<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>EEFKE.EDDY                      1
SOLOMON.A
 VAN
LIYA.MIRAN
 OVERLEVEN
PATRICK.SA
DRA.DÉSIRÉ
 NAAR
     Bestaansonzekerheid
     voorkomen en verminderen
ANTOON.RO
 BLOEI EN
BIN.INGRID.
TYRELL.ANO
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   2
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>                           3
Van overleven naar bloeien
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   4
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>5</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>                            6
                                   De Raad voor Volksgezondheid & Samenleving inspireert
                                   en adviseert over hoe we morgen kunnen leven & zorgen.
                                   Samenstelling Raad
                                   Jet Bussemaker, voorzitter
                                   Godfried Bogaerts
                                   Erik Dannenberg
                                   Joris van Eijck
                                   Floortje Scheepers
                                   Pieter Hilhorst
                                   Hafez Ismaili M'hamdi
                                   Marleen Kraaij-Dirkzwager
                                   Ageeth Ouwehand
                                   Martijn van der Steen
                                   Stannie Driessen, directeur
                                   Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
                                   Bezuidenhoutseweg 30
                                   Postbus 19404
                                   2500 CK Den Haag
                                   T +31 (0)70 340 5060
                                   mail@raadrvs.nl
                                   www.raadrvs.nl
                                   X: @raadRVS
                                   Publicatie 2024-01
                                   ISBN: 978-90-5732-336-2
                                   © Raad voor Volksgezondheid & Samenleving
                                   Den Haag, 2024
                                   Niets in deze uitgave mag worden openbaar
                                   gemaakt of verveelvoudigd, opgeslagen in een
                                   dataverwerkend systeem of uitgezonden in enige
                                   vorm door middel van druk, fotokopie, microfilm
                                   of op welke wijze dan ook zonder toestemming
                                   van de RVS.
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   U kunt deze publicatie ook downloaden via onze
                                   website    www.raadrvs.nl
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>                                                                                7
INHOUD
 Voorwoord                                                                    8
 Samenvatting                                                                10
 Bestaans­onzeker­heid                                                       21
      Glijbaan, draaideur, moeras: de vele gezichten van bestaansonzekerheid 21
      Werkingsmechanismen van bestaansonzekerheid                            22
      Hoe groot is het probleem van bestaansonzekerheid?                     27
      Hoe kan het beter? Ervaringsdeskundigen aan het woord                  33
      Conclusies                                                             37
 Systemen van hulp en ondersteuning                                          39
      Denken in systemen: uitkomst = bedoeling                               42
      Systemen in beweging                                                   45
      Conclusies                                                             50
 Bestaansonzekerheid voorkomen en verminderen                                53
      Maak gebruik van ervaringskennis                                       53
      Een nieuw uitgangspunt: op weg naar bloei                              56
      Principe 1: maak beleid gericht op ontplooiing                         57
      Principe 2: maak ruimte voor sociale relaties                          60
      Principe 3: zorg voor samenhangende ondersteuning                      65
      Van overleven naar bloeien                                             68
 Hoe zou het eruit kunnen zien?                                              71
      Voorbeeld bloeibenadering: NEET-jongeren                               72
      Voorbeeld bloeibenadering: werkende armen                              75
      Voorbeeld bloeibenadering: ouderen in armoede                          80
 Con­clusies                                                                 84
 Voor­bereiding                                                              86
 Lijst met geraadpleegde personen                                            87
 Referenties                                                                 89
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>                            8
                                   VOORWOORD
                                   Bestaansonzekerheid was het buzzword            netwerk. Een achterstand op één van deze
                                   van de afgelopen verkiezingscampagne.           terreinen resulteert vaak in achterstanden
                                   Van politiek links tot rechts vroegen par-      op andere terreinen.
                                   tijen aandacht voor … ja, voor wat eigenlijk?
                                   De één bedoelde met bestaansonzekerheid          We schetsten dus hoezeer achterstanden
                                   vooral dat het sociaal minimum te laag was.     met elkaar verbonden zijn. Ongelijkheid
                                   De ander vond dat sociale grondrechten,         en achterstanden zijn vaak een web waar
                                   waaronder inkomen, wonen en zorg, in de         je makkelijk in gevangen wordt, maar
                                   huidige samenleving onvoldoende geborgd         heel moeilijk zelf uitkomt. Waar moet je
                                   zijn. En weer een derde stelde dat de grond-    beginnen? In dit licht bezien, begrijp je
                                   beginselen van de verzorgingsstaat aan          direct waarom een beroep op eigen verant-
                                   herziening toe zijn. Er waren ook stemmen       woordelijkheid niet werkt. We creëren onze
                                   die stelden dat bestaanszekerheid een           successen, en onze problemen, niet alleen
                                   onmogelijk te houden belofte is. Hoe breed      zelf. Mensen zijn geen geluksmachines, net
                                   of smal je over bestaanszekerheid denkt, de     zo min als de overheid dat is. We leven in
                                   rode lijn is dat het gaat om verwachtingen      een gemeenschap en levenskansen maken
                                   die burgers en overheid van elkaar hebben       we gemeenschappelijk.
                                   of mogen hebben.
                                                                                   We zochten naar de ‘riolering van deze tijd’,
                                   Het thema heeft in brede zin al langer          naar wat er precies nodig is om die samen-
                                   de aandacht van de Raad. Met het essay          hangende achterstanden daadwerkelijk te
                                   ‘Gezondheidsverschillen voorbij’ uit 2020       laten verdwijnen. Volgens ons begon dat
                                   lieten we zien dat bestaanszekerheid niet       met: luisteren naar de personen die met
                                   enkel gaat om stabiliteit van inkomen,          hardnekkige achterstanden worden gecon-
                                   maar ook om stabiele huisvesting, stabiele      fronteerd. Zij kunnen ons vertellen wat er
                                   toegang tot zorg en een stabiel sociaal         misgaat in de hulp en ondersteuning. De
RVS | Van overleven naar bloeien
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>                                                                                          9
veertien moedige verhalen uit het boek         worden geduwd. Wij adviseren de rijksover-
‘Gezichten van een onzeker bestaan’ (2021)     heid daarentegen om resoluut af te stappen
leidden allemaal tot dezelfde conclusie:       van het principe van zelfredzaamheid
gezondheidsklachten hebben maatschap-          en in plaats daarvan beleid te richten op
pelijke oorzaken en effecten die het niveau    duurzame ondersteuning, op basis van een
van de individuele burger ver overstijgen      benadering waarin mensen niet overleven,
en om maatschappelijke oplossingen             maar tot bloei kunnen komen. Zo kunnen
vragen. De ‘gezichten’ lieten zien hoe snel    we zorgen voor een stabiele basis van
problemen elkaar kunnen opvolgen: het          waaruit mensen zichzelf verder kunnen
verlies van een baan resulteert al snel in     ontplooien.
problemen met huisvesting en uiteindelijk
met gezondheid. Ook lieten de verhalen         Dat is meer dan ooit nodig: momenteel
zien dat de omstandigheden waarin je           wordt maar liefst één op de zes volwas-
opgroeit van grote invloed zijn op de          senen in Nederland geconfronteerd met
gebeurtenissen waarmee je tijdens je vol-      dreigende of reële bestaansonzekerheid.
wassen leven wordt geconfronteerd.             Hun problemen oplossen helpt niet alleen
                                               de 2,3 miljoen mensen waarover het gaat,
Nu ligt er als vervolg op deze publicaties dit maar ook de gehele samenleving. Meer
advies ‘Van overleven naar bloeien’. Hierin    bestaanszekerheid zal bijdragen aan het
reiken we een andere visie aan op het          beperken van vermijdbare zorgkosten, een
bevorderen van bestaanszekerheid. Eén die      hogere arbeidsproductiviteit en grotere
niet gericht is op afzonderlijke onderdelen,   maten van veiligheid en welzijn. Waar
die zich niet langer richt op de eigen verant- wachten we nog op?
woordelijkheid om zelfredzaam te zijn en
waardoor mensen niet als een centrifugale      Jet Bussemaker
kracht naar de randen van de samenleving       Voorzitter
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>                            10
                                   SAMENVAT­
                                   TING
                                   Bestaansonzekerheid is een meervoudig         De huidige manier waarop systemen van
                                   begrip. Het is een combinatie van onze-       hulp en ondersteuning werken, schiet
                                   kerheid over je financiën en inkomen,         tekort voor mensen in bestaansonzekerheid.
                                   je huisvesting, je gezondheid, je moge-       Sterker nog, in veel gevallen draagt de
                                   lijkheden tot ontwikkeling en je sociale      manier waarop mensen worden geholpen
                                   netwerk. En enkele daarvan of allemaal        bij aan het ontstaan en/of de hardnekkig-
                                   tegelijkertijd. Met enige voorzichtigheid     heid van bestaansonzekerheid. Dat ligt voor
                                   kunnen we ervan uitgaan dat ongeveer          een belangrijk deel aan de manier waarop
                                   één op de zes volwassenen in Nederland        huidige systemen van hulp en ondersteu-
                                   te maken heeft met dreigende of reële         ning zijn ingericht. Veel steun schiet tekort
                                   bestaansonzekerheid.                          om duurzaam herstel tot stand te brengen.
                                                                                 Maar het aanpassen van bestaande regelin-
                                   De roep om het terugdringen van               gen is niet voldoende, en het creatief opzoe-
                                   bestaansonzekerheid in de samenleving is      ken van de ruimte binnen de huidige wet-
                                   groot. Maar hoe kunnen we vandaag de dag      en regelgeving evenmin. We zien dat zolang
                                   de verzorgingsstaat erop toerusten om voor    de principes van het systeem hetzelfde
                                   iedereen bestaanszekerheid te borgen? Met     blijven, het systeem ook dezelfde resultaten
                                   dit advies willen we overheden, beleidsma-    zal blijven (re)produceren. Daarom zijn er
                                   kers, professionals én de samenleving als     nieuwe principes nodig die een tegenwicht
                                   geheel uitdagen om op een andere manier       bieden aan de huidige manieren van denken
                                   naar hulp en ondersteuning te kijken. We      en doen, waarbij hulp vooral gericht is op
                                   hopen daarmee bestaande, goede initiatie-     zelfredzaamheid, verbrokkeld is en geen oog
                                   ven de wind in de rug te geven en beleid      heeft voor de kracht van sociale netwerken.
                                   met ongewenste uitkomsten bij te sturen.
                                                                                 De Raad voor Volksgezondheid &
                                   Zonder de ervaringskennis in het boek         Samenleving (RVS) pleit ervoor om bloei cen-
                                   Gezichten van een onzeker bestaan1 had dit    traal te stellen als nieuw uitgangspunt voor
                                   advies er heel anders uitgezien. We hebben    hulp en ondersteuning. De overheid heeft
                                   onze analyse van bestaansonzekerheid en       weliswaar niet de verantwoordelijkheid om
                                   wat het betekent om bestaansonzeker te        voor iedere burger een bloeiend bestaan
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   zijn gebaseerd op de verhalen uit het boek    te garanderen, maar de overheid kan daar
                                   en die analyse als startpunt van dit advies   wel de randvoorwaarden voor scheppen, en
                                   genomen.                                      daarmee op een betere manier uitvoering
                                                                                 geven aan verantwoordelijkheden die zij
                                                                                 krachtens de grondwet nu al heeft. Door te
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>                                                                                              11
investeren in bloei, kan bestaansonzeker-      steeds maar heel beperkt integraal werken.
heid worden voorkomen. Van dit perspectief     Samenhangende hulp en ondersteuning
hebben niet alleen mensen in bestaansonze-     vragen ook samenhangende systemen, dus
kerheid, maar alle burgers profijt.            andere manieren van organiseren, sturen,
                                               financieren en verantwoorden, met ruimte
Hiervoor heeft de Raad drie in elkaar          voor flexibiliteit.
grijpende principes geformuleerd die ervoor
zorgen dat systemen van hulp en ondersteu-     Aan de hand van drie concrete voorbeelden,
ning zich meer gaan richten op bloei. Deze     namelijk van jongeren in het praktijkon-
drie principes vormen een referentiepunt       derwijs, werkende armen en ouderen in
voor het maken van beleid dat bestaanson-      armoede, schetsen we hoe hulp en onder-
zekerheid helpt voorkomen en oplossen.         steuning gericht op bloei en gebaseerd op de
                                               drie principes eruit kan zien.
(1) Maak beleid gericht op ontplooiing.
Hulp en ondersteuning zouden dus niet          Het gaat daarbij om kleine, grote én
alleen moeten bestaan uit repareren wat        fundamentele wijzigingen in de bestaande
nu kapot is, maar ook uit investeren in het    stelsels van sociale zekerheid, onderwijs,
kunnen meedoen van mensen én voorkó-           werk, maatschappelijke ondersteuning en
men van schade op de lange termijn.            huisvesting. Er moet worden voorkomen
                                               dat boven op het al bestaande complexe
(2) Maak ruimte voor sociale relaties.         bouwwerk van regels en voorzieningen een
Daar waar de overheid het sociale net-         nieuwe laag wordt toegevoegd. Een derge-
werk van mensen wil mobiliseren, moet          lijke fundamentele herijking van de basis-
onderlinge hulp op zijn minst niet worden      principes van sociale ondersteuning kost
tegengewerkt, en beter nog actief worden       tijd. Het kan niet direct en zeker niet in één
gefaciliteerd.                                 keer worden geregeld. De systemen waarin
                                               mensen nu verstrikt raken zijn immers ook
(3) Zorg voor samenhangende                    niet van gisteren op vandaag ontstaan. We
onder­steuning.                                zetten met dit advies een stip op de horizon.
Beleid gericht op ontplooiing en het maken     De weg ernaartoe zal ingewikkeld zijn, maar
van ruimte voor sociale relaties is gebaat bij niet minder noodzakelijk.
meer en betere mogelijkheden om samen-
hangend te kunnen werken. Immers, ook
een hulpverlener die tussen een verkokerd
systeem en een burger in staat, kan nog
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>                                                                                            13
INLEIDING
Het garanderen van bestaanszekerheid        verschijnsel. Zo ging in 2002 de eerste
en het bevorderen van ontplooiing en        voedselbank van Nederland open – toen
kansengelijkheid vormen de kern van de      nog een novum dat heftige reacties
naoorlogse verzorgingsstaat. Binnen een     opriep, nu een ogenschijnlijk ‘normale’
‘verzorgingsstaat’ ontfermt de overheid     en broodnodige voorziening.6 Ook de
zich onder andere via sociale zekerheid,    kansenongelijkheid, zowel in het onderwijs
onderwijs, gezondheidszorg, arbeidsmarkt-   als op de arbeidsmarkt, is al jaren een punt
en inkomenspolitiek over het collectieve    van aandacht.7 En toegankelijkheid van
sociale welzijn van haar burgers. Bovendien de gezondheidszorg kraakt al enige jaren
kenmerkt een verzorgingsstaat zich doordat  onder financiële én personele krapte.8
toegang tot deze voorzieningen geen gunst   Bestaanszekerheid is zowel in het recente
is, maar een recht.2 Het staat in Nederland verleden als nu en in de toekomst voor
zelfs met zoveel woorden in de Grondwet.3   steeds meer groepen in de samenleving
                                            geen gegeven meer. Aan de ene kant komt
Verzorgingsstaten ontstonden niet           dit doordat arbeid steeds minder loont.
spontaan. De opbouw van de Nederlandse      Weliswaar is het reële inkomen van mensen
verzorgingsstaat was, net als die van de    onder aan de inkomensladder gestegen,
ons omliggende landen, een directe reactie  maar hun koopkracht is gedaald.9 De hoge
op de economische crisis van de jaren 30,   inflatie van de afgelopen periode heeft de
de daaruit volgende massawerkloosheid       koopkracht nog verder onder druk gezet.10
en sociale ellende én de verschrikkingen    Mede hierdoor ontstonden ook ‘nieuwe’
van de Tweede Wereldoorlog. Het idee        vormen van armoede, zoals energiearmoe-
was – zoals de geestelijk vader van de      de.11 Ook huisvesting is de afgelopen 15 jaar
moderne verzorgingsstaat, William           voor veel mensen niet alleen duurder, maar
Beveridge, het krachtig formuleerde – dat   in veel gevallen onbereikbaar geworden.12
alleen de overheid burgers kon beschermen   Hoewel het genoemde lijstje nog langer te
tegen de ‘five giants on the road of recon- maken is met bijvoorbeeld de effecten van
struction’: Gebrek, Ziekte, Onwetendheid,   de stijging van voedsel- en brandstofprij-
Verpaupering en Ledigheid.4 De verzorgings- zen, is het netto-effect hetzelfde. Het is voor
staat was daarmee niet alleen een soci-     veel mensen steeds moeilijker om in basale
aaleconomisch project van herverdeling,     levensbehoeften te voorzien en daarmee
maar ook een belofte: dit nooit meer.5      hun toekomst veilig te stellen.
Bestaanszekerheid onder druk                Tegelijkertijd is de focus van de ver-
Die belofte lijkt vandaag de dag actueler   zorgingsstaat de afgelopen decennia
dan ooit. Toch zijn zorgen over toene-      verschoven. In 1983 werd het fundamentele
mende bestaansonzekerheid geen recent       idee achter de verzorgingsstaat, namelijk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>                            14
                                   dat bestaanszekerheid en de toegang tot         In het rapport Een werkend perspectief
                                   sociale zekerheid, huisvesting, onderwijs en    (1990) pleitte de WRR er nogmaals voor om
                                   gezondheidszorg behoren tot ‘de zorg der        socialezekerheidsregelingen te richten op
                                   overheid’, als sociale grondrechten vastge-     arbeidsparticipatie. Werken naar vermogen
                                   legd in de Grondwet. Hoewel er in de jaren      was immers het (re‑)integratiemiddel bij
                                   80 dus niet getornd werd aan het gegeven        uitstek, dat niet alleen de sociale zekerheid
                                   dat de overheid (inspannings)verplichtin-       zou ontlasten, maar mensen ook een inko-
                                   gen had waar het de bestaanszekerheid van       men, eigenwaarde en toekomstperspectief
                                   de bevolking betrof, werden er in dezelfde      bood.15 Deze boodschappen sloegen aan en
                                   periode wel steeds meer kritische kantte-       leidden uiteindelijk in de loop van de jaren
                                   keningen gezet bij hóé die rechten vorm         80 en 90 tot hervormingen van het stelsel
                                   hadden gekregen. De manier waarop de            van arbeidsongeschiktheids- en werkloos-
                                   overheid hulp en ondersteuning tot dan toe      heidsverzekeringen en de bijstand. Ook het
                                   had georganiseerd werd steeds vaker gezien      ingewikkelde systeem van uitvoeringsorga-
                                   als bevoogdend, uniform (eenheidsworst)         nisaties – Sociale Verzekeringsbank, Raden
                                   en expansief (tot achter de voordeur).          van Arbeid en sectorale bedrijfstakvereni-
                                                                                   gingen – ging op de schop. Hierbij werden
                                   Dit kon en moest anders, was het idee. Zo       concentratie, deregulering en privatisering
                                   pleitte de Wetenschappelijke Raad voor het      de leidende principes. Aanspraken werden
                                   Regeringsbeleid (WRR) in 1982 in het advies     beperkt en een deel van de uitvoering werd
                                   Herwaardering van welzijnsbeleid ervoor         begin jaren 90 niet langer bedrijfstakgewijs,
                                   om welzijnsbeleid niet meer te richten op
                                                                                     ‘HET IS VOOR
                                   het wegnemen van gebrek, maar op sociale
                                   integratie en arbeidsparticipatie, en daarbij
                                                                                      VEEL MENSEN
                                   meer te vertrouwen op marktmechanismen,
                                   de eigen verantwoordelijkheid en daad-
                                   kracht van mensen.13 Deze oproep won aan
                                   terrein, mede door de hoge werkloosheid            STEEDS MOEI­
                                   en de uit zijn voegen barstende Wet op de
                                   arbeidsongeschiktheidsverzekering (WAO).
                                                                                      LIJKER OM IN
                                   Medio jaren 80 waren er in Nederland niet
                                                                                      BASALE LEVENS­
                                                                                      BEHOEFTEN TE
                                   alleen 650.000 mensen werkloos, maar ook
                                   ongeveer 880.000 mensen arbeidsonge-
                                                                                      VOORZIEN EN
                                   schikt. Tegenover iedere 100 werkenden
                                   stonden meer dan 86 mensen met een
                                                                                      DAARMEE HUN
                                   sociale uitkering. Het ontlokte aan de toen-
                                   malige premier Ruud Lubbers de beroemde
                                   uitspraak: “Nederland is ziek.”14 De kwakke-
                                                                                      TOEKOMST VEI­
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   lende Nederlandse economie kon het zich
                                   in zijn ogen domweg niet veroorloven om
                                   mensen in hun arbeidzame leven volledig
                                                                                      LIG TE STELLEN’.
                                   af te schrijven.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>                                                                                              15
maar regionaal georganiseerd, om eind         ook voor de re-integratie van mensen (naar
jaren 90 volledig te worden geconcentreerd    vermogen) op de arbeidsmarkt.
in het UWV. Bovendien werd een deel van
de sociale zekerheid bij werkgevers neer-     Ook onder de recente kabinetten-Rutte III
gelegd door hen (gedeeltelijk) risicodrager   (2017-2022) en IV (2022-2023) werden hervor-
te maken voor ziekteverzuim en arbeids-       mingen aangekondigd van onder andere de
ongeschiktheid. Werkgevers konden zich        toeslagensystematiek, het belastingsysteem
hiervoor verzekeren op de private markt.16    en de arbeidsmarkt.18 En hoewel de huidige
                                              zorgen rond de energie- en woningcrisis de
Ook in de 21e eeuw lag de nadruk in het       overheid hebben gedwongen de ambities
sociale beleid op participatie, deregulering  bij te stellen, doet het niets af aan de urgen-
en privatisering. Dit is een trend die na de  tie van het vraagstuk van bestaansonze-
troonrede van 2013 vaak het label ’partici-   kerheid. Het is dan ook bemoedigend om te
patiesamenleving’ opgeplakt krijgt, maar in   zien dat de groeiende bestaansonzekerheid
hoofdlijn een voortzetting is van het beleid  een prominent thema is in veel verkiezings-
dat in 1980 is ingezet. In de vormgeving van  programma’s.
het sociaal beleid bleef de nadruk liggen op
individuele verantwoordelijkheid én op het    Maar aandacht en goede bedoelingen zijn
idee dat mensen door financiële prikkels      niet genoeg. Het is in ieder geval niet zo dat
gestimuleerd zouden worden om voor            de overheid geen aandacht heeft gehad voor
zichzelf en anderen te zorgen.17 Veel sociale bestaansonzekerheid. Ook de hervormingen
regelingen werden specifieker en beperkter.   van de jaren 80 en 90 en de eerste decennia
Zo werden onder de kabinetten-Balkenende      van de 21e eeuw werden ingegeven door een
(2002-2010) onder andere de toelatingseisen   wens om het beter te doen. Toch zijn er bij
voor de WAO verder aangescherpt en werd       de hervormingen van de afgelopen decen-
de AOW-leeftijd in stappen verhoogd,          nia gaten gevallen in het sociale vangnet.
en kwam met de invoering van de Wet           Zo signaleerde het ministerie van Sociale
maatschappelijke ondersteuning (Wmo) de       Zaken en Werkgelegenheid (SZW) in 2023
hulp bij het huishouden onder regie van       dat steeds meer groepen in de samenleving
gemeenten te liggen die deze zorg via aan-    buiten de bestaande socialezekerheidsrege-
bestedingen op de markt moesten inkopen.      lingen vallen, geen pensioen opbouwen of
Onder het kabinet-Rutte II (2012-2017) werd   niet gebruikmaken van regelingen waar ze
onder andere via het Sociaal Akkoord met      wel recht op hebben.19 Bovendien ervaart
werkgevers- en werknemersorganisaties         een steeds grotere groep de manier waarop
afgesproken om de duur van de WW te           veel verzorgingsstaatarrangementen op dit
beperken en het ontslagrecht te versoe-       moment werken, waarbij wantrouwen vaak
pelen, en meer werk te maken van het in       de basis vormt voor dienstverlening, als
dienst nemen van arbeidsgehandicapten. In     vernederend.20
2015 werden gemeenten niet alleen verant-
woordelijk voor de jeugdzorg, een deel van    De vraag rijst: kan de overheid de beloften
de ouderenzorg en zorg voor mensen met        van 1945 en 1983 nog wel waarmaken? En
een beperking via een uitbreiding van de      hoe kan dat in de huidige omstandigheden?
Wmo, maar krachtens de Participatiewet
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>                            16
                                   Bestaanszekerheid is meer dan inkomen            het vergroten van grip.24
                                   Dit begint bij het besef dat bestaanszeker-
                                   heid méér is dan inkomenszekerheid. Het          Er zijn ook veranderingen gaande, zoals de
                                   is noodzakelijk om er breder naar te kijken.     recente hervormingen in de schuldhulp-
                                   Hoewel werk en inkomen, en daarmee               verlening. Tegelijkertijd zien we dat het
                                   financiële stabiliteit, een belangrijke pijler   binnen de bestaande kaders van verzor-
                                   onder bestaanszekerheid zijn, hebben             gingsstaatarrangementen vaak moeilijk is
                                   we onder andere in de portretten van de          om meervoudige problemen in samenhang
                                   Gezichten van een onzeker bestaan (2021)         aan te pakken. Systemen zijn vaak ingericht
                                   kunnen zien dat de bestaanszekerheid             op gerichte en beperkte hulp waarbij één
                                   om meer gaat dan dat. Het gaat ook om de         probleem centraal staat. Die aanpak past
                                   zekerheid van een bed en een dak boven           niet goed bij de realiteit van bestaansonze-
                                   je hoofd, de zekerheid die een goede             kerheid, juist omdat dit vaak meervoudig
                                   gezondheid of toegang tot goede zorg je          van aard is en de problemen waarmee
                                   biedt, de zekerheid van het je kunnen            mensen te maken krijgen elkaar niet lineair
                                   blijven ontwikkelen, de zekerheid van een        opvolgen. Dat betekent overigens niet
                                   netwerk om je heen. En vaak meerdere van         dat gerichte en beperkte hulp op zichzelf
                                   deze dingen tegelijkertijd. Kortom, het gaat     nutteloos zijn. Voor mensen met relatief
                                   om datgene wat binnen de jeugdhulp beter         eenvoudige (inkomens)problemen werken
                                   bekend staat als de ‘pijlers van zelfstandig-    deze vormen van specifieke hulp vaak goed.
                                   heid’21 en binnen de gezondheidszorg als de      Het betekent wel dat er om bestaansonze-
                                   ‘sociale determinanten van gezondheid’22.        kerheid aan te pakken een breder palet aan
                                   Bestaanszekerheid is dan ook een meer-           hulp en ondersteuning nodig is.
                                   voudig begrip, een combinatie van finan-
                                   ciële stabiliteit, stabiele huisvesting, een     Bestaanszekerheid is onlosmakelijk ver-
                                   stabiele gezondheid, een stabiel netwerk         bonden met gezondheid
                                   en een stabiele leeromgeving. Pas als aan        Dat is ook in het belang van de volksge-
                                   die voorwaarden is voldaan, kan een mens         zondheid. Zowel op individueel niveau
                                   vooruitkijken en bloeien.                        – want een goede gezondheid is een belang-
                                                                                    rijk onderdeel van bestaanszekerheid – als
                                   Deze brede kijk op bestaanszekerheid vindt       op samenlevingsniveau. En die relatie gaat
                                   steeds meer ingang in de werelden van            twee kanten op. In eerdere adviezen heeft
                                   welzijn, volksgezondheid én beleid, zoals        de RVS al gewezen op het onlosmakelijke
                                   recentelijk nog in de rapporten van de           verband tussen bestaanszekerheid en
                                   Commissie Sociaal Minimum.23 Ook in het          volksgezondheid.25 Het vermogen van men-
                                   recente rapport Grip, het maatschappelijke       sen gezond te zijn en te blijven wordt mede
                                   belang van persoonlijke controle (2023)          bepaald door de omstandigheden waarin
                                   van de WRR komt deze notie terug. De WRR         ze leven, werken, leren en wonen en ouder
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   stelt vast dat mensen pas kunnen omgaan          worden.26 We zagen het keer op keer terug-
                                   met onzekerheid als ze voldoende grip op         komen in de portretten in Gezichten van
                                   het leven ervaren. De overheid zou daarom        een onzeker bestaan. Bestaansonzekerheid
                                   niet alleen moeten inzetten op het bieden        heeft een negatief effect op de mentale
                                   van een basis van zekerheid, maar ook op         en fysieke gezondheid van mensen. Maar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>                                                                                           17
  ‘MENSEN DIE TE KAMPEN
    HEBBEN MET BESTAANSON­
    ZEKERHEID UITEN VAAK DE
    WENS DAT ZE EEN ‘NORMAAL’
    OF ‘GEWOON’ LEVEN WILLEN
    HEBBEN, NET ALS ANDERE
    MENSEN’.
het omgekeerde is evengoed het geval is:       Een nieuw fundament voor bestaanszeker-
hun achteruitgang in mentale en fysieke        heid en bloei
gezondheid heeft een negatief effect op        Juist omdat bestaanszekerheid en gezond-
hun bestaanszekerheid.                         heid zo intrinsiek met elkaar verbonden
                                               zijn, richten we ons in dit advies niet als
Bovendien is de manier waarop                  eerste op de gezondheidszorg, maar op
bestaansonzekerheid de gezondheid              andere vormen van hulp en ondersteuning
beïnvloedt afhankelijk van de levensfase       die direct raken aan de pijlers van zelf-
waarin iemand zich bevindt. Na een             standigheid en gezondheid. Dit gaat zoals
periode van stress en slapeloosheid –          gezegd verder dan inkomenszekerheid.
door bijvoorbeeld schulden – hebben            Zo heeft recent onderzoek laten zien dat
de meeste jonge mensen geen blijvende          het verhogen van het minimumloon of de
gezondheidsproblemen. Daartegenover            bijstand op zichzelf niet genoeg is om het
staat dat mensen die in bestaansonze-          welzijn of de gezondheid van mensen met
kerheid worden geboren27 of een langere        een laag inkomen te verhogen.29 We richten
periode bestaansonzeker zijn, wel grote        ons dus op hulp en ondersteuningssyste-
gezondheidsgevolgen ondervinden, hoe           men op het gebied van bestaanszekerheid:
oud of jong ze ook zijn. Tot slot zijn gezond- werk, inkomen, leren en ontwikkelen, en
heidsproblemen vaak het ergst bij mensen       sociale netwerken. Geredeneerd vanuit
op middelbare en hogere leeftijd. Dit is       het ‘grip’-kader van de WRR richten we ons
logisch, aangezien oudere mensen vaak          in dit advies vooral op het versterken én
een kwetsbaardere gezondheid hebben. En        concretiseren van indirecte controle op de
wanneer bestaansonzekerheid op latere          middellange termijn. Wat is er nodig om de
leeftijd ontstaat, kan deze ook sneller        positie van burgers in bestaansonzekerheid
ernstige gezondheidsgevolgen veroorzaken       te versterken en wat is de rol van actoren
dan bij jongere mensen.28                      en instituties die namens het individu
                                               kunnen optreden?30
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>                            18
                                   Dit is nodig, en urgent, omdat het ook de       Tegelijkertijd past hierbij bescheidenheid.
                                   volksgezondheid raakt. Of zoals de arts         Ook de Raad overziet het complexe
                                   Michael Marmot het ooit zei: “Why treat         geheel van ondersteunende maatregelen,
                                   people and send them back to the condi-         regelingen, initiatieven en pilots niet in
                                   tions that made them sick?”31                   zijn volledigheid. We geven met dit advies
                                                                                   geen nieuwe blauwdruk voor een verzor-
                                   De Raad is het traject rondom bestaansze-       gingsstaat of participatiesamenleving 2.0.
                                   kerheid drie jaar geleden begonnen met          Maar we willen overheden, beleidsmakers,
                                   laten zien wat bestaansonzekerheid omvat,       professionals én de samenleving als geheel
                                   door mensen hun verhaal te laten doen en        wel uitdagen om op een andere manier naar
                                   hun gezicht te laten zien. In dit advies wil-   hulp en ondersteuning te kijken, belem-
                                   len we meedenken en een richting schetsen       merende regels te veranderen en systemen
                                   voor veranderingen die nodig zijn om te         anders te organiseren. We willen daarnaast
                                   zorgen dat iedereen een normaal leven           ook de goede initiatieven die nu lopen de
                                   kan leiden. ‘Normaal’ kan een woord zijn        wind in de rug te geven. We schetsen een
                                   dat mensen uitsluit, namelijk de mensen         vergezicht: hoe zouden hulp en ondersteu-
                                   die ‘niet normaal’ worden bevonden. Hier        ning eruit kunnen zien als we die op een
                                   gebruiken we het anders. Mensen die te          andere manier organiseren? Hierbij stellen
                                   kampen hebben met bestaansonzekerheid           we het begrip ‘bloei’ centraal, waarbij we
                                   uiten vaak de wens dat ze een ‘normaal’         uitgaan van drie psychologische basisbe-
                                   of ‘gewoon’ leven willen hebben, net als        hoeften: autonomie, competentie en ver-
                                   andere mensen. Ze onderstrepen zo dat de        bondenheid. Hulp en ondersteuning gericht
                                   omstandigheden waarin ze nu leven niet          op bloei moet op een of andere manier deze
                                   normaal zouden moeten zijn. Zo gebruiken        drie basisbehoeften ondersteunen.
                                   wij het woord hier ook. We verkennen wat
                                   er nodig is om de hulpverlening aan groe-       Leeswijzer
                                   pen in de samenleving die in bestaanson-        Dit advies is als volgt opgebouwd.
                                   zekerheid leven structureel te verbeteren       In hoofdstuk 1 zetten we uiteen wat
                                   en bestaansonzekerheid zo veel mogelijk te      bestaansonzekerheid is, wat de achterlig-
                                   voorkomen. Dat vergt onder andere:              gende mechanismen zijn en om hoeveel
                                    • Een focusverschuiving in hulpverlening       mensen het ongeveer gaat. In hoofdstuk 2
                                      van repareren naar een bloeiend bestaan.     analyseren we de bestaande knelpunten
                                    • Een aanpak die begint vanuit het collec-     binnen het geheel aan regelingen voor hulp
                                      tief, in plaats van het individu.            en ondersteuning bij bestaansonzekerheid
                                    • En een aanpak die rekening houdt             en de transities die we zien in de manier
                                      met het feit dat het ‘repareren’ van         waarop de overheid deze groep benadert.
                                      bestaansonzekerheid een kwestie is van       In hoofdstuk 3 schetsen we drie nieuwe
                                      de lange termijn, waarbij hulp zich niet     principes voor de aanpak van bestaanson-
RVS | Van overleven naar bloeien
                                      concentreert op één probleem op één          zekerheid, die we vervolgens in hoofdstuk
                                      moment in de tijd, maar op de levensloop     4 aan de hand van een aantal voorbeelden
                                      van mensen.                                  verder inkleuren. In het laatste hoofdstuk
                                                                                   trekken we enkele lessen voor overheid en
                                                                                   maatschappij.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>19</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   20
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>                                                                                           21
BESTAANS­
ONZEKER­HEID
Bestaanszekerheid is een combinatie van       van de diversiteit van de groep waar het
financiële stabiliteit, stabiele huisvesting, om gaat. Wat de bundel Gezichten van een
een stabiele gezondheid, een stabiel          onzeker bestaan treffend laat zien is dat
netwerk en een stabiele leeromgeving.         bestaansonzekerheid iedereen kan over-
Pas als aan die voorwaarden is voldaan,       komen. En hoewel de manieren waarop
kan een mens vooruitkijken en bloeien.        mensen in bestaansonzekerheid terechtko-
Dit klinkt vanzelfsprekend. Maar voor een     men vaak net zo divers zijn als de groep die
groot deel van de Nederlandse bevolking,      dit overkomt, kunnen we aan de hand van
ongeveer één op de zes mensen, is bestaans-   Gezichten van een onzeker bestaan een
zekerheid beslist niet vanzelfsprekend. De    aantal algemene patronen onderscheiden.
zoektocht naar een nieuw fundament voor       Daarmee hebben we overigens niet de
bestaanszekerheid en bloei begint bij een     pretentie het vraagstuk in volle omvang
analyse van de routes en achterliggende       te vangen.
mechanismen die zorgen dat mensen in
bestaansonzekerheid terechtkomen en           Het gaat bijvoorbeeld om mensen die van
vaak ook blijven. Om hoeveel mensen gaat      een relatief zeker bestaan door een onge-
het? En hoe kan hulp beter aansluiten         lukkige stapeling van tegenslagen en een
bij de behoeften van mensen die leven in      steeds kleiner eigen vermogen om deze zelf
bestaansonzekerheid? Het zijn deze vragen     het hoofd te bieden in bestaansonzekerheid
die in dit hoofdstuk centraal staan.          terechtkomen. Het beeld van de ‘glijbaan’
                                              geldt vooral voor deze groep mensen.
GLIJBAAN, DRAAIDEUR,                          Omdat het vaak gaat om mensen die
MOERAS: DE VELE                               gewend zijn zichzelf te redden en niet tot
GEZICHTEN VAN                                 een ‘klassieke doelgroep’ van hulp behoren,
BESTAANSONZEKERHEID                           blijven ze soms lang onder de radar van
Wat is bestaansonzekerheid? In april 2021     hulpverlening.
publiceerde de Raad voor Volksgezondheid
& Samenleving (RVS) de bundel Gezichten       Voor een ander deel van deze groep heeft
van een onzeker bestaan, een publicatie       de bestaansonzekerheid een meer cyclisch
waarin de Raad zich door vijftien mensen      karakter. Deze mensen raken als het ware
liet meenemen in hun ervaringen met           gevangen in een draaideur van bestaans(on)
bestaansonzekerheid en de zoektocht           zekerheid. Af en toe zakken ze door het ijs
om daaraan te ontkomen. Deze verhalen         om er daarna – al dan niet met hulp – weer
spreken boekdelen en geven een beeld          bovenop te komen.32
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>                            22
                                            ‘SYSTEMEN DOEN PRECIES WAT
                                             JE ER – MEESTAL IMPLICIET –
                                             VAN VRAAGT EN NIET WAT JE
                                             ER – MEESTAL EXPLICIET – VAN
                                             VERWACHT OF HOOPT’.
                                   Ten slotte is er een deel van deze groep       bestaansonzekerheid eruit kan zien. Maar
                                   die permanent in bestaansonzekerheid           hoe komt het dat bestaansonzekerheid
                                   leeft. Deze mensen ervaren in alle facetten    meer is dan het wegvallen van aspecten
                                   van hun leven achterstanden: financiën,        die iemand bestaanszeker maken? Hierna
                                   gezondheid, sociale relaties, opleidings-      zetten we een aantal belangrijke achterlig-
                                   niveau, arbeidscompetenties en bureau-         gende mechanismen van bestaansonzeker-
                                   cratische vaardigheden. Zij zijn vanaf hun     heid kort uiteen.
                                   geboorte gevangen in een moeras, waar ze
                                   niet op eigen kracht uitkomen.                 De sluipende doorwerking en stapeling van
                                                                                  problemen: corrosive disadvantage
                                   Zoals uit deze korte schets blijkt, leven      Een stapeling van achterstanden is vaak
                                   mensen in bestaansonzekerheid in een heel      meer dan de som der delen. In het essay
                                   andere wereld dan mensen die bestaans-         Gezondheidsverschillen voorbij (2020) werd
                                   zeker zijn. Dat betekent overigens niet dat    de complexiteit van bestaansonzekerheid
                                   er ook onder ‘bestaanzekeren’ geen sprake      als volgt beschreven: “Complex omdat
                                   kan zijn van onzekerheid. Maar zolang          het een interactie tussen verschillende
                                   onzekerheden gepaard gaan met voldoende        factoren betreft: ongelijkheid in onderwijs,
                                   financiële middelen, mogelijkheden op de       arbeidsmarkt, sociale zekerheid, leefomge-
                                   arbeidsmarkt, een stevig netwerk waar men      ving, gezondheid en sociale relaties staan
                                   op kan leunen en een betrouwbare gezond-       niet op zichzelf; ze beïnvloeden elkaar,
                                   heid, hoeft dat geen probleem te zijn.33 Hun   soms in negatieve, maar soms ook in posi-
                                   leven is soms precair en dat kan erg heftig    tieve zin. Complex omdat het een correlatie
                                   zijn, maar het is geen overleven.              van factoren betreft gedurende een lange
                                                                                  periode in de tijd: verschillen ontstaan
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   WERKINGSMECHANISMEN                            niet plots en zijn vaak een gevolg van een
                                   VAN BESTAANSONZEKER­                           opstapeling van problemen gedurende de
                                   HEID                                           levensloop.”34
                                   De verhalen in het boek Gezichten van
                                   een onzeker bestaan laten zien hoe             Problemen stapelen zich op en worden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>                                                                                          23
zo alleen maar groter. In het boek           te komen. Bovendien duurt het meestal
Disadvantage van de politiek filosofen       lang. Ook dit heeft weer een negatief effect
Jonathan Wolff en Avner de-Shalit wordt      op de mentale en fysieke gezondheid van
dit mechanisme, waarbij één probleem een     mensen. Zo duurt de periode tussen het
hele cascade van volgende problemen of       begin van problematische schulden en de
benadelingen tot gevolg heeft, corrosive     uiteindelijke kwijting daarvan gemiddeld
disadvantage genoemd.35 ‘Corrosive’,         genomen 8 jaar. Een periode waarin mensen
omdat het net als roest om problemen gaat    op – en vaak ook onder – het bestaans-
die zich vastbijten en verspreiden in het    minimum leven.39 Maar het begrip ‘lange
leven van mensen. Bovendien is het lastig    termijn’ krijgt een nieuwe dimensie als we
om oorzaak en gevolg goed van elkaar te      het hebben over bestaansonzekerheid die
onderscheiden. Een goed voorbeeld hiervan    zich niet binnen één mensenleven afspeelt,
is de relatie tussen arbeidsparticipatie (of maar over de generaties heen.
werkloosheid) en gezondheid. Onderzoek
toont aan dat ongezond-zijn en ziekte vaak   Uit onderzoek van het Sociaal en Cultureel
werkloosheid tot gevolg hebben,36 maar ook   Planbureau (SCP) blijkt dat in Nederland
dat werkloosheid leidt tot ongezondheid.37   een relatief klein deel van de kinderen in
                                             armoede ‘voorbestemd’ is tot armoede op
Een ander voorbeeld van de sluipende maar    latere leeftijd. Het is bemoedigend om te
verwoestende werking van – zeker in het      zien dat ongeveer 90% van de kinderen die
begin – meestal overzichtelijke en kleine    opgroeiden in armoede later zelf niet arm
problemen is schulden hebben. Kleine         zijn. Dit neemt niet weg dat het risico dat
schulden kunnen namelijk snel oplopen        kinderen die opgroeien in armoede later
door bijkomende boetes en incassokosten,     zelf ook arm worden bijna twee keer hoger
waardoor de schuld groeit zonder dat er in   is dan bij kinderen die in hun jeugd niet
feite nieuwe schulden gemaakt worden.        arm zijn. Dit geldt met name voor mensen
Dit proces wordt niet alleen versterkt door  die op jongere leeftijd arm waren en voor
schuldenbeleid, maar ook door menselijke     mensen die als kind langdurige in armoede
psychologie. Gedragseconoom Sendil           hebben geleefd.40 Intergenerationele
Mullainathan en psycholoog Eldar Shafir      armoede is dus een reëel fenomeen.41
hebben in hun onderzoek laten zien dat
geldstress leidt tot verminderd vermogen
om uit de problemen te komen, bijvoor-
beeld doordat geldstress direct invloed
heeft op je cognitief functioneren, ongeacht
je opleidingsniveau.38
Ongewilde erfenis: intergenerationele
overdracht van bestaansonzekerheid
Het feit dat problemen zich opstapelen en
elkaar vaak negatief beïnvloeden, maakt
dat het erg moeilijk is om uit een situatie
van (toenemende) bestaansonzekerheid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>                            24
                                   Bestaanszekerheid is echter meer dan
                                   inkomen. Dat zien we ook terug als we
                                   naar de bredere effecten van armoede
                                   kijken. Ook die kunnen ‘overerfbaar’ zijn.
                                   De Kinderombudsman en de Sociaal-
                                   Economische Raad (SER) wezen in 2017 al
                                   op de negatieve gevolgen die materiële
                                   achterstanden en armoede kunnen hebben
                                   voor de ontwikkeling van kinderen.
                                   Geldgebrek kan bijvoorbeeld betekenen
                                   dat er minder gezond, maar ook minder
                                   ‘zeker’ gegeten wordt. Het is soms de vraag
                                   of er überhaupt eten op tafel kan komen.
                                   Ongezonder en onzekerder eten heeft
                                   direct invloed op de fysieke, psychische en
                                   cognitieve ontwikkeling van kinderen en
                                   jongeren. Schoolontbijten zijn hierop een
                                   deel van het antwoord.1 Daarnaast kunnen
                                   ook onzekerheid op het gebied van huisves-
                                   ting, zoals slechte isolatie, geluidsoverlast
                                   of weinig ruimte, de gezondheid en de
                                   ontwikkeling van kinderen en jongeren                              HENK
                                   negatief beïnvloeden. Dit geldt ook voor
                                   een gebrek aan een vaste woonplek of
                                   vaak moeten verhuizen.42 Instabiliteit van         knel (2023) staat de RVS uitgebreid stil bij
                                   leefomstandigheden drukken zwaar op de             dit vraagstuk.45
                                   sociale ontwikkeling van kinderen. Het
                                   beïnvloedt ook hun ontplooiingskansen,             Kortom, opgroeien in bestaansonzekerheid
                                   bijvoorbeeld door verminderde schoolpres-          leidt in de meeste gevallen niet direct tot
                                   taties, waardoor veel talenten langdurige          armoede in het latere leven, maar het zorgt
                                   onbenut blijven.43 Bovendien betekent              wel voor een veel slechtere uitgangspositie
                                   armoede vaak ook een kleiner sociaal               op het gebied van gezondheid, opleiding,
                                   netwerk en minder ruimte om te investeren          ontwikkeling en netwerk. Die ‘erfenis’ is
                                   in de ontwikkeling van kinderen. Daarnaast         veel lastiger te ontgroeien. Of, zoals Tim ’S
                                   kan stress door geldgebrek zwaar drukken           Jongers het ooit treffend verwoordde: “Als
                                   op gezinsrelaties, bijvoorbeeld door meer          je met 10-0 achterstand begint, is hogerop
                                   ruzies, echtscheidingen of mentale pro-            komen in de maatschappij geen klim op
                                   blemen en een hardere en inconsistente             een ladder. (…) Het is een tunnel, waarin
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   opvoedstijl.44 In het advies Kinderen uit de       je gewoon moet blijven kruipen, zonder
                                   1	Zie bijvoorbeeld het Programma Schoolmaaltijden van het Nederlandse Rode Kruis, het
                                     Jeugdeducatiefonds en het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Meer informatie via:
                                     https://schoolmaaltijden.nl/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>EEN GLIJBAAN NAAR
BENEDEN
Na jarenlang werken bij de politie     hierop een zzp-avontuur in. Dat wordt
besluit Henk in 2012 om als taxichauf- een glijbaan naar beneden. Henk komt
feur aan de slag te gaan. Hij wil een  in de schuldsanering terecht en leeft
nare periode in zijn leven afsluiten.  van € 50 per week. De bestaansonzeker-
Een echtscheiding, slecht contact      heid vreet aan zijn mentale en fysiek
met zijn kinderen en een stukgelopen   gezondheid. Schaamte ervaart hij ook.
nieuwe relatie. Zonder het zelf te
weten bouwt Henk een schuld op,        Het volledige verhaal van Henk is te
omdat het beslag dat op zijn loon      vinden in RVS (2021). Gezichten van
wordt gelegd, nooit wordt uitgekeerd   een onzeker bestaan. Den Haag: Raad
aan zijn ex-vrouw en kinderen. Als hij voor Volksgezondheid & Samenleving,
zijn baas hiermee confronteert, wordt  pp. 117-123.
Henk ontslagen. Blind duikt Henk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>                            26
                                   dat je weet waar je heen gaat (…) en op een     rekenen op hulp van hun netwerk. Dat
                                   bepaald moment zie je het licht voor je niet,   heeft verschillende oorzaken: het netwerk
                                   en het licht achter je niet meer.”46            kampt vaker met dezelfde onzekerheden,
                                                                                   en mensen vragen door schaamte en
                                   Niemand om me even op te vangen: life           onzekerheid minder vaak hulp.49 Bovendien
                                   events en het belang van sociale relaties       toont onderzoek het belang van sociale
                                   Bestaansonzekerheid kan geleidelijk             relaties voor gezondheid aan: sociale
                                   je leven binnendringen of je kunt erin          factoren hebben een groot positief effect op
                                   opgroeien. Maar soms is het ook gewoon          gezondheid en zijn zeker zo belangrijk in
                                   een plotse, onverwachte gebeurtenis die         het voorspellen van de levensverwachting
                                   je leven compleet overhoopgooit: pech,          als leefstijlfactoren zoals roken, alcohol
                                   ziekte, een ongeluk. Life events spelen een     drinken en bewegen.50
                                   belangrijke rol. Dit zijn impactvolle veran-
                                   deringen in het leven, zoals een scheiding,     Sociale uitsluiting als gevolg van
                                   een overlijden, het krijgen van een kind,       bestaansonzekerheid
                                   uit huis gaan of met pensioen gaan. Het is      Zoals hiervoor beschreven zijn er verschil-
                                   bijvoorbeeld bekend dat een plotse grote        lende omstandigheden en mechanismen
                                   afname van het inkomen (inkomensval) of         die kunnen leiden tot bestaansonzekerheid.
                                   structurele schommelingen in het inkomen        Deze mechanismen en omstandigheden en
                                   (inkomensonzekerheid) en het ontstaan           de bestaansonzekerheid waarin iemand
                                   van problematische schulden vaak samen-         uiteindelijk terechtkomt kunnen op hun
                                   hangen met levensgebeurtenissen als             beurt weer sociale uitsluiting tot gevolg
                                   baanverlies, ziekte, arbeidsongeschiktheid      hebben.
                                   of scheiding.47
                                                                                   Sociale uitsluiting verwijst in dit kader
                                   Vaak hangt de impact van life events            zowel naar (groepen van) mensen die vaak
                                   samen met het wel of niet aanwezig zijn         om uiteenlopende redenen niet kunnen
                                   van sociale relaties: een veerkrachtige         of mogen meedoen aan de samenleving,
                                   omgeving en een sociaal netwerk waardoor        én naar maatschappelijke processen die
                                   je tegenslag makkelijker kunt opvangen.         bepaalde groepen in de samenleving syste-
                                   Onderzoek bevestigt de samenhang tussen         matisch op achterstand plaatsen. Het gaat
                                   bestaansonzekerheid en sociale relaties en      zowel om ‘objectieve’ verdelingsverschillen
                                   netwerken. Sociale relaties vormen als het      in inkomen, opleiding en sociale rechten
                                   ware een informele vorm van sociale zeker-      als om maatschappelijke vervreemding
                                   heid. Zo beschikt bijvoorbeeld 78% van de       en ervaren achterstelling. Het SCP spreekt
                                   werkenden met partner over de zekerheid         van sociale uitsluiting “wanneer er sprake
                                   van ten minste één vast contract en kunnen      is van een achterstand op twee of meer
                                   veel jongeren, zowel hoger- als lageropge-      van de volgende terreinen: op materieel
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   leiden, meestal nog bij hun ouders terecht      gebied, wat betreft de toegang tot sociale
                                   wanneer zij bijvoorbeeld door het verlies       grondrechten, wat betreft de sociale parti-
                                   van betaald werk geen zelfstandige woon-        cipatie en op het terrein van de culturele of
                                   ruimte meer kunnen betalen.48 Juist mensen      normatieve integratie.”51
                                   met een laag inkomen kunnen minder vaak
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>                                                                                               27
   Het SCP hanteert, zoals uit het genoemde    armoede. Armoede gaat vooral over iemands
   blijkt, vier dimensies van sociale uitslui- financiële positie, terwijl sociale uitsluiting
   ting. Bij tekorten op materieel gebied gaat iemands inbedding in de maatschappij
   het vooral om het al dan niet hebben van    betreft. Zo zijn armen niet automatisch
   inkomen, vermogen en materiële goederen,    sociaal uitgesloten, en kan men andersom
   zoals huisvesting. Tekorten op het gebied   sociaal uitgesloten zijn om andere redenen
   van sociale grondrechten hebben onder       dan de inkomenspositie, bijvoorbeeld van-
   andere betrekking op het bestaan van        wege gezondheid of culturele achtergrond.
   wachtlijsten, financiële drempels of de
   weigering van bepaalde diensten en voor-    Kortom, bestaansonzekerheid zorgt voor
   zieningen op het gebied van medische zorg,  sociale uitsluiting. Niet alleen omdat de
   huisvesting en onderwijs. Bij achterstanden inkomenspositie verandert, het is ook de
   op het gebied van sociale participatie gaat positie van mensen in de maatschappij die
   het om onvoldoende deelname aan formele     verandert. In het eerdere RVS-advies Herstel
   en informele sociale netwerken, sociaal     begint met een huis noemden we dit cen-
   isolement en gebrekkige sociale betrok-     trifugale krachten die mensen naar de rand
   kenheid. Met een tekort aan culturele of    van de samenleving slingeren.53
   normatieve integratie doelt het SCP op een
   onvoldoende naleving van centrale waar-     HOE GROOT IS HET
   den en normen in de samenleving, zoals      PROBLEEM VAN
   delinquent gedrag en fraude, maar bijvoor-  BESTAANSONZEKERHEID?
   beeld ook afwijkende opvattingen over de    Bestaansonzekerheid gaat altijd om
   gelijkheid van mannen en vrouwen.52         een combinatie van financiële tekorten
                                               en instabiliteit, onzekere of slechte
   Het is goed om hierbij op te merken dat     huisvesting, gezondheidsproblemen,
   sociale uitsluiting iets anders is dan      een klein en breekbaar netwerk en een
‘ER IS DE AFGELOPEN DECENNIA
 VEEL WANTROUWEN GESLOPEN
 IN WETGEVING EN DUS OOK
 IN HULPVERLENING, MET ALS
 GEVOLG EEN EVEN STERK
 GELOOF IN DE AFSCHRIKWEK­
 KENDE WERKING VAN SANCTIES’.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>                            28
                                   weinig stimulerende leeromgeving. Juist                1 miljoen. De sterke daling in 2022 hangt
                                   dit meervoudige karakter maakt het lastig              samen met de energietoeslag en andere
                                   om bestaansonzekerheid te meten: een                   inkomensondersteunende maatregelen die
                                   eenduidige definitie en operationalisering             zijn genomen naar aanleiding van de mede
                                   ontbreken. Dat betekent overigens niet dat             door de oorlog in Oekraïne veroorzaakte
                                   er helemaal niets over de orde van grootte             hoge inflatie. Als die maatregelen niet
                                   te zeggen is.                                          worden meegeteld, zou het aandeel van
                                                                                          de bevolking dat leeft in armoede op 5,9%
                                   Het gaat om inkomen…                                   uitkomen (989.000 mensen). Hierbij moet
                                   Over de dimensie ‘financiële tekorten en               ook opgemerkt worden dat de gevolgen van
                                   instabiliteit’ weten we relatief gezien veel.          het terugvorderen van coronasteun aan
                                   Volgens de meest recente cijfers van het               bijvoorbeeld kleine ondernemers nog niet
                                   Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)               in deze cijfers is terug te zien.
                                   leefden er in 2022 ongeveer 637.000 mensen
                                   in een huishouden met een inkomen onder                Het is ook zonder de genoemde uitzon-
                                   de armoedegrens, zo’n 3,8% van de totale               derlijke omstandigheden de vraag of de
                                   bevolking.54 Dat is een grote groep mensen.            dalende trend die in de CBS-cijfers is te zien,
                                   Tegelijkertijd is dit aantal volgens de CBS-           zich ook weerspiegelt in de werkelijkheid.
                                   definitie van armoede de afgelopen jaren               De gemeten armoedeontwikkeling hangt
                                   flink afgenomen. In 2017 lag het aantal men-           namelijk in belangrijke mate af van de
                                   sen in armoede bijvoorbeeld op meer dan                gehanteerde armoedegrens.55 Figuur 1.1
                                      25
                                      20
                                      15
                                      10
                                       5
                                       0
RVS | Van overleven naar bloeien
                                                  Periode van toenemende werkloosheid        Armoedegrens SCP: niet-veel-maar-toereikendcriterium
                                                  Lage-inkomensgrens CBS                     Armoedegrens Eurostat: 60% van het mediane inkomen
                                   Figuur 1.1: Ontwikkeling armoedepercentage onder de Nederlandse bevolking. (Bron: Goderis & Muns 2023). De
                                   ronde en driehoekige merktekens geven respectievelijk trendbreuken en interpolaties aan.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>                                                                                                                       29
                                                        Aantal huishoudens (x 1000)
                            0             100           200            300            400           500            600
 Lage-inkomensgrens (CBS)
 Niet-veel-maar-toereikend-
 criterium (SCP)
                               Inkomen als werkgever           Inkomen als zelfstandige         Uitkering pensioen
                               Uitkering bijstand              Overige uitkering
Figuur 1.2: Aantal huishoudens onder armoedegrens naar voornaamste inkomensbron in 2021 (in duizenden)
(Bron: CBS, SCP en Nibud 2023). De cijfers zijn voorlopig.
illustreert dit aan de hand van de ont-                     Het Europese statistische bureau Eurostat
wikkeling van armoede bekeken vanuit                        hanteert een relatieve armoedegrens die
3 gangbare definities: die van het CBS, het                 gelijk is aan 60% van het mediane2 besteed-
SCP en Eurostat.                                            bare inkomen in een land.
De lage-inkomensgrens van het CBS                           In de cijfers van het SCP is het aandeel
weerspiegelt een vast koopkrachtbedrag                      mensen in de bevolking dat in armoede
in de tijd, namelijk de bijstandsuitkering                  leeft over de tijd redelijk stabiel. Het
van een eenpersoonshuishouden in 1979.                      schommelt als sinds de jaren 80, afhankelijk
De lage-inkomensgrens wordt alleen voor                     van de conjunctuur, structureel tussen de
de prijsontwikkeling geïndexeerd. Het                       5% en 9%. Volgens de meest recente SCP-
‘niet-veel-maar-toereikend-criterium’ van                   cijfers (2021) leefde 7,5% van de Nederlandse
het SCP gaat uit van wat iemand minimaal                    huishoudens onder deze armoedegrens. Dit
nodig om in zijn levensonderhoud te voor-                   komt neer op 6,1% van de bevolking, ofwel
zien en het inkomen dat hierbij hoort. Dit                  meer dan 1 miljoen mensen; een aanzienlijk
wordt in belangrijker mate bepaald aan de                   verschil met de cijfers van het CBS. Als naar
hand van minimumvoorbeeldbegrotingen                        armoede gekeken wordt door de bril van
van het Nibud en omvat de minimale uitga-                   Eurostat, dan is de armoede in Nederland
ven aan onvermijdbare, basale zaken zoals                   sinds 2012 echter flink toegenomen en
voedsel, kleding, wonen, enkele andere                      leefde 14,4% van de bevolking, oftewel ruim
moeilijk te vermijden posten en de kosten                   2,4 miljoen mensen, in 2021 in armoede.56
van ontspanning en sociale participatie.
2 De mediaan is de middelste waarde in een rij gegevens die van klein naar groot is gerangschikt. Het is de meest
    informatieve centrummaat voor scheve (niet-normale) verdelingen of verdelingen met grote uitschieters. De me-
    diaan wordt daarom vaak gebruikt als centrummaat voor inkomens, die over het algemeen niet normaal verdeeld
    zijn.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>                            30
                                   Niet alleen de omvang, maar ook de samen-
                                   stelling van de groep die onder de armoe-
                                   degrens leeft verschilt tussen CBS en SCP
                                   (figuur 1.2). Als gekeken wordt door de bril
                                   van het CBS zijn het vooral mensen met een
                                   bijstandsuitkering of een verwante sociale
                                   voorziening (zoals een Wajong-uitkering)
                                   die in armoede leven. Binnen de definitie
                                   van het SCP springen naast mensen met een
                                   bijstandsuitkering ook pensioenontvangers
                                   er in negatieve zin uit.57 Wat verder opvalt,
                                   is het relatief grote aandeel van ‘werkende
                                   armen’. Dat zijn mensen die in armoede
                                   leven, maar wel een inkomen hebben uit
                                   werk of als zelfstandige. Die groep bedroeg                             INGRID
                                   in 2021 ongeveer 229.000 mensen, iets meer
                                   dan een kwart van de totale groep mensen
                                   in armoede.
                                                                                   de meest extreme vorm van instabiele
                                   We moeten onszelf dus niet rijk rekenen         huisvesting, dakloosheid, meldde het CBS
                                   met dalende armoedecijfers. Dat is niet         recentelijk bijvoorbeeld dat de jarenlange
                                   alleen een definitiekwestie. Want bij andere    stijging tot stilstand gekomen is.60 Het
                                   dimensies van financiële onzekerheid is         aantal geregistreerde dakloze mensen lag
                                   er geen sprake van een dalende trend. Zo        in 2021 – het meest recente beschikbare
                                   kampten in 2023 ruim 726.000 huishoudens        peiljaar – volgens het CBS op ongeveer
                                   – ofwel 8,8% van alle huishoudens – met         32.000. Dat is inderdaad lager dan het aantal
                                   problematische schulden. Daarmee ligt het       dakloze mensen dat in 2019 (39.300) en 2020
                                   aantal huishoudens met problematische           (36.400) werd geregistreerd. Tegelijkertijd
                                   schulden, ondanks de daling van de              is dit cijfer nog steeds fors hoger dan het
                                   afgelopen jaren, op het hoogste niveau          aantal dakloze mensen dat in 2009 in de
                                   sinds 2015. Dit ligt vooral aan het feit dat    boeken voorkwam (17.800).61
                                   de Belastingdienst weer is gestart met het
                                   invorderen van toeslagen en schulden            Bovendien krijgen deze cijfers meer reliëf
                                   door andere aanslagen.58 Ook als bij het        als gekeken wordt naar de groepen die niet
                                   aantal huishoudens dat zegt zeer moeilijk       in deze registratie worden meegenomen,
                                   te kunnen rondkomen is in 2022 een lichte       zoals dakloze 65-plussers, kinderen jonger
                                   stijging te zien ten opzichte van de jaren      dan 18, dakloze ongedocumenteerden,
                                   daarvoor.59                                     vrouwen in de vrouwenopvang en thuislo-
RVS | Van overleven naar bloeien
                                                                                   zen, zoals mensen die slapen op wisselende
                                   ...maar ook over huisvesting                    adressen (bankslapers), in auto’s of op
                                   Dit beeld lijkt te zich te weerspiegelen        campings. Juist omdat het bij de groep
                                   in een andere belangrijke dimensie van          thuislozen vaak om mensen gaat die wel
                                   bestaansonzekerheid: huisvesting. Over          werk hebben of studeren, maar geen eigen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>EEN DRAAIDEUR VAN
BESTAANS(ON)ZEKERHEID
Ingrid is geboren op Aruba, waar ze     cursussen in boekhouding en adminis-
haar jeugd doorbrengt. Ze gaat naar     tratief werk. Verschillende tijdelijke
de havo en werkt daarna bij een grote   baantjes volgen. Ze maakt schulden,
bank op Aruba. Na 4,5 jaar wordt ze bij lost die af, zorgt voor haar zieke moe-
een reorganisatie ontslagen: last in,   der, en woont een tijdje bij haar vader
first out. Na haar ontslag werkt Ingrid omdat ze na een kort verblijf op Aruba
een tijdje bij een ander bedrijf, maar  geen onderkomen meer heeft. Ingrid
ook dat duurt niet lang. Dit wordt      krijgt er een soort apathisch gevoel
de rode draad in haar leven: steeds     van. Ze heeft in Nederland constant
een baan voor korte tijd en dan weer    het gevoel alsof ze bijna verdrinkt,
opnieuw beginnen. Ze komt in 1986       maar nooit echt helemaal.
naar Nederland om dichter bij haar
ouders en zus te wonen. Ingrid bezoekt  Het volledige verhaal van Ingrid is te
regelmatig uitzendbureaus. Na een jaar  vinden in RVS (2021). Gezichten van
vindt ze tijdelijk werk bij de afdeling een onzeker bestaan. Den Haag: Raad
ruimtelijke ordening van de gemeente.   voor Volksgezondheid & Samenleving,
Tussen de baantjes in volgt ze gratis   pp. 86-93.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>                            32
                                        ‘SAMENHANGENDE HULP
                                         KOMT VAAK EERDER TOT
                                         STAND ONDANKS SYSTEMEN
                                         DAN DANKZIJ SYSTEMEN,
                                         ALLE GOEDE BEDOELINGEN
                                         TEN SPIJT’.
                                   of stabiele huisvesting hebben, komen             er in Nederland in huizen van slechte
                                   ze vaak niet in aanmerking voor hulp              kwaliteit wonen of in huizen die eigenlijk
                                   door gemeenten. Om hoeveel mensen het             te klein zijn voor de omvang van het gezin.
                                   precies gaat, is moeilijk vast te stellen. Toch   Er zijn wel signalen. Zo geeft het recente
                                   zijn er redenen om aan te nemen dat het           woononderzoek van het ministerie van
                                   werkelijke aantal dak- en thuisloze mensen        Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
                                   vele malen hoger ligt dan het CBS meldt.          (BZK) aan dat in 2021 ongeveer 7% van de
                                   Zo stelde Valente, de brancheorganisatie          huishoudens in sociale én private huur-
                                   van instellingen voor daklozenopvang en           woningen minder dan 25 m2 per persoon
                                   beschermd en begeleid wonen, vast dat er          tot hun beschikking hadden.64 Beperkte
                                   in 2019 ruim 514.000 mensen werden uitge-         woonruimte clustert zich in wijken. Het
                                   schreven uit de Basisregistratie Personen         woononderzoek van het ministerie van BZK
                                   omdat ze geen woonadres hadden. Niet              signaleerde ook dat ongeveer 24% van de
                                   iedereen in deze groep is dak- of thuisloos,      corporatiewoningen te maken heeft met
                                   maar het geeft wel aan dat het reële aantal       vocht- en schimmelproblemen en achter-
                                   dak- en thuisloze mensen wel eens ver             stallig onderhoud buiten (54%) en binnen
                                   boven de genoemde 32.000 kan uitkomen.62          (27%).65 En in Amsterdam Nieuw-West stelde
                                   Ook de resultaten van de recente ETHOS-           de gemeente vast dat er in dat stadsdeel
                                   telling3 in Noordoost-Brabant wijzen in die       alleen al ongeveer 10.000 kinderen onder de
                                   richting.63                                       18 jaar waren die met een groot gezin in een
                                                                                     te krap huis woonden. Dat zijn gezinnen
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   Over andere aspecten van onzekere                 met drie of meer thuiswonende kinderen
                                   huisvesting is veel minder bekend. Zo             met minder dan 20 m2 woonoppervlakte per
                                   weten we niet precies hoeveel mensen              persoon.66
                                   3 ETHOS staat voor European Typology of Homelessness and Housing Exclusion.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>                                                                                                      33
Stapeling van onzekerheid en                         gaat het relatief vaak om alleenstaanden,
achterstanden                                        65-plussers en mensen met migratieach-
Zoals hiervoor is gebleken, geven                    tergrond. Tegelijkertijd stelt het SCP dat de
bestaande registraties weliswaar inzicht             overheid juist voor deze groepen een soci-
in verschillende afzonderlijke dimensies             aal vangnet zou moeten bieden;68 een beeld
van bestaansonzekerheid, zoals ook blijkt            dat we ook terugzien in Gezichten van een
uit de factsheets67 die de RVS op basis van          onzeker bestaan.
Gezichten van een onzeker bestaan heeft
gepubliceerd. Maar deze gegevens geven               Hoewel het SCP-onderzoek niet alle door
geen inzicht in de individuele stapeling van         ons genoemde aspecten van bestaansonze-
deze dimensies en de overlap die hierdoor            kerheid meeneemt, komt het heel dicht in
bestaat tussen verschillende groepen.                de buurt van onze definitie. We kunnen er
                                                     dus, zij het met enige voorzichtigheid, van
Recent onderzoek van het SCP geeft                   uitgaan dat ongeveer één op de zes volwas-
echter wel inzicht in het aandeel van de             senen in Nederland te maken heeft met
Nederlandse bevolking dat met stapelingen            dreigende of reële bestaansonzekerheid.4
van onzekerheden en achterstanden te
maken heeft. In het rapport Zicht op zorgen          HOE KAN HET BETER?
(2023) laat het SCP zien dat ongeveer één op         ERVARINGSDESKUNDIGEN
de zes volwassenen (2,3 miljoen mensen)              AAN HET WOORD
te maken heeft met een stapeling van drie            Als we het hebben over bestaansonzeker-
of meer problemen. Het gaat daarbij om               heid, gaat het om een zeer omvangrijke
problemen met algemene dagelijkse han-               groep mensen. Bovendien gaat het om een
delingen, problemen in de gezinssituatie,            groep die we met het huidige aanbod van
problemen met het sociale netwerk, pro-              voorzieningen en regelingen in veel geval-
blemen met het zelfstandig kunnen voeren             len óf slecht bereiken óf niet goed weten te
van een huishouden, financiële problemen,            helpen. Hulp sluit niet altijd goed aan op de
geringe administratieve vaardigheden en              behoeften die mensen in bestaansonzeker-
arbeidsmarktproblemen. Iets meer dan de              heid hebben. Hoe kan dat beter? Daarvoor
helft daarvan (1,3 miljoen mensen) beschikt          zijn we teruggegaan naar de mensen die
daarbij niet over voldoende economische              destijds zijn geïnterviewd voor Gezichten
hulpbronnen, zoals betaald werk, of                  van een onzeker bestaan. Bij deze consul-
persoonlijke hulpbronnen, zoals een goede            tatie werden twee vragen gesteld: Hoe gaat
gezondheid, om deze problemen goed op te             het nu met je? En hoe had de overheid jou
vangen. Alles bij elkaar bevindt ongeveer            destijds beter kunnen helpen? Hun ant-
één op de tien mensen in Nederland zich in           woorden gebruiken we als referentiepunt.
een dergelijke kwetsbare situatie. Hierbij           Want de boodschap waarmee we begonnen
4	Een beeld dat opvallende overeenkomsten vertoont met de omvang van de groepen onzekere wer-
   kenden en precariaat in de studie Eigentijdse ongelijkheid. Daarbij moet opgemerkt worden dat het
   wel om heel verschillend samengestelde groepen gaat. Vgl: SCP (2023), Eigentijdse ongelijkheid. De
   postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen kapitaal. Den Haag: Sociaal en Cultureel
   Planbureau.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>                            34
                                   zijn, geldt nog steeds. Het gaat om de                       “Het voelt zo bevrijdend om
                                   mensen in bestaansonzekerheid voor wie                        in de winkel te lopen en te
                                   het beleid beter moet. En om dat beleid te                    kijken: ‘goh, waar heb ik
                                   kunnen verbeteren, moeten we eerst naar                       zin in’, in plaats van: ‘wat
                                   ze luisteren.                                                 kan ik kopen met het geld
                                                                                                 dat ik nog heb.”
                                   Ondanks de hoge inflatie, de hoge energie-
                                   prijzen en de krapte op de woningmarkt                     Tegelijkertijd werken bij een aantal van
                                   gaat het met de meeste mensen die we                       hen bepaalde problemen nog steeds door
                                   spraken goed. Ze zijn hoopvol gestemd.                     in hun leven; zo hebben ze meer – en
                                   Henk wiens zzp-avontuur verkeerd afliep,                   ernstiger – gezondheidsproblemen. Ook
                                   Solomon die als asielzoeker in Nederland                   Miranda blijft last houden van verschil-
                                   kwam, en Robbin die als jongere door de                    lende gezondheidskwalen. Robbin woont
                                   jeugdzorg zwierf, hebben allemaal een                      nog anti-kraak terwijl hij graag een eigen
                                   stabiele baan. Antoon die als ondernemer                   huurwoning of in ieder geval stabielere
                                   diep in de schulden terechtkwam, is weer                   huisvesting zou willen. Hij vertelt dat het
                                   voor zichzelf begonnen. Dat gaat zo goed                   ook al vóór de huidige problemen op de
                                   dat hij zelfs anderen kan helpen. Antoon:
                                       “Ik help zelfs anderen met
                                        energierekeningen of bood-
                                        schappen; ik was ook altijd
                                        blij dat er mensen voor mij
                                        waren.”
                                   Beiden zijn opgelucht dat hun geldzorgen
                                   voorbij zijn, want die waren – zoals Robbin
                                   uitlegt – “moordend”. Antoon kan eindelijk
                                   van het leven genieten; hij hoeft niet meer
                                   bang te zijn dat er iets kapotgaat.
                                   Eefke en Désiré werken nu als ervaringsdes-
                                   kundigen en hebben stabiliteit gevonden.
                                   We hebben gevraagd wat bestaanszeker-
                                   heid voor hen doet.5 Voor Eefke is het feit
                                   dat ze geen geldzorgen meer heeft vooral
                                   het begin geweest van een herstelproces:
                                   “Mooier kan ik het niet maken.” Voor Désiré
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   betekent het vooral dat ze weer deel uit-
                                   maakt van de maatschappij. Ze is trots.                                   MIRANDA
                                   5   De gefilmde interviews met Eefke en Désiré zijn te vinden op www.raadrvs.nl/gezichten-van-een-onzeker-bestaan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>GEVANGEN IN HET MOERAS
Miranda groeit op in ellende. Er is         Als haar koelkast stuk gaat, heeft ze
sprake van huiselijk geweld en als          een probleem. Ondanks vele participa-
kind neemt ze een groot deel van            tietrajecten heeft ze nog geen werk.
de zorg voor broertjes en zusjes op         Wel is ze blij dat ze net haar opleiding
zich. Miranda staat ongewild al op          tot ervaringsdeskundige succesvol
achterstand, want ze hoort immers           heeft voltooid. Toch heeft ze het gevoel
bij die ene familie die niet spoort. Ze     dat ze onder permanent toezicht leeft.
heeft zich nooit aanvaard gevoeld           Alle uitgaven moeten bijgehouden
door de samenleving. Mishandeling,          worden, en wanneer haar vriendje bij
chronische ziekten en depressieve           haar slaapt, moet de dag nadien de
gedachten stapelen zich van jongs af        tandenborstel weg uit angst dat de
aan op. Nu Miranda volwassen is, kan        bijstandsambtenaar zijn bezoek als
ze niet begrijpen waarom jeugdzorg          fraude bestempelt.
of andere instanties nooit hebben
ingegrepen. Miranda leeft momenteel         Het volledige verhaal van Miranda is
van een bijstandsuitkering. Ze krijgt       te vinden in RVS (2021). Gezichten van
stress door de vele controles en voelt      een onzeker bestaan. Den Haag: Raad
zich regelmatig vernederd door de           voor Volksgezondheid & Samenleving,
overheid. Ze kan amper rondkomen en         pp. 39-45.
er is weinig uitzicht op verbetering.
       woningmarkt moeilijk was voor jongeren      die uit de jeugdzorg komen om een woning
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>                            36
                                   te vinden. Er is bijna geen woonaanbod dat                  naar mensen met ervaringskennis, maar
                                   betaalbaar is voor deze groep. Ingrid is op                 hij vraagt zich af of daar ook altijd iets mee
                                   het moment van schrijven net begonnen                       wordt gedaan. Hij ziet het in ieder geval
                                   met een nieuwe baan, maar was daarvoor                      niet. En het vergt ook vertrouwen van
                                   wederom werkloos. Met deze ‘draaideur’                      de overheid in burgers. Als, zo signaleert
                                   van bestaans(on)zekerheid heeft ze veel                     Ingrid, het gevoel gecontroleerd te worden
                                   ervaring. Ze kan er dus wel mee omgaan,                     gaat overheersen in een buurt, durven
                                   maar het vreet ook aan haar. Ingrid                         mensen ook elkaar niet meer te helpen.
                                   omschrijft het gevoel dat dit geeft zeer                    Désiré vindt daarom dat de overheid ook
                                   treffend:                                                   in de dagelijkse praktijk van hulpverlening
                                                                                               moet kijken voor ze beleid kan maken. De
                                       “Ik kan wel zwemmen                                    overheid kan pas goed beleid maken als
                                        tegenwoordig, mijn hoofd                               ze ook daadwerkelijk op bezoek gaat op
                                        boven water houden, ik kan                             de werkvloer en daar gaat praten met de
                                        mezelf wel redden, maar ik                             mensen die er verblijven/wonen en werken.
                                        ben moe van het watertrap-
                                        pelen.”                                                Naast kijken en luisteren moet er ook echt
                                                                                               wat gedaan worden. Patrick benadrukt dat
                                   Op de vraag wat de overheid anders had                      housing first voor hem het allerbelangrijkst
                                   kunnen doen, zijn de antwoorden opval-                      is. Je moet eerst mensen aan een huis hel-
                                   lend overeenkomstig: luister naar de mens                   pen voordat ze verder kunnen, stelt hij. De
                                   die hulp nodig heeft. Je kunt mensen niet                   overheid moet ook pragmatisch zijn, zegt
                                   over één kam scheren, iedereen is anders                    Sandra, want het gaat om talentonwikke-
                                   en heeft ook iets anders nodig. Eefke voegt                 ling van mensen in de maatschappij. Tyrell
                                   hieraan toe dat het haar had geholpen als                   ziet graag dat de overheid al eerder de juiste
                                   er ook een hulpverlener was geweest die                     informatie geeft aan jongeren en vaker
                                   echt naast haar was gaan staan en haar                      incheckt, zodat problemen voorkomen
                                   belangen had behartigd. Miranda, die zelf                   kunnen worden.6
                                   vrijwilligerswerk met vluchtelingen doet,
                                   onderschrijft dit:                                          Hoewel elk verhaal uniek is, zijn er een
                                                                                               aantal grote gemene delers uit de gesprek-
                                       “Elke persoon heeft zicht-                             ken te halen. Ten eerste benadrukken de
                                        baar of onzichtbaar een                                vijftien mensen uit Gezichten van een
                                        rugzak met zich mee. En                                onzeker bestaan het belang van een solide
                                        iedereen moet gewoon een                               basis: een inkomen waarvan je kunt rond-
                                        kans krijgen, ook al ziet die                          komen, stabiele huisvesting en een zinvolle
                                        er raar uit. (…) Je ziet het                           dagbesteding door (vrijwilligers)werk. Als
                                        niet aan de buitenkant.”                               het op een van die punten misgaat, zorgt
RVS | Van overleven naar bloeien
                                                                                               dat voor veel onrust en onzekerheid. Ook
                                   En dan is luisteren niet genoeg. Robbin                     geven ze aan dat hulp vaak eerder had
                                   ziet dat er steeds vaker geluisterd wordt                   kunnen worden gegeven, zodat de spiraal
                                   6   Het gefilmde interview Tyrell is te vinden op www.raadrvs.nl/gezichten-van-een-onzeker-bestaan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>naar beneden eerder had kunnen worden         door (vrijwilligers)werk. Daarnaast vinden
doorbroken. Ze hebben behoefte aan beleid     ze dat het inzetten van preventieve hulp
dat ellende voorkomt in plaats van (gedeel-   of langdurige lichte vormen van hulp veel
telijk) repareert. Daarnaast geven ze vrijwel ellende had kunnen voorkomen. Ook geven
allemaal aan dat de overheid meer oog zou     ze vrijwel allemaal aan dat de overheid
moeten hebben voor de mens achter de          meer oog zou moeten hebben voor de mens
hulpvraag en de unieke kenmerken van          achter de hulpvraag en de unieke kenmer-
‘hun’ problemen. Het liefst met iemand        ken van ‘hun’ problemen.
die naast ze staat en naar ze luistert. Een
probleem staat immers zelden op zichzelf.
CONCLUSIES
Bestaansonzekerheid is een meervoudig
begrip, een combinatie van: onzekerheid
over je financiën en inkomen, je huisves-
ting, je gezondheid, je mogelijkheden tot
ontwikkeling en je sociale netwerk. En vaak
meerdere van deze dingen tegelijkertijd.
Bestaansonzekerheid kan je leven langzaam
binnendringen en zich als roest vastbijten
en verspreiden in je leven, waarbij oorzaak
en gevolg vaak lastig van elkaar te onder-
scheiden zijn. Het kan ook heel plotseling
komen, door een onverwachte en verstrek-
kende levensgebeurtenis, zoals overlijden,
ziekte of baanverlies en een verbrokkeld
netwerk. En je kunt bestaansonzekerheid
erven van je ouders. Bestaansonzekerheid
leidt vrijwel altijd tot vormen van sociale
uitsluiting.
Het gaat bovendien om een aanzienlijk
deel van de bevolking. Met enige voor-
zichtigheid, kunnen we ervan uitgaan dat
ongeveer één op de zes volwassenen in
Nederland te maken heeft met dreigende of
reële bestaansonzekerheid. Hoe kan hulp
beter aansluiten op de situatie waarin zij
verkeren? Ten eerste onderstrepen mensen
in bestaansonzekerheid het belang van
een solide en stabiele basis: een inkomen
waarvan je kunt rondkomen, stabiele
huisvesting en een zinvolle dagbesteding
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   38
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>                                                                                             39
SYSTEMEN
VAN HULP EN
ONDERSTEU­
NING
In het voorgaande hoofdstuk is geschetst     vier toeslagen (huurtoeslag, zorgtoeslag,
hoe bestaansonzekerheid eruitziet, welke     kinderopvangtoeslag en het kindgebonden
werkingsmechanismen erachter schuilgaan,     budget). Daarnaast bestaat er op lokaal
hoeveel mensen het bij benadering treft      niveau vaak nog een myriade aan regelin-
en wat mensen in bestaansonzekerheid         gen, die varieert van formele regelingen,
zelf belangrijk vinden als het gaat om       zoals bijzondere bijstand (gemeente) en
hulpverlening. In dit hoofdstuk schetsen     lokale minimaregelingen zoals stadspassen,
we hoe systemen van hulp en ondersteu-       kortingen op voorzieningen als bibliothe-
ning voor mensen in dreigende en reële       ken, cultuur en sport, en steun in natura
bestaansonzekerheid in veel gevallen juist   (fietsen, laptops), tot een groeiend aanbod
zorgen voor meer in plaats van minder        aan initiatieven van informele voorzie-
bestaansonzekerheid en sociale uitsluiting.  ningen, zoals charitatieve stichtingen en
Dit hoofdstuk richt zich primair op hulp- en noodfondsen die al dan niet gesubsidieerd
ondersteuningssystemen op het gebied van     worden door gemeenten.69
werk, inkomen en leren en ontwikkelen.
Tegelijkertijd zien we bewegingen die erop   Voor veel mensen werkt dit systeem
gericht zijn om hardvochtige en ongewenste   naar behoren, maar niet voor iedereen.
effecten van overheidsbeleid te mitigeren    Hulp en ondersteuning bereiken vaak
en te voorkomen.                             niet de mensen die dit het hardste nodig
                                             hebben. Sterker nog, voor veel mensen in
Overheidsbeleid en bestaansonzekerheid       bestaansonzekerheid werkt het systeem
Nederland kent een sterk ontwikkeld          juist averechts. Dit ligt ten dele aan het feit
systeem van ondersteuning door de            dat er bij al deze regelingen en voorzienin-
overheid. Zo is er een uitgebreid systeem    gen weinig rekening wordt gehouden (of
van 27 verschillende landelijke inkomens-    kan worden gehouden) met de complexiteit
ondersteunende maatregelen, waarvan          van bestaansonzekerheid. Door de nadruk
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>                            40
                                   die overheidssteun van oudsher legt op           het bestaande hulpaanbod soms zelfs als zo
                                   specifieke en/of enkelvoudige problemen          overweldigend wordt ervaren dat mensen
                                   schieten huidige systemen van hulp               door de bomen het bos niet meer zien, juist
                                   en ondersteuning op dit moment nog               degenen die van deze hulp gebruikmaken.71
                                   vaak tekort in het helpen van mensen in
                                   bestaansonzekerheid of in het voorkomen
                                   dat mensen in bestaansonzekerheid
                                   terechtkomen. Dit terwijl Nederland
                                   jaarlijks flink wat geld investeert in de hulp
                                   en ondersteuning voor mensen met pro-
                                   blemen. Zo omvatten publieke én private
                                   uitgaven voor sociale ondersteuning in 2021
                                   onder andere (maar niet uitsluitend):70
                                    • ca. € 92 miljard voor inkomensondersteu-
                                      ning bij ouderdom;
                                    • ca. € 21 miljard voor inkomensonder-
                                      steuning bij arbeidsongeschiktheid en
                                      invaliditeit;
                                    • ca. € 17,7 miljard voor inkomensonder-
                                      steuning bij ziekte;
                                    • ca. € 12 miljard voor ondersteuning                          ANTOON
                                      specifiek bedoeld ter bestrijding van
                                      sociale uitsluiting, zoals de Wet werk en
                                      bijstand, de Toeslagenwet, zorgtoeslag,
                                      rechtsbijstand en andere regelingen zoals
                                      schuldhulpverlening;
                                    • ca. € 8 miljard voor inkomenssteun in
                                      verband met het overlijden van een
                                      familielid;
                                    • ca. € 6,7 miljard voor inkomenssteun bij
                                      werkloosheid;
                                    • ca. € 4 miljard voor de tegemoetkoming in
                                      huisvestingskosten, zoals de huurtoeslag.
                                   Er lijkt dus niet direct sprake van een
                                   gebrek aan middelen en aandacht.
                                   Integendeel, dit incomplete lijstje omvat
                                   ruim € 161 miljard aan collectieve en
                                   private uitgaven gericht op het voorkomen
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   van sociale uitsluiting en bestaansonzeker-
                                   heid. Dat is – ook zonder het meerekenen
                                   van de collectieve en private zorguitgaven
                                   – al 18% van het bruto binnenlands product.
                                   Het hoeft geen verbazing te wekken dat
                                                                                                   EDDY
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>CORROSIVE DISADVANTAGE
IN GEZICHTEN VAN EEN
ONZEKER BESTAAN
Hoe een stapeling van problemen op      bezien, ongelukkige investering met
verschillende levensdomeinen eruit      zijn eigen Duitse bedrijf heeft Antoon
kan zien, laat het verhaal van Eddy     een schuld van 258.000 Duitse Mark
zien. Eddy is 55 jaar als hij zijn knie opgebouwd. Binnen een jaar verdub-
breekt en daardoor niet meer kan wer-   belt dat bedrag. Uiteindelijk doet hij
ken. Hij krijgt al snel een nieuwe baan er 15 jaar over om een schuld van 1,5
waarbij zijn verslechterde mobiliteit   miljoen Duitse Mark terug te betalen,
geen probleem is, al verdient hij wel   waarvan 60% bestaat uit boetes en
minder. Maar hier krijgt hij te maken   bijkomende kosten. In die 15 jaar
met andere gezondheidsproblemen,        is Antoon naar eigen zeggen 30 jaar
namelijk een hartinfarct. Zijn werk-    ouder geworden. De armoede en de
gever durft hem niet te behouden en     permanente stress zijn funest geweest
helpt hem aan een andere baan waar-     voor zijn gezondheid. Op dagen dat hij
bij hij thuis kan werken. Na een jaar   ziek was, ging hij toch werken, omdat
eindigt Eddy’s contract. Er volgt geen  hij het geld nodig had. Hij heeft een
verlenging. Van de WW komt Eddy in      maagzweer gehad, kreeg twee keer een
de WIA en later in de AOW. Elke stap    hartstilstand en kreeg een tumor in de
betekent ook een forse daling van zijn  longen. Zijn tanden zijn uitgevallen en
inkomen. Zijn vaste lasten dalen ech-   hij heeft geen geld voor een kunstge-
ter niet automatisch mee. Hij bouwt zo  bit.
veel schulden op dat hij – met al zijn
gezondheidsproblemen – dakloos op       De volledige verhalen van Eddy en
straat komt te staan.                   Antoon zijn te vinden in RVS (2021).
                                        Gezichten van een onzeker bestaan.
Ook het verhaal van Antoon is een       Den Haag: Raad voor Volksgezondheid
voorbeeld van corrosive disadvantage.   & Samenleving, pp. 15-19 en 72-79.
Door een, met de wijsheid van achteraf
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>                            42
                                   DENKEN IN SYSTEMEN:                              Ongewenste systeemdoelen bij de aanpak
                                   UITKOMST = BEDOELING                             van bestaansonzekerheid
                                   In dit hoofdstuk stellen we ons de vraag         Het helpt dus om heel precies en expliciet
                                   hoe het kan dat in zo’n uitgebreide              te zijn in wat we van systemen vragen of
                                   verzorgingsstaat er toch veel mensen in          verwachten, ook in de wereld van hulp en
                                   bestaansonzekerheid leven. Een deel van          ondersteuning. We kunnen dit illustreren
                                   het antwoord op deze vraag ligt volgens de       aan de hand van een aantal voorbeelden.
                                   Raad in de kloof die is ontstaan tussen de       Want ondersteuning kan zelf ook bijdragen
                                   manier waarop we over ‘systemen’ denken          aan het ontstaan en/of blijven bestaan
                                   en praten en de manier waarop systemen           van bestaansonzekerheid. Een bekend
                                   werken. Om kort te gaan, de manier waarop        voorbeeld hiervan is een fenomeen dat
                                   de huidige systemen van hulpverlening            actieonderzoekers Albert-Jan Kruiter en
                                   functioneren, schuren met de ideologische        Clara Pels de entry-exit-paradox hebben
                                   doelstellingen die er ooit aan ten grondslag     genoemd.73 Oftewel: “Bepaald gedrag, een
                                   lagen en vaak ogenschijnlijk nog steeds          stoornis of ziekte geeft [mensen] toegang
                                   worden nagestreefd: een zo toegankelijk en       (entry) tot een bepaalde voorziening. Maar
                                   effectief mogelijke ondersteuning, met bij-      datzelfde gedrag of dezelfde ziekte zorgt er
                                   zondere aandacht voor mensen die dit het         ook voor dat de noodzakelijke behandeling
                                   hardste nodig hebben. De manier waarop           wordt stopgezet (exit).”74 Zo was het maken
                                   overheden dit georganiseerd hebben, maakt        van ‘nieuwe’ schulden tot voor kort een
                                   het echter heel lastig om die belofte waar       reden om de schuldhulpverlening direct te
                                   te maken, zoals later in dit hoofdstuk zal       stoppen en de toegang tot schuldhulp voor
                                   worden uitgewerkt.                               lange tijd te sluiten. Het straffen van onge-
                                                                                    wenst gedrag heeft in dat geval voorrang
                                   Vaak wordt er gekeken naar ‘de bedoeling’        op het verlenen van hulp. Zoals de Raad
                                   van systemen. Maar aangezien systemen            eerder in Machtige mensbeelden (2021)
                                   zelf niets willen of denken, is ‘de bedoeling’   constateerde, is de afgelopen decennia veel
                                   alleen te achterhalen door te kijken naar        wantrouwen geslopen in wetgeving en dus
                                   datgene wat een systeem produceert of            ook in hulpverlening, met als gevolg een
                                   oplevert. Die uitkomst zegt immers iets          even sterk geloof in de afschrikwekkende
                                   over het ontwerp ervan. Dit klinkt triviaal,     werking van sancties.75 Als de bedoeling
                                   maar het legt ook een fundamentele               anders is dan de in dit voorbeeld over
                                   spanning bloot: systemen doen precies            schuldhulpverlening beschreven uitkomst,
                                   wat je er – meestal impliciet – van vraagt       betekent dat dus dat deze regels moeten
                                   en niet wat je er – meestal expliciet – van      heroverwogen.
                                   verwacht of hoopt. Bij een ongewenste
                                   uitkomst is het dus niet altijd voldoende        Het Instituut voor Publieke Waarden (IPW)
                                   ‘om terug te gaan naar de bedoeling’, omdat      wijst naast de entry-exit-paradox nog op
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   de ongewenste uitkomst feitelijk ook de          twee andere mechanismen binnen hulpver-
                                   bedoeling van het systeem is. Het verhelpen      lening die kunnen leiden tot bestaanson-
                                   van ongewenste uitkomsten vergt dus meer         zekerheid: de neiging om de ‘voorziening
                                   dan gedragsverandering, het vergt ook            te beschermen’ tegen misbruik en het
                                   systeemverandering.72                            fotografisch geheugen voor misstappen.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>                                                                                              43
Het beschermen van de voorziening               trouw zijn’ en mensen die recent een rech-
gebeurt vaak niet uit kwade wil. Het is         terlijke boete, straf- of schadevergoedings-
immers moeilijk afkicken als er om je heen      maatregel opgelegd hebben gekregen.79
mensen zijn die wel gebruiken, en het is        Een iets mildere vorm van risicoselectie
problematisch als schuldhulpverlening           is ‘parkeren’. Dit houdt in dat iemand
gebruikt wordt als een manier om nog meer       wel toegelaten wordt tot een hulptraject,
schulden te maken. Maar de maatregelen          maar dat de geboden hulp minimaal is.
die genomen worden om de voorziening            Onderzoekers van zowel het CPB als het SCP
tegen ‘misbruik’ te beschermen, hebben          signaleerden dat dit ‘parkeergedrag’ binnen
ertoe geleid dat geen enkele (onbedoelde)       de Participatiewet een reëel fenomeen
fout nog wordt geduld.76 Dit kan grote          is en het meest pregnant te zien is bij de
gevolgen hebben, want als je bijvoorbeeld       re-integratie van arbeidsgehandicapten, de
eenmaal uit de schuldhulpverlening bent         moeilijkst bemiddelbare groep. Er zijn dus
gezet, kom je er niet makkelijk terug in. ‘Het  groepen die volgens de officiële registraties
systeem’ heeft namelijk een olifantenge-        wel hulp krijgen, maar in de praktijk niet.
heugen: elke misstap uit het verleden staat     Daarmee draagt deze vorm van ‘nominale
geregistreerd en wordt ook gedeeld tussen       hulp’ bij aan het ontstaan of voortbestaan
verschillende hulpverlenende instanties en      van bestaansonzekerheid.80
voorzieningen. Een strafblad, (vermeende)
fraude of recente boete of schadevergoe-        Daarnaast spreken verschillende voorzie-
dingsmaatregel kan leiden tot uitsluiting       ningen en regelingen elkaar vaak tegen.
van hulp, ook als de hulp die iemand zoekt      Dit wordt ook wel de ‘prioriteitsparadox’
niets met die misstappen uit het verleden       genoemd. In zijn simpelste vorm houdt
te maken heeft.77                               dit in dat probleem a opgelost moet zijn
                                                om toegang te krijgen tot de oplossing
De hiervoor genoemde vormen van risicose-       voor probleem b, terwijl probleem b
lectie zijn vooral bedoeld om voorzieningen     opgelost moet zijn om toegang te krijgen
‘te beschermen’. Maar risicoselectie kan        tot de oplossing voor probleem a. Die
ook op heel andere gronden plaatsvinden.        cirkel komt in veel gevallen zonder extern
In de internationale literatuur wordt vaak      ingrijpen nooit rond.81 Als je bijvoorbeeld
verwezen naar de combinatie prestatie-          in een opvangcentrum woont omdat je
bekostiging, risicoselectie en ‘parkeerge-      door schulden je huis uitgezet bent, krijg
drag’.78 Deze relatie loopt ongeveer als volgt. je daar geen schuldsanering. Want een
Wanneer hulpverlenende instanties afgere-       opvangcentrum is geen stabiel adres. Maar
kend of gefinancierd worden op behaalde         je krijgt ook geen woning meer, want voor
doelen, leidt dit weliswaar vaak tot betere     een ‘tweedekanswoning’ moet je ofwel in
hulpverlening, maar ook tot het weren van       de schuldsanering zitten ofwel je schulden
zware gevallen, omdat de zorg voor deze         hebben opgelost. De enige uitweg uit deze
groepen vaak arbeidsintensief en duur is en     paradox is toegang tot een beschermde
weinig ‘behaalde doelen’ voor het geleverde     woonvorm waarna je je schulden wel kunt
werk oplevert. Zo is schuldhulpverlening        saneren. Maar de beschermde woonvorm is
bijvoorbeeld gesloten voor mensen met           een voor de samenleving dure voorziening,
een verslaving, mensen die ‘niet te goeder      en voor de burger om wie het gaat is het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>                            44
                                       ‘ERVARINGSKENNIS MOET BIJ
                                        POLITICI EN BELEIDSMAKERS
                                        ZELF TERECHTKOMEN, BIJVOOR­
                                        BEELD DOOR STRUCTURELE VOR­
                                        MEN VAN BURGERRAADPLEGING.
                                        MAAR OOK HET INZETTEN VAN
                                        ERVARINGSDESKUNDIGEN EN
                                        MENSEN MET ERVARINGSKENNIS
                                        IS EEN MANIER. DAT GAAT NIET
                                        VANZELF, EN ZEKER NIET VAN­
                                        ZELF GOED’.
                                   een heel hoogdrempelige vorm van wonen,        ondersteuning in het geding gekomen door
                                   zeker in vergelijking met een sociale huur-    andere afwegingen zoals controle op fraude
                                   woning. Een ander voorbeeld van de priori-     en risicoselectie. We zien een vergelijkbare
                                   teitsparadox is het volwassen worden van       spanning tussen bedoeling en uitkomst
                                   jongeren die voor hun verblijfsvergunning      bij de decentralisaties die in 2015 in zorg-
                                   afhankelijk zijn van hun ouders. Als zij het   en welzijnswerk zijn doorgevoerd. De
                                   huis uitgaan zonder een zelfstandige ver-      ‘bedoeling’ was dat zorg en ondersteuning
                                   blijfsvergunning te regelen – waar ze wel      dicht bij de burger georganiseerd moesten
                                   recht op hebben – worden ze in één klap        kunnen worden, zodat die beter zouden
                                   illegaal. Hierdoor kunnen ze zich nergens      aansluiten bij de individuele behoeftes
                                   inschrijven, terwijl een inschrijving in de    en mogelijkheden van mensen. In 2013
                                   Basisregistratie Personen de belangrijkste     schreven de toenmalige bewindspersonen
                                   voorwaarde is om de situatie te herstellen.    van het ministerie van Volksgezondheid,
                                   Het gaat hier om ongeveer 1.390 jongeren       Welzijn en Sport (VWS) nog dat de kern van
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   per jaar.82                                    de decentralisaties lag in:
                                   Gebrek aan systemische tegenkracht             “(…) dat we de mens centraal stellen en niet
                                   Zoals hiervoor beschreven is de toegan-        het systeem. Dat betekent concreet dat we
                                   kelijkheid van systemen van hulp en            de zorg dichtbij mensen brengen. Zo veel
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>                                                                                           45
mogelijk thuis en dicht in de buurt. (…) In   dicht bij de burger, en anderzijds de manier
plaats van te beginnen met waar iemand        waarop deze hulp en ondersteuning zijn
allemaal recht op heeft, kijken we eerst      georganiseerd. Bovendien zorgen sommige
naar wat mensen zelf kunnen en hoe hun        impliciete systeemdoelen er vooral voor
omgeving hen daarbij kan ondersteunen.        dat mensen in bestaansonzekerheid vast-
(…) Door op die manier te kijken, doen we     gehouden worden. Er is in hun geval eerder
veel meer een beroep doen op de eigen         sprake van een gebrek aan systemische
kracht van mensen en hun gemeenschap-         tegenkracht tegen verdergaande marginali-
pen. Sterker nog die worden hierdoor          sering dan een overschot.
sterker.”83
                                              SYSTEMEN IN BEWEGING
Deze notie vinden we ook terug in de          Deze signalen zijn niet nieuw. Sterker nog,
Memories van Toelichting bij de drie decen-   we zien dat maatschappelijke organisaties
tralisatiewetten (Jeugdwet, Wet maatschap-    en overheden er de afgelopen jaren veel
pelijke ondersteuning en Participatiewet):    energie in hebben gestoken om mensen
                                              juist op punten als passende hulp en maat-
“De genoemde decentralisaties moeten          werk tegemoet te komen. Er is de afgelopen
ertoe bijdragen dat de eigen kracht en het    jaren dan ook een omslag te bespeuren in
sociale netwerk eerst worden aangespro-       het denken over hulp en ondersteuning
ken voordat een beroep wordt gedaan           voor kwetsbare groepen in de samenleving.
op publiek gefinancierde voorzieningen.       Het toeslagenschandaal en de coronacrisis
Het accent ligt op participatie in de         hebben hier een grote rol in gespeeld. Uit
samenleving. Voorkomen moet worden dat        het toeslagenschandaal volgden analyses
hulpverleners langs elkaar heen werken:       over de hardvochtige en ongewenste effec-
«één gezin, één plan, één regisseur» is het   ten van overheidsbeleid.86
uitgangspunt bij de decentralisaties in het
sociale domein.”84                            Ook is er de laatste jaren steeds meer
                                              aandacht voor ongelijkheid in Nederland.
Hulp dichtbij, van betere kwaliteit, tegen    Het besef neemt toe dat verschillende
een lagere prijs. De impliciete opdracht voor dimensies van ongelijkheid op elkaar
burgers en professionals hierbij was om bin-  inwerken en dat de kwetsbaarste groepen
nen bestaande systemen de oplossing voor      in onze samenleving op allerlei vlakken
passende hulp en integraliteit te vinden.     aan het kortste eind trekken.87 Ook wordt
Daarmee vroegen we eigenlijk het onmo-        er vanuit gemeenten – die de hulpverlening
gelijke. Want de achterliggende systemen      voor kwetsbaren veelal uitvoeren – een
van gemeenten én rijksoverheid zijn niet      steeds prangender beroep gedaan op de
toegesneden op integraliteit, maatwerk en     nationale overheid om bestaand beleid aan
passende hulp.85 In het volgende hoofdstuk    te passen, zodat zij kwetsbare mensen beter
(hoofdstuk 3) gaan we hier dieper op in.      kunnen ondersteunen.88 Daarnaast hebben
                                              Pharos, Movisie en andere kennisinstituten
De RVS signaleert een disbalans tussen        én de RVS eerder aandacht gevraagd voor de
enerzijds de doelstellingen die achter hulp   problemen van bestaansonzekerheid.89
en ondersteuning schuilgaan, zoals hulp
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>                            46
                                   De roep om verbetering van beleid en hulp-
                                   verlening voor kwetsbare groepen vindt nu
                                   veel weerklank. De overheid is bezig om de
                                   Participatiewet grondig te herzien. De wet
                                   wordt vereenvoudigd en de combinatie van
                                   regels die kunnen leiden tot hardvochtige
                                   effecten voor burgers moeten zo veel
                                   mogelijk worden vermeden of worden             TYRELL
                                   aangepast.90 Ook wordt er gewerkt aan een
                                   bredere aanpak van geldzorgen, armoede
                                   en schulden.91 Hierna lichten we een aantal
                                   van die initiatieven uit, zonder overigens
                                   de pretentie te hebben daarin volledig te
                                   kunnen zijn.
                                   Op zoek naar integraliteit: maatwerk en
                                   doorbraak
                                   Het principe dat hulp en ondersteuning
                                   voor mensen in bestaansonzekerheid
                                   integraal – dus samenhangend en over           ROBBIN
                                   beleidsdomeinen heen – zouden moeten
                                   zijn, wordt breed gedeeld. Het gaat immers
                                   vaak om een stapeling van problemen op
                                   meerdere gebieden van het leven. Een van
                                   de verwachtingen achter de invoering
                                   van de (vernieuwde) Wet maatschappe-
                                   lijke ondersteuning, de Jeugdwet en de
                                   Participatiewet in 2015 – ook wel bekend
                                   als de drie decentralisaties van 2015 – was
                                   dat gemeenten beter passende hulp zouden
                                   kunnen bieden, omdat ze dichter bij de
                                   burger staan. De gemeente was binnen deze
                                   zienswijze de ideale integrale hulpverlener.
                                   Juist op lokaal niveau zou het – zo was
                                   de verwachting – gemakkelijker moeten          DÉSIRÉ
                                   zijn om verbindingen te leggen tussen de
                                   domeinen maatschappelijke ondersteuning,
                                   jeugd- en gezinshulp, werk en inkomen
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   en andere gemeentelijke taken, zoals
                                   schuldhulpverlening, veiligheid, onderwijs
                                   en huisvesting; niet toevallig de domeinen
                                   die, zoals eerder is besproken, raken aan de
                                   sociale determinanten van gezondheid en
                                                                                  PATRICK
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>INTERGENERATIONELE
OVERDRACHT IN GEZICHTEN
VAN EEN ONZEKER BESTAAN
Het is moeilijk om een stabiel leven op moeder met psychische problemen.
te bouwen als je opgroeit in een gezin  Zowel Désiré als Patrick raakte in
met bijvoorbeeld financiële zorgen,     hun tienerjaren voor langere periodes
onzekere huisvesting, verslavings-      dakloos en verslaafd; Désiré acht jaar,
problemen, psychische problematiek,     Patrick vijftien jaar.
huiselijk geweld of – wat vaker
voorkomt – een combinatie daarvan.      Ook Robbin groeit op in een instabiele
We zien het in het verhaal van Tyrell.  gezinssituatie. Zijn vader is gokver-
Hij wordt rond zijn 20e dakloos en nu   slaafd, lust graag alcohol en heeft losse
hij 25 is, werkt hij nog steeds aan het handen. En er zijn geldproblemen. Ook
aflossen van zijn schulden. Hij groeide zijn stiefvader is gewelddadig. Op zijn
op met huiselijk geweld en armoede.     13e komt jeugdzorg in beeld en in de
                                        acht jaar die daarop volgen, woont hij
We zien het terug in het verhaal van    op maar liefst 25 adressen. Gemiddeld
Désiré en Patrick. Beiden groeiden op   woont hij drie maanden op een adres.
in een gezin waar verslavingsproble-
men waren. Het gezin waarin Patrick     De volledige verhalen van Patrick,
opgroeide raakte ontwricht door de      Désiré, Robbin en Tyrell zijn te vinden
alcoholverslaving van zijn vader. Op    in RVS (2021). Gezichten van een
zijn 15e is alcohol en drugs gebruiken  onzeker bestaan. Den Haag: Raad voor
al een gewoonte. Désiré groeide op met  Volksgezondheid & Samenleving, pp.
een alcoholverslaafde vader en een      46-53, 65-69, 81-85 en 94-99.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>                            48
                                   de pijlers van zelfstandigheid.92 Bovendien     is, wordt deze opgeschaald naar een tafel
                                   werd verwacht dat gemeenten, juist omdat        waar professionals vanuit verschillende
                                   ze dicht bij de burger stonden, eerder hulp     organisaties en met verschillende experti-
                                   konden bieden en dus ook zouden kunnen          ses samenkomen. Aan deze tafel wordt een
                                   volstaan met lichtere hulp, waardoor            oplossing gezocht voor ‘multiproblematiek’.
                                   de focus zou kunnen verschuiven van             Organisaties als Stimulanz en het Instituut
                                   reparatie door specialistische hulp naar        voor Publieke Waarden (IPW) hebben
                                   preventie via generalistische hulp.93 Maar      hiervoor ook methodes ontwikkeld, zoals
                                   deze verwachtingen zijn nog maar ten dele       de ‘omgekeerde toets’ (Stimulanz) en de
                                   gerealiseerd, en bovendien zijn er grote        ‘doorbraakmethode’ (IPW), die steeds meer
                                   verschillen tussen de mate waarin het           gemeenten gebruiken.97 Deze methodes
                                   gemeenten gelukt is tot integrale(re) dienst-   werken op het niveau van de individuele
                                   verlening te komen.94                           casus vaak goed om tegenstrijdigheden
                                                                                   en ongerijmdheden in verschillende
                                   Ondanks de inzet van gemeenten en andere        hulpsystemen aan te pakken. Door
                                   hulpverlenende instanties is vroegtijdige       patronen te herkennen op basis van data
                                   preventieve hulp en integraliteit in hulp-      van de individuele casuïstiek, leggen deze
                                   verlening nog steeds meer uitzondering          methoden de achterliggende systemische
                                   dan regel. Dat is minder verbazingwekkend       problemen bloot en geven daarmee waarde-
                                   dan het lijkt. Er loopt veel spaak op cul-      volle informatie voor beleidsverandering.98
                                   tuurverschillen en manieren van werken,         Maar de oplossing voor deze systemische
                                   maar ook op tegengestelde belangen en           problemen zit niet in het maatwerkpro-
                                   doelstellingen in wet- en regelgeving.95        gramma. Dat kan en mag ook nooit van
                                   De meervoudige problematiek die achter          maatwerkprogramma’s verwacht worden.
                                   bestaansonzekerheid schuilgaat, moeten          Zo kan er voor individuele gevallen of
                                   worden ‘aangepakt’ met behulp van               gezinnen via ‘maatwerk’ een woning of een
                                   systemen die gericht zijn op het efficiënt      plek in een instelling worden gevonden,
                                   repareren van stukjes van deze kluwen van       maar het maatschappelijke probleem van
                                   problemen. Want de manier waarop hulp           woningschaarste overstijgt individuele
                                   en ondersteuning zijn ingericht houdt geen      hulpverlening. Daar moet dus iets anders
                                   rekening met het feit dat bestaansrisico’s      gebeuren wat buiten de individuele hulp-
                                   van werkloosheid, armoede, ziekte, arbeids-     verlening ligt.99
                                   ongeschiktheid en ouderdom met elkaar in
                                   verband staan en elkaar ook versterken.96       Dat betekent niet dat de RVS een tegen-
                                   Samenhangende hulp komt vaak eerder tot         stander is van maatwerkprogramma’s.
                                   stand ondanks systemen dan dankzij syste-       Integendeel. Er kan met maatwerk veel
                                   men, alle goede bedoelingen ten spijt.          goeds worden bereikt. En het verbetert de
                                                                                   hulpverlening aan individuele burgers. Ook
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   We zien deze tegenstelling tussen idee en       de rijksoverheid werkt steeds meer met
                                   praktijk ook in de samenhangende hulp           het maatwerkgedachtegoed. Hierna geven
                                   en ondersteuning die wel geboden wordt.         we twee voorbeelden van recente, en in de
                                   Die krijgt nu vaak de vorm van ‘maatwerk’.      ogen van de Raad positieve interventies om
                                   Wanneer een afzonderlijke casus complex         bestaansonzekerheid tegen te gaan, die op
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>                                                                                            49
hetzelfde individuele niveau werken. Deze     (Wams) wil de overheid het voor gemeenten
initiatieven verdienen een steun in de rug.   makkelijker maken om breder te kijken
Maar tegelijkertijd kunnen en moeten er       dan één specifieke wet. Op deze manier
enkele kritische kanttekeningen bij worden    moet het voor gemeenten makkelijker
geplaatst. Maatwerk gaat vooral de gevolgen   worden om samenhangende hulp geven
van verkokering tegen, maar maatwerk is       die niet alleen zorg, maar bijvoorbeeld ook
altijd een interventie binnen een bestaand    jeugdhulp, bijstand, schuldhulpverlening
verkokerd systeem. Maatwerk stelt hulp-       en maatschappelijke ondersteuning omvat.
verleners in staat om uitzonderingen te       Naar de mening van de Raad is dit een grote
maken, maar bevestigt impliciet ook het       stap in de goede richting. Toch is het zelfs
bestaansrecht van een verkokerd systeem.      in dit geval moeilijk om verstrekkende
Want integrale hulp kan wel, alleen niet      samenhang te organiseren. Deze losse
voor iedereen.100 Dat is volgens de Raad erg  wetten bevatten vaak wel regels over taken
onbevredigend. Samenhangende hulp moet        van gemeenten en gegevensverwerking,
niet een uitzondering zijn, maar de norm.     maar geen regels voor een integrale en
                                              gecoördineerde aanpak over wetten heen.
Gegevensuitwisseling en de Wet aanpak         De Wams verplicht gemeenten – en meer
meervoudige problematiek sociaal domein       specifiek het college van Burgemeester en
Wat maakt integrale hulpverlening zo          Wethouders – om bij elk vermoeden van
lastig? Een van de rode draden uit de SCP-    ‘meervoudige problematiek’ een onderzoek
evaluatie van de drie decentralisaties van    in te stellen, in samenspraak met de per-
2015 was de beperkende werking die een        soon in kwestie of zijn of haar familieleden,
gebrekkige gegevensuitwisseling heeft op      en op basis van deze gegevens passende
de mogelijkheid om integraal te werken.       hulpverlening te bieden. Overigens geldt
Dit wordt deels veroorzaakt door de beper-    dat alleen gegevens mogen worden gedeeld
kingen die voortvloeien uit de privacywet-    die nodig zijn om gezamenlijk tot een
geving.101 De privacywetgeving gaat uit       gecoördineerde aanpak te komen.102 Ook is
van het principe van doelbinding. Dat wil     het belangrijk, met name bij samenwerking
zeggen dat de hulpverlener alleen datgene     met professionals in het medisch domein,
registreert, uitvraagt of opzoekt wat voor    om zodanig goede afspraken te maken dat
die specifieke hulpvraag van belang is. Het   het beroepsgeheim wordt gerespecteerd
is voor een hulpvraag binnen de kaders van    en het vertrouwen in zorgverleners waar
de Wmo bijvoorbeeld niet altijd nodig om      mogelijk wordt behouden.
gegevens uit te vragen over iemands inko-
men of financiële situatie, en binnen de      Werken aan Uitvoering: één loket
Participatiewet niet of iemand zorg krijgt of Het zien van de individuele mens achter
verleent. Zo kan het dus voorkomen dat een    de hulpvraag vergt echter meer dan het
ouder die vanwege een ziekte of beperking     vrijer uitwisselen van gegevens. Zoals we
van een kind beter thuis kan blijven, toch    eerder hebben gezien is juist bij mensen
een sollicitatieplicht krijgt opgelegd.       in bestaansonzekerheid de behoefte aan
                                              een centrale en organisatieoverstijgende
Met het Wetsvoorstel Wet aanpak meer-         vorm van contact met de overheid groot. Zij
voudige problematiek sociaal domein           lopen aan tegen het feit dat wetten, regels
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>                            50
                                   en overheidsorganisaties elkaar tegen-           uitvoeringsorganisaties is een lastige klus,
                                   spreken of -werken, dat ‘de overheid’ nooit      mede omdat ook hier de achterliggende
                                   antwoorden heeft of kan hebben op de             systemen en systemische problemen niet
                                   specifieke individuele situaties of dat ze bij   worden geadresseerd. Wat naar de mening
                                   verschillende instanties steeds weer het-        an de Raad echt positief is, is dat dit besef
                                   zelfde (vaak emotionele) verhaal opnieuw         er wel is. Op dit moment worden in drie
                                   moeten vertellen. Of dat zij simpelweg in de     gemeenten – Amsterdam, Utrecht, Enschede
                                   problemen zitten en 'het systeem' niet snap-     en voor de samenwerkende gemeenten van
                                   pen. Kortom, er is behoefte aan overzicht en     Werksaam WestFriesland – fysieke loketten
                                   samenhang in dienstverlening.103                 geopend waarbij een overheidsdienstver-
                                                                                    lener toegang krijgt tot een netwerk van
                                   Ook dit signaal is niet onopgemerkt              uitvoeringsorganisaties, zoals het CAK, het
                                   gebleven. Een van de ambities van het            Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB,
                                   programma Werk aan Uitvoering (WaU), een         Schuldenloket Rijk), Dienst Uitvoering
                                   overheidsbreed programma ter verbetering         Onderwijs (DUO), Immigratie- en
                                   van de publieke dienstverlening, is het          Naturalisatiedienst (IND), Belastingdienst,
                                   werken aan een toegankelijke en mense-           Toeslagen, Sociale Verzekeringsbank (SVB)
                                   lijke overheid. Hier wordt vaak de noemer        en UWV. Op basis van de ervaringen met
                                   ‘één loket’ aan verbonden. Dit betekent dat      deze drie pilots moet blijken hoe mensen
                                   er ook een ‘loketfunctie’ moet zijn voor die     bij een dergelijk loket terechtkomen, wat er
                                   gevallen die domeinoverstijgend zijn, naast      bij deze nieuwe, samenhangende vorm van
                                   de specifieke loketten die voor een groot        overheidsondersteuning komt kijken, en
                                   deel van de burgers goed werken.104 Dat          wat de mogelijkheden en belemmeringen
                                   ‘loket’ moet – zo is het idee – niet door de     vanuit wet- en regelgeving zijn bij het
                                   burger worden gevonden of bezocht, maar          instellen van deze nieuwe loketfunctie.106
                                   er altijd zijn. Er is dus in principe geen       Een dergelijke feedbackloop kan een
                                   ‘verkeerd loket’. Want zodra de burger zich      manier zijn om aan ‘boomerangbeleid’ te
                                   bij de overheid meldt, moet niet de burger,      ontkomen.107 Tegelijkertijd vergt het ‘weg-
                                   maar de overheid contact leggen met de           werken’ van de inmiddels wijdverbreide
                                   juiste instantie. Bij meer complexe proble-      negatieve beeldvorming waarschijnlijk veel
                                   men moet een van de betrokken overheids-         tijd. Vertrouwen komt immers te voet.108
                                   instanties de coördinerende rol op zich
                                   nemen of casemanagement organiseren.105          CONCLUSIES
                                                                                    De huidige manier waarop de verzorgings-
                                   Het idee klinkt simpel en zou juist voor         staat c.q. participatiesamenleving werkt,
                                   mensen in bestaansonzekerheid een                schiet tekort voor mensen in bestaanson-
                                   grote verbetering betekenen. Zoals de            zekerheid. Sterker nog, in veel gevallen
                                   ervaringsdeskundigen eerder aangaven             draagt de manier waarop mensen worden
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   is een hulpverlener die naast hen staat          geholpen bij aan het ontstaan en/of blijven
                                   en hun belangen behartigt zo belangrijk.         bestaan van bestaansonzekerheid. Dat ligt
                                   Maar dit heeft nogal wat voeten in de            voor een belangrijk deel aan de manier
                                   aarde. Het organiseren van individuele           waarop huidige systemen van hulp en
                                   dienstverlening op rijksniveau en tussen         ondersteuning zijn ingericht. Naast het
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>                                                                                            51
‘NAAR DE MENING VAN DE RAAD
 KAN ER PAS VAN SAMENHAN­
 GENDE HULP EN ONDERSTEU­
 NING GESPROKEN WORDEN
 ALS HET DOOR DE MENSEN
 DIE ERMEE MOETEN OMGAAN
 OOK ALS SAMENHANGEND
 ERVAREN WORDT’.
   voorkomen van bestaansonzekerheid en        Maar we zien ook het begin van een transi-
   sociale uitsluiting zijn andere systeemdoe- tie naar een meer samenhangende en meer
   len komen te staan, zoals het voorkomen     mensgerichte vorm van hulp en onder-
   van misbruik, het stimuleren van doel-      steuning, ook binnen de rijksoverheid. We
   matigheid en het bevorderen van zelfred-    hebben echter ook gezien dat zolang de
   zaamheid. Hierdoor zijn ook de systemen     principes van het systeem hetzelfde blijven,
   zelf fundamenteel veranderd, waardoor       het systeem ook dezelfde resultaten zal
   het verhelpen van ongewenste uitkomsten     blijven (re)produceren. Om de ommezwaai
   meer vergt dan enkel gedragsverandering:    die gaande is verder te versnellen, zijn ook
   het vergt ook systeemverandering.           nieuwe principes nodig die tegenwicht
                                               bieden aan de huidige manieren van den-
   Tegelijkertijd zien we dat andere systeem-  ken en doen.
   doelen vooral met de mond worden bele-
   den, maar verbazingwekkend weinig echte
   impact hebben gehad op de manier waarop
   systemen van hulp en ondersteuning
   werken. De wens om ‘integraal te werken’
   is er een van. We concluderen dat er veel
   spaak loopt op tegengestelde belangen en
   doelstellingen in wet- en regelgeving.109
   Samenhangende hulp komt vaak eerder tot
   stand ondanks het systeem dan dankzij het
   systeem, alle goede bedoelingen ten spijt.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   52
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>                                                                                         53
BESTAANS­
ONZEKERHEID
VOORKOMEN
EN VER­
MINDER­EN
In de vorige hoofdstukken stonden we stil MAAK GEBRUIK VAN
bij de dynamiek van bestaansonzekerheid   ERVARINGSKENNIS
en de bestaande systemen van hulp en      De principes die hierna uiteen worden
ondersteuning. Op basis van deze analyse  gezet zijn voor een belangrijk deel geba-
pleit de Raad in dit hoofdstuk voor een   seerd op ervaringskennis. Daarom wil de
fundamentele heroriëntatie van de hui-    Raad hier eerst een lans breken voor de
dige manier waarop de verzorgingsstaat    inzet van ervaringskennis in alle lagen van
functioneert. Voor het voorkomen van      overheidsbeleid. Zonder de ervaringskennis
bestaansonzekerheid en het herstellen     die in Gezichten van een onzeker bestaan
naar bestaanszekerheid is het aanpassen   is g
                                             ­ ebundeld, had dit advies er heel anders
van bestaande regelingen niet voldoende,  uitgezien. In plaats van te starten bij de ons
en het creatief opzoeken van de ruimte    bekende en vertrouwde bronnen van ken-
binnen de huidige wet- en regelgeving     nis – die van de wetenschap en de professi-
evenmin. Hulp en ondersteuning moeten     onals – hebben we eerst geluisterd naar de
worden georganiseerd vanuit een nieuw     mensen voor wie we het rapport schrijven.
uitgangspunt. Bloei moet centraal staan.  Dit is geen verdienste, en het is niet iets
Om dit te bereiken, worden in dit hoofd-  waar we ons nu op willen laten voorstaan.
stuk drie nieuwe principes uitgewerkt die Het is bittere noodzaak. Het wordt tijd dat
ten grondslag zouden moeten liggen aan    naast wetenschappelijke kennis en prak-
beleid en systemen van hulpverlening en   tijkkennis, ervaringskennis ook op waarde
ondersteuning.                            wordt geschat voor het maken van beleid.110
                                          Een van de belangrijkste oorzaken van
                                          overheidsfalen is immers dat het beleid
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>                            54
                                   dat we op papier bedenken, meestal niet        EEN NIEUW UITGANGSPUNT:
                                   strookt met de praktijk en het leven van       OP WEG NAAR BLOEI
                                   de mensen die ermee te maken krijgen.111       De Raad pleit voor een nieuw uitgangspunt
                                   In het huidige maatschappelijke debat          voor de verzorgingsstaat. Om ervoor te
                                   duiden we deze spanning steeds vaker met       zorgen dat systemen van hulp en onder-
                                   de abstracte begrippen systeemwereld en        steuning bestaanszekerheid als uitkomst
                                   leefwereld. De enige manier om deze kloof
                                   te dichten is door ervaringskennis in het
                                   maken van beleid te integreren, op alle
                                   niveaus. Dit betekent niet alleen gebruik-
                                   maken van ervaringskennis in het ambte-
                                   lijk apparaat van ministeries en gemeenten,
                                   maar ook in de besluitvormingsprocessen
                                   van het parlement, de provinciale staten
                                   en de gemeenteraad. Beleid begint immers
                                   bij politieke besluitvorming. En dat vergt
                                   meer dan het organiseren van focusgroe-
                                   pen. Ervaringskennis moet bij politici
                                   en beleidsmakers zelf terechtkomen,
                                   bijvoorbeeld door structurele vormen van
                                   burgerraadpleging. Maar ook het inzetten
                                   van ervaringsdeskundigen en mensen met
                                   ervaringskennis is een manier. Dat gaat niet                 EEFKE
                                   vanzelf, en zeker niet vanzelf goed. Het op
                                   een goede en zinvolle manier inzetten van
                                   ervaringskennis vergt veel van een orga-
                                   nisatie, ook omdat het vaak de organisatie
                                   zelf en de werkwijzen zijn die het meest
                                   moeten veranderen. Dat is niet eenvoudig,
                                   maar er zijn ook goede handreikingen voor,
                                   bijvoorbeeld van Movisie.112 En het levert
                                   ook veel op! Neem Eefke en Désiré, twee
                                   mensen uit Gezichten van een onzeker
                                   bestaan die nu werken als respectievelijk
                                   beleidsadviseur bij het ministerie van VWS
                                   en ervaringsdeskundig adviseur in het
                                   sociaal domein, en daarmee hun kennis
                                   en ervaring inzetten om sociaal beleid in
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   Nederland te verbeteren.
                                                                                                SANDRA
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>LIFE EVENTS IN GEZICHTEN
VAN EEN ONZEKER BESTAAN
Ook in de verhalen van Gezichten       Sandra komt als adoptiebaby naar
van een onzeker bestaan beginnen       Nederland en groeit aanvankelijk
veel problemen bij een scheiding       op een stabiel gezin. Maar als ze
of een overlijden. Als Eefke’s broer   8 jaar oud is, komen haar ouders in
plotseling verongelukt als ze 7 jaar   een vechtscheiding terecht. Ze blijft
is, heeft dat een dusdanig negatief    bij haar vader wonen, maar ervaart
effect op verschillende factoren in    daar veel gedoe. Ze kan ook niet goed
haar leven waardoor ze wegzinkt in     opschieten met haar stiefmoeder. De
een depressie die zich uitendelijk uit ruzies escaleren. Op haar 15e trekt
in een verslaving. Zodra ze haar leven Sandra het niet meer en verlaat ze met
weer een beetje op orde heeft, komt de slaande deuren het huis.
Belastingdienst met een onverwachte
(en onrechtmatige) terugvordering van  De volledige verhalen van Eefke en
de kinderopvangtoeslag. Voor Eefke     Sandra zijn te vinden in RVS (2021).
voelt het alsof ze door de overheid de Gezichten van een onzeker bestaan.
afgrond in wordt geduwd.               Den Haag: Raad voor Volksgezondheid
                                       & Samenleving, pp. 6-13 en 57-63.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>                            56
                                   hebben, zouden deze naar mening van de           interactie, verbinding en waardering en de
                                   Raad gebaseerd moeten zijn op ‘bloei’ in         ervaring om voor anderen te zorgen. Deci
                                   plaats van zelfredzaamheid. We kiezen            en Ryan beschrijven deze behoeften als
                                   voor dit begrip, omdat dit een beter ant-        essentieel: “Individuen kunnen niet bloeien
                                   woord biedt op verschillende vormen van          als niet aan alle drie [basisbehoeften] is
                                   bestaansonzekerheid én de mechanismen            voldaan, evenmin als individuen kunnen
                                   die hieraan ten grondslag kunnen liggen          bloeien op alleen water maar zonder voed-
                                   (hoofdstuk 1). Bovendien vormt het een           sel.”114 Hulp en ondersteuning gericht op
                                   natuurlijk tegenwicht voor de huidige            bloei moeten op een of andere manier deze
                                   manieren van denken en doen (hoofdstuk           drie basisbehoeften ondersteunen. Hoe
                                   2). De aanpak van bestaansonzekerheid            deze basisbehoeften op individueel niveau
                                   gaat om meer dan het repareren van               vormkrijgen, verschilt echter per cultuur en
                                   onzekerheid. Het vergt ook investeringen         per levensfase.
                                   in een solide basis van waaruit mensen
                                   verder kunnen werken aan hun toekomst.           Als we met deze bril op naar de huidige
                                   Door op deze manier de inzet te verhogen,        situatie kijken, kunnen we niet anders dan
                                   komen mensen daadwerkelijk op een                constateren dat veel mensen die op dit
                                   duurzame manier uit bestaansonzekerheid.         moment gebruikmaken van hulp en onder-
                                   En daarmee is het niet alleen voor mensen        steuning niet of maar beperkt bloeien. Zo
                                   die op dit moment in bestaansonzekerheid         maakt het gebruik van regelingen iemand
                                   leven, maar voor iedereen een wenkend            afhankelijk van de overheid, waardoor
                                   perspectief.                                     mensen beperkt worden in de keuzes die
                                                                                    ze kunnen maken of verplicht worden
                                   Voor de invulling van het begrip bloei dat in    tot tegenprestaties. Dit raakt direct aan
                                   dit advies wordt gehanteerd, laten we ons        iemands ervaren autonomie en heeft tot
                                   inspireren door de zelfbeschikkingstheorie       gevolg dat mensen die gebruikmaken van
                                   van de Amerikaanse psychologen Edward            bestaande regelingen zich vaak vernederd
                                   Deci en Richard Ryan. Deze theorie geeft         en gestigmatiseerd voelen. Auteur Robin
                                   bruikbare handvatten voor het omschrijven        Vermeulen verwoordde dit op basis van
                                   wat bloei inhoudt. Deci en Ryan beschrijven      haar eigen verleden als volgt: “[naast]
                                   dat er aan een optimaal welbevinden, groei       verplicht solliciteren, iedere uitgave verant-
                                   en functioneren van mensen drie psycholo-        woorden en de dagelijkse vernederingen
                                   gische basisbehoeften ten grondslag liggen:      van leven in de bijstand, ook nog een
                                   autonomie, competentie en verbonden-             andere verplichte tegenprestatie (…) leveren
                                   heid.113 Hierbij wordt autonomie omschre-        om het recht op hun uitkering te behouden.
                                   ven als de universele drang om een leven         (…) Het komt erop neer dat je je bijstands-
                                   te leiden dat in overeenstemming is met je       uitkering moet ‘verdienen’.”115 En dan is het
                                   eigen identiteit, dus niet per definitie onaf-   sociale minimum voor veel mensen ook
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   hankelijk van anderen. Competentie gaat          nog te laag om van te leven...116 Niet bloeien,
                                   om het gevoel de vaardigheden te hebben          maar overleven.
                                   om goed te kunnen functioneren of om die
                                   te kunnen leren. Verbondenheid gaat over         De zelfbeschikkingstheorie zegt echter
                                   de universele verlangens van mensen naar         vooral iets over individuele bloei en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>                                                                                             57
individuele basisbehoeften. Dat maakt de       PRINCIPE 1:
theorie voor het vormgeven van beleid          MAAK BELEID GERICHT OP
lastig toepasbaar. We pleiten er in dit advies ONTPLOOIING
dan ook niet voor dat de overheid de verant-   Zoals eerder is belicht, bijten problemen
woordelijkheid heeft om voor iedere burger     van bestaansonzekerheid zich vast in het
autonomie, competentie en verbondenheid        leven en verspreiden zich als roest. Zo heb-
te garanderen. Maar de overheid kan wel de     ben we gezien dat een ongelukkig ongeval
randvoorwaarden waaronder deze basisbe-        kan leiden tot arbeidsongeschiktheid, een
hoeften moeten ontstaan beter vormgeven.       verslechterende gezondheid, krimpende
Het gaat dus niet om het oprekken van          kansen op de arbeidsmarkt en dakloosheid.
de verantwoordelijkheid van de overheid,       En we hebben gezien dat huiselijk geweld
maar om een betere uitvoering van de           kan zorgen voor slechtere schoolprestaties,
verantwoordelijkheid die de overheid           een sociaal stigma, werkloosheid en
krachtens de grondwet nu al heeft.             ongezondheid. Het zijn maar een aantal
                                               voorbeelden van ketens van achterstanden,
De Raad heeft op basis van de analyses         ongelijkheden en uitdagingen in verschil-
en ervaringskennis die in de voorgaande        lende levensdomeinen die op elkaar inwer-
hoofdstukken zijn verzameld drie in elkaar     ken en vaak niet kortdurend zijn, maar
grijpende principes geformuleerd die           jarenlang voortslepen. De hulpverlening
ervoor zorgen dat systemen van hulp en         voor mensen in bestaansonzekerheid zou
ondersteuning zich meer gaan richten op        deze dynamiek moeten spiegelen en ook
bloei. Het gaat om:                            gericht moeten zijn op ondersteuning en
 • het versterken van ontplooiing;             het simuleren van ontplooiingsmogelijkhe-
 • ruimte maken voor sociale relaties;         den door de levensloop heen, om zo kansen
 • samenhangende hulpverlening.                te creëren voor bloei op de lange termijn.
Het begrip bloei uit de zelfbeschikkings-
theorie dient als toetsingscriterium. Of       Mede door de nadruk op zelfredzaamheid
systemen van hulp en ondersteuning bloei       is hulp erop gericht om zo kort en licht
bevorderen kan immers wel worden afge-         mogelijk te zijn, en alleen zo zwaar als dat
meten aan de mate waarin dit beleid bij-       moet. Zodra ‘het probleem’ (schuld, werk,
draagt aan het bevorderen van individuele      huisvesting) is opgelost, stopt de hulp.
autonomie, competentie en verbondenheid.       Mensen worden daarna weer geacht zich-
De principes, of maatschappelijke opdrach-     zelf te kunnen redden. We zien het in de
ten, zetten we hierna uiteen en we laten       jeugdzorg, die is gericht op veilig opgroeien
zien hoe de drie principes de verschillende    tot je 18e. En hoewel er de laatste jaren wel
onderdelen van bloei bevorderen. Het           hulp en ondersteuning vanuit jeugdzorg
principe gericht op ontplooiing bevordert      mogelijk is na de 18e verjaardag, blijkt dit,
autonomie en competenties, het principe        zoals eerder gesignaleerd in Herstel begint
gericht op ruimte maken voor sociale           met een huis, in de praktijk vaak lastig te
relaties bevordert verbondenheid, en het       realiseren en is het zeker geen soepele over-
principe van samenhangende ondersteu-          gang.117 Een ander voorbeeld is dat mensen
ning draagt bij aan individuele autonomie      via de kortst mogelijke weg van uitkering of
en competenties.                               bijstand naar een baan worden geleid, met
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>                            58
                                   sancties als je niet vaak genoeg solliciteert,   moeten nakomen en welke regelingen en
                                   in plaats van langdurige steun die wordt         regels op hun situatie van toepassing zijn.
                                   ingezet zodat er een passende baan wordt         Die verwachting is niet vrijblijvend, want
                                   gevonden waar iemand ook echt langdurig          op het moment dat burgers vervolgens niet
                                   stabiliteit uit haalt. Zelfredzaamheid en        of minder zelfredzaam blijken te zijn, zijn
                                   eigen verantwoordelijkheid als mensbeel-         de gevolgen die ze daarvan ondervinden
                                   den die onderliggen aan beleid werken            meestal ernstig.119 Zoals recente studies
                                   dus beleid gericht op de korte termijn en        van de Nationale Ombudsman en het SCP
                                   reparatie van enkelvoudige problemen in          laten zien, lijkt de overheid er vooral bij
                                   de hand.118                                      kwetsbare groepen op te vertrouwen dat
                                                                                    mensen zichzelf aan hun haren uit het
                                   En de nadruk op zelfredzaamheid is               moeras kunnen trekken.120 Terwijl mensen
                                   bovendien niet zonder risico’s. In het essay     in bestaansonzekerheid juist aangeven
                                   Machtige mensbeelden (2021) constateerde         daar hulp bij nodig te hebben, zoals we in
                                   de Raad dat wanneer politiek en beleid           hoofdstuk 1 hebben laten zien.
                                   uitgaan van dé zelfredzame mens, dit ook
                                   doorwerkt in aannames over hoe burgers           Tegenover de focus op de korte termijn en
                                   contracten en afspraken met de overheid          de zelfredzaamheid van burgers staat de
                                   aangaan. Heel concreet betekent dit dat          focus op de lange termijn. Hulp en onder-
                                   overheden verwachten dat alle burgers            steuning zouden dus niet alleen moeten
                                   precies weten welke inlichtingenverplich-        bestaan uit het repareren wat nu kapot is,
                                   tingen rond uitkeringen en toeslagen ze          maar ook uit het investeren in het kunnen
                                          ‘DAARMEE BESPAREN ZE DE
                                           SAMENLEVING ZORGKOSTEN,
                                           OMDAT ZE ELKAAR KUNNEN
                                           HELPEN IN HUN OUDE DAG,
                                           ÉN ER KOMT EEN WONING
                                           VRIJ BINNEN EEN STEEDS
                                           KRAPPERE WONINGMARKT.
                                           ALS ‘BELONING’ WORDEN ZE
RVS | Van overleven naar bloeien
                                           GEKORT OP HUN AOW’.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>                                                                                           59
meedoen van mensen én het voorkómen          worden gemaakt.124 Een ander voorbeeld
van schade op de lange termijn. Dit          is de investering in toegankelijkheid door
betekent meer investeren in preventie en     meer outreachende activiteiten te organise-
lichte blijvende ondersteuning voor langere  ren of te zorgen dat laaggeletterden of men-
periodes.121 De ervaringsdeskundigen die we  sen die de Nederlandse taal niet machtig
in het kader van dit advies hebben gespro-   zijn ook beschikking hebben over de juiste
ken, gaven dit ook nadrukkelijk aan. In      informatie over hulpverlening. Daarmee
hun ogen had het inzetten van preventieve    investeer je namelijk in de mogelijkheid
hulp of langdurige lichte vormen van hulp    voor mensen om niet in een situatie van
veel ellende kunnen voorkomen. Juist door    bestaansonzekerheid terecht te komen,
ook te investeren in de vaardigheden en      waarbij autonomie wordt behouden.
hulpbronnen – ofwel de competenties – die
mensen hebben, kunnen we ervoor zorgen       Als we deze lijn volgen voor bestaansonze-
dat mensen niet langer in een spiraal van    kerheid, dan zouden we kunnen stellen dat
afhankelijkheid van de overheid blijven      het geven van enkel geld niet genoeg is om
hangen, waardoor we ook hun autonomie        mensen uit bestaansonzekerheid te helpen,
versterken.                                  zoals onderzoek van het SCP recentelijk nog
                                             eens heeft bevestigd.125 Dit neemt overi-
Investeren in vaardigheden en hulp-          gens niet weg dat het verhogen van het
bronnen (de competenties uit de zelfbe-      minimumloon of de bijstand wel een goede
schikkingstheorie) klinkt ingewikkeld.       eerste stap is bij het voorkomen van finan-
Maar dat hoeft het niet te zijn. De Britse   ciële stress, zoals de Commissie Sociaal
actieonderzoeker Hillary Cottam stelde in    Minimum in haar tweede rapport ook
haar boek Radical Help dat we dit vooral     betoogt.126 Zeker gezien het feit dat steeds
moeten begrijpen als ‘dingen kunnen doen     meer mensen niet van het minimumloon
en dingen kunnen zijn’, zoals ‘gezond zijn’, of de bijstand kunnen rondkomen.127 Maar
‘goed werken hebben’, ‘mee kunnen doen       het versterken van iemands mogelijkheden
aan de samenleving’.122 Dit betekent dat het vergt ook investeringen in niet-inkomens-
gaat om zaken die zowel contextafhankelijk   gebonden factoren, zoals stabiele huisves-
zijn als continu in ontwikkeling. Hulp en    ting, ontwikkelingskansen en een sterk
ondersteuning gericht op het ondersteunen    sociaal netwerk. Hiermee worden zowel de
en ontwikkelen van vaardigheden en           autonomie als de competenties van mensen
hulpbronnen moeten dus structureel oog       versterkt. Dan gaat het om mogelijkheden
hebben voor de behoeftes die mensen op       tot bij- of omscholing die voor zzp’ers of
dat moment in hun levensloop hebben.123      mensen in laagbetaalde banen veel minder
                                             vanzelfsprekend zijn dan voor anderen. Of
Heel concreet betekent dit het voorkomen     budgetcoaching, lichte vormen van budget-
dat mensen langdurig in een stressvolle      beheer of bewindvoering bij mensen die net
situatie van bestaansonzekerheid terecht-    uit de schulden zijn.128 Of om het versterken
komen, om zo een eerlijke kans op een        van sociale netwerken door het stimuleren
gezond leven te maximaliseren. Bovendien     van vrijwilligerswerk of buurt­initiatieven.
kunnen hiermee op termijn zorgkosten
worden voorkomen die jaren later zouden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>                            60
                                   Tot slot gaven de ervaringsdeskundigen          Aan de ene kant is het, bijvoorbeeld binnen
                                   ook aan dat een toekomstperspectief             de kaders van de Wmo, een (morele) plicht
                                   belangrijk is. Iets wat ook Wolff en            om naaste familieleden te helpen. Maar
                                   De-Shalit overtuigend hebben beschreven.        aan de andere kant bestraft de overheid
                                   Een stabiele en solide basis geeft zeker-       ook vormen van onderlinge hulp door
                                   heden, of zicht daarop, en dat maakt een        familie en vrienden. Neem bijvoorbeeld
                                   wezenlijk verschil voor mensen in bena-         twee verweduwde zussen in de derde
                                   deelde posities.129 En het geeft materiële      levensfase die besluiten te gaan samenwo-
                                   en immateriële ruimte voor persoonlijke         nen. Daarmee besparen ze de samenleving
                                   ontwikkeling en ontplooiing.                    zorgkosten, omdat ze elkaar kunnen helpen
                                                                                   in hun oude dag, én er komt een woning
                                   PRINCIPE 2:                                     vrij binnen een steeds krappere woning-
                                   MAAK RUIMTE VOOR SOCIALE                        markt. Als ‘beloning’ worden ze gekort op
                                   RELATIES                                        hun AOW. Iets vergelijkbaars overkomt een
                                   Het versterken van de kansen op een             alleenstaande ouder met bijstand die een
                                   bloeiend bestaan kan niet zonder een            kind met verslavingsproblemen weer in
                                   herijking van de manier waarop de over-         huis neemt. Als beloning wordt ook deze
                                   heid met sociale relaties en vrijwillige        ouder gekort, waarbij in het slechtste geval
                                   onderlinge hulp omgaat. Dit raakt direct        de uitkering helemaal wordt stopgezet.
                                   aan de behoefte ‘verbondenheid’ uit de          En boodschappen doen voor iemand in
                                   zelfbeschikkingstheorie. Niet alleen begint     de bijstand moet als ‘gift’ worden gere-
                                   bestaansonzekerheid vaak bij verstoorde         gistreerd en is aan een maximumbedrag
                                   sociale relaties of een ingrijpende levensge-   gebonden. Hoewel deze vormen van hulp de
                                   beurtenis, bestaansonzekerheid zelf heeft       samenleving veel geld besparen die anders
                                   vaak een desastreus effect op het sociale       aan professionele zorg en huisvesting
                                   netwerk van mensen. Dit schuurt met de          zou moeten worden uitgegeven, slaagt de
                                   manier waarop de overheid op dit moment         overheid er slecht in deze vormen van hulp
                                   met de kracht van het sociaal netwerk           te faciliteren. Tegelijkertijd doet diezelfde
                                   omgaat. De participatiesamenleving als          overheid een dringend moreel appèl op
                                   het centrale idee achter de decentralisaties    mensen tot het verlenen van hulp aan
                                   is geënt op de gedachte dat het belangrijk      familie, vrienden en buren.
                                   is dat familie, vrienden en buren kunnen
                                   bijspringen in ondersteuning waar nodig.        Deze paradox wordt voor een belangrijk deel
                                   De Raad ziet echter ook twee belangrijke        veroorzaakt door het individuele, onper-
                                   tegenkrachten in het huidige beleid die         soonlijke en transactionele karakter van
                                   het accommoderen van sociale relaties en        het fenomeen ‘verzorgingsstaat’, in al zijn
                                   vrijwillige onderlinge hulp niet alleen moei-   incarnaties. Zoals socioloog Kees Schuyt het
                                   lijk, maar vaak ook onmogelijk maken.           ooit typeerde, werkt een verzorgingsstaat
RVS | Van overleven naar bloeien
                                                                                   “via onpersoonlijke regels, uitgevoerd door
                                   Ten eerste constateert de Raad dat er iets      onpersoonlijke ambtenaren in onpersoon-
                                   paradoxaals zit in de manier waarop de          lijke organisaties” aan het verstrekken van
                                   overheid de afgelopen jaren met sociale         “goederen en diensten verstrekt aan particu-
                                   netwerken en onderlinge hulp is omgegaan.       liere personen”.130 Dit is geen waardeoordeel.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>                                                                                           61
Hiervoor bestaan immers goede redenen.       ironisch genoeg gedragen door rijks-
Alleen een ‘onpersoonlijke’ overheid kan     overheid en gemeenten. Werkgevers zijn
voorkomen dat willekeur en vooroordelen      weliswaar risicodrager, maar hebben
bepalen wie welke vorm van hulp krijgt.      weinig speelruimte. En gemeenten hebben
Maar het heeft ook keerzijde: de mogelijk-   wel ruimte voor ‘persoonlijk maatwerk’,
heid om af te wijken van de regels vanwege   maar die ruimte is op nationaal niveau
persoonlijke omstandigheden wordt hier-      veel beperkter geworden. Voorzieningen
door kleiner. Zeker als het bureaucratische  en regelingen zijn weliswaar specifieker
karakter van sociale voorzieningen en        geworden – en in die zin meer persoonlijk –
regelingen wordt versterkt, wat sinds de     maar tegelijkertijd is de mogelijkheid voor
jaren 90 het geval is geweest.               het omgaan met afwijkende omstandighe-
                                             den hierdoor ook beperkter.
Daar staat tegenover dat er sinds de
decentralisaties van 2015 – zoals Piet Hein  Opvallend genoeg was het juist de geeste-
Donner het in 2016 in zijn voorjaarslezing   lijk vader van de verzorgingsstaat, William
voor Divosa typeerde – sprake is van een     Beveridge, die als eerste wees op de risico’s
paradigmaverschuiving: van “ieder het        van bureaucratisering en het stollen van
gelijke” naar “ieder het zijne”. “Beleid op  logica’s. De door de overheid geleverde
maat, rekening houden met plaatselijke       minimale vorm van hulp en ondersteuning
en persoonlijke omstandigheden, vergt        zou zonder extra maatregelen door bureau-
oordelen met aanzien des persoons: een       cratisering en rechtmatigheidsdenken
[overheid] zonder blinddoek kortom.          vanzelf de maximaal toegestane vorm van
(…). [Het gaat erom] steeds voor ogen te     hulp worden. Daarmee zou de deur worden
houden wat de inzet is; mensen tot recht     gesloten voor elke vorm van vrijwillige
laten komen in een samenleving waarin        individuele of gezamenlijke inzet om op
we steeds meer lijken te vergeten dat ieder  een zinvolle manier bij te dragen aan
mens de medewerking, steun en soms hulp      aanvullende hulp en ondersteuning. Dat
van anderen behoeft”.131 Om dit te bewerk-   doel, toezien dat niemand meer krijgt
stelligen, heeft de overheid mede onder de   dan de maximale toegestane vorm van
vlag van de ‘participatiesamenleving’ veel   hulp, zit diep ingebakken in het systeem
verantwoordelijkheid naar zich toegetrok-    ‘verzorgingsstaat’, en in het verlengde
ken: de juridische kaders zijn aangescherpt, daarvan ook voor een deel in de participa-
de wijze waarop voorzieningen worden         tiesamenleving. Waarbij de logica van de
toegekend zijn verder gedetailleerd en de    verzorgingsstaat, ‘het compenseren van
financiële kaders waarbinnen voorzienin-     tekort’, vaak schuurt met de logica van de
gen moeten blijven zijn strenger geworden.   participatiesamenleving, ‘het willen belo-
Waar Nederland tot aan de jaren 90 – mede    nen van (eigen) initiatief’.
door de inzet van sociale partners en maat-
schappelijke middenveld bij de financiering  Dat kan anders. Door meer ruimte te schep-
én uitvoering van sociale regelingen – eer-  pen voor sociale relaties en door onderlinge
der een ‘verzorgingsmaatschappij’ was dan    hulp te zien als informele sociale zekerheid,
een verzorgingsstaat,132 worden veel voor-   gevormd door netwerken van mensen die
zieningen in de ‘participatiemaatschappij’   om elkaar geven en voor elkaar zorgen, kan
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>                            62
                                   de participatiesamenleving ook echt een
                                   bloeisamenleving worden. Dit vergt echter
                                   wel een aantal veranderingen.
                                   Ten eerste vraagt het om een verandering in
                                   de relaties van hulp en ondersteuning zelf.
                                   De overheid zou naar de mening van de
                                   Raad een hulpvraag niet langer moeten zien
                                   als de start van een eenmalige transactie,
                                   maar als het startpunt van een relatie
                                   tussen overheid en burger. Waarbij je niet
                                   steeds opnieuw je verhaal moet vertellen,
                                   maar erop kunt vertrouwen dat de overheid      SOLOMON
                                   nog weet wie je bent. De Raad ziet het
                                   programma Werken aan Uitvoering als een
                                   positieve ontwikkeling op dit gebied.
                                   Daarnaast moet, daar waar de overheid
                                   het sociale netwerk van mensen wil
                                   mobiliseren, onderlinge hulp op zijn minst
                                   niet worden tegengewerkt. Dit kan door
                                   ruimte te maken voor onderlinge hulp, door
                                   bijvoorbeeld tegenstrijdigheden in wetten
                                   als de Wmo en de bijstand die ervoor zorgen
                                   dat mensen gestraft worden voor het ver-
                                   lenen van hulp, te veranderen in positieve
                                   prikkels. In plaats van mensen te korten op
                                   hun uitkering, kan er gekeken worden naar
                                   manieren waarop onderlinge hulp beloond
                                   kan worden. Dit vergt financiële vrije         ANELIYA
                                   ruimte binnen bestaande regelingen.
                                   In de derde plaats vergt het actief creëren
                                   van sociale steunstructuren meer inzet
                                   dan tijdelijke en individuele projecten,
                                   zoals buddy-, maatjes- en mentorprojecten,
                                   waarbij vaak vrijwilligers of mensen uit het
                                   eigen netwerken in meer of mindere mate
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   betrokken zijn bij mensen en/of gezinnen.
                                   Deze projecten zetten in op het vergroten
                                   verbinding en het slaan van bruggen
                                   tussen verschillende groepen. Ze kunnen
                                   een belangrijke rol spelen in het verlenen
                                                                                  ANONIEM
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>SOCIALE UITSLUITING
IN GEZICHTEN VAN EEN
ONZEKER BESTAAN
Sociale uitsluiting kent verschillende  naar Nederland. Pas na veel vallen en
dimensies168 die we vrijwel allemaal    opstaan, en grote schulden, begrijpt
terugvinden in de verhalen in           hij iets meer van het systeem in
Gezichten van een onzeker bestaan.      Nederland.
In het geval van armoede, schulden
of betalingsachterstanden gaat het      Het meest pregnant vinden we sociale
primair om materiële deprivatie         uitsluiting terug in het verhaal van de
(achterstanden): geen of een laag       ongedocumenteerde asielzoeker: hij
inkomen, betalingsachterstanden en      mag hier niet zijn en heeft daarom ook
te weinig vermogen om onverwachte       nergens toegang toe.
tegenslagen op te vangen. Maar het
kan ook gaan om de toegang tot de       Maar ook onvoldoende sociale partici-
sociale grondrechten, zoals het recht   patie (mee kunnen en mogen doen) of
op gezondheidszorg, huisvesting,        normatieve integratie (aansluiten bij
onderwijs, een veilige woonomgeving,    de heersende normen en waarden) zien
inkomen en gelijke behandeling.         we terug in Gezichten van een onzeker
                                        bestaan. Veel van de geïnterviewden
Aneliya vertrekt uit Bulgarije om in    vertellen hoe ze het gevoel hebben
Nederland te werken, maar stabiel       er niet helemaal meer bij te horen of
werk en stabiele huisvesting vinden     buiten ‘het gewone leven’ te staan. Ook
is moeilijk. Ook weet ze niet waar ze   delinquent gedrag, misbruik van voor-
terechtkan voor hulp, en als ze de weg  zieningen en vervaging van normbesef
eenmaal vindt, blijkt dat ze geen recht komt in een aantal verhalen terug.
heeft op een uitkering of schuldhulp-
verlening. Ze komt met haar dochter     De volledige verhalen van Solomon,
van 9 jaar op straat te staan.          Aneliya en Anoniem zijn te vinden
                                        in RVS (2021). Gezichten van een
Solomon vlucht uit Eritrea omdat hij    onzeker bestaan. Den Haag: Raad voor
geen kindsoldaat wil worden. Na veel    Volksgezondheid & Samenleving, pp.
omzwervingen komt hij op zijn 17e       22-29, 31-35 en 103-107.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>                            64
                                   van praktische en emotionele steun en het       versterken van een sociaal netwerk in de
                                   vinden van de formele hulpbronnen. In het       wijk. De Raad herhaalt de oproep om hier
                                   advies Kinderen uit de knel (2023) pleit de     voldoende middelen voor vrij te maken. Op
                                   Raad voor een actieve rol van de overheid       deze manier kan worden gestart met het
                                   in het faciliteren van sociale netwerken en     bouwen aan sociale netwerken, in plaats
                                   maatschappelijke initiatieven.133               van deze te mobiliseren wanneer proble-
                                                                                   men zich voordoen.
                                   Het versterken van informele structuren
                                   vraagt om het actief faciliteren en soms        De Raad ziet ook kansen voor het ver-
                                   creëren van ontmoetingsmomenten. Het            stevigen van sociale netwerken voor
                                   organiseren van de fysieke omgeving speelt      mensen met een hulpvraag, namelijk
                                   hierbij ook een belangrijke rol, zoals de RVS   door hulpverlening groepsgewijs aan te
                                   en het College van Rijksadviseurs eerder        bieden. Bijvoorbeeld door bij de verdeling
                                   bepleitten in Ruimte maken voor ontmoe-         van schaarse middelen en goederen
                                   ting (2022).134 Dit leidt echter niet automa-   voorrang te geven aan mensen die wat
                                   tisch tot verbondenheid. Opbouwwerkers          voor de gemeenschap willen doen. Of bij
                                   en buurtinitiatieven kunnen hier een            overheidsbeleid groepsbenadering vóór
                                   belangrijke rol in spelen, maar ook het         individuele benadering te stellen. Dit
                                   informele welzijnswerk en sociaal scha-         biedt een platform waar gemeenschappen
                                   duwwerk, zoals zelforganisaties, of wijki-      kunnen ontstaan. Een mooi voorbeeld is de
                                   nitiatieven die bewoners ondersteunen.          huurkorting die woningcoöperatie Trudo
                                   Juist deze initiatieven vergen aandacht,        aanbiedt in het Eindhovense Woensel-
                                   aangezien informele netwerken blijven           West in ruil voor vrijwilligerswerk in de
                                   bestaan ook wanneer formele hulp niet           buurt.135 Dit voorbeeld laat ook zien dat
                                   (meer) aanwezig is. Naar de mening van de       niet alleen de overheid, maar ook andere
                                   Raad moeten gemeenten bij het versterken        actoren aan zet zijn. Gezien de belangrijke
                                   van onderlinge verbondenheid een actief         rol van werkgevers in het probleem van
                                   terughoudende rol pakken. Actief in het         bestaansonzekerheid zou de RVS graag zien
                                   versterken en ondersteunen, en terug-           dat ook zij deze handschoen oppakken.
                                   houdend in het zelf opstarten van nieuwe        Ook hierbij geldt dat slechts het bij elkaar
                                   initiatieven of het overnemen van initiatie-    brengen van mensen niet per definitie leidt
                                   ven. Hiermee ontstaat er een gelijkwaardige     tot sterke of zwakke bindingen en zeker
                                   relatie tussen gemeenten, welzijnspartijen      niet tot een gemeenschap. Wanneer groeps-
                                   en andere formele en informele spelers.         gewijze hulpverlening wordt ingezet vanuit
                                   Gemeenten zouden naast initiatieven voor        financiële overwegingen of vanuit het idee
                                   hulp ook initiatieven die bijdragen aan         dat mensen dan ‘als het ware vanzelf’ een
                                   gemeenschapsvorming moeten faciliteren          gemeenschap vormen, kom je bedrogen
                                   en financieren. Tegelijkertijd zou via het      uit. Groepsgewijze hulpverlening zou wat
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   Gemeentefonds structurele financiering          de Raad betreft een goede manier zijn om
                                   moeten worden vrijgemaakt voor opbouw-          actief zorgzame gemeenschappen te creë-
                                   werk. Op deze manier behouden buurtini-         ren. Dit vraagt om andere vaardigheden van
                                   tiatieven eigenaarschap. Daarnaast spelen       hulpverleners en een andere relatie tussen
                                   welzijnspartijen een belangrijke rol in het     hulpverlener en hulpvrager. Denk hierbij
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>                                                                                          65
bijvoorbeeld aan de ‘herstelacademies’      aan problemen van verschillende aard. Dit
waarin ervaringsdeskundigheid een grote     moet vervolgens worden ‘aangepakt’ met
rol speelt, zoals het Enik Recovery College behulp van systemen die daar niet voor
in Utrecht of Stichting Focus in Zwolle.    zijn gemaakt. Behalve met een stapeling
Vaak blijkt er dan minder of zelfs geen     van problemen krijgen mensen dus ook te
behoefte meer te bestaan aan individuele    maken met een stapeling van hulp.
hulp of zorg.
                                            De veelheid aan regelingen waarmee men-
Op deze zelfde manier stelt de Raad voor om sen in bestaansonzekerheid te maken krij-
ook andere vraagstukken meer collectief     gen, leiden tot wat socioloog Kees Schuyt
aan te vliegen en om van individualisme te  ooit een ‘cumulatie van afhankelijkheden’
bewegen naar gemeenschappen. Dit bete-      heeft genoemd.136 In plaats van met één
kent onder andere dat publieke organisaties overheid of één hulpverlenende instantie
en professionals hun reguliere taakopvat-   krijgen hulpbehoevende burgers te maken
ting zo invullen dat ze de kans vergroten   met een wirwar van elkaar vaak tegenspre-
op het versterken van sociale netwerken     kende en tegenwerkende instanties, die elk
van de mensen waarvoor ze werken. Dit       weer hun eigen rechten, plichten en ver-
betekent expliciet niet dat iedereen op     wachtingen kennen. Een dergelijk systeem
een groepsgewijze manier begeleid wordt.    kan er op papier wel samenhangend uit-
Individuele hulpverlening blijft mogelijk,  zien, maar wordt nooit als samenhangend
maar waar het kan wordt groepsgewijze       ervaren door de mensen die ermee moeten
hulpverlening aangeboden en gestimuleerd.   werken óf erdoor geholpen moeten worden.
                                            In een dergelijke context kan een mens
PRINCIPE 3:                                 zich nooit autonoom voelen. En het vinden
ZORG VOOR SAMENHAN­                         van een weg in dit doolhof vergt, zoals de
GENDE ONDERSTEUNING                         Nationale Ombudsman recentelijk treffend
De hiervoor genoemde principes beogen       heeft laten zien, een niveau van competen-
vooral inhoudelijke verandering. Hoe        ties en vaardigheden die vrijwel niemand
geven we op een andere manier invulling     bezit of kan verwerven.137 Burgers hebben
aan hulp en ondersteuning? Het principe     te veel ‘instantiekapitaal’ nodig: “Ze moeten
van samenhangende ondersteuning is          weten hoe de overheid werkt en waar je
met name gericht op het organiseren van     moet zijn.”138 Het zou niet zo moeten zijn
hulp en ondersteuning, waarbij het vooral   dat het verkrijgen van hulp en ondersteu-
gaat om het voorkomen en verhelpen van      ning een dagtaak aan administratief werk
samenhangende problemen. Zoals we           veroorzaakt. Het kwijtraken van autonomie
immers hiervoor hebben gezien, clusteren    en het structureel overvragen van individu-
problemen van bestaansonzekerheid zich      ele competenties gaat ten koste van bloei.
in een mensenleven. Eén probleem is vaak
nog te overzien, maar het overzicht raakt   Bovendien heeft de efficiëntieslag die in de
zoek wanneer er veel tegelijkertijd bij     jaren 80 en 90 gemaakt is onder de vlag van
elkaar komt. Dat betekent dat wanneer       New Public Management ertoe geleid dat
mensen aankloppen bij hulpverlening, pro-   het systeem zich anders is gaan gedragen.
fessionals te maken krijgen met een scala   Socialezekerheidsregelingen zijn steeds
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>                            66
                                   verder opgeknipt in kleine stukjes, zodat       worden waarom de een meer aanspraak kan
                                   de onderdelen inderdaad efficiënt werken,       maken op een voorziening dan een ander.
                                   maar in de praktijk van een mensenleven         Die verdeling vergt vergelijking, afweging
                                   echter nooit efficiënt en effectief kunnen      en prioritering tussen individuele casussen
                                   worden ingezet, omdat regelingen, zoals         en dus regels en bureaucratie. Juist daarom
                                   in hoofdstuk 1 is beschreven, elkaar tegen-     vraagt samenhangend beleid ook om andere
                                   spreken en tegenwerken.                         wet- en regelgeving en organisatievormen
                                                                                   die meer flexibiliteit toestaan. Maar ook
                                   De roep om samenhangende of integrale           andere manieren van opleiden, omdat het
                                   hulp en ondersteuning is natuurlijk niet        soms ook gaat om andere manieren van
                                   nieuw en wordt zelfs breed gedragen.            kijken naar aard en inhoud van hulp.140
                                   Tegelijkertijd constateert de Raad dat het de
                                   afgelopen decennia wel vaak bij een ver-        Naar de mening van de raad kan er pas van
                                   langen naar samenhang en integraliteit is       samenhangende hulp en ondersteuning
                                   gebleven.139 Zoals in hoofdstuk 2 is beschre-   gesproken worden als het door de mensen
                                   ven: zolang de uitkomst van onze systemen       die ermee moeten omgaan ook als samen-
                                   niet integrale hulp en ondersteuning is, is     hangend ervaren wordt. Kortom, het gaat
                                   het blijkbaar ook nog niet op die manier        dus ook om andere manieren van organise-
                                   georganiseerd. De roep om rechtmatigheid,       ren, sturen, financieren en verantwoorden.
                                   verantwoording en activatie is, althans in      Omdat beleidsdomeinen nu eenmaal
                                   de vormgeving van veel voorzieningen en         begrensd moeten worden, is begrenzing in
                                   sociale regelingen, vaak sterker geweest        zekere zin ook onvermijdelijk. Maar wat
                                   dan het streven naar integraliteit. Waar        wel kan, is beleidsvormen creëren die meer
                                   voorzieningen steeds verder werden gespe-       aansluiten op een ingewikkeld mensenle-
                                   cificeerd en in omvang en doelgroep wer-        ven en die (financiële) ruimte laten voor cre-
                                   den beperkt, werd de verantwoordelijkheid       atieve oplossingen die soms nodig zijn. De
                                   om ‘integraal te werken’ steeds meer belegd     huidige overheidsstructuur is vooral gericht
                                   bij de individuele hulpverlener, regisseur      op dossiers, sectoren of taken. Om samen-
                                   of casemanager. Maar ook een hulpverlener       hangend werken ook op systeemniveau
                                   die tussen een verkokerd systeem en een         beter tot zijn recht te laten komen, zou het
                                   burger in staat, kan nog steeds maar heel       bijvoorbeeld al veel helpen als delen van
                                   beperkt integraal werken. De hulpverlener       de overheid rond levensgebeurtenissen,
                                   is in dit geval wel iemand die de weg wijst     populaties of vindplaatsen georganiseerd
                                   en de (sluip)routes vindt, maar de poorten      zouden worden. Het is immers bekend dat
                                   worden door anderen bewaakt.                    er bij levensgebeurtenissen – zoals kinde-
                                                                                   ren krijgen, 18 jaar worden, studeren, pen-
                                   Bovendien leidt het maatwerkmodel, zeker        sionering en overlijden, of bij het starten
                                   als het gaat om de verdeling van schaarse       van een eigen bedrijf – veel geregeld moet
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   middelen, niet altijd tot de gewenste           worden, ook met de overheid. Bovendien
                                   uitkomsten. Als voorzieningen, woningen         is ook bekend dat juist bij ingrijpende
                                   of geld beperkt zijn, worden burgers die        levensgebeurtenissen het ‘doenvermogen’
                                   hulp nodig hebben (én hun hulpverleners)        van mensen beperkt is. Door juist op dit
                                   elkaars concurrenten en moet besloten           soort moment regelingen en voorzieningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>                                                                                            67
‘HULP EN ONDERSTEUNING
 MOET NIET ALLEEN BESTAAN
 UIT REPAREREN WAT KAPOT
 IS, MAAR OOK UIT INVESTEREN
 IN HET KUNNEN MEEDOEN ÉN
 VOORKOMEN VAN SCHADE OP
 DE LANGE TERMIJN’.
   als overheid actiever aan te bieden en       kan ook worden doorgevoerd op het gebied
   rekening te houden met de situatie waarin    van inkomensondersteuning, opleidings-
   mensen zich bevinden, kan veel potentiële    budgetten, arbeidsmarkttoeleiding of
   ellende worden voorkomen. Denk hierbij       huisvesting. Door bijvoorbeeld bij iedere
   aan de heroriëntatie van de Jeugdzorg van    regeling 2% van het beschikbare budget vrij
   het veilig 18 jaar laten worden van jongeren besteedbaar te maken aan zelf in te vullen
   naar jongeren veerkrachtige volwassenen      prestaties, kan er een vorm van structurele
   te laten zijn op hun 25e.                    bekostiging van domeinoverstijgende
                                                samenwerking ontstaan.141
   Ook zou het helpen als er binnen de begro-
   ting van socialezekerheidsregelingen of      Ook systemen moeten op de schop. In het
   beleidsdomeinen zoals wonen en onderwijs     advies Grenzeloos samenwerken? (2022)
   een klein deel van het budget vrij kan wor-  constateerde de RVS dat gehoopte samen-
   den besteed en niet aan dezelfde doelma-     werking tussen verschillende beleidsdo-
   tigheids- en rechtmatigheidscriteria hoeft   meinen niet automatisch tot stand komt als
   te voldoen, zodat er vormen van hulp en      prikkels anders worden ingericht. Wanneer
   ondersteuning mogelijk zijn die nu onmo-     de onderliggende principes van stelsels
   gelijk zijn. Op dit moment weten overheden   ongemoeid blijven, zullen vroeg of laat
   en organisaties soms best waar investerin-   nieuwe barrières ontstaan. Samenhangende
   gen voor bloei en bestaanszekerheid nodig    hulpverlening vergt dus meer dan de inzet
   zijn, maar is daar geen geoormerkte ruimte   van bestuurders en professionals die ‘tegen
   voor in het budget. In het advies Met de     de stroom in’ willen werken; er moet vroeg
   stroom mee (2023) pleitte de Raad voor het   of laat ook gekeken worden naar de stel-
   formaliseren van een dergelijke vrije regel- selwetten zelf.142 Daarbij denkt de RVS als
   ruimte voor zorginkopers. Iets soortgelijks  voorbeeld aan de Omgevingswet, die vanuit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>                            68
                                   een integraal perspectief wordt ontworpen.         intermediairs of hulpverleners toegankelijk
                                   Het idee achter de Omgevingswet is dat             is, kan het bovendien onnodige escalatie
                                   een burger of ondernemer nog maar met              van problemen helpen voorkomen.
                                   één vergunning te maken krijgt bij een
                                   initiatief, in plaats van dat deze zelf allerlei   Van overleven naar bloeien
                                   (soms tegenstrijdige) vergunningen moet            Systemen van hulp en ondersteuning moe-
                                   ophalen bij diverse overheden en nog               ten op zo’n manier aangepast worden dat ze
                                   meer loketten. Op dit onderdeel zou de             mensen helpen om te bloeien in plaats van
                                   Omgevingswet model kunnen staan voor               overleven. Of de verzorgingsstaat daarin
                                   sociale regelingen. Een ander voorbeeld            slaagt, kan worden afgemeten aan de mate
                                   is het zogenoemde population health                waarin hulp en ondersteuning bijdragen
                                   management, waarbij vanuit een vraagstuk           aan het bevorderen van individuele auto-
                                   van een populatie passende zorg wordt              nomie, competentie en verbondenheid. Op
                                   georganiseerd.143                                  basis van de analyses en ervaringskennis
                                                                                      die in de voorgaande hoofdstukken zijn
                                   Samenhangende hulp en ondersteuning                verzameld, heeft de Raad drie in elkaar
                                   beginnen echter bij samenhangende                  grijpende principes geformuleerd die bloei
                                   informatie. De Wams is daar een uiting van.        moeten bevorderen.
                                   Maar er kan meer. Bijvoorbeeld door het
                                   opzetten en automatiseren van een centraal         Het gaat ten eerste om het versterken van
                                   digitaal adres voor alle publieke instanties       ontplooiing, en dat betekent vooral dat
                                   en voor private instanties die publieke            hulp en ondersteuning niet alleen moeten
                                   goederen leveren, zoals dat bij pensioen-          bestaan uit repareren wat nu kapot is, maar
                                   informatie (mijnpensioenoverzicht.nl) of           ook uit investeren in het kunnen meedoen
                                   overheidscommunicatie (mijnoverheid.nl)            van mensen én voorkómen van schade
                                   al bestaat. Het heeft de voorkeur dat deze         op de lange termijn. Dit betekent meer
                                   nieuwe digitale kluis – voor het gemak             investeren in preventie en lichte blijvende
                                   noemen we die even ‘mijnoverzicht’ – de            ondersteuning voor langere periodes. Juist
                                   bestaande digitale postbussen integreert           door ook te investeren in de vaardigheden
                                   en dus niet boven op de al bestaande post-         en hulpbronnen, ofwel de competenties,
                                   bussen komt. Dit zou gepaard moeten gaan           doorbreek je de spiraal van afhankelijkheid,
                                   met een verplichting voor de genoemde              waardoor mensen meer autonomie ervaren.
                                   instanties om naast de verzending aan het          Daarnaast is er meer ruimte nodig voor
                                   laatst bekende adres van de betrokkene             sociale relaties. Daar waar de overheid het
                                   ook altijd alle post naar dit digitale adres       sociale netwerk van mensen wil mobilise-
                                   te sturen, zodat het altijd mogelijk is om         ren en sociale verbondenheid wil bewerk-
                                   een overzicht te maken van alles wat er            stelligen, moet onderlinge hulp op zijn
                                   tussen burger en overheid speelt, ook als          minst niet worden tegengewerkt en daar-
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   de papieren post kwijt is. Dit voorkomt dat        naast actief worden gefaciliteerd. Als laat-
                                   informatie verloren gaat als mensen niet           ste is het van belang dat samenhangende
                                   meer op het laatst bekende adres wonen of          ondersteuning niet enkel op het niveau
                                   geen adres hebben. Als deze informatie – na        van professionals worden georganiseerd.
                                   toestemming van de burger zelf – ook voor          Samenhangende hulp en ondersteuning
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>                                            69
vragen om samenhangende systemen en
dus andere manieren van organiseren,
sturen, financieren en verantwoorden. Als
mensen en professionals verdwalen in het
woud van regelingen en voorzieningen,
gaat dit ten koste van hun autonomie en
individuele competenties.
Op basis van deze drie principes kan
worden gebouwd aan een verzorgingsstaat
waarin niet langer overleven, maar bloei
centraal staat. Zoals de ervaringsdeskundi-
gen uit het boek Gezichten van een onzeker
bestaan aangaven, willen mensen die
kampen met bestaansonzekerheid bovenal
een ‘normaal’ leven. Volgens de Raad moet
daarom het doel van hulp en ondersteuning
worden verlegd van zelfredzaamheid
naar bloei, zodat mensen duurzaam uit
bestaansonzekerheid komen en zich kun-
nen ontplooien.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre></pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>                                                                                               71
HOE ZOU HET
ERUIT KUN­
NEN ZIEN?
In de voorgaande hoofdstukken hebben            relaties niet in de weg en stimuleert het die
we uiteengezet hoe bestaansonzeker-             juist waar mogelijk? En hoe zorgt dit voor
heid werkt en dat het aanpakken van             meer samenhangende hulpverlening? Door
bestaansonzekerheid niet alleen veran-          deze vragen te blijven stellen wordt stap
dering vergt van professionals, maar dat        voor stap gebouwd aan zorgzame systemen
ook systeemverandering noodzakelijk is.         voor bestaanszekerheid en bloei. Maar door
In dit hoofdstuk laten we aan de hand van       deze principes in te bedden in beleidsvor-
drie concrete voorbeelden –jongeren in          ming en -evaluatie creëren we ook adaptieve,
het praktijkonderwijs, werkende armen           lerende systemen en beleidspraktijken.
en ouderen in armoede – zien hoe hulp en        Het geeft handvatten om, bijvoorbeeld met
ondersteuning gericht op bloei en geba-         inbreng van ervaringskennis, steeds de vraag
seerd op de drie principes uit hoofdstuk 3      te beantwoorden of de manier waarop we
eruit kunnen zien.                              hulp en ondersteuning nu georganiseerd
                                                hebben nog bijdraagt aan bloei.
Stip op de horizon
Het is vooral de bedoeling dat deze voor-       Hoewel geen blauwdruk in klassieke zin,
beelden een richting schetsen en laten zien     gaan de hierna uitgewerkte voorbeelden
hoe de principes die in het voorgaande          dus wel degelijk uit van fundamentele wij-
hoofdstuk zijn uitgewerkt kunnen helpen         zigingen in de bestaande stelsels van soci-
bij het herijken van sociaal beleid. De RVS     ale zekerheid, onderwijs, werk, maatschap-
wil hiermee beleidsmakers en professionals      pelijke ondersteuning en huisvesting. We
inspireren om op een andere manier naar         willen inspireren, maar wat we voorstellen
bestaande en bekende vraagstukken te kij-       is wel degelijk ingrijpend. Radicale (stelsel)
ken en andere oplossingsrichtingen zien. De     wijzigingen zijn wat de RVS betreft geen
principes zijn een referentiepunt die politici, taboe, maar de Raad realiseert zich goed
beleidsmakers, uitvoerders en professionals     dat dit niet direct en zeker niet in één keer
kunnen helpen om bij iedere aanpassing          doorgevoerd kan worden. We zetten met
en hervorming consequent te toetsen of          dit advies een stip op de horizon en geven
deze verandering bijdraagt aan bloei. Draagt    er rekenschap van dat de weg ernaartoe
datgene wat we willen aanpassen bij aan het     ingewikkeld is. Maar het is wel de richting
bevorderen van ontplooiing? Zit het sociale     die we op moeten gaan. Met dit advies
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>                            72
                                   hopen we een stap in die richting te zetten,   van sociale problematiek.
                                   want voor één op de zes Nederlanders
                                   werkt de verzorgingsstaat of participatiesa-   Vindplaats: praktijkonderwijs
                                   menleving niet of onvoldoende.                 Publieke voorzieningen komen in de hui-
                                                                                  dige opzet van de verzorgingsstaat, bijvoor-
                                   De voorbeelden schetsen het brede palet        beeld in het kader van de Participatiewet,
                                   aan veranderingen dat met hulp en onder-       pas in beeld als het laatste redmiddel. En
                                   steuning gericht op bloei gepaard gaat.        dat kan een tijd duren, want jongeren die
                                                                                  nog thuis wonen komen meestal niet direct
                                   VOORBEELD BLOEIBENADE­                         in beeld bij gemeenten of andere hulpver-
                                   RING: NEET-JONGEREN                            lenende instanties. Omdat veel van deze
                                                                                  jongeren niet beschikken over een (groot)
                                   Wat is de maatschappelijke opgave?             sociaal netwerk, of – als er al een netwerk is
                                   In 2014 behoorde 11,5% van de Nederlandse      – dat netwerk niet altijd bereid of in staat is
                                   jongeren tot de zogenaamde NEET-categorie      om daadwerkelijk ondersteuning te bieden,
                                   (NEET, Not in Education, Employment or         is de inzet van publieke voorzieningen vaak
                                   Training).144 De kwetsbaarheid van deze        eerder nodig dan nu het geval is. Dit kan
                                   jongeren heeft niet alleen te maken met        bijvoorbeeld via het praktijkonderwijs. Dit
                                   persoonsgebonden factoren – denk bijvoor-      voorbeeld van de bloeibenadering werken
                                   beeld aan lichamelijke of verstandelijke       we uit aan de hand van deze vindplaats.
                                   beperkingen – of factoren in de sociale
                                   context waarin deze jongeren opgroeien,        Het praktijkonderwijs telt momenteel
                                   maar ook met omgevingsfactoren van de          ongeveer 29.000 leerlingen. Het gaat vaak
                                   arbeidsmarkt en maatschappij. Denk hierbij     om jongeren met een stapeling aan achter-
                                   aan de toenemende eisen binnen het onder-      standen. Zo groeit het merendeel van deze
                                   wijs en op de arbeidsmarkt, flexibilisering    jongeren op in een gezin met ouders met
                                   van arbeid, de nadruk vanuit de overheid       lage sociaaleconomische status (SES). Het
                                   op zelfredzaamheid en een gebrek aan           gaat bovendien in veel gevallen om jonge-
                                   samenwerking tussen partijen die met de        ren met een lichte verstandelijke beperking
                                   jongeren werken.                               (LVB). En het gaat om jongeren met een
                                                                                  verhoogde kans op schooluitval, werkloos-
                                   Aan veel van de persoonsgebonden factoren      heid en langdurige inactiviteit. Het praktijk-
                                   kan maar beperkt iets worden veranderd.        onderwijs is dus een vindplaats van in ieder
                                   Het is daarom goed om bij de ondersteuning     geval een deel van de NEET-jongeren.
                                   van kwetsbare jongeren ons perspectief
                                   te richten op de omgevingsfactoren, de         Circa 45% van de leerlingen gaat direct
                                   factoren waar iets aan veranderd kan           vanuit het praktijkonderwijs aan het werk,
                                   worden. Dat is niet alleen belangrijk voor     veelal op het oude stageadres. Vaak is het
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   de jongeren zelf, het haakt ook direct aan     echter lastig voor deze groep om langdurig
                                   bij maatschappelijke opgaven, zoals aan het    stabiel werkzaam te zijn. Na enkele jaren
                                   werk helpen van mensen, het verminderen        raken velen van hen hun baan kwijt en
                                   van afhankelijkheid van uitkeringen en         stromen vervolgens uit richting indivi-
                                   bijstand, en daarmee ook het voorkomen         duele hulpverlening, of erger nog, raken
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>                                                                                            73
‘NA ENKELE JAREN RAKEN
 VELEN VAN HEN HUN BAAN
 KWIJT EN STROMEN VERVOL­
 GENS UIT RICHTING INDIVIDU­
 ELE HULPVERLENING, OF ERGER
 NOG, RAKEN HELEMAAL ZOEK’.
   helemaal zoek. Hoe kunnen we vanuit het     een jongere uitstroomt richting jeugdhulp
   praktijkonderwijs als vindplaats voorko-    gaat het al over ‘problemen’ en heeft
   men dat dit gebeurt?                        iemand geen ‘normaal leven’ meer. Laat
                                               staan als een jongere helemaal buiten
   Hulp en ondersteuning gebaseerd op          beeld raakt.
   nieuwe principes
   Hoe zouden hulp en ondersteuning geba-      In het kader van het overheidsstreven
   seerd op de nieuwe principes uit hoofdstuk  om een ‘leven lang ontwikkelen’ (LLO) te
   3 er voor deze groep uit kunnen zien?       stimuleren, kan een ‘permanent’ opleidings-
                                               of begeleidingsaanbod gelden voor alle
   Maak beleid gericht op ontplooiing          oud-leerlingen van praktijkscholen – ook
   Om deze jongeren te helpen is het           degenen die aan het werk zijn – om hun
   verloop van school naar stage naar          arbeidsmarktpositie en duurzame inzet-
   werk essentieel. Dit kan door een goede     baarheid te versterken. Maar ook ondersteu-
   arbeidsmarkttoeleiding op praktijkscholen.  ning bij andere zaken die kunnen spelen
   Praktijkscholen hadden voorheen vaak een    in het leven van deze oud-leerlingen is
   ‘jobcoach-dienst’, maar die is verdwenen.   belangrijk. Oud-leerlingen die hun baan ver-
   Nu wordt er op vrijwillige basis nazorg     liezen, kunnen worden geholpen om weer
   gegeven aan oud-leerlingen die moeite       nieuw werk te vinden, buiten de huidige
   hebben op de arbeidsmarkt. Deze vorm van    wettelijke nazorgtermijn van één jaar. Deze
   nazorg kent geen reguliere financiering. Op taak kan worden vervuld door docenten die
   dit moment wordt er al gewerkt aan ‘door-   deels als werkcoach fungeren en daar ook
   stroompunten’ om een goede verbinding te    de tijd en middelen voor krijgen.
   maken tussen onderwijs en arbeidsmarkt.
   Een goed voorbeeld is het initiatief Mind   Tot slot kan een perspectief op bloei voor
   the Gap in Arnhem.145 Op het moment dat     deze leerlingen pas echt geboden worden
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>                            74
                                   wanneer zij na het doorlopen van de prak-       is partner voor bedrijven die met jongeren
                                   tijkschool een gewaardeerde startkwalifi-       in een kwetsbare positie willen werken en
                                   catie krijgen. Op dit moment krijg je die in    kan richting werkgevers als ambassadeur
                                   het praktijkonderwijs niet. Ook moet er een     optreden voor de bredere groep jongeren
                                   route georganiseerd worden voor leerlingen      in een kwetsbare positie. Hierbij kan het
                                   in het praktijkonderwijs om certificaten te     praktijkonderwijs ook werkgevers onder-
                                   stapelen en door te stromen naar het mbo.       steunen bij de begeleiding van deze meer
                                   Het vraagt om een herwaardering van het         kwetsbare jongeren binnen hun bedrijf.
                                   praktijkonderwijs en het zien van meer
                                   potentieel in de leerlingen. Niet per se        Buiten mogelijke werkbedrijven bevindt de
                                   alleen gericht op arbeidsmarktpotentieel,       praktijkschool zich in een bredere context
                                   maar op breed welzijn. Dat heeft ook            van gemeenten, sociaal ontwikkelbedrijven
                                   gevolgen voor hoe we deze opleidingen           en jeugdzorginstellingen die voor deze
                                   beoordelen en monitoren.                        groep jongeren werken in de overgang
                                                                                   van onderwijs naar arbeidsmarkt. De
                                   Maak ruimte voor sociale relaties               samenhang met de gemeente is voor een
                                   De praktijkschool is voor oud-leerlingen        warme overdracht van leerlingen op zoek
                                   integraal onderdeel van het netwerk dat         naar een baan van belang. Initiatieven
                                   ze hebben opgebouwd. Daarom is het een          als de Amsterdamse Plus zijn hiervan een
                                   geschikte plaats om te werken aan het           mooi voorbeeld, waarin ook het veilig-
                                   vinden en behouden van werk van leerlin-        heidsdomein een prominente rol speelt.146
                                   gen die zonder startkwalificatie uitstromen     Tegelijkertijd is het door het grote verloop
                                   uit het voortgezet speciaal onderwijs (vso),    en de vele mutaties in het personele
                                   vmbo beroepsgerichte leerweg (bb), vmbo         bestand bij gemeenten momenteel lastig
                                   entree voor jongeren zonder diploma van         om dit soort initiatieven te bestendigen.
                                   een middelbare school, en mbo, dan wel
                                   van jongeren die al zonder startkwalificatie    Op praktijkscholen komen bepaalde
                                   thuis op de bank zitten. Zij zullen deze plek   gezondheidsproblemen vaker voor. Daarom
                                   eerder opzoeken voor hulp en ervoor open-       is het van belang dat praktijkscholen ook
                                   staan om hulp te ontvangen. Daarbij kan         sportverenigingen of andere zorgstructuren
                                   ook gebruik gemaakt worden van buddysys-        in hun netwerk hebben.
                                   temen met oud-leerlingen en ervaringsdes-
                                   kundigen. De schoolverlatersaanpak heeft        Wat is hiervoor nodig?
                                   eerder aangetoond dat de houding van            De hiervoor genoemde veranderingen
                                   professionals hierin belangrijk is: straffen    ontstaan niet vanzelf. Ze vergen ook iets
                                   is niet succesvol, maar een houding van         van de systemen van zorg en ondersteuning
                                   bezorgdheid en behulpzaamheid richting          en van de mensen die met of in deze syste-
                                   de leerlingen wel.                              men werken.
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   Zorg voor samenhangende ondersteuning           Anders sturen: De doelstelling van prak-
                                   Het praktijkonderwijs vormt een schakel         tijkonderwijs is niet langer alleen het
                                   in een dakpannenconstructie rondom de           doorlopen van het onderwijs, maar ook
                                   jongeren op school. Het praktijkonderwijs       het ondersteunen van de carrière van hun
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>                                                                                              75
(oud-)leerlingen en van anderen die daarbij    VOORBEELD BLOEIBENADE­
betrokken zijn, zoals jobcoaches, consulen-    RING: WERKENDE ARMEN
ten en werkgevers. Dat betekent ook dat de
harde grens aan de wettelijke nazorgtermijn    Wat is de maatschappelijke opgave?
vervalt. Ook kunnen door het gebruik           In Nederland leven ongeveer 666.000
van ervaringskennis en -deskundigheid          volwassenen in armoede.147 Ongeveer een
interventies worden bedacht die het contact    derde van deze groep – ruim 220.000 men-
tussen oud-leerlingen en school laagdrempe-    sen – bestaat uit zogenoemde werkende
liger maken. Daarnaast worden de startkwa-     armen: mensen met één of meerdere banen
lificatie en stapelingsmogelijkheden voor      die toch onder de armoedegrens leven. De
praktijkonderwijs wettelijk vastgelegd.        groep werkende armen is zeer heterogeen.
                                               Iets meer dan de helft is een werkende in
Anders financieren: De inzet van praktijk-     loondienst: 125.000 werknemers. Daarnaast
scholen in het ondersteunen van leerlingen     betreft het 95.000 zelfstandigen (zzp’ers en
naar werk krijgt extra financiering, bijvoor-  zelfstandigen met personeel).148
beeld uit het participatiebudget. Met als
kanttekening dat dan ook het participatie-     Naast economische omstandigheden zijn het
budget moet groeien wil de overheid bloei      ook levensgebeurtenissen die kunnen leiden
stimuleren.                                    tot armoede onder werkenden. Life events
                                               als het krijgen van kinderen, het overlijden
Anders verantwoorden: Praktijkscholen          van een partner, onverwachte werkloosheid
gaan verantwoording afleggen over het          of (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid
begeleiden van jongeren naar werk of           hebben vaak gevolgen voor werk, zoals
andere vormen van activiteit. Bij de finan-    tijdelijk niet of minder uren kunnen werken
ciering en verantwoording is het wel van       of zelfs de definitieve beslissing om parttime
belang dat deze vanuit vertrouwen worden       te gaan werken. De keuzes die mensen
georganiseerd, om onnodige administra-         maken, bijvoorbeeld over het aantal uren
tieve last te voorkomen. Reken (praktijk)      dat ze werken, worden door tal van omge-
scholen niet alleen meer af op ‘afwezigheid’   vingsfactoren beïnvloed. Een groot deel
of ‘verzuim’, maar op ‘aanwezigheid’. Dat      van die omgevingsfactoren is gevoelig voor
hoeft niet meer ‘het kind in de school’ te     beleid. Het aanpakken van armoede onder
betekenen, maar kan ook afstandsonder-         werkenden is niet alleen belangrijk voor de
wijs zijn of een zorgboerderij. Als de jongere werkende armen zelf, het haakt ook direct
maar in beeld is.                              aan bij maatschappelijke opgaven, zoals het
                                               stimuleren van werk en het verzekeren van
Anders uitvoeren: In de uitvoering worden      een sociaal minimum, en daarmee ook het
de bevoegdheden van praktijkscholen            voorkomen van sociale problematiek.
verruimd en de verantwoordelijkheden
gebundeld met die van werkgevers en            Inkomensondersteuning, arbeidssituatie
gemeenten. Het opzetten en automatiseren       en -ontwikkeling
van een persoonlijk centraal digitaal adres    Werkende armen behoren tot een vergeten
of een kluis (mijnoverzicht) voor de post      groep in de verzorgingsstaat/participatie-
van alle publieke instanties is nodig.         samenleving. Ze zijn vaak niet in beeld bij
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>                            76
                                   gemeenten en rijksoverheidsinstanties,                       De meeste werkende armen zijn jonger
                                   mede omdat de groep werkende armen                           dan 25 jaar en werken als zelfstandige
                                   diffuus en dynamisch is. Er is een aantal                    met of zonder personeel (samen 45%),
                                   hoogrisicoberoepen aan te wijzen, zoals                      deeltijdwerknemer (27%) of oproepkracht
                                   kunstenaars, sportinstructeurs, schoonma-                    (12%). Ook onder arbeidsmigranten komt
                                   kers, horecapersoneel en medewerkers in                      deze vorm van armoede vaak voor.149
                                   de persoonlijke dienstverlening. Circa één                   Armoede onder werkenden komt vooral
                                   op de tien werkenden in deze beroepen                        voor bij werk waarbij geen sprake is van
                                   heeft onvoldoende inkomen om rond te                         een minimumuurloon. Hierdoor verschilt
                                   komen. Drie specifieke groepen gaan gedu-                    het minimumloon tussen werknemers,
                                   rende lange periodes gebukt onder situaties                  afhankelijk van de sector waarin ze werken.
                                   waarin werk onvoldoende opbrengt: 1) wer-                    In sectoren met lage inkomens wordt
                                   kenden met een beperkte urenintensiteit;                     relatief vaak in deeltijd gewerkt. Maar ook
                                   2) zelfstandigen met een risico op armoede,                  met een hoog uurloon en weinig werkuren,
                                   en 3) werkenden die te maken hebben met                      bijvoorbeeld als deeltijddocent, kan iemand
                                   een samenloop van werk en uitkering.                         een werkende arme zijn.
                                   We richten ons in dit voorbeeld daarom                       Voor de meeste deeltijdwerkenden valt de
                                   op drie oorzaken van armoede onder wer-                      marginale druk7 mee, zeker als ze deel uit-
                                   kenden waaraan iets gedaan kan worden:                       maken van een huishouden waar het verza-
                                   inkomensondersteuning, de arbeidssituatie                    melinkomen te hoog is voor toeslagen. Voor
                                   en arbeidsontwikkeling.                                      werkenden die gebruikmaken van formele
                                                                                                kinderopvang is de marginale druk over het
                                   Inkomensondersteuning                                        algemeen echter hoger dan voor werkenden
                                   Inkomensondersteuning voor werkende                          die geen beroep doen op formele kinder-
                                   armen is een probleem. Velen weten de                        opvang.150 Voor een deel van de mensen,
                                   weg naar ondersteunende voorzieningen                        met name degenen die afhankelijk zijn van
                                   maar moeilijk te vinden. Het stelsel van                     toeslagen, levert (meer uren) werken dus
                                   inkomensondersteuning is complex en is                       soms weinig extra inkomen op. Ten slotte
                                   vaak gericht op een situatie waar er geen                    is het inkomen vaak niet voorspelbaar, en
                                   inkomen is. En er is geen dienstverlening                    aangezien vooral huishoudens met wisse-
                                   die op laagdrempelige wijze zekerheid kan                    lende inkomsten sterk afhankelijk zijn van
                                   verschaffen over de gevolgen van (flexibel)                  deze inkomensondersteuning, is het voor
                                   werk op toeslagen en andere voorzieningen.                   veel huishoudens die gebruikmaken van
                                                                                                deze toeslagen moeilijk om goed inzicht in
                                   Arbeidssituatie                                              hun totale inkomen te verkrijgen.
                                   De arbeidssituatie van werkende armen
                                   past niet goed binnen het bestaande                          Mensen met lagere inkomens hebben
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   systeem van toeslagen en regelingen.                         ook vaker werkgevers die sterk op
                                   7 De marginale druk is het deel van de stijging van het bruto inkomen dat niet resulteert in een toename van het
                                      besteedbare inkomen. Simpeler gezegd: het deel van iedere euro die je meer verdient dat je niet terugziet op je
                                      bankrekening.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>                                                                                         77
arbeidskosten willen besparen. Dit kan      inkomensondersteuning dat er meer geïn-
gemakkelijk ten koste gaan van de arbeids-  vesteerd moet worden in het bekendmaken
positie van werknemers. Het is daardoor     van regelingen en het proactief ‘brengen
moeilijker om voldoende inkomen te ver-     van rechten’ naar mensen. Op basis van
werven om uit armoede te komen. Denk aan    de ervaringen die nu worden opgedaan bij
oproepcontracten en de platformeconomie     de Sociale Verzekeringsbank, kunnen ook
waarbij zelfstandigen alle risico’s dragen. andere uitvoeringsorganisaties zoals de
Het versterken van de arbeidspositie helpt  Belastingdienst en UWV aan de hand van
dan om uit de armoede te komen.             inkomensgegevens identificeren wie er,
                                            ondanks een laag inkomen, geen gebruik
Arbeidsontwikkeling                         maakt van regelingen en kortingen. Die
Mensen met een relatief laag inkomen        mensen kunnen actief worden benaderd.
hebben ook vaker beroepen waarbij de        Tegelijkertijd vergt dit een grondige her-
kans groter is dat ze dit werk niet een     ziening van het systeem van uitkeringen
hele loopbaan volhouden. Dat kan zijn       en toeslagen, dat nu nog niet is aangepast
vanwege lichamelijke overbelasting of       aan de realiteit van flexibele en vaak
omdat dit type werk verdwijnt. Het is       wisselende inkomens onder het sociaal
daarom juist bij praktisch geschoolden      minimum. Een mooi voorbeeld van hoe
extra belangrijk om te investeren in de     dit kan, is het initiatief ‘Simpel switchen
loopbaanontwikkeling. In de praktijk zien   in de participatieketen’ van het ministerie
we nu dat er te weinig wordt geïnvesteerd   van Sociale Zaken en Werkgelegenheid,
in hun arbeidsontwikkeling, bijvoorbeeld    Divosa en Vereniging Gehandicaptenzorg
omdat er geen budget beschikbaar is of      Nederland (VGN), waarbij gemeenten zorgen
omdat werkroosters weinig ruimte laten      dat burgers een stabiel inkomen hebben
voor ‘anders-dan-werk-activiteiten’.151 Het wanneer zij instabiel naar werk instromen.
UWV heeft de opdracht om mensen pas         De insteek hierbij is dat er een soepele
weer naar werk te begeleiden nadat zij      verrekening plaatsvindt van het zelf ver-
hebben aangeklopt voor een uitkering, in    diende loon met een gedeeltelijke uitkering,
plaats van preventief. Scholingsbudgetten   bijvoorbeeld als iemand uit de bijstand
bij het UWV en de gemeente zijn laag en de  gaat werken. Daarbij komt ook de garantie
laagdrempelige STAP-regeling is aangepast   dat als iemand toch gedeeltelijk uitvalt, er
en in reikwijdte fors beperkt.152           een soepele weg terug is naar bijvoorbeeld
                                            beschut werk of een (gedeeltelijke) uitke-
Hulp en ondersteuning gebaseerd op          ring, zodat mensen niet helemaal opnieuw
nieuwe principes                            hoeven beginnen met het aanvragen van
Hoe zouden hulp en ondersteuning geba-      een uitkering of voorziening.153
seerd op de nieuwe principes uit hoofdstuk
3 er voor deze groep uit kunnen zien?       De overheid moet investeren in een
                                            abonnement op bestaanszekerheid. Nu is
Maak beleid gericht op ontplooiing          er een grote kloof tussen de eisen van het
Een nieuwe vorm van hulp en onder-          systeem en de vaardigheden van de burger.
steuning gericht op de lange termijn        De overheid zou dan ook moeten investeren
betekent onder andere op het gebied van     in het verkleinen van deze mismatch.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>                            78
                                   Dat kan door een service aan te bieden          regionale ecosystemen van gemeenten,
                                   die gekoppeld is aan de bankrekening en         lokale en regionale werkgevers, vakbonden
                                   automatisch berekent wat veranderingen          en verbanden van zzp’ers die zich richten
                                   van het inkomen betekenen voor het recht        op preventie, vroegsignalering en het
                                   op toeslagen en inkomensondersteuning.          bespreken van concrete probleemsituaties,
                                   Het is ook mogelijk om met toestemming          kan in dit licht worden gezien.154
                                   van de burger alerts te sturen naar de door
                                   de burger opgegeven hulplijn (een hulpver-      Wat betreft de arbeidssituatie kan gedacht
                                   lener of een kennis of familielid).             worden aan het versterken van sociale
                                                                                   hulpbronnen, bijvoorbeeld om sterker
                                   Wat betreft de arbeidssituatie valt te          te staan tegenover werkgevers die werk-
                                   denken aan het actief verminderen van           nemers uitbuiten. Dat kan door iedereen
                                   oproepcontracten die intrinsiek onzeker         met een bruto-inkomen van minder dan
                                   zijn. Maar ook een beter toezicht op cao-na-    bijvoorbeeld € 20 per uur een voucher te
                                   leving en beperking van het afwentelen          geven voor lidmaatschap van een vertegen-
                                   van sociale zekerheid op werknemers in          woordigende dienst, zoals een vakbond of
                                   de platformeconomie. Op het gebied van          een andere maatschappelijke organisatie.
                                   arbeidsontwikkeling kan een nationaal           Sociale netwerken kunnen beter worden
                                   O&O-fonds ervoor zorgen dat mensen met          gebruikt voor arbeidsontwikkeling, bij-
                                   weinig eigen middelen toch kunnen inves-        voorbeeld door meer gebruik te maken van
                                   teren in om- en bijscholing.                    de ervaringen van mensen die zich vanuit
                                                                                   een functie hebben doorontwikkeld. Denk
                                   Maak ruimte voor sociale relaties               hierbij aan voorbeeldloopbanen en daaraan
                                   Ook sociale relaties hebben een plek in         gekoppeld buddysystemen.
                                   de ondersteuning van de groep werkende
                                   armen. Werkgevers zijn in veel gevallen
                                                                                   ‘CIRCA ÉÉN OP DE
                                   goed en vroegtijdig in staat om financiële
                                   problemen bij hun personeel te signaleren.
                                                                                    TIEN WERKENDEN
                                   Ze kunnen – en willen in veel gevallen –
                                   ook bijdragen aan de aanpak van dit soort
                                   problemen. Een betere aansluiting tussen
                                   werkgevers en (lokale) armoededienst-            IN DEZE BEROE­
                                   verlening is hierdoor een logische stap:
                                   door het mogelijk te maken om een te laag
                                                                                    PEN HEEFT
                                   inkomen aan te vullen met een uitkering.
                                                                                    ONVOLDOENDE
                                                                                    INKOMEN OM
                                   Het UWV en gemeenten kunnen daarnaast
                                   werkgevers helpen om medewerkers die
                                                                                    ROND TE KOMEN’.
                                   op het punt staan uit te vallen, binnen de
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   werksituatie te houden. Dit laatste vraagt
                                   echter om een stelselaanpassing, want nu
                                   is het UWV pas aan zet als iemand al uit de
                                   arbeidssituatie gevallen is. Ook het voorstel
                                   van de SER om te werken aan lokale en
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>                                                                                           79
Zorg voor samenhangende ondersteuning        naar analogie van het werkgeversservice-
Meer samenhang in inkomensondersteu-         punt ook aan lokale werkservicepunten
ning begint bij een helpende overheid en     voor werknemers en zzp’ers.
goede technische ondersteuning bij het
aanvragen en bijstellen van toeslagen en     Wat is hiervoor nodig?
inkomensondersteunende voorzieningen         De hiervoor genoemde veranderingen
of het terugvragen van belastingen. Een      ontstaan niet vanzelf. Ze vergen ook iets
systeem waarbij inkomensgegevens en          van de systemen van zorg en ondersteuning,
persoonlijke gegevens realtime kunnen        en van de mensen die met of in deze syste-
worden gekoppeld aan de eisen voor het       men werken.
aanvragen van toeslagen, helpt voorkomen
dat mensen onverhoopt te laat of juist       Anders sturen: Zet als overheid het gebruik
verkeerde of tegenstrijdige informatie door- van regelingen centraal in de dienstver-
geven. Dit zou in feite een service moeten   lening en breng dit recht actief naar de
zijn die – zeker gezien de complexiteit van  burger toe. Zorg er als werkgevers geza-
het toeslagensysteem – de rijksoverheid      menlijk voor dat werknemers met flexibele
zelf standaard zou moeten aanbieden aan      contracten en werktijden, bijvoorbeeld door
al haar burgers, zéker aan degenen die sterk pooling van contracten, een leefbaar inko-
afhankelijk zijn van toeslagen en voorzie-   men hebben. Start de arbeidsbemiddeling
ningen en moeite hebben met de eisen die     al als mensen dreigen uit te vallen en richt
het systeem aan hen stelt.                   je daarbij op behoud van werk. Zorg ook
                                             voor tegenmacht, bijvoorbeeld door een
Als het gaat om de arbeidssituatie kan       vergoede vertegenwoordiging van mensen
gedacht worden aan het faciliteren van       met een precaire baan.
arbeidspools waarvoor werkgevers deel-
tijdcontracten stapelen voor mensen met      Anders financieren: Herzie het systeem
flexibele contracten en werktijden, en het   van toeslagen en subsidieer vertegenwoor-
met elkaar garanderen dat mensen een         diging van nu ondervertegenwoordigde
leefbaar inkomen hebben, zoals ook de        groepen op de arbeidsmarkt. Maak meer
SER heeft voorgesteld.155 Hiermee wordt      geld vrij voor opleidings- en her- en omscho-
de verantwoordelijkheid van het ‘maken’      lingsbudgetten en stimuleer het gebruik
van een samenhangende werkweek en            daarvan.
werkuren beter verdeeld tussen werkgever
en werknemer. Een vergelijkbare aanpak       Ander verantwoorden: Spreek uitvoerings-
is ook mogelijk tussen opdrachtgevers        instanties niet langer alleen aan op het
en zelfstandigen. Maar ook een lokale        gevonden misbruik, maar vooral op het
voorziening waar mensen laagdrempelig        percentage gebruik en behouden werk.
terechtkunnen voor ondersteuning bij de
oriëntatie op de arbeidsmarkt en een vind-   Anders uitvoeren: Denk hierbij aan een
plaats voor scholingsmogelijkheden zorgt     ‘abonnement op bestaanszekerheid’: een
voor samenhang in de mogelijkheden voor      overheidsservice die erop gericht is om
arbeidsontwikkeling. Hierbij kan gedacht     veranderingen in het inkomen zelf te detec-
worden aan regionale arbeidskantoren of      teren en die de inkomensondersteunende
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>                            80
                                   regelingen daarop aanpast, in plaats van      gehanteerde armoedegrenzen. Voor een
                                   te wachten op informatie die door de          aanzienlijk deel van de mensen in armoede
                                   burger zelf moet worden aangeleverd.          brengt het bereiken van de AOW-leeftijd
                                   Door ervaringskennis en -deskundigheid te     dus ook een positieve verandering met zich
                                   betrekken in het ontwerpen hiervan kan        mee. Waar in de groep van 60- tot 64-jarigen
                                   ervoor worden gezorgd dat de juiste sig-      nog een lichte piek in het aandeel armen is
                                   nalen bij burgers terechtkomen. Maar ook      waar te nemen, daalt die vanaf de leeftijd
                                   initiatieven als ‘Simpel switchen’, waarbij   van 65 jaar sterk.159
                                   gemeenten zorgen dat burgers een stabiel
                                   inkomen hebben wanneer zij instabiel          In tegenstelling tot de landelijke trend is
                                   naar werk instromen, passen binnen deze       armoede onder 65-plussers de laatste jaren
                                   manier van kijken. Tot slot kan ook gedacht   niet afgenomen. Dit ligt voor een belangrijk
                                   worden aan het opzetten en automatiseren      deel aan het feit dat er maar weinig mensen
                                   van een persoonlijk centraal digitaal adres   binnen deze leeftijdsgroep nog betaald
                                   of een kluis (mijnoverzicht) voor de post     werk hebben. Overigens groeit de groep
                                   van alle publieke instanties.                 werkenden van 70 en ouder al enige tijd.
                                                                                 In 2020 waren er volgens het CBS ongeveer
                                   VOORBEELD BLOEIBENADE­                        100.000 ouderen boven de 70 aan het werk.
                                   RING: OUDEREN IN ARMOEDE                      In 2015 was dit nog ruim 70.000.160 Ondanks
                                                                                 deze stijgende trend is de mogelijkheid
                                   Wat is de maatschappelijke opgave?            om te profiteren van de groei in werkge-
                                   In 2022 waren er ruim 3,5 miljoen mensen      legenheid voor deze groep beperkt. Veel
                                   in Nederland 65 jaar of ouder.156 Volgens     gepensioneerden hebben daarentegen juist
                                   berekeningen van het SCP leeft een klein      te maken met koopkrachtverlies als gevolg
                                   deel van de mensen tussen de 65 en 80         van niet-geïndexeerde aanvullende pensioe-
                                   jaar in armoede: ongeveer 2 tot 3% oftewel    nen.161 Armoede binnen deze groep wordt,
                                   tussen de 53.000 en 80.000 mensen. Van        naast beperkte mogelijkheden tot het
                                   de groep ouderen tussen de 80 en 89 jaar      compenseren van koopkrachtverlies, vooral
                                   is ongeveer 4 tot 6% arm, oftewel 29.000      veroorzaakt door een onvolledige AOW
                                   tot 43.000 mensen. Bij 90-plussers gaat het   enerzijds en/of vaak hoge lasten – vaak
                                   om bijna 11%, ongeveer 15.000 mensen.157      woonlasten en zorgkosten – anderzijds en
                                   Ongeveer 67.000 mensen van boven de 65        verweduwing. Dit zien we vooral terug bij
                                   hadden in dezelfde periode een geregis-       de groep 80-plussers. Bij deze groep is het
                                   treerde problematische schuld.158             aandeel van mensen die leven in armoede
                                                                                 hoger dan het landelijk gemiddelde.
                                   Het aandeel armen onder 65-plussers is
                                   lager dan het landelijk gemiddelde. Dit kan   Onderliggende mechanismen
                                   gedeeltelijk verklaard worden door het        Armoede onder ouderen is een rela-
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   bereiken van de AOW-leeftijd. Die lag eerst   tief onderbelicht probleem. Achter
                                   op 65 jaar, maar is inmiddels opgeschoven     deze armoede gaan verschillende
                                   naar 66 jaar en 10 maanden. In 2024 wordt     oorzaken schuil. We lichten er hier
                                   de AOW-leeftijd verhoogd naar 67 jaar. Een    drie belangrijke mechanismen uit die
                                   ‘kale’ AOW is in principe hoger dan de vaak   direct raken aan de manier waarop
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>                                                                                          81
verzorgingsstaatarrangementen werken:        worden gedaan op de AIO.163 Bovendien
de complexiteit van de beschikbare           heeft één op de twintig AOW-huishoudens
voorzieningen, gebrekkige of ontbrekende     weinig aanvullend inkomen. Daarnaast
pensioenopbouw, en soms hoge uitgaven.       bouwen ongeveer 1 miljoen werkenden
Deze drie mechanismen zijn door beleid       geen aanvullend pensioen op. Het gaat
beïnvloedbaar.                               daarbij vaak om mensen met een migra-
                                             tieachtergrond (eerste generatie), mensen
Complexe regelgeving.                        met een flexibel dienstverband en een laag
Uit onderzoek van de Nationale               huishoudinkomen, en mensen die werken
Ombudsman blijkt dat veel ouderen in een     voor bedrijven die geen pensioenregeling
financieel kwetsbare positie geen goed       voor hun werknemers hebben getroffen.164
beeld hebben van de voor hen beschikbare
(inkomens)ondersteunende regelingen.         Hoge uitgaven
Dit geldt in het bijzonder voor specifieke   Zoals eerder aangegeven, hebben gepensi-
voorzieningen, zoals de Aanvullende          oneerden over het algemeen een redelijk
Inkomensvoorziening Ouderen (AIO), de        stabiel inkomen. Daar staan soms hoge
ouderenkorting, aftrekposten en de bijzon-   uitgaven tegenover. Zo heeft ongeveer
dere bijstand. Bovendien begrijpen veel      4% van de gepensioneerden een negatief
ouderen de overheid en de soms complexe      vermogen, waarbij het veelal gaat om een
wet- en regelgeving niet, en de overheid     relatief hoge hypotheekschuld.165 Ook hoge
weet hen niet goed te bereiken. Terwijl er   zorgkosten spelen een belangrijke rol, met
bij het bereiken van de AOW-gerechtigde      name onder de groep 80-plussers. Hierbij
leeftijd veel verandert. Niet alleen veran-  gaat het niet alleen om directe uitgaven,
dert bij pensionering hun financiële situa-  bijvoorbeeld aan geneesmiddelen, maar
tie, er gelden ook nieuwe regels, rechten en ook om de stapeling van eigen bijdragen.
plichten. Meestal lukt het ouderen in een    Dit kan vooral bij huishoudens waarbij een
financieel kwetsbare positie niet om zonder  van de partners wordt opgenomen in een
hulp van anderen een inkomensvoorzie-        zorginstelling soms funest uitpakken. De
ning aanvragen.162                           op zichzelf logische keuze om in dat geval
                                             AOW voor alleenstaanden aan te vragen,
Ontoereikende AOW en/of aanvullend           kan tot gevolg hebben dat iemand meer
pensioen                                     dan € 20.000 aan extra eigen bijdragen dient
Een deel van de mensen heeft bij het berei-  te betalen.166
ken van de pensioengerechtigde leeftijd
geen recht op een volledige AOW. Dit kan     Hulp en ondersteuning gebaseerd op
komen door het feit dat mensen pas later     nieuwe principes
in hun leven in Nederland zijn komen         Hoe zouden hulp en ondersteuning geba-
wonen, of dat ze een deel van hun leven      seerd op de nieuwe principes uit hoofdstuk
in het buitenland hebben gewoond. Ook        3 er voor deze groep uit kunnen zien?
het samenwonen met een jongere partner
zorgt voor een lagere AOW-uitkering (50%),   Maak beleid gericht op ontplooiing
waarbij afhankelijk van de hoogte van het    In het advies De derde levensfase. Het
gezinsinkomen eventueel een beroep kan       geschenk van de eeuw (2020) constateerde
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>                            82
                                   de RVS dat met name jonge ouderen op            laatste geldt in de AIO wel een langere
                                   allerlei domeinen een belangrijke bijdrage      periode van verblijf in het buitenland (13
                                   kunnen en willen leveren aan onze samen-        weken) dan in de bijstand (4 weken). Maar
                                   leving, maar dat er veel hindernissen wor-      veel mensen met een migratiegeschiedenis
                                   den opgeworpen om dit ook daadwerkelijk         die juist een beroep zouden willen doen
                                   te realiseren.167 Een op ontplooiing gerichte   op de AIO, verblijven meer tijd in het
                                   aanpak van armoede onder ouderen begint         buitenland. Ook is de vermogenstoets in
                                   bij het wegnemen van die hindernissen. Dit      de bijstand zeer laag. De vraag is of dat
                                   gaat bijvoorbeeld om een ouderdomsvoor-         passend is voor de AIO.
                                   ziening die net zoals nu blijft meegroeien
                                   met de economie, maar ook om het stimu-         Maak ruimte voor sociale relaties
                                   leren van aanvullende pensioenopbouw            In hoofdstuk 3 bepleitte de Raad dat een
                                   onder zzp’ers en medewerkers van kleine         hulpvraag gezien kan worden als het
                                   bedrijven. Een wettelijke plicht kan hierbij    startpunt van een relatie tussen overheid
                                   een rol spelen, maar er zijn ook andere         en burger. Dat betekent ook meer inves-
                                   manieren denkbaar, zoals het fiscaal aan-       teren in persoonlijk contact. Uit de pilots
                                   trekkelijker maken van vermogensopbouw          van de SVB blijkt dat een ‘escalatieladder’
                                   gericht op pensioen of het eenvoudiger          van (handgeschreven) brieven en direct
                                   maken van het gebruik van vermogen in           telefonisch contact zorgt voor een hogere
                                   steen. Bedrijven die die hun werknemers         respons onder groepen die normaal lastig
                                   geen aanvullende pensioenvoorziening            te bereiken zijn. Tegelijkertijd kunnen ook
                                   aanbieden, zouden hiertoe verplicht kun-        andere partijen een grotere rol toebedeeld
                                   nen worden. Zoals de RVS eerder bepleitte       krijgen, door bijvoorbeeld gebruik te
                                   in het advies Met de stroom mee (2023)          maken van logische ‘tussenpersonen’, zoals
                                   zal ook een herijking van het systeem van       ouderenorganisaties voor informatiebijeen-
                                   eigen bijdragen en eigen betalingen, in         komsten. Ook het aanpassen van bestaande
                                   de zorg en daarbuiten, kunnen bijdragen         regelingen aan nieuwe samenlevingsvor-
                                   aan het voorkomen van een ongewenste            men behoort hiertoe. Maak het mogelijk
                                   stapelingen van eigen betalingen bij oude-      dat ook samenwonen op hogere leeftijd
                                   ren en andere kwetsbare groepen. Dit kan        met behoud van AOW een optie is die voor
                                   door deze vormen van eigen betaling meer        betrokkenen geen financieel offer vergt.
                                   inkomensafhankelijk te maken. Ook de
                                   ongewenste effecten van onhandige keuzes        Zorg voor samenhangende ondersteuning
                                   bij life events, bijvoorbeeld bij opname van    Niet-gebruik van bestaande regelingen is
                                   de partner in een zorginstelling, kunnen        ook onder ouderen een reëel probleem. Een
                                   worden beperkt.                                 jaarlijkse overheidsbrede check op niet-ge-
                                                                                   bruik van regelingen en het actief bena-
                                   Verder is de AIO aan herziening toe. Deze       deren van mensen die wel recht hebben
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   aanvulling valt onder het regime van de         maar geen gebruik maken van regelingen,
                                   Participatiewet. Dit betekent dat sommige       kan een deel van de inkomensonzekerheid
                                   eisen die gericht zijn op bevorderen van        wegnemen.
                                   arbeidsparticipatie ook voor de AIO gelden,
                                   zoals een maximale vakantie. Voor dit
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>                                            83
Wat is hiervoor nodig?
De hiervoor genoemde veranderingen
ontstaan niet vanzelf. Ze vergen ook iets
van de systemen van zorg en ondersteuning,
en van de mensen die met of in deze syste-
men werken.
Ander sturen en verantwoorden: Dit kan
bijvoorbeeld door uitvoeringsinstanties
niet langer alleen aan te spreken op het
gevonden misbruik, maar vooral op het
percentage gebruik.
Anders financieren: Het individualiseren
van regelingen als de AOW kan een posi-
tieve uitwerking hebben op het systeem,
bijvoorbeeld door het weghalen van finan-
ciële belemmeringen voor samenwonen
op hogere leeftijd. Bijkomend voordeel is
dat er woningen voor anderen beschikbaar
komen. Dit vergt overigens ook een her-
vorming van het stelsel van aanvullende
uitkeringen en toeslagen. Als het gaat om
financieren kan ook gedacht worden aan
het vaststellen van een minimumuurloon
voor zzp’ers dat hoog genoeg is om voor-
zieningen voor sociale zekerheid en een
aanvullend pensioen te financieren.
Anders uitvoeren: Een belangrijke sleutel
tot verandering ligt in de manier waarop
mensen toegang krijgen tot regelingen.
Op dit moment ligt het initiatief voor
het krijgen van algemene voorzieningen
vaak bij de burger. Die moet de regeling
aanvragen. Dit kan anders. Een proactieve
overheid kan dat recht ook naar de burger
brengen. Tot slot kan ook gedacht worden
aan het opzetten en automatiseren van een
persoonlijk centraal digitaal adres of een
kluis (mijnoverzicht) voor de post van alle
publieke instanties.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>                            84
                                   CON­CLUSIES
                                   ­ ngeveer één op de zes volwassenen in
                                   O                                                boek Gezichten van een onzeker bestaan
                                   Nederland heeft te maken met dreigende of        dat de RVS in 2021 uitbracht. Wanneer hulp
                                   reële bestaansonzekerheid. Bij bestaanson-       en ondersteuning gericht zijn op bloei,
                                   zekerheid gaat het niet alleen om financiële     ofwel het zorgen voor een stabiele en solide
                                   onzekerheid, maar om het ontbreken van           basis van waaruit ruimte ontstaat voor
                                   een stabiele en solide basis. Het gaat dus       persoonlijke ontwikkeling en ontplooiing,
                                   ook over onzekere huisvesting, onzeker           kunnen mensen perspectief krijgen op
                                   werk, een onzekere gezondheid, een klein         bestaanszekerheid.
                                   en onzeker sociaal netwerk en onzekerheid
                                   over je mogelijkheden tot ontwikkeling           Het bevorderen van bloei vraagt om een
                                   en ontplooiing. En dat alles tegelijkertijd.     fundamentele heroriëntatie van systemen
                                   Zoals we hebben gezien, schiet de huidige        van hulp en ondersteuning. Op basis van
                                   manier waarop hulp en ondersteuning zijn         de analyses in dit advies en van ervarings-
                                   georganiseerd voor mensen in bestaanson-         kennis heeft de RVS hiervoor drie in elkaar
                                   zekerheid vaak tekort. Sterker nog, in veel      grijpende principes geformuleerd.
                                   gevallen draagt de manier waarop mensen           • Het gaat in de eerste plaats om het bevor-
                                   worden geholpen bij aan het ontstaan en/of          deren en versterken van ontplooiing, en;
                                   blijven bestaan van bestaansonzekerheid.          • om het niet in de weg zitten en waar
                                   Dit komt voor een belangrijk deel doordat           mogelijk stimuleren van sociale relaties;
                                   binnen de bestaande systemen van hulp             • die alleen kunnen floreren als er meer
                                   en ondersteuning andere systeemdoelen               ruimte komt voor samenhangende
                                   centraal zijn komen te staan, zoals het             hulpverlening.
                                   voorkomen van misbruik, het stimuleren           Naar de mening van de Raad zorgt dit
                                   van doelmatigheid en het bevorderen van          ervoor dat de overheid betere uitvoering
                                   zelfredzaamheid. Daardoor zijn ‘klassieke’       kan geven aan verantwoordelijkheden die
                                   doelen als het voorkomen van bestaanson-         ze krachtens de Grondwet heeft. Dit levert
                                   zekerheid en sociale uitsluiting naar de         veel op, want het tijdelijk repareren van
                                   achtergrond verdwenen. Het verhelpen             bestaansonzekerheid is vaak duurder dan
                                   van ongewenste uitkomsten vergt daarom           bestaansonzekerheid duurzaam voorkomen
                                   meer dan gedragsverandering, het vergt ook       én oplossen. Daarnaast geven de principes
                                   systeemverandering.                              politici en beleidsmakers handvatten om
                                                                                    te voorkomen dat sociale regelingen en de
                                   Hoe kunnen we dit realiseren? De RVS stelt       vaak grote uitgaven die hiermee gemoeid
                                   voor om hulp en ondersteuning – kortweg          zijn elkaar tegenwerken.
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   ‘de verzorgingsstaat’ – te baseren op ‘bloei’.
                                   Zolang we hulp en ondersteuning inrichten        Deze hiervoor genoemde principes
                                   op zelfredzaamheid, zal de uitkomst zijn         moeten worden gebruikt als gezamenlijk
                                   dat mensen het gevoel hebben te moeten           referentiepunt voor politici, beleidsmakers,
                                   ‘overleven’, zoals we hebben gezien in het       uitvoerders en professionals. Er kan naar
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>                                                                                              85
de mening van de Raad al vanaf morgen           georganiseerd. Tot slot dienen we ons meer
naar gehandeld worden. Bovendien kan bij        rekenschap te geven van het feit dat je
iedere aanpassing en hervorming worden          levenskansen niet alleen maakt. Dat geldt
getoetst of deze verandering helpt bij het      voor het individu, maar zeker ook voor
bevorderen van ontplooiing, of die sociale      de overheid. De overheid is geen ‘geluks-
relaties niet in de weg zit en of het helpt bij machine’, maar de burger is dat evenmin.
het stimuleren en zorgen voor meer samen-       Burgers leven in een gemeenschap en
hangende hulpverlening. Hierdoor wordt          levenskansen maken we gemeenschappe-
stap voor stap gebouwd aan bestaanszeker-       lijk. Ook werkgevers en maatschappelijke
heid en bloei, én creëer je lerende systemen    organisaties kunnen hierin een belangrijke
en beleidspraktijken. Bovendien kunnen          rol spelen.
de principes ook een rol spelen in het
adaptief houden van systemen van hulp en        Tegelijkertijd realiseert de RVS zich dat het
ondersteuning door, mede door inbreng van       gaat om fundamentele wijzigingen in de
ervaringskennis, steeds de vraag te blijven     bestaande stelsels van sociale zekerheid,
stellen: draagt de manier waarop we het nu      onderwijs, werk, maatschappelijke onder-
georganiseerd hebben en doen bij aan bloei?     steuning en huisvesting. Het creëren van
                                                een steunend stelsel waarin bloei centraal
De RVS wil met dit advies beleidsmakers en      staat, vraagt om kleine én grote wijzigin-
professionals inspireren om op een andere       gen. Wat de Raad expliciet wil voorkomen,
manier naar bestaande en bekende vraag-         is een stapeling van nieuwe regels en
stukken te kijken, en daarmee ook aankno-       voorzieningen op de al bestaande complexe
pingspunten te zien hoe het anders kan          kluwen. Dat kost tijd. Het kan niet direct
en moet. Het gaat dan om het veranderen         en zeker niet in één keer worden geregeld.
van de manier waarop overheden burgers          De systemen waarin mensen nu verstrikt
benaderen: een overheid die rechten brengt      raken, zijn immers ook niet van gisteren op
in plaats van wacht tot burgers hun rechten     vandaag ontstaan. We zetten met dit advies
komen halen. Samenhangende hulp niet            een stip op de horizon. De weg ernaartoe
alleen met de mond belijden of uitbesteden      zal ingewikkeld zijn. Maar zonder funda-
aan de professionals en gemeenten ‘dicht        mentele herijking van de basisprincipes
bij de mensen’, maar zorgen dat regelingen      van sociale ondersteuning lopen we vroeg
en voorzieningen zo worden ingericht dat        of laat weer tegen dezelfde problemen en
dit ook goed en zonder veel moeite kan. Dit     hindernissen aan.
vraagt onder andere om samenhang van
informatie, een structureel regelvrij budget
en het ontwerpen van voorzieningen
rondom populaties, levensgebeurtenissen
en vindplaatsen. Alleen zo worden hulp
en ondersteuning echt samenhangend
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>                            86
                                   VOOR­
                                   BEREIDING
                                   ­ e commissie die dit advies heeft voorbereid bestond uit raadsleden Pieter Hilhorst,
                                   D
                                   Ageeth Ouwehand (tot en met 31 augustus 2022) en Erik Dannenberg (vanaf 1 september
                                   2022), en adviseurs Robert Vonk, Tim ’S Jongers (tot en met 31 augustus 2022) en Janna
                                   Goijaerts.
RVS | Van overleven naar bloeien
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>                                                                                           87
LIJST MET GE­
RAADPLEEGDE
PERSONEN
De RVS adviseert onafhankelijk. Gesprekken tijdens de voorbereiding van een advies heb-
ben niet het karakter van draagvlakverwerving. De gesprekspartners hebben zich niet aan
het advies gecommitteerd. Sommigen hebben op meerdere momenten met ons meegedacht
en worden eenmaal genoemd.
Tijdens het adviestraject zijn de volgende personen geconsulteerd.
 Aisa Amagir                        Hogeschool van Amsterdam
 Anoniem                            Ervaringsdeskundige
 Antoon Antonissen                  Ervaringsdeskundige
 Bregje Bekers                      Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 Bettina Bock                       Wageningen Universiteit en Rijksuniversiteit Groningen
 Rens de Boer                       Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
 Tyrell Contreras                   Ervaringsdeskundige
 Anne Czyzewski                     K2
 Sandra Doevendans                  Ervaringsdeskundige
 Henk Former                        Ervaringsdeskundige
 Solomon Gberemedhin                Ervaringsdeskundige
 Eddie Geerman                      Ervaringsdeskundige
 Christian Geppert                  Sociaal en Cultureel Planbureau
 Anneke Hiemstra                    Pharos
 Tim Hoek                           Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
 Patrick van der Jagt               Ervaringsdeskundige
 Sofie Jongepier                    K2
 Thomas Kampen                      Universiteit voor Humanistiek
 Mirjam de Klerk                    Sociaal en Cultureel Planbureau
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>                            88
                                   Monique Kremer          Universiteit van Amsterdam
                                   Femke Lagerveld         Sociale Verzekeringsbank
                                   Steven Oppenheim        Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
                                   Aneliya Pamukchiva      Ervaringsdeskundige
                                   Désiré van Pel          Ervaringsdeskundige
                                   Eefke Postma            Ervaringsdeskundige
                                   Femke Roosma            Universiteit Tilburg en Universiteit van Amsterdam
                                   Miranda Scheer          Ervaringsdeskundige
                                   Latara Schellen         Ministerie van Binnenlandse Zaken
                                   Nicole Teeuwen          Sectorraad Praktijkonderwijs
                                   Marcel Tielen           Sociale Verzekeringsbank
                                   Tof Thissen             Voorzitter Oudercommissie KinderopvangToeslag
                                   Jacco Walters           Ministerie van Binnenlandse Zaken
                                   Ingrid Wiashi           Ervaringsdeskundige
                                   Robbin van der Zanden   Ervaringsdeskundige
RVS | Van overleven naar bloeien
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>                                                                                                           89
REFERENTIES
1
  RVS (2021). Gezichten van een onzeker bestaan. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenle-
   ving.
2
  Schuyt, CJ.M. (1976). ‘De sociale toekomst van de verzorgingsstaat.’ In: Beleid & Maatschappij 3:7/8,
   pp. 190-201; Schuyt, C.J.M. (1991). Op zoek naar het hart van de verzorgingsstaat. Leiden/Antwerpen:
   Stenfert Kroese, pp. 3-17.
3
   Grondwet, artikel 20, 22 en 23.
4
   Beveridge, W. (1942). Social insurance and Allied Services. Londen: HMSO, par. 7 en 8.
5
   Schuyt, C.J.M. & E. Taverne (2000). 1950. Welvaart in zwart-wit. Den Haag: Sdu Uitgevers, p. 290.
6
  Voedselbanken Nederland (2023). ‘Historie’, website, beschikbaar via: https://voedselbankenneder-
   land.nl/wat-we-doen/historie-voedselbanken-nederland/ geraadpleegd op 5 december 2023.
7
  Onderwijsinspectie (2020). De Staat van het Onderwijs 2020. Den Haag: Onderwijsinspectie; Onder-
   wijsraad (2021). Later selecteren, beter differentiëren. Den Haag: Onderwijsraad; Commissie Regule-
   ring van Werk (2020). In wat voor land willen wij werken? Den Haag: Commissie Regulering van Werk.
8
   RVS (2023). Met de stroom mee. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
9
  Fennema, G., M. Warnaar, D. Bezemer & K. Hörchner (2022). ‘Inkomen van minima blijft steeds verder
   achter bij wat ‘normaal’ gevonden wordt.’ In: Economisch Statistische Berichten, 107:4813, pp. 400-403.
10
    CBS (2023). Inflatie 10 procent in 2022, nieuwsbericht. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek.
11
   Mulder P., A. Batenburg & F. Dalla Longa (2023). Energiearmoede in Nederland 2022. Een actuele
    inschatting op nationaal en lokaal niveau. Den Haag: TNO.
12
   NOS (2021). ‘Sterkste stijging huizenprijzen in 21 jaar: bijna 18 procent duurder dan jaar eerder’. 22
    september 2021; CBS (2021). Huren gemiddeld met 3 procent gestegen, nieuwsbericht. Den Haag: Cen-
    traal Bureau voor de Statistiek; Rli (2020). Toegang tot de Stad. Den Haag: Raad voor de leefomgeving
    en infrastructuur.
13
   WRR (1982). Herwaardering van welzijnsbeleid. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Rege-
    ringsbeleid.
14
   Noordam, F. (1998). ‘Sociale zekerheid, 1950-2000.’ In: Gerwen, J. van & M.H.D. van Leeuwen, Studies
    over zekerheidsarrangementen. Risico’s, risicobestrijding en verzekeringen in Nederland vanaf
    de Middeleeuwen. Amsterdam/Den Haag: Nederlands Economisch Historisch Archief/Verbond van
    Verzekeraars, pp. 807-853.
15
   WRR (1990). Een werkend perspectief. Arbeidsparticipatie in de jaren ’90. Den Haag: Wetenschappelij-
    ke Raad voor het Regeringsbeleid.
16
   Noordam (1998). ‘Sociale zekerheid, 1950-2000.’ In: Gerwen, J. van & M.H.D. van Leeuwen, Studies
    over zekerheidsarrangementen. Risico’s, risicobestrijding en verzekeringen in Nederland vanaf
    de Middeleeuwen. Amsterdam/Den Haag: Nederlands Economisch Historisch Archief/Verbond van
    Verzekeraars, pp. 807-853.
17
   RMO (2008). Verkenning participatie. Arbeid, vrijwillige inzet en mantelzorg in perspectief. Den Haag:
    Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling; WRR (2006). De Verzorgingsstaat herwogen. Over verzor-
    gen, verzekeren, verheffen en verbinden. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbe-
    leid.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>                            90
                                     VVD, D66, CDA en ChristenUnie (2021). Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst. Coalitie-
                                   18
                                        akkoord 2021-2025. Den Haag.
                                     SZW (2023). Kennisagenda SZW 2023-2026. Den Haag: Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegen-
                                   19
                                        heid, pp. 15-16.
                                     Zwaard, W. van der (2021). Omwille van fatsoen. De staat van menswaardige zorg. Amsterdam: Boom
                                   20
                                        Bestuurskunde; RVS (2021). Machtige mensenbeelden. Kiezen voor een menswaardig bestaan. Den
                                        Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                     NJI (2023). ‘Jongeren ondersteunen bij hun Big 5’, beschikbaar via: www.nji.nl/van-jeugd-naar-volwas-
                                   21
                                        senheid/jongeren-ondersteunen-bij-hun-Big-5 geraadpleegd op 7 juni 2023.
                                     Irwin, A. & E. Scali (2010) Action on the Social Determinants of Health: learning from previous experi-
                                   22
                                        ences. Geneva: World Health Organization.
                                     Commissie Sociaal Minimum (2023a). Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van
                                   23
                                        het sociaal minimum. Rapport I. Den Haag: Commissie Sociaal Minimum; Movisie (2022), Bestaansze-
                                        kerheid onder druk. Stand van zaken. Utrecht: Movisie; Nederlandse Arbeidsinspectie (2022). Spiegel
                                        bestaanszekerheid 2022. Den Haag: Nederlandse Arbeidsinspectie.
                                     WRR (2023). Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle. Den Haag: Wetenschappelij-
                                   24
                                        ke Raad voor het Regeringsbeleid.
                                     RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal.
                                   25
                                        Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; RVS (2021). Een eerlijke kans op gezond leven.
                                        Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; RVS (2022), Van schuld naar schone lei. Den
                                        Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                     The Marmot Review (2010). Fair society, healthy lives: the Marmot review; strategic review of health
                                   26
                                        inequalities in England post-2010. London: The Marmot Review.
                                     Over de invloed van ingrijpende gebeurtenissen in de jeugd, zie o.a.: De Gezonde Generatie, ‘Veilig op-
                                   27
                                        groeien’, beschikbaar via: https://gezondegeneratie.nl/veilig-opgroeien/ geraadpleegd op 7 juni 2023.
                                     Goijaerts J., R. Vonk & T. ’S Jongers (2022). ‘De realiteit van overleven.’ In: Tijdschrift voor Gezondheids-
                                   28
                                        wetenschappen, 100 (Suppl 1), pp. 21-27. https://doi.org/10.1007/s12508-021-00318-7
                                     Geppert, C. & S. Muns (2023). Verhoging van minimumloon en bijstand als wondermiddel voor
                                   29
                                        welvaart en welbevinden van de lage inkomensgroep? Een ex-ante analyse van de gevolgen van de
                                        beleidswijziging in 2023/'24 voor inkomen, gezondheid en welzijn. Den Haag: Sociaal en Cultureel
                                        Planbureau.
                                     WRR (2023). Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle. Den Haag: Wetenschappeli-
                                   30
                                        jke Raad voor het Regeringsbeleid.
                                   31
                                        Marmot M. (2015). The health gap. The challenge of an unequal world. New York: Bloomsbury.
                                   32
                                        SER (2021). Werken zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad, pp. 48-50.
                                     Standing, G. (2011). The Precariat: The New Dangerous Class. London/New York: Bloomsbury Academ-
                                   33
                                        ic, pp. 69-103.
                                     RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij. Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal.
                                   34
RVS | Van overleven naar bloeien
                                        Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                   35
                                        Wolff, J. & A. de-Shalit (2013). Disadvantage. Oxford: Oxford University Press, p. 121.
                                     Rijn, R.M. van, S.J.W. Robroek, S. Brouwer & A. Burdorf (2014). ‘Influence of poor health on exit from
                                   36
                                        paid employment: a systematic review.’ In: Occupational and Environmental Medicine, 71(4), pp. 295-
                                        301.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>                                                                                                            91
37
   Roelfs, D.J., E. Shor, K.W. Davidson & J.E. Schwartz (2011). ‘Losing life and livelihood: A systematic
    review and meta-analysis of unemployment and all-cause mortality.’ In: Social Science & Medicine,
    72(6), pp. 840-854; Noordt, M. van der, H. IJzelenberg, M. Droomers & K. Proper (2014). ‘Health effects
    of employment: a systematic review of prospective studies.’ In: Occupational and environmental
    medicine, 71(10), pp. 730-736.
38
   Mullainathan, S. & E. Shafir (2013). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. New York: Times
    Books.
39
    RVS (2022). Van schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
40
   SCP (2011). Voorbestemd tot achterstand? Armoede en sociale uitsluiting in de kindertijd en 25 jaar
    later. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 37-40.
41
   CBS (2023). Meeste mensen ontstijgen armoederisico van hun ouders, nieuwsbericht. Den Haag:
    Centraal Bureau voor de statistiek. Het is goed om hierbij op te merken dat het CBS een iets andere
    definitie van armoede hanteert dan het SCP.
42
    RVS (2023). Kinderen uit de knel. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
43
    SER (2017). Opgroeien zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
44
   Kinderombudsman (2017). Alle kinderen kansrijk. Het verbeteren van de ontwikkelingskansen van
    kinderen in armoede. Den Haag: Kinderombudsman, pp. 11-14.
45
    RVS (2023). Kinderen uit de knel. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
46
   Geest, M. van der (2021). ‘Als je met 10-0 achterstand begint, is hogerop komen geen klim op een lad-
    der. Het is een tunnel waarin je moet blijven kruipen.’ In: De Volkskrant, 25 juni 2021.
47
   RVS (2022). Van schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving. Zie
    ook: WRR (2017). Weten is nog geen doen. Een realistisch perspectief op zelfredzaamheid. Den Haag:
    Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
48
   Kremer, M., R. Went & A.I. Knottnerus (red.) (2017). Voor de zekerheid. De toekomst van flexibel
    werkenden en de moderne organisatie van arbeid. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het
    Regeringsbeleid.
49
   Engbersen, R. & J. Omlo (2020). Uit de duivelskring van armoede: Wat sociaal werkers en medewer-
    kers van kinder- en peuteropvang kunnen betekenen in de aanpak van armoede in Noord-Neder-
    land. Utrecht: Movisie.
50
   Haslam, S.A., C. MacMahon, T. Cruwis, C. Haslam, J. Jetten & N.K. Steffens (2018). ‘Social cure, what
    social cure? The propensity to underestimate the importance of social factors for health.’ In: Social
    Science & Medicine, 198, pp. 14-21.
51
   SCP (2011). Dimensies van sociale uitsluiting. Naar een verbeterd meetinstrument. Den Haag: Sociaal
    en Cultureel Planbureau, p. 17.
52
    Ibidem, pp. 17-18.
53
   RVS (2020). Herstel begint met een huis. Dakloosheid voorkomen en verminderen. Den Haag: Raad
    voor Volksgezondheid & Samenleving, pp. 28-30.
54
   CBS Statline (2023a). ‘Laag en langdurig laag inkomen van personen; huishoudenskenmerken’,
    beschikbaar via: https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83842NED/table?dl=9A6A1 geraadpleegd op
    13 november 2023.
55
   Goderis, B. & S. Muns (2023). ‘Meer dan 200.000 werkende armen in Nederland.’ In: Economisch Statis-
    tische Berichten, 108(4825): pp. 410-413.
56
    Ibidem.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>                            92
                                   57
                                         CBS/SCP/Nibud (2023). Op weg naar een nieuwe armoedegrens. Tussenrapport van het gezamenlijke
                                          project ‘Uniformering armoedeafbakening’. Den Haag: Centraal Bureau voor de Statistiek/Sociaal en
                                          Cultureel Planbureau/Nibud.
                                   58
                                         CBS (2023). Dashboard Schuldenproblematiek in beeld, beschikbaar via: https://dashboards.cbs.nl/v3/
                                          SchuldenproblematiekInBeeld/ geraadpleegd op 17 november 2023.
                                   59
                                         CBS Statline (2023). ‘Inkomensbeoordeling en financiële problemen; huishoudens’, beschikbaar via:
                                          https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/82253NED/table?dl=242DD geraadpleegd op 17 november
                                          2023.
                                   60
                                         CBS (2021). Stijging van het aantal daklozen tot stilstand gekomen, nieuwsbericht. Den Haag: Cen-
                                          traal Bureau voor de Statistiek
                                   61
                                         CBS (2023). ‘Dakloze mensen; persoonskenmerken’, beschikbaar via: https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/
                                          dataset/80799ned/table?dl=99C51 geraadpleegd op 5 december 2023.
                                   62
                                          Valente (2021), Dakloosheidscijfers roepen vragen op, nieuwsbericht. Amersfoort: Valente.
                                   63
                                         Wewerinke, D., S. Schel, M. Kuijpers, J. de Vries & L. van Doorn (2023). Iedereen telt mee. Resultaten
                                          eerste ETHOS telling dak- en thuisloosheid regio Noordoost Brabant. Utrecht: Hogeschool Utrecht.
                                   64
                                         BZK (2022). Wonen langs de meetlat. Resultaten van het WoonOnderzoek Nederland 2021. Den Haag:
                                          Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
                                   65
                                          Ibidem.
                                   66
                                         Gemeente Amsterdam (2022). Samen Nieuw-West. Waarom een Masterplan? Amsterdam: Gemeente
                                          Amsterdam, p.17.
                                   67
                                          Zie: https://www.raadrvs.nl/gezichten-van-een-onzeker-bestaan
                                   68
                                         SCP (2023). Zicht op zorgen. Kerncijfers over de problemen, hulpbronnen, leefsituatie en ondersteu-
                                          ning van mensen in het sociaal domein. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau., pp. 13-24.
                                   69
                                         RVS (2021). Van schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; Com-
                                          missie Sociaal Minimum (2023b). Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van het
                                          sociaal minimum. Rapport II. Den Haag: Commissie Sociaal Minimum.
                                   70
                                         CBS Statline (2023). ‘Sociale beschermingsuitkeringen; functies, natura of geld, toetsing’, beschikbaar
                                          via: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85141NED/table?dl=91AE8 geraadpleegd op 15
                                          juni 2023; Persoonlijke communicatie CBS, d.d. 16 juni 2023.
                                   71
                                         Actal (2014). Advies regeldruk door inkomenskoppelingen en inkomensdrempels. Den Haag: Advies-
                                          college toetsing administratieve lasten
                                   72
                                          Meadows, D. (2008). Thinking in Systems. A Primer. Vermont: Chelsea Green Publisher, pp. 14-15.
                                   73
                                         Kruiter, A.J. & C. Pels (2012). De dag dat Peter de deur dichttimmerde. Waarom mensen die onze hulp
                                          het hardst nodig hebben niet geholpen worden. Amsterdam: Van Gennep.
                                   74
                                         Kruiter, H. & F. Kellerman (2019). Stapelingsproblematiek in het sociale domein. Utrecht: Instituut
                                          voor Publieke Waarden, p. 21 en p. 35.
                                     RVS (2021). Machtige mensenbeelden. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving, pp. 28-30.
                                   75
                                   76
                                         Kruiter, H. & F. Kellerman (2019). Stapelingsproblematiek in het sociale domein. Utrecht: Instituut
RVS | Van overleven naar bloeien
                                          voor Publieke Waarden, pp. 35-36.
                                   77
                                         Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag (2020). Ongekend Onrecht. Eindrapport
                                          Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Den Haag.
                                   78
                                         Heinrich, C.J. & G. Marschke (2010). ‘Incentives and their dynamics in public sector performance ma-
                                          nagement systems.’ In: J. Pol. Anal. Manage., 29: 183-208. https://doi.org/10.1002/pam.20484; Berkel, R.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>                                                                                                                93
    van (2014). ‘Quasi-markets and the Delivery of Activation – A Frontline Perspective.’ In: Social Policy &
    Administration, 48: pp. 188-203. https://doi.org/10.1111/spol.12056
79
   Zie bijvoorbeeld artikel 358 van de Faillissementswet; Voor (ex-)gedetineerden gelden vooral
    praktische hindernissen, zie: Beek, G. van, V. de Vogel & H. van de Mheen (2021). ‘How to assist
    probationers with debt problems during supervision? A qualitative study into the experiences
    of both probation officers and clients.’ In: Crime & Delinquency, 68(6-7), pp. 1069-1092. https://doi.
    org/10.1177%2F0011128721999343
80
   SCP (2020). Sociaal domein op koers? Verwachtingen en resultaten van vijf jaar decentraal beleid.
    Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 42-43; Koning, P. & C.J. Heinrich (2013). ‘Cream-Skim-
    ming, Parking and Other Intended and Unintended Effects of High-Powered, Performance-Based
    Contracts.’ In: J. Pol. Anal. Manage., 32: pp. 461-483. https://doi.org/10.1002/pam.21695; zie ook: Berkel,
    R. van & E. Knies (2016). ‘Performance Management, Caseloads and the Frontline Provision of Social
    Services.’ In: Social Policy & Administration, 50: pp. 59-78. Doi: 10.1111/spol.12150.
81
   Kruiter, H. & F. Kellerman (2019). Stapelingsproblematiek in het sociale domein. Utrecht: Instituut
    voor Publieke Waarden, pp. 34-35.
82
   Hilhorst, P. (2023). ‘Het maatwerkloket van de IND. Voorkomen dat een kleine fout grote gevolgen
    heeft.’ In: Maatwerk Magazine 2023. Een uitgave van: City Deal Eenvoudig Maatwerk, pp. 57-59.
83
   VWS (2013). Van systemen naar mensen, 8 februari 2013 (Kamerstukken II 2012/2013, 32 620, nr. 78).
    https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-32620-78.html
84
   VWS (2013). Memorie van Toelichting bij Jeugdwet, 4 juli 2013 (Kamerstukken II 2012/2013, 33684, nr.
    3). https://zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-33684-3.html
85
   Kromhout, M., P. van Echtelt & P. Feijten (2020). Sociaal domein op koers? Den Haag: Sociaal en Cultu-
    reel Planbureau, pp. 45-66.
86
   Oomkens, R., A. Drijvers, L. Salomé, A. Eleveld, S. Kistemaker & H. Bouma (2022). Hardvochtige effecten
    op burgers door knelpunten in (uitvoering) wet- en regelgeving binnen de sociale zekerheid. Werk-
    nemersregelingen, de Participatiewet, de Toeslagenwet en uitbetaling van het pgb. Utrecht: Panteia.
87
   SCP (2023). Eigentijdse ongelijkheid. De postindustriële klassenstructuur op basis van vier typen
    kapitaal. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; RVS (2020). Gezondheidsverschillen voorbij.
    Complexe ongelijkheid is een zaak van ons allemaal. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid &
    Samenleving; Rli/ROB/RVS (2023). Elke regio telt! Een nieuwe aanpak van verschillen tussen regio’s.
    Den Haag; Raad voor de leefomgeving en infrastructuur/Raad voor het Openbaar Bestuur/Raad voor
    Volksgezondheid & Samenleving.
88
   G4 (2020). Propositie: G4 voorstel tegen kansenongelijkheid. Amsterdam, Rotterdam, Den Haag,
    Utrecht: G4; VNG/Divosa (2021). De winst van het sociaal domein. Een slimme investering in be-
    staanszekerheid, kansengelijkheid en gezondheid. Utrecht: Vereniging van Nederlandse Gemeenten/
    Divosa.
89
   Movisie (2022). Bestaanszekerheid onder druk. Stand van zaken. Utrecht: Movisie; RVS (2022). Van
    schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
90
   SZW (2022). Kamerbrief Vervolgaanpak Participatiewet, d.d. 21 juni 2022. Beschikbaar via: www.
    rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/06/21/aanbiedingsbrief-participatiewet-in-balans
    geraadpleegd op 20 juni 2023.
91
   SZW (2022). Kamerbrief Aanpak geldzorgen armoede en schulden, d.d.12 juli 2022. Beschikbaar via:
    www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2022/07/12/kamerbrief-aanpak-geldzorgen-armoe-
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>                            94
                                         de-en-schulden geraadpleegd op 20 juni 2023.
                                   92
                                         SCP (2020). Sociaal domein op koers? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 29-32.
                                   93
                                         Ibidem, pp. 30-31.
                                   94
                                         Ibidem, pp. 45-66.
                                   95
                                         Ibidem, pp. 45-66.
                                     Bonoli, G. (2007). ‘Time Matters: Postindustrialization, New Social Risks, and Welfare State Adaptation
                                   96
                                         in Advanced Industrial Democracies.’ In: Comparative Political Studies, 40(5), pp. 495-520.
                                     Meer informatie over de ‘Omgekeerde Toets’ van Stimulanz is te vinden op: www.stimulansz.nl/
                                   97
                                         de-omgekeerde-toets-methodiek/; meer informatie over de Doorbraakmethode van IPW is te vinden
                                         op: www.doorbraakmethode.nl.
                                     IPW (2023). ‘Data-onderzoek onmisbaar voor toekomst sociaal domein, ‘maar nooit als doel op zich’.’
                                   98
                                         Beschikbaar via: www.doorbraakmethode.nl/blog/data-onderzoek-onmisbaar-voor-toekomst-sociaal-
                                         domein-maar-nooit-als-doel-op-zich geraadpleegd op 6 december 2023.
                                     Berg, J., J. van Wijngaarden & L. Oldenhof (2022). Losmaken wat vast zit. Evaluatie van het PRIO
                                   99
                                         programma, gericht op het helpen van kwetsbare Rotterdammers die vastlopen in het systeem.
                                         Rotterdam: Erasmus School for Health Policy and Management.
                                   100
                                         VWS (2020). Het kan wél! Complexe zorgvragen bij VWS. Den Haag: Ministerie van Volksgezondheid,
                                          Welzijn en Sport.
                                   101
                                          SCP (2020). Sociaal domein op koers? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 64-65.
                                   102
                                         
                                         https://wetgevingskalender.overheid.nl/regeling/WGK010837 ; www.rijksoverheid.nl/actueel/
                                          nieuws/2023/01/27/betere-hulp-voor-gezinnen-met-meerdere-problemen
                                   103
                                         Twuijver, M. van & M. Elderman (2021). Een organisatiemodel voor multiproblematiek. Burger- en
                                          medewerkersperspectief op een loketfunctie voor de gehele overheid. Amsterdam: Mare, pp. 20-40.
                                   104
                                         WaU (2022). ‘De loketfunctie van de overheid: menselijk en toegankelijk’. Den Haag: Werk aan
                                          Uitvoering. Beschikbaar via: www.werkaanuitvoering.nl/dienstverlening/documenten/rappor-
                                          ten/2023/05/17/de-loketfunctie-van-de-overheid geraadpleegd op 19 juni 2023.
                                   105
                                          WaU (2022). ‘De loketfunctie van de overheid: menselijk en toegankelijk’, pp. 3-5.
                                   106
                                         Regisseur loketfunctie BZK (2023). ‘Aanpak Programma Inrichten overheidsbrede loketten (voor-
                                          heen Programma Loketfunctie/ 1Loket) 2023 t.a.v. actielijnen 1 en 2 uit notitie ‘Loketfunctie van de
                                          overheid, d.d. 15-11-’22. Den Haag: Werk aan Uitvoering. Beschikbaar via: www.werkaanuitvoering.
                                          nl/dienstverlening/documenten/publicaties/2023/04/24/aanpak-programma-inrichten-overheidsbre-
                                          de-loketten-2023 geraadpleegd op 19 juni 2023.
                                   107
                                         Stellaard, S. (2023). Boemerangbeleid. Over aanhoudende tragiek in passend onderwijs- en jeugd-
                                          zorgbeleid. Amsterdam: Boom Bestuurskunde.
                                   108
                                          SER (2021). Werken zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad, pp. 188 e.v.
                                   109
                                          SCP (2020). Sociaal domein op koers? Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau, pp. 45-66.
                                   110
                                         Mulder, M., J. de Haan-Rissmann, K. Sok & R. van der Zwet (2022). Kwartiermaken voor ervaringsdes-
                                          kundigen. Utrecht: Movisie.
RVS | Van overleven naar bloeien
                                   111
                                          King, A. & I. Crew (2013). The Blunders of our Governments. Oneworld Publications.
                                   112
                                         Mulder, M., J. de Haan-Rissmann, K. Sok & R. van der Zwet (2022). Kwartiermaken voor ervaringsdes-
                                          kundigen. Utrecht: Movisie.
                                   113
                                         Ryan, R.M. & E.L. Deci (2000). Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation,
                                          Social Development, and Well-Being. In: American Psychologist 55(1): pp. 68-76.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>                                                                                                              95
114
      Ibidem, p. 75. Eigen vertaling.
115
    Meulenberg, R. (2021). ‘De bijstand is een leven vol schaamte en regels.’ In: OneWorld, 17 juni 2021.
      Geraadpleegd via www.oneworld.nl/lezen/opinie/de-bijstand-is-een-leven-vol-schaamte-en-regels/
116
      Commissie Sociaal Minimum (2023a). Een zeker bestaan. Naar een toekomstbestendig stelsel van
het sociaal minimum. Rapport I. Den Haag: Commissie Sociaal Minimum
117
    RVS (2018). Leeftijdsgrenzen - Betere kansen voor kwetsbare jongeren. Den Haag: Raad voor Volksge-
      zondheid & Samenleving.
118
    RVS (2021). Machtige mensbeelden. Kiezen voor een menswaardig bestaan. Den Haag: Raad voor
      Volksgezondheid & Samenleving; RVS (2020). Herstel begint met een huis. Den Haag: Raad voor Volks-
      gezondheid & Samenleving.
119
      Ibidem.
120
    SCP (2023). Gezien, gehoord en geholpen willen worden. Ervaringsverhalen uit het sociaal domein
      over gemiste ondersteuning. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; Nationale Ombudsman
      (2022). Meedoen zonder beperkingen. De financiële problemen van jongeren met een beperking in
      de Wajong en Participatiewet. Den Haag: Nationale Ombudsman; Brabander, R. de (2014). ‘De mythe
      van zelfredzaamheid ontmaskerd.’ In: Sociale Vraagstukken, 10 mei 2014.
121
    Nussbaum, M. (2011). Creating capabilities: the human development approach. Cambridge, Mass.:
      Harvard University Pres
122
    Sen, A. (2000). Development as freedom. (1st Anchor Books ed.) New York: Anchor Books; Nussbaum,
      M. (2011). Creating capabilities: the human development approach. Cambridge, Mass.: Harvard
      University Press.
123
    Cottam, H. (2019). Radical Help. How we can remake the relationships between us and revolutionise
      the welfare state. Hachette: Little, Brown Book Group, pp. 201-204.
124
      RVS (2022). Van schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
125
    Geppert, C. & S. Muns (2023). Verhoging van minimumloon en bijstand als wondermiddel voor
      welvaart en welbevinden van de lage inkomensgroep? Een ex-ante analyse van de gevolgen van de
      beleidswijziging in 2023/'24 voor inkomen, gezondheid en welzijn. Den Haag: Sociaal en Cultureel
      Planbureau.
126
      Commissie Sociaal Minimum (2023b).
127
      Nationale Ombudsman (2022). Sociale minima in de knel. Den Haag: Nationale Ombudsman.
128
      RVS (2022). Van schuld naar schone lei. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
129
      Wolff, J. & A. de-Shalit (2013). Disadvantage. Oxford: Oxford University Press, pp. 1-16.
130
    Schuyt, CJ.M. (1976). ‘De sociale toekomst van de verzorgingsstaat.’ In: Beleid & Maatschappij 3:7/8, p.
      190.
131
    Geciteerd in: Kok, A. (2018). Herinneringen aan de rechtsstaat. Pleidooi voor serieus openbaar be-
      stuur. Haarlem: TrancityxValiz, pp. 50-51.
132
    Van Doorn, J.A.A, (1977) ‘De verzorgingsmaatschappij in de praktijk’, in: J.A.A. van Doorn en C.J.M.
      Schuyt (red.) De stagnerende verzorgingsstaat, Meppel: Boom, p. 40.
133
      RVS (2023). Kinderen uit de knel. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
134
    RVS/CRa (2022). Ruimte maken voor ontmoeting. De buurt als sociale leefomgeving. Den Haag: Raad
      voor Volksgezondheid & Samenleving/College van Rijksadviseurs.
135
    Teeven, C. (2022). ‘In Woensel-West kun je betaalbaar wonen in ruil voor vrijwilligerswerk.’ VPRO Te-
      genlicht, 18 maart 2022. Geraadpleegd via www.vpro.nl/programmas/tegenlicht/lees/artikelen/2022/
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>                            96
                                         woensel-west.html
                                      Schuyt, C.J.M. (1991). Op zoek naar het hart van de verzorgingsstaat. Leiden/Antwerpen: Stenfert
                                   136
                                         Kroese, p. 11.
                                      Nationale Ombudsman (2022). Met te weinig genoegen nemen. Een onderzoek naar het niet be-
                                   137
                                         nutten van inkomensvoorzieningen door ouderen in een financieel kwetsbare positie. Den Haag:
                                         Nationale Ombudsman.
                                      Kremer, M., A. Amagir, H. van Kempen, L. Michon & J. Arts (2023). ‘Overheid bedoelt het goed, maar kan
                                   138
                                         het niet.’ In: Sociale Vraagstukken. www.socialevraagstukken.nl/overheid-bedoelt-het-goed-maar-
                                         kan-het-niet/
                                      RVS (2016). Verlangen naar samenhang. Over systeemverantwoordelijkheid en pluriformiteit. Den
                                   139
                                         Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving; Kruiter, H. & R. Snuverink (2023). Doorbraak. Doen
                                         wat nodig is. Zeven verhalen achter de casus. Den Haag: IPW & Zorg- en Veiligheidshuis Haaglanden.
                                      Hilhorst, P. (2023). ‘Maatwerk in tijden van schaarste.’ In: Maatwerk Magazine 2023. Een uitgave van:
                                   140
                                         City Deal Eenvoudig Maatwerk. 4-7; Berg, J., J. van Wijngaarden & L. Oldenhof (2022). Losmaken wat
                                         vast zit. Evaluatie van het PRIO programma, gericht op het helpen van kwetsbare Rotterdammers
                                         die vastlopen in het systeem. Rotterdam: Erasmus School of Health Policy & Management.
                                      RVS (2023). Met de stroom mee. Naar een duurzaam en adaptief stelsel van zorg en ondersteuning.
                                   141
                                         Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving, p. 76.
                                      RVS (2022). Grenzeloos samenwerken? Adviezen voor het beter mogelijk maken van domeinoverstij-
                                   142
                                         gende samenwerking. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
                                      Minderhout, R.N., A.F.T.M. van Ede, L. Voragen, C. Verheijen, H.M.M. Vos, M.E. Numans, K.V. Stein en
                                   143
                                         M.A. Bruijnzeels (2023). ‘Reforming healthcare in the Netherlands: practical population health man-
                                         agement and the Plot model: A questionnaire survey and focus group study to assess the willingness
                                         and readiness of six regions in the Netherlands.’ In: SAGE Open Med, 11.
                                      Een deel van de achtergrondinformatie is gebaseerd op: Sectorraad Praktijkonderwijs (2018). Prak-
                                   144
                                         tijkonderwijs biedt jongeren in een kwetsbare positie perspectief op werk! Nijmegen: Sectorraad
                                         Praktijkonderwijs.
                                      CNV Jongeren (z.d.). Mind the Gap. Geraadpleegd via https://cnvjongeren.nl/inclusiviteit/mind-the-
                                   145
                                         gap/
                                   146
                                         Zie: https://www.roctop.nl/over-roc-top/de-amsterdamse-plus
                                   147
                                         SCP (2019). Armoede in kaart. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
                                      Een deel van de achtergrondinformatie is gebaseerd op: SER (2021). Werken zonder armoede. Den
                                   148
                                         Haag: Sociaal-Economische Raad.
                                   149
                                         SER (2021). Werken zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad, pp. 30-34.
                                      Jongen, E. & R. Schulenberg (2023). ‘Deeltijdwerkers hebben meestal al een lage marginale druk.’ In:
                                   150
                                         Economisch Statistische Berichten, 108(4821).
                                      RVS (2021). Applaus is niet genoeg. Anders waarderen en erkennen van zorgverleners. Den Haag:
                                   151
                                         Raad voor Volksgezondheid & Samenleving.
RVS | Van overleven naar bloeien
                                      Rijksoverheid (2023). Nieuwsbericht: Aangepaste ronde STAP-budget 18 september van start. Bereik-
                                   152
                                         baar via www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/09/04/aangepaste-ronde-stap-budget-18-septem-
                                         ber-van-start geraadpleegd op 26 september 2023. Zie voor een uitgebreide analyse: SER (2019). Inven-
                                         tarisatie Leven Lang Ontwikkelen in de sociale zekerheid. Den Haag: Sociaal-Economische Raad.
                                      SZW (2021). Kamerbrief over de beleidsreactie op de Verkenning Simpel Switchen op de kaart. Kern-
                                   153
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>                                                                                                             97
     merk 2021-0000071459, 28 juni 2021.
154
     SER (2021). Werken zonder armoede. Den Haag: Sociaal-Economische Raad, pp. 200-201.
155
     Ibidem, pp. 175-177.
156
    CBS Statline (2023). ‘Bevolking; kerncijfers’, beschikbaar via: https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/
     nl/dataset/85496NED/table?dl=93077 geraadpleegd op 15 juni 2023.
157
     SCP (2019). Armoede in kaart. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
158
    CBS (2023). Dashboard Schuldenproblematiek in beeld, beschikbaar via: https://dashboards.cbs.nl/
     v3/SchuldenproblematiekInBeeld/ geraadpleegd op 15 juni 2023.
159
    Zie: SCP (2019). Armoede in kaart. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau; CBS (2019). Welvaart
     van gepensioneerden, beschikbaar via: www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2019/27/welvaart-van-gepen-
     sioneerden geraadpleegd op 23 augustus 2023.
160
    CBS (2021). 300 duizend werkende 65-plussers in 2020, beschikbaar via: www.cbs.nl/nl-nl/
     nieuws/2021/34/300-duizend-werkende-65-plussers-in-2020 geraadpleegd op 26 september 2023.
161
     SCP (2019). Armoede in kaart. Den Haag: Sociaal en Cultureel Planbureau.
162
    Nationale Ombudsman (2022). Met te weinig genoegen nemen. Een onderzoek naar het niet be-
     nutten van inkomensvoorzieningen door ouderen in een financieel kwetsbare positie. Den Haag:
     Nationale Ombudsman. Een vergelijkbaar beeld is terug te vinden in: Algemene Rekenkamer (2019).
     Ouderdomsregelingen ontleed. Den Haag: Algemene Rekenkamer.
163
    Ibidem; ibidem.
164
    CBS (2019). Witte vlek op pensioengebied, beschikbaar via: Witte vlek op pensioengebied 2019 (cbs.nl)
     geraadpleegd op 23 augustus 2023.
165
    CBS (2019). Welvaart van gepensioneerden, beschikbaar via: https://www.cbs.nl/nl-nl/achter-
     grond/2019/27/welvaart-van-gepensioneerden geraadpleegd op 23 augustus 2023.
166
     Persoonlijke communicatie Sociale Verzekeringsbank, d.d. 3 juli 2023.
167
    RVS (2020). De derde levensfase. Het geschenk van de eeuw. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid &
     Samenleving.
168
    SCP (2011). Dimensies van sociale uitsluiting. Naar een verbeterd meetinstrument. Den Haag: Soci-
     aal en Cultureel Planbureau, p. 17-18
169
    RVS (2021), Gezichten van een onzeker bestaan. Den Haag: Raad voor Volksgezondheid & Samenle-
     ving, pp. 39-45.
170
     Ibidem
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   98
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>99</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>RVS | Van overleven naar bloeien
                                   100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>