustainability scien-
    ce, 12(3), 409-420; Nakagawa, Y.,                                                                                 is essay is gebaseerd op zijn experiment waarin een denkbeeldige
    K. Hara & T. Saijo (2017), ‘Beco-                                                                                 toekomstige generatie een stem in het heden krijgt.
    ming sympathetic to the needs of
    future generations: A phenomeno-
    logical study of participation in fu-
                                                                                                                      Contactgegevens Raad
    ture design workshops’, Research                                                                                  Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR)
    Institute for Future Design; Working                                                                              Buitenhof 34
    paper SDES-2017-4; Kochi Univer-
                                                                                                                      2513 AH Den Haag
    sity of Technology: Kochi, Japan;
    Hara, K., R. Yoshioka, M. Kuroda, S.                                                                              T +31 (0)70 356 4698
    Kurimoto & T. Saijo (2019), ‘Recon-                                                                               info@wrr.nl
    ciling intergenerational conflicts                                                                                www.wrr.nl
    with imaginary future generations:
    Evidence from a participatory                                                                                     Twitter: @WRRDenktank
    deliberation practice in a muni-
    cipality in Japan’, Sustainability                                                                                © Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
    Science, 14(6), 1605-1619.
                                                                                                                      Den Haag, 2022
222                                                                            Jongeren en het zorgen voor hun morgen  Terugpraten naar het heden:het geven van een stem aan toekomstige generaties 223
</pre>

====================================================================== Einde pagina 112 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 113 ======================================================================

<pre>Interview met de illustrator
DE TEKENINGEN                                                                                                                         Als inspiratiebronnen voor zijn werk noemt Tim behalve andere
VAN TIM MULDER                                                                                                                        kunstenaars ook de strip, de middeleeuwse beeldcultuur en de
                                                                                                                                      tatoeagecultuur. Eigenlijk zijn er uit al deze richtingen wel elementen
                                                                                                                                      die terugkomen in zijn werk. Kenmerkend zijn de voeten, of beter
                                                                                                                                      gezegd: de schoenen die in alle illustraties in deze bundel in het oog
De beelden in deze publicatie zijn gemaakt door kunstenaar                                                                            springen. Door middel van deze schoenen, die de ene keer meer
Tim Mulder. De raden zijn in aanraking gekomen met zijn                                                                               zakelijk en de andere keer ronduit jolig worden getekend door Tim,
werk via Studio Duel, het ontwerpbureau dat deze bundel                                                                               brengt hij de houding van de karakters tot leven.
heeft vormgegeven. Tim werd geïnterviewd door Anne Sophie
Stoop (beleidsmedewerker bij de SER) en Lotte Welling                                                                                 Tim vindt het bijzonder dat hij heeft kunnen bijdragen aan de bundel
(adviseur bij de RVS).                                                                                                                Jongeren en het zorgen voor hun morgen. Hij behoort zelf immers tot
                                                                                                                                      de jonge generatie waarover deze bundel gaat. Er komen dan ook
Tim Mulder is een jonge illustrator, kunstschilder en animator                                                                        voor hem bekende thema’s aan bod, zoals de (on)toegankelijkheid
die recent afstudeerde aan de Willem de Kooning Academie.                                                                             van de woningmarkt en de positie van starters op de arbeidsmarkt.
In zijn werk vindt hij het belangrijk om complexe thema’s                                                                             Ook helpt het hem om onderwerpen waar hij zelf mee in aanraking
versimpeld weer te geven. Het doel van Tim is om met zijn                                                                             komt uit te beelden; dat zorgt voor een bepaald gevoel van rust.
illustraties de wereld te verklaren en te begrijpen. Het gaat
daarbij niet per se om de individuele karakters die hij tot leven
brengt in zijn beelden, maar juist om het in beeld brengen
van onderlinge verhoudingen en interacties. De karakters,
in deze bundel uitgebeeld met een wereldbol als hoofd, zijn
tijdloos. Tegelijkertijd laat de wereldbol zien dat jongeren
geen homogene groep zijn; elke jongere heeft zijn eigen
leef- en belevingswereld.
224                                                               Jongeren en het zorgen voor hun morgen De tekeningen van Tim Mulder
</pre>

====================================================================== Einde pagina 113 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 114 ======================================================================

<pre>                                           Colofon
                                           ISBN/EAN: 978-90-5732-317-1
                                           Grafisch ontwerp: Studio Duel
                                           Illustraties: Tim Mulder
                                           Eindredactie: Future communication
                                           Druk: Xerox
                                           Deelnemers
                                           Adviescollege ICT-toetsing, Adviesraad Migratie, Adviesraad voor wetenschap, techno-
                                           logie en innovatie, Gezondheidsraad, Nederlandse Sportraad, Raad voor Cultuur, Raad
                                           voor de leefomgeving en infrastructuur, Raad voor Dierenaangelegenheden, Raad voor
                                           het Openbaar Bestuur, Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Raad
                                           voor Volksgezondheid & Samenleving, Sociaal-Economische Raad, Wetenschappelijke
                                           Raad voor het Regeringsbeleid.
                                           Vanwege het jongerenperspectief dat in de bundel centraal staat, heeft de Onderwijs-
                                           raad zijn plek in de bundel aan de vier jongerenonderwijsorganisaties gegeven, te weten:
                                           Landelijk Aktie Komitee Scholieren, Jongeren Organisatie Beroepsonderwijs, Landelijke
                                           studentenvakbond en Interstedelijk Studenten Overleg.
                                           Projectteam
                                           Lotte Welling en Tim ’S Jongers (RVS), Lennart Langbroek (NLsportraad),
                                           Eva Buwalda en Anne Sophie Stoop (SER), Manuela Limbeek (RSJ).
                                           Verantwoording
                                           • Iedere Raad is afzonderlijk verantwoordelijk voor de eigen bijdrage aan deze bundel.
                                              Andere Raden hebben geen inspraak gehad in de inhoud van de afzonderlijke bijdragen.
                                           • Alle adviesraden onderschrijven de inhoud van de gezamenlijke boodschap.
                                           Raadpleging jongeren
                                           • Elke Raad heeft op enige wijze jongeren betrokken bij het schrijven van de individuele bij-
                                              drage. Meer informatie hierover is telkens opgenomen in het colofon achter elke bijdrage.
                                           • Voor de gezamenlijke boodschap op pagina 010 hebben de adviesraden gezamen-
                                              lijk jongeren geraadpleegd. Deze raadpleging liep via communicatiebureau Podium,
                                              gespecialiseerd in het betrekken van jonge doelgroepen. Er zijn twee groepen jongeren
                                              geraadpleegd: een jongere groep (bestaande uit leerlingen uit groep 7/8, afkomstig
                                              van WeekendKlas JES Rijnland) en een oudere groep (bestaande uit jongeren in de leef-
                                              tijdscategorie 18-27 jaar, afkomstig van het project ‘Wij Zijn Den Haag’ van Stek- stichting
                                              stad en kerk ). Op die manier hebben jongeren met verschillende achtergronden en uit
                                              verschillende leeftijdsfasen een stem gekregen in de gezamenlijke boodschap.
                                           • De Nationale Jeugdraad (NJR) heeft ook meegelezen met de gezamenlijke boodschap.
                                           Niets in deze uitgave mag worden openbaar gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen
                                           in eendataverwerkend systeem of uitgezonden in enige vorm door middel van druk,
                                           fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder toestemming van de adviesraden.
                                           U kunt deze publicatie ook downloaden via de websites van de adviesraden.
226 Jongeren en het zorgen voor hun morgen  De tekeningen van Tim Mulder                                                                   227
</pre>

====================================================================== Einde pagina 114 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 115 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 115 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 116 ======================================================================

<pre>7 M a
1 |
AE a
Ni M |
</pre>

====================================================================== Einde pagina 116 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 117 ======================================================================

<pre>• ADVIESCOLLEGE ICT-TOETSING
• ADVIESRAAD MIGRATIE
• ADVIESRAAD VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
• GEZONDHEIDSRAAD
• LANDELIJK AKTIE KOMITEE SCHOLIEREN
  JONGEREN ORGANISATIE BEROEPSONDERWIJS
  LANDELIJKE STUDENTENVAKBOND
  INTERSTEDELIJK STUDENTEN OVERLEG
• NEDERLANDSE SPORTRAAD
• RAAD VOOR CULTUUR
• RAAD VOOR DE LEEFOMGEVING EN INFRASTRUCTUUR
• RAAD VOOR DIERENAANGELEGENHEDEN
• RAAD VOOR HET OPENBAAR BESTUUR
• RAAD VOOR STRAFRECHTSTOEPASSING EN JEUGDBESCHERMING
• RAAD VOOR VOLKSGEZONDHEID & SAMENLEVING
• SOCIAAL-ECONOMISCHE RAAD
• WETENSCHAPPELIJKE RAAD VOOR HET REGERINGSBELEID
</pre>

====================================================================== Einde pagina 117 =================================================================

<br><br>