<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20845448
                     WAGENINGEN
                     UNIVERSITY       &   RESEARCH
         Memo
         Kansen van de                     stikstofaanpak                              voor           het doelbereik                                 van         de KRW
         voor     nutriénten
         06-10-2021
         Team Duurzaam         Bodemgebruik
         Wageningen Environmental Research
         Inhoud
         1     HC                                                                                                                                                                   ——" 2
            1.1      AANNBILIITIO     coo iv cirivin amma                ee dass      yd      ae   i   Res   ASE         Sa          WE   AR     ETAT                Aa     Rr     ae      2
            1.2      DNABTZOBKBVIBGBIT              .. covrinsv  rossi          srs    sh sen        sss  SiS     EE     a    Fv         Hs    SD           EF  AR   ER Eri  ASR      EAT  2
            1-3      Lh                rR
                                                                                                                      We ee                                           rer WE 3
         2     Irivioed  vary  1antbouw Op WaLBIRWAILBIL                         ..o.  covismvsisssunsrmins
                                                                                                                     sin iisssams sede sas sine sos sins seas vin sas asans ssi ss 4
            2.1      EE    TIN             rrr          ra                     ER       A   TER            A      OA      RT      BB             A             EE    TA       Natt         4
            2.2      Bronnen       en   routes      van     stikstof      en    fosfor in het            oppervliaktewater..........cooooiiiiiiiiiiiiiiiinn, 6
         3     Effecten   van    (aanvullende) maatregelen                        op waterkwaliteit                 .......ccoiviiiiiiiiiiii
                                                                                                                                                           niin         rrr               10
            3.1      bE Tal = To T= Ty Ft]                                                                                                                                                10
            3.2      Kansen      voor     meekoppaling             en    risSico OF       aPWeNEBIING             (cov   vv  iaissiissvss        sin sssnnsssasssnsnss
                                                                                                                                                                         nse iva issnnans 12
            3.3     Eo                                          ———                                                                                                                       13
         2     Brede bufierstrokear il Deakadalen                    .....  vim         iis       ins    ssimiiii          e    bis  bas   vi    Pes  Te bE  EE      SR ERR  VE   yb      16
            4.1      LIGOINIG    B11  OPRBIVIBK         caiman       wins   sossmis    si  wes ss san st ins sass   ns s Som so   ss Sa     a as Fa  wa     Tas  wmv AE  Sw   a   Ss  vs  16
            4.2      Effecten      wai    hat Hehear         YBN      DUSIZONIEG            «corr          ins  s rosme  sss cn     ms   sr  sss ans    Ere mae          ST  SR TVRs      19
         5    Vernatting     van     westelijlc VEBNGBDIBL                .....v.vvsiuviviivvivsininmnns
                                                                                                                         nan studs sonsss sass sisss voir savaswns sn vases 24
            5.1      pO                                                                                                                                                                   24
            5.2      Consequenties            van    opzetten opperviaktewaterpeil                            voor       milieu-aspecten.....coovvvviiiiiirernnnnns 26
            5.3      Consequenties            van    opzetten opperviaktewaterpeil                            voor       waterbeheer                .......coov   viii,                   28
         6     Lr                                                                                           CE                                              CEN OE                        29
         REFETBIALIES  cov  vivuvvunsvvvvmss
                                                 shminnin  cdirs saas sss   sons an tn ps         So   Sr    Ss    TE    A   AS           A          RE        EAA      ASA  AEA       hs 31
                                                                                                                                                                                             0000001094
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20845448
                        WAGENINGEN
                        UNIVERSITY    &  RESEARCH
         1        Inleiding
         1.1      Aanleiding
         In  een   op 6   sept 2021 verschenen PBL-rapport! worden twee beleidspakketten voor het vervolg                        van  de
         structurele     aanpak stikstof vergeleken voor wat betreft natuurwinst, omvang van de veestapel,
         ammoniakemissies, het nationale mestoverschot                   en  kosten  voor   de overheid. Verondersteld wordt dat
         maatregelen       waarmee       de  mestgift wordt verminderd zoals extensivering, het aanscherpen                 van de
         gebruiksnormen        en  gebruiksvoorschriften positieve effecten kunnen hebben op de kwaliteit                   van
         oppervlaktewater.        Hoe dit     precies uitpakt, hangt af     van  de uitwerking     van  deze maatregelen. Mogelijke
         bedreigingen       voor  het doelbereik      van   de kwaliteit  van  opperviakte-     en  grondwater conform de eisen van
         de   Kaderrichtlijn    Water     (KRW)   door andere     vormen van     landbouw worden niet benoemd. Een             krimp  van
         de   melkveestapel      zou    bijvoorbeeld    kunnen leiden tot     een  uitbreiding   van  het areaal akker-     en tuinbouw
         in  uitspoelingsgevoelige gebieden            met een   verslechtering    van   de waterkwaliteit als   gevolg.
         Het realiseren van KRW-doelen              vraagt   om  inzet van verschillende actoren. Gemiddeld          ligt de grootste
         opgave     voor   stikstof  en   fosfaat  bij  de  landbouw,   maar   deze verschilt per     gebied.
         In het 7e     actieprogramma Nitraatrichtlijn worden maatregelen                 voorzien   waarbij  met ter   beschikking
         staande instrumenten           (gebruiksnormen, gebuiksvoorschriften)            waterkwaliteit wordt verbeterd.       Echter,
         dit is met     name voor     het   opperviaktewater      niet genoeg   voor   doelbereik    van  de KRW in   2027 (Van Boekel
         et  al, 2021; Knoben        et  al, 2021).    Het is noodzakelijk    om voor    2027 extra    maatregelen    te nemen om te
         voorkomen dat in        vervolg op het stikstofdossier waterkwaliteit            een  volgende bottleneck wordt, dan wel
         dat lock-ins in de      aanpak     ontstaan.
         De vraag doet zich voor hoe en met welk                type maatregelen in aansluiting op de stikstofaanpak kan
         worden     bijgedragen     aan    de  verbetering    van  de waterkwaliteit     en  hoe  afwenteling  van  de   stikstofaanpak
         op waterkwaliteit voorkomen kan worden. De onderstaande                      aanpak beoogt      geen  uitgebreide integrale
         analyse,     maar   het schetsen       van  mogelijkheden     om een   verbetering     van  waterkwaliteit te    bewerkstelligen
         in  aansluiting    op  destikstofaanpak.
         1.2      Onderzoeksvragen
         1.    Welk    type maatregelen dragen significant bij           aan   KRW doelbereik      en  welke type maatregelen zouden
               aanvullend kunnen          zijn op de   nu  voorliggende pakketten?
         2.    Welke aanvullende voorwaarden               en maatregelen zijn nodig       om  te voorkomen dat een        stikstofaanpak
               tot afwenteling op waterkwaliteit leidt?
         3.    Wat   zijn effecten    van    twee  type maatregelen die in      een   stikstofaanpak uitgewerkt zouden kunnen
               worden op nitraatconcentraties            en  de belasting   van  oppervilaktewater      met stikstof en fosfor en wat
               zijn kosten    van  deze     maatregelen?
               a.    Een   maatregel     A met behoud van landbouw maar in extensieve vorm waarin wordt                      gestuurd op
                    wijzigingen     in  landbouwkundig gebruik         van  gronden    in  uitspoelingsgevoelige gebieden       ter
                    verbetering     van    de waterkwaliteit     (vermijden uitspoelingsgevoelige         gewassen, stimuleren
                    fosfaatuitmijning)
               b.    Een   maatregel B waarin uitspoelingsgevoelige gronden,                met een substantieel    areaal, langs    beken
                     in  beekdallandschappen uit productie worden genomen.
         1
            Tiktak et al, 2021. https://www.pbl.nl/sites/default/files/downloads/pbl-2021-quickscan-van-twee-
         beleidspaketten-als-vervolg-op-de-structurele-aanpak-stikstof-4694.pdf
                                                                            2
                                                                                                                                           0000001095
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20845448
                    WAGENINGEN
                    UNIVERSITY  & RESEARCH
         1.3    Afbakening
         De WUR-studie    (Velthof et al, 2021; nog niet gepubliceerd) in opdracht  van  ministerie van LNV
         (augustus/september 2021) had een ander doel dan het beantwoorden          van de vraag    naar  kansen  en
         afwenteling  van een   stikstofaanpak  op waterkwaliteit. In de PBL-studie (Tiktak  et al, 2021)  wordt een  het
         meekoppelefect    van een   stikstofaanpak op het KRW-doelbereik wel   benocemd,   maar   niet uitgewerkt.
         De  onderhavige verkenning is in een zeer kort tijdsbestek uitgevoerd zonder de mogelijkheid te hebben
         om  uitvoerig effecten van maatregelen op waterkwaliteit in relatie tot de stikstofaanpak te analyseren.
         Gebruik is gemaakt    van  eerdere studies  naar effecten van maatregelen  waarmee     met  extrapolaties  grove
         schattingen  van  effecten  gemaakt zijn.
                                                                                                                          0000001096
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20845448
                           WAGENINGEN
                           UNIVERSITY     & RESEARCH
         2        Invioed           van   landbouw op waterkwaliteit
         2.1      Het       doelgat
         Voor nitraat in           uitspoelinsgwater     uit de wortelzone bestaat het beeld dat met de thans voorgenomen
         maatregelen             in 2027 op   gebiedsniveau gemiddeld aan de norm van 50 mg Lt voldaan zal             worden. Dat
         wordt ook         voor     het zuidelijke zandgebied verwacht. Een gemiddelde waarde van bijv. 45           -
                                                                                                                        50 mg L!
         betekent dat in            een  deel van  het   gebied  nog niet aan  50 mg L! voldaan zal worden in het      grondwater.
                                                       ’
              Nitraat onder landbouw            C=          1
              in 2027   (mg L              =          ke
                 Kieinar dan 25.0       2
                 250-375
                 37.5-500
                 50.0-625
               625-750
                                      /
                      of
                 75.0 hoger
                 nb.
                                                                         Figuur 1. Berekende nitraatconcentratie onder
                                                                         landbouwgrond in 2027 bij een maximale inzet van DAW-
                                                                         maatregelen (scenario ‘'maximaal’ in Nationale Analyse) en
                                                                         benadering van een hoger aandeel rustgewassen in het
                                                                         bouwplan van akker- en tuinbouwbedrijven.
         De gebieden waar dit voor geldt hebben, uitgezonderd                    het lossgebied, ook een  relatief hoge
         stikstofbelasting van opperviaktewater.
         Bij het bereiken van het nitraatdoel van gebiedsgemiddeld maximaal 50 mg L! in het bovenste
         grondwater wordt echter nog niet altijd aan de doelen van de KRW in oppervlaktewater voldaan
         (Schipper et al, 2021). Een nitraatconcentratie van 50 mg L! correspondeert met een nitraat-N
         concentratie van 11,3 mg Ll. Als het bovenste grondwater met dezelfde concentraties uitspoelt naar het
         opperviaktewater overschrijdt dit de Ntotaal-norm voor het oppervlaktewater in het zomerhalfjaar met
         meer dan vier maal. Het bereik van doelen voor nitraat in het grondwater garandeert dus nog niet een
         doelbereik voor de KRW in oppervlaktewater.
         Figuur 2 geeft de mate              van de  normoverschrijding     in opperviaktewater  van  de gemiddelde     N en P-
         concentraties in de            zomer over   de jaren 2015 t/m     2018 op de MNLSO-locaties.
                                                                                                                                    0000001097
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20845448
                             WAGENINGEN
                             UNIVERSITY & RESEARCH
                                                                                       !         Norm                  P
                Norm   overschrijdingen N
                                                                 v
                                                                                                      overschrijdingen                             y
                  @    <1xnom
                                                                        14   e
                                                                                   ®
                                                                                                   Q
                                                                                                     Geen norm                                    |    po _oWP)
                                                           &               J     o®                @  <1xnom                         §            o>
                  ©
                       <2x norm                                         4                                                          3     r
                  ©    <5x
                           norm
                                                         o
                                                                   Lf)   :
                                                                                                   ©  =2xnorm
                                                                                                                                             \
                                                                                                                                                   6    -@,  .
                                                                                 .
                  ®    >5x norm
                                                  ]
                                                                  “8     a,   8                    @
                                                                                                   ®
                                                                                                      <5x  norm
                                                                                                      =5xnorm
                                                                                                                            lo         a
                                                                                                                                                     Le
                                                                                                                                                           3
                Regio indeling                  e                         eo
                                                                           a
                                                                              ®      ™
                                                                                                                             4
                                                                                                                                       ~.            °  g il
                Bodemtype                                                          [-]           Regio indeling                                [-]           BC
                                                                      °          3,”
                                                                                                                                               e
                       Kei                                                                       Bodemtype                    °
                                                                                                                                            *
                                                                                                                                                            00
                                                                                                      Kei
                       Loss
                                                                                                      Loss
                       Veen
                       Zand                                                                           Veen
                    1]  25  B
                                    50     Li]
                                                or, TR       3
                                                                                                                                       |   ob
                                                             1.     eb
         Figuur 2. Mate van overschrijding van N- en P-concentraties in het Meetnet Nutriénten Landbouw Specifiek
         Opperviaktewater (MNLSQ) in de periode 2015 2018 ten opzichte van doelen voor KRW-waterlichamen?
                                                                                       -
         (Bron: Buijs et al, 2020; Deltares-rapport 11203728-005-BGS-0002).
         Figuur 3 geeft de opgave tot het verminderen van de N- en P-uitspoeling uit landbouwgronden zoals deze
         door    Groenendijk et al (2016) is afgeleid op basis van de mate van overschrijding van
         nutriéntenconcentraties in het opperviaktewater op KRW-meetpunten en stofvrachten uit verschillende
         bronnen. Hierbij is de opgave proportioneel aan het aandeel in het doelgat berekend.
          Vermindering uitspoeling             uit
                                                    landbouwgronden
                                                          =
          Mu niet bekend
          HW <1%
          1-10%
          10-20%
          20-40%
          40-70%
          mm >70%
                           Stikstof
          Figuur 3. Benodigde vermindering                             van     de N-     en P-uitspoeling uit landbouwgronden om aan de doelen
         van   de      Kaderrichtlijn           Water te kunnen voldoen                   (bron: Groenendijk & Van Boekel, WaterMatter 2017).
         2
            De  toegepaste               normen voor      de    MNLSO-meetpunten zijn ontleend                       aan de   normen voor      de KRW-
         waterlichamen.
                                                                                                                                                                0000001098
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20845448
                             WAGENINGEN
                             UNIVERSITY           &  RESEARCH
         Hieruit komt het beeld naar voren:
         -
              Zandgebieden: grootste problemen doen zich voor in het oosten van Noord-Brabant en het
                noordelijk deel van Limburg. In Twente, Achterhoek en het westen van Noord-Brabant dient                                                        de
                belasting           van      oppervlaktewater         cok verminderd te worden. Uit de MNLSO-lokaties komt                                 een  wat
              wisselend beeld ten aanzien                        van    de vraag of stikstof of fosfor              een     groter doelgat        zou  hebben. Door
                ijzerrijke bodemlagen                    is in het oosten van Noord-Brabant het                     fosfordoelgat            wat kleiner dan het
              stikstofdoelgat.                  Met deze      ijzerrijke bodemlagen       is in  figuur 3 geen rekening gehouden.                         In de
              Achterhoek is het                     doelgat    voor  fosfor wat kleiner dan het            doelgat          voor     stikstof. In de Gelderse vallei
                is het       fosfordoelgat groter dan het stikstofdoelgat.
         -
                In het westen van Nederland                        (kleigebieden     + veengebieden), het noordelijke zeekleigebied                            en  het
                noordelijke veengebied                     is de  procentuele opgave        voor    fosfor groter dan die                    voor stikstof. In  meer
                recente          analyses         heeft het     beheersgebied      van  HH   Rijnland          ook     een     opgave        voor de vermindering     van
              stikstofuitspoeling (Groenendijk                         et al, 2016).
         In de studie naar het effect van                        maatregelen in de Maas-regio op het doelbereik voor de KRW (Schipper
         et al, 2021)             is  meer       in detail   gekeken naar het doelgat. Figuur 4 geeft op basis van een modelstudie een
         indruk van de benodigde gezamenlijke inspanning van alle actoren om aan de doelen voor N- en P-
         concentraties in het zomer halfjaar te voldoen.
                Stikstof  doelgat                                                                 Fosfor  doelgat
                      hinnan da norm                                                                    tinnen de naorm
                      1 -
                           1.1 keer de  nom                                                             1-11 keer de     norm
              |       1.1  -
                              1.5 kaer de
                                          nom                                                    —      1.1  =
                                                                                                               1.5 keer
                                                                                                                        de norm
              [7      15-2 keer de nom                                                           [      1.5-2keerde rom
              |       2 -
                          5 keer   de  nomm                                                      =      2  -
                                                                                                             5 keer de norm
              =       = 5 keer de    norm
                                                                                                 mm     >  5 kear da  norm
                      Geen balans      opgesteld/                                                       Geen balans    cpgesteld / geen KRW-
              Ls,
                cro
                      geen KRW-meetpunt
                                                                                                 Lr mastpunt
                                                                                                 LZE
                                                                                                     2
         Figuur 4. Overschrijding                    van  KRW-doelen      voor  N-  en P-concentraties in het                 zomerhalfjaar       van  2015-2017
         (Bron: Schipper                et   al, 2021).
         Het  doelgat            voor       P-concentraties in het oosten van Noord-Brabant is                             Figuur 4 kleiner dan het doelgat dat
         berekend is in de studie                     van   Groenendijk      et al  (2016).   In de studie van                 Schipper et al (2021) zijn
         regionale gegevens met meer detail meegenomen dan in de landelijk studie van Groenendijk et                                                           al
         (2021). In de gebieden met intensieve landbouw is de opgave voor N-concentraties aanzienlijk.
         2.2          Bronnen            en    routes van stikstof en fosfor in het             oppervilaktewater
         Metingen         van        nutriéntenvrachten uit             landbouwpercelen zijn         alleen         mogelijk         in  onderzoeksopstellingen.      In
         de  reguliere monitoring                     worden concentraties         gemeten     in  bodemvocht,                 in   grondwater,     in uitstromend
         water uit        drainbuizen,              in sloten   en  in  grotere watergangen.          Door de concentraties te combineren met
         informatie           over       waterstromen worden stofvrachten                afgeleid.     Voor         een      bronnenanalyse zijn         de  onderlinge
         verhoudingen                van      vrachten uit verschillende bronnen            van    belang.
                                                                                                                                                                          0000001099
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20845448
                                WAGENINGEN
                                 UNIVERSITY    &  RESEARCH
         In de klei- en              veengebieden           is een substantieel deel van de                         uitspoeling  uit   landbouwpercelen        toe te
         schrijven             aan   andere bronnen dan                bemesting.      Door de               ontwatering     van  veengronden        treedt oxidatie op
         wat            gepaard gaat met het vrijkomen van stikstof en fosfor. In kleigronden bevindt zich op geringe diepte
         in       grondwater een grote voorraad aan stikstof en fosfor. Door ontwatering en rijping van deze gronden
         levert deze voorraad nog een lange tijd een belangrijke bedrage aan de belasting van oppervlaktewater.
         Daarnaast is er in veel zeekleigebieden sprake van een opwaartse kwel met nutriéntenrijk grondwater
         (Figuur 5).
         Bij de bron ‘bemesting’ is onderscheid te maken in                                  een             deel   van  de  uitspoeling afkomstig        van   recent
         toegediende bemesting                     en een       deel dat in het verleden met overmatige                           mestgiften op landbouwpercelen
         is     gebracht. Anders dan de bovengenoemde nalevering gaat het hier                                                 om nutriénten met een antropogene
         oorsprong. Of deze voorraad in de bodem als                                  een   onderdeel                van “bodemlevering” beschouwd moet
         worden of als               een   onderdeel        van   “bemesting”         is  afhankelijk               van een   aantal definities. Het verder
         ontrafelen is in de context                     van    deze notitie niet        van  belang.               Van  belang   is wel het inzicht dat P-
         uitspoeling              in zandgronden          in sterke mate beinvlioed wordt door de fosfaatvoorraad in de bovenste paar
         decimeter              van    de bodem.
                                                                                                           4                                                       Uit-  en afspoeling uit
                        50
                                                                                                                                                                   landbouwgronden,
            (kg/hair)   40
                        30
                                                                                               (kag/h jr)  3
                                                                                                                                                                   herkomst:
                                                                                                                                                                   BH Depositie
                                                                                                op.water
                                                                                                                                                                      Bemesting 2027
             water
                                                                                                                                                                   m                     +
                                                                                                                                                                      voorafgaand
                        20
               op .                                                                                                                                                Hm Nalevering  bodem
                                                                                                              ]
                                                                                               P-belasting
                        10 -                                                                                                                                       Wm Geinfltr. opp.water
            N-belasting        ©
                               5
                               o
                               c
                                      c
                                      ©
                                     £1
                                      =
                                             o
                                             5
                                             N
                                                   gr)=
                                                    5
                                                    c
                                                            zB®
                                                            5
                                                             £
                                                                   +H|
                                                                   o
                                                                    =
                                                                           ‘oT
                                                                           2 |
                                                                            >
                                                                              :
                                                                                  o
                                                                                  9
                                                                                  isl
                                                                                   0]
                                                                                   oO
                                                                                                           oi
                                                                                                                ge]
                                                                                                                 E
                                                                                                                 8
                                                                                                                 C
                                                                                                                     |
                                                                                                                       c
                                                                                                                       &
                                                                                                                       =
                                                                                                                       5
                                                                                                                       —
                                                                                                                          |
                                                                                                                           B 0
                                                                                                                             5
                                                                                                                             N
                                                                                                                                  o
                                                                                                                                   S|
                                                                                                                                   8
                                                                                                                                    io
                                                                                                                                         =
                                                                                                                                         8
                                                                                                                                         =
                                                                                                                                         =
                                                                                                                                         =
                                                                                                                                               ty§|
                                                                                                                                                ES
                                                                                                                                               n=]
                                                                                                                                                      D
                                                                                                                                                      2
                                                                                                                                                      >
                                                                                                                                                       =
                                                                                                                                                         |
                                                                                                                                                            o
                                                                                                                                                            o
                                                                                                                                                            a
                                                                                                                                                            0
                                                                                                                                                                   EH Kwel
                                      £                      a             =
                                                                                                                       E                              =     oh
                                                             0
                                                                    =              i
                                                                                   a
                                                                                                                                         Fo     on          =
                                                                                                                                                            a
                                                                                                                                                            a
                                                                                   0                                                                        =
                                 zandgebied           zeekleigebied             :
                                                                                                                  zandgebied       zeekleigebied
           Figuur            5. Herkomst       van      de uit-   en    afspoeling     van   N      en        P naar   het  opperviaktewater         in 20273.   (bron:
           Groenendijk               et  al, 2016).
         In         zandgronden bestaat             er een      duidelijke relatie        tussen de nitraatconcentratie in het bovenste
         grondwater                en  de   N-uitspoeling naar oppervlaktewater. Maatregelen die leiden tot een verlaging van de
         nitraatconcentratie in het uitspoelingswater dragen ook bij aan een vermindering van de stikstofbelasting
         van oppervlaktewater.
         De nitraatconcentratie in het bovenste                              grondwater      wordt beinvlioed door de                   grondsoort,      de
         grondwaterstand                  en   het gewas. Het            gewastype heeft een effect op de nitraatuitspoeling, omdat er
         verschillen bestaan in                  uitspoelingsgevoeligheid tussen gewassen. Verschillende factoren bepalen de
         uitspoelingsgevoeligheid van gewassen, zoals de totale hoeveelheid stikstof die door het gewas wordt
         opgenomen/kan worden opgenomen, de lengte van de stikstofopnameperiode, de afstemming van                                                                     de
         stikstofbemesting op de stikstofbehoefte van het gewas, de benutting van stikstof die in de bodem
         aanwezig is, de hoeveelheid stikstof                            in niet   geoogste gewasresten,                    en  het effect    van   het gewas     (en
         3
            Opgemerkt wordt dat sinds de analyse van 2016 voor een aantal regionale waterbeheerders meer in detail
         gekeken is naar de bronnen van uit- en afspoeling. Voor het waterschap Zuiderzeland (centraal zeekleigebied)
         leidt dit tot een bijstelling van het beeld. Voor dit gebied wordt de uit- en afspoeling overschat door een te hoog
         ingeschatte waterafvoer.
                                                                                                                                                                                       0000001100
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY  &  RESEARCH
         gewasresten)     op  stikstofomzettingen       in de bodem     (zoals  stikstofmineralisatie    en   -immobilisatie    en
         denitrificatie).
         Voor   grasland  op  melkveebedrijven        in het  Landelijk   Meetnet effecten Mestbeleid         (LMM)   is de mediane
         nitraatconcentratie in het water dat         uitspoelt   relatief laag (<   20 mg nitraat per     |;  Tabel  1).  In beweid
         grasland   is het risico op   nitraatuitspeeling groter       dan cp   gemaaid grasland,      vanwege de slechte
         benutting   van  stikstof in feces    en  urine van weidend vee        (Corré   et al., 2014; Verloop     et  al., 2006).  Het
         risico op  nitraatuitspoeling    neemt toe naarmate er later in het          jaar wordt beweid. Door de relatief hoge
         nitraatuitspoeling op beweid grasland (t.o.v.           van gemaaid grasland) kan er minder dierlijke mest
         (drijfmest   + weidemest) worden toegediend zonder overschrijding van de nitraatnorm voor grondwater.
         Dit  geldt vooral  voor  droge zandgronden,         waar    het risico op  nitraatuitspoeling relatief groot       is.
                                                                                                                                         r
         Voor de akkerbouw en        vollegrondsgroenteteelt         wordt onderscheid      gemaakt    tussen   ‘uitspoelingsgevoelige
         en  ‘niet-uitspoelingsgevoelige’ gewassen. Uitspoelingsgevoelige gewassen zijn gedefinieerd als gewassen
         waarvan    de nitraatuitspoeling bij toepassing van de landbouwkundig bemestingsadviezen (uit 2006) leidt
         tot overschrijding van 50 mg nitraat per | in het uitspoelend water (Van Dijk en Schroder, 2007).
         Vollegrondsgroentebedrijven zitten vanwege het beperkte aandeel in het totale landbouwareaal niet in
         het  LMM, waardoor deze gewasgroep mogelijk onderbelicht                  is in Tabel 1.
         Tabel 1. Nitraatconcentraties     (mg   nitraat per  L) in het bovenste grondwater in de zandregio per
         bedrijfscategorie  en  gewasgroep      voor de  periode 2009-2017, bepaald met de nitraatsneltest. Weergegeven zijn
         de mediane waarde en de 25% en 75% percentielen voor gewassen in grondsocortregio’s, waarbij er minimaal
         10 puntmetingen per meetjaar en 10 bedrijven over de landbouwpraktijkjaren 2009-2017 beschikbaar zijn
         (Bron: LMM)?,
                                                                         Nitraatconcentratie    (mg/l)
         Bedrijfscategorie     |Gewasgroep                      Mediaan    |Eerste kwartiel|   Derde kwartiel
                                                                 (50%)          (25%)              (75%)
           Melkvee             Gras                                  2             =                  37
                               Mais                                62              8                 117
           Akkerbouw           Aardappel                           45              6                  o7
                               Blad- en stengelgroente             113            42                 168
                               Gerst                               48              o                  83
                               Mais                                68              7                 132
                               Suikerbiet                          49              7                  oh
                               Tarwe                                51             6                 107
         Voor het verminderen       van   de  P-belasting van oppervlaktewater is vooral een inzicht in de
         transportroutes    van  belang.    In  zandgronden bevindt zich doorgaans een grote voorraad fosfaat                   in de
         bovengrond. De      fosfaat is sterk    gebonden     aan   bodemdeeltjes. Tussen de gebonden fosfaat en de
         opgeloste fosfor    in bodemwater bevindt zich          een evenwicht waarbij zich meer dan 99% in de gebonden
         fase bevindt. Als de bodem wordt          doorspoeld     met schoon water wordt direct vanuit de            gebonden
         voorraad    weer  fosfor aan    het bodemwater       toegevoegd.     Dit leidt ertoe dat    bemestingsmaatregelen op
         korte   en middellange termijn slechts         een gering effect sorteren,
         Het   transport  van  fosfor vanuit de     fosfaatrijke bodemlaag       naar   het  opperviaktewater treedt op als        water
         vanuit deze    bodemlaag     direct  naar   het  oppervlaktewater      wordt   afgevoerd    zonder eerst    diepere
         bodemlagen     te passeren. Deze vorm van           transport treedt op bij:
         -
                Oppervlakkige afstroming       na hevige regenbuien of een natte periode            in de winter. Door       begroeiing
               op het maaiveld wordt      oppervlakkige afstroming afgeremd;
         3
            https://www.rivm.nl/nieuws/verkenning-gewasspecifieke-nitraatuitspoeling-in-
         Imm?utm source=Measuremail&utm              medium=email&utm campaign=LMM+nieuwsbrief+{NL)
                                                                                                                                           0000001101
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY   &  RESEARCH
         -
                Ondiep transport    als de bodem tot    een  geringe diepte waterverzadigd raakt (ondiepe
               grondwaterstanden);
         -
                Ondiep transport als gevolg van verdichte bodemlagen;
         -
               Hellende   percelen en percelen met plassen nabij waterlopen.
         Waterbeheer      en  bodembeheer kunnen het risico op de         P-belasting  van  oppervlaktewater   beinvioeden.
         Door    aanpassingen in waterbeheer       en  bodembeheer kan in veel situaties het risico op de uit-      en
         afspoeling   van   fosfor worden verminderd.
         Voor de    beantwoording      van de vraag   naar  kosten  van  maatregelen is het nutting om de kosten van een
         extensivering    van   het  bouwplan bij voortzetting    van  landbouwkundiggebruik als optie te beschouwen.
         Het CDM-advies over Duurzame           bouwplannen     stelt dat de keuze   van  de gewassen in   een bouwplan   in
         belangrijke    mate   bepaald   wordt door het saldo    van een   gewas  (opbrengst   -
                                                                                                 toegerekende kosten).    Het
         grote belang    van   het saldo per ha wordt mede       bepaald  door de  hoge landprijzen en relatief hoge
         arbeidskosten. Rooivruchten hebben daardoor            een  groot aandeel   en de zogenoemde rustgewassen
         (vooral granen)     een  relatief klein aandeel in het    bouwplan. Er  zijn financiéle prikkels nodig om het
         aandeel rustgewassen te        verhogen   in het  bouwplan, omdat het     saldo per ha  van  deze gewassen meestal
         veel   lager is dan die  van   de hoofdgewassen aardappelen, suikerbieten, groentegewassen, bloembollen,
         en uien.
         Tabel 2. Gemiddeld saldo per gewas       over  de jaren  2017, 2018  en 2019,  in euro per ha. (Bron:
         https://www.agrimatie.nl/Binternet.aspx?ID=14&Bedrijfstype=118&Selected]aren=2020@2019@2018@2017&G
         roteKlassen=Alle%20bedrijven)
           Gewassen                                Saldo  (€/ha)
           Tarwe                                            1262
           Gerst                                             896
           Pootaardappel                                    7276
           Consumptieaardappel                              4761
           Zetmeelaardappel                                 2134
           Suikerbiet                                       2411
           Zaaiui                                           5513
         Om    een  extensiever   bouwplan    te bereiken wordt in het    ontwerp   van  7¢ Actieprogramma     Nitraat gedacht
         aan een    verhoging    van  het aandeel rustgewassen in het       bouwplan. VVervanging   van  consumptie-
         aardappelen in het bouwplan door tarwe leidt tot een saldoverschil van €3500/ha. Ook over een geheel
         bouwplan gerekend leidt een extensivering tot een aanzienlijk saldo verlies. Het CDM-advies ‘Sturen op
         duurzame bouwplannen voor verbetering waterkwaliteit’ (CDM, 2021) gaat nader in op het belang van
         het saldo voor afwegingen ten aanzien van het extensiveren van bouwplannen.
                                                                                                                               0000001102
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY  &  RESEARCH
         3       Effecten     van  (aanvullende) maatregelen op waterkwaliteit
         3.1     Maatregellijsten
         Voor de   gedeeltelijke beantwoording      van   vraag 1   (welke maatregelen zouden aanvullend kunnen zijn?)
         worden enkele recente onderzoeken in het kader            van   de stikstofaanpak besproken en wordt aangegeven
         dat vanuit de landbouwsector initiatieven worden genomen tot het stimuleren               van  duurzaamheids-
         maatregelen.
         In het  onlangs    verschenen    Ontwerp     van    het 79   Actieprogramma Nitraatrichtlijn (Min         van  LNV en
         Min  van  I&W, 2021) wordt      meer  dan in    voorgaande Actieprogramma’s       aandacht besteed   aan  de kwaliteit
         van  oppervlaktewater      en het gewenste doelbereik       voor  de KRW. Het nieuwe Actieprogramma        beoogt een
         bijdrage   te leveren aan de      vermindering     van  de  eutrofiering door   een aantal   maatregelen, waaronder
         bemestingsvrije perceelranden van 5 meter breed langs KRW-waterlichamen en van 2 meter breed langs
         overige wateren, Daarnaast is de ontwikkeling en implementatie van duurzame bouwplannen een
         speerpunt     van   het Actieprogramma.       Gedurende de       consultatieperiode wordt nagegaan of eventueel
         aanvullende     maatregelen    ter vermindering     van  de  eutrofiéring verplicht gesteld kunnen worden. Binnen
         het Actieprogramma zijn alleen        perceels-    en  bedrijfsmaatregelen    aan de orde   en  geen maatregelen   als
         opkopen    en  ruimtelijke ordening.
         In een drietal recente     (concept-)rapportages      worden   een  reeks maatregelen   benoemd.
         De  ‘Quickscan van twee beleidspakketten voor het vervolg van de structurele aanpak stikstof’
         van   PBL (sept. 2021) gaat uit van stikstofbronmaatregelen en van maatregelen voor natuurversterking
         en -herstel. Voor de stikstofbronmaatregelen in de landbouwsector gaat de quickscan uit van een in 2020
         uitgevoerde analyse® met daarin een reeks maatregelen die direct betrekking hebben op de agrarische
         bedrijfsvoering of op het beéindigen      van    bedrijven:
         -
               Subsidieregeling sanering varkenshouderijen
         -
               Gerichte  opkoop piekbelasters
         -
              Landelijke beéindigingsregeling piekbelasters
               Vergroten aantal uren weidegang
         -
         -
               Verdunnen mest met water
         -
               Stalmaatregelen    —
                                     varkens
         -
               Stalmaatregelen
                                  —
                                     melkvee
         -
               Afromen   en  doorhalen fosfaatrechten
         -
               Verlagen   ruw  eiwitgehalte  veevoer   -
                                                          varkens
         -
               Verlagen   ruw  eiwitgehalte  veevoer   —
                                                          pluimvee (leghennen)
         -
               Verlagen   ruw  eiwitgehalte  veevoer   -
                                                          melkvee
         Door het RIVM       zijn effecten   van  mogelijke zoneringsvarianten verkend. Bij de uitgangspunten             van
         de  verkenning    en  de gebruikte zoneringskaart®      was   het niet mogelijk onderscheid   te maken in
         reductiepercentages      voor verschillende   gebieden.    Het  doelgat  voor waterkwaliteit is echter wel regio-
         specifiek.  Criteria die het  doelgat  voor  waterkwaliteit tot    uitdrukking brengen   konden binnen de kaders
         van  de  verkenning    onvoldoende worden       uitgewerkt. Daarnaast was het niet mogelijk om       aandacht te
         schenken    aan   het verschil tussen het   doelgat voor fosfor en het doelgat voor stikstof.
         5
           Analyse stikstofbronmaatregelen, Analyse op verzoek van het kabinet van zestien maatregelen om de uitstoot
         van  stikstofoxiden en ammoniak in Nederland te beperken © PBL Planbureau voor de Leefomgeving Den Haag,
         2020 PBL-publicatienummer: 4073.
         6
           ABCD-zoneringskaart (bron: LNV) waarop een onderscheid wordt gemaakt tussen “Goed geschikte
         landbouwgebieden” (zone A), “Transitiegebieden” (zone B), "Extensiveringsgebieden” (zone C) en
         “Natuurgebieden en Natura2000 gebieden” (zone D).
                                                                      10
                                                                                                                                0000001103
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20845448
                     WAGENINGEN
                     UNIVERSITY   &  RESEARCH
         Door de WUR is een        gebiedsgerichte       verdere     aanpak      van  stikstof    (\VVelthof   et al, 2021,   nog niet
         gepubliceerd)   verkend door effecten        van een   combinatie     van  maatregelen      in drie    voorbeeldgebieden       te
         analyseren: 1. Melkveehouderij en veenweidegebieden, 2. Intensieve landbouw op zandgronden en 3.
         Grondgebonden landbouw op zandgronden. Voor deze analyse zijn de resultaten van de Scenariostudie
         perspectief voor ontwikkelrichtingen Nederlandse landbouw in 2050 (                               et al, 2020) gebruikt. Een
         aantal maatregelen worden kwalitatief beoordeeld op onder andere hun effect op nitraat in grondwater
         en hun effect op de uit- en afspoeling van stikstof en fosfor naar oppervlaktewater. De maatregelen zijn
         gericht op het verminderen       van de ammoniakemissie uit stallen en mestopslagvoorzieningen, het
         bemestingsniveau      en  mesttoedieningstechnieken, de mestsamenstelling als gevolg van voermaatregelen,
         mestbewerking     en  mestverwerking, de weidegang, de mestuitrijperiode, de gewaskeuze                         en  de teelt  van
         vanggewassen, de       gewaskeuze,     en  het beheer    van  grasland    en   het beheer    van   gewasresten. Daarnaast
         worden ook    maatregelen genocemd als de aanleg            van   bufferstroken     langs waterlopen, het aanbrengen
         van  reactieve barriéres voor de      zuivering    van  drainagewater, onderwaterdrainage, peilverhoging                  en  de
         toepassing   van  natte teelten in    veenweidegebieden        en   de remming veenafbraak door             kleitoevoeging.
         Binnen de context van de       rapportage     was   geen ruimte     voor een    nader onderscheid tussen
         stikstofbelasting van oppervlaktewater en fosforbelasting van oppervlaktewater en voor een nadere
         onderbouwing van de geschatte effecten. Gezien het globale karakter van de beoordeling was er ook
         geen ruimte   voor een     beschouwing     over  korte-termijneffecten       en   lange-termijneffecten.
         Een  oorspronkelijk    doel  van  het  Deltaprogramma Agrarisch              Waterbeheer         (DAW)       was  dat  knelpunten
         in het aandeel   van   landbouw in het     doelgat   voor  waterkwaliteit in 2027 zouden          zijn opgelost.     Daarnaast is
         een   doel  van    het   DAW     om    te  zorgen     voor   voldoende      water     van   voldecende       kwaliteit   (optimale
         waterhuishouding     en  spaarzaam watergebruik)         en een    economisch vitale landbouw te            bewerkstelligen met
         een hogere productie en een efficient ruimtegebruik.                 In het   afgelopen jaar      is de scope       van  het DAW
         verbreed door ook bodemkwaliteit als           zelfstandig thema       te benoemen. Het DAW stimuleert               agrariérs tot
         het nemen van     bovenwettelijke maatregelen          op  vrijwillige  basis. Voor de     implementatie        van maatregelen
         met een   verplicht karakter ziet het DAW geen         rol. Momenteel wordt de zan.          BOOT-lijst (Bestuurlijk Overleg
         Open Teelten    en  veehouderij) geactualiseerd.        Deze   lijst bevat   meer    dan 100    maatregelen (waarvan          meer
         dan 60  gericht  op stikstof  en  fosfor)  die kunnen    bijdragen    aan een    efficiénter  nutriéntengebruik       en  daarmee
         aan een  vermindering      van emissies naar      grond-   en oppervilaktewater.       Een kenmerk is dat de         maatregelen
         allen gericht zijn op advisering aan en stimulering van            individuele ondernemers. Een ander kenmerk is dat
         de lijst geen drastische maatregelen bevat die                     sterk   ten    koste   zouden        kunnen     gaan    van    de
         landbouwpreductie.
         De zuivelsector werkt binnen         een    PPS “"Duurzame zuivelketen”                samen     aan    verduurzaming       van   de
         melkveehouderij.     Aan de hand van       Key Performance Indicators wordt            voor een    aantal aspecten       gestreefd
         naar   verduurzaming        van    beperking     van    emissies,      klimaatdoelen,       bicdiversiteit,      bodemkwaliteit,
         waterkwaliteit, energiegebruik       en  energieproductie, dierenwelzijn, perspectief op bedrijfsontwikkeling,                  etc.
         Een tool wordt ontwikkeld die een         agrariér inzicht geeft     in het effect van handelen en van           maatregelen op
         een  set duurzaamheidsthema’s. De tool           gaat uit van een lijst met maatregelen waarvoor effecten worden
         beschreven. De     lijst bevat behalve de maatregelen gericht op een efficiénter nutriéntengebruik en een
         vermindering    van emissies ook thema’'s zoals “bedrijfsstrategie” en “natuur” waarin de productie van
         landbouwpercelen wordt verlaagd of komt te vervallen ten behoeve van andere functies. VVoorbeelden zijn:
                                                                                                         H  nn
         “en deel van het bedrijfsopperviak op veengrond omzetten in (natte) natuur”, “extensiveren door areaal
         te vergroten en/of veestapel te verminderen”, “agroforestry op een deel van het bedrijf”, “omschakeling
         naar biologische bedrijfsvoering”.
                                                                        11
                                                                                                                                              0000001104
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20845448
                       WAGENINGEN
                       UNIVERSITY    &  RESEARCH
         3.2       Kansen    voor   meekoppeling       en  risico op  afwenteling
         In de     WUR-rapportage (Velthof          et al, 2021) zijn meekoppelkansen           bencemd door naast het effect op
         stikstofemissie      en  COz-emissie ook de effecten op        nitraatuitspoeling     en de effecten op N-      en  P-belasting
         van   oppervlaktewater        te beoordelen.
         De    beschreven       maatregelen zijn primair gericht          op  individuele    landbouwbedrijven      en    daardoor    zijn
         meekoppelkansen          van    maatregelen    die  een  gebiedsbenadering       vergen onderbelicht.      Hierbij kan onder
         andere     gedacht worden       aan   thema’s uit het   Deltaprogramma.      Te denken is aan
         -
                 zoetwatervoorziening       en waterberging
         -
                 beekherstel door het      hydrologisch functioneren     van   beekdalen    natuurlijker  te maken
         -
               landschapsbeheer        en   recreatie-ontwikkeling
         De   regie  voor   dergelijke maatregelen ligt      veelal bij andere partijen    waarbij  de agrariér   een   partner  is in de
         uitvoering.
         Voor enkele      maatregelen wordt een risico op afwenteling benoemd. Een voorbeeld is de verlenging van de
         weidegang. Een verlenging van de weideperiode kan ongunstig zijn voor nitraatuitspoeling omdat bij
         beweiding de benutting van meststoffen iets lager is dan bij volledig maaien van grasland en omdat in
         natte perioden in het najaar het risico op uit- en afspoeling naar grond- en oppervlaktewater groter is dan
         in    situaties     zonder       beweiding. Andere afwentelingsmechanismen van perceelsgerichte en/of
         bedrijfsgerichte maatregelen kunnen zijn:
               Bij beéindiging van melkveebedrijven vanwege stikstofmaatregelen komt in principe landbouwgrond
         -
               vrij. Als het vrijgekomen land gebruikt wordt voor intensieve teelten neemt het risico op de uit- en
               afspoeling    van   meststoffen    naar  het  opperviaktewater     toe.
         -
               Door de toenemende          mogelijkheden om dierlijke mest te bewerken neemt het aanbod van mestsoorten
               met een specifieke samenstelling toe. Hierdoor is het vaker mogelijk om met dierlijkemestgiften de
               gebruiksruimte voor stikstof en de gebruiksruimte voor fosfaat volledig te benutten. Het effect is dat
               de totale bemesting toeneemt.
         -
               Door een vermindering van de ammoniakemissie in stallen op opslagvoorzieningen neemt het
               stikstofgehalte in dierlijke mest bij aanwending toe. De gebruiksnormen gaan uit van forfaitaire
               gehalten    in  dierlijke   mest. Het effect is dat   stikstofbelasting    van   de bodem door     dierlijke mestgiften
               toeneemt.
               Bij het verschralen        van   gronden   van   bufferstroken verandert de vegetatie          en  verandert de wijze
         -
               waarop stikstof      en  fosfor in de bodem is     opgeslagen (bodempools). Omdat geen of minder minerale
               fosfaat wordt      aangevoerd, wordt verwacht dat op termijn dat                 een  groter deel   van    de fosfaat in
               organische gebonden           vorm  zal worden    opgeslagen,    ten koste van de mineraal        gebonden     vorm.    De
               organisch gebonden            vorm   kan   onder   bepaalde omstandigheden           een   grotere    mobiliteit   in  het
               bodemvocht tot gevolg hebben. Hiervoor is                   een   enkele   indirecte   aanwijzing    in   metingen    van
               fosfaatuitmijningsonderzoek op grasland (Van                der Salm     en  Schoumans, 2011).          Of   een  grotere
               mobiliteit in het bodemvocht ook         daadwerkelijk    tot een  verhoogd risico op uit- en afspoeling zou leiden
               hangt   af  van   de wijze waarop bufferzones worden           ingericht. Door het blokkeren van transportroutes
               kan   een  eventueel risico worden       afgewend.
               Bij het   omzetten     van    landbouwgrond     naar  natuurgrond     treedt  mogelijk   een  afwenteling     op naar   de
         -
               resterende     landbouwgronden         omdat   voor  natuurgrond nog een mestgebruiksruimte geldt. Voor de
               stikstofgift op natuurgrond is        geen   maximum gesteld en voor de fosfaatgift geldt een maximum van
               20   kg ha!   P.Os. Voor     grasland met een natuurfunctie geldt een maximum stikstofgift van 170 kg ha!
               N en een maximum fosfaatgift van 70 kg ha P.Os (bron: RVO?). De mestgebruiksruimte van de
               natuurgronden kan binnen een bedrijf worden gebruikt op de regulieren landbouwpercelen.
         7
            https: //www.rvo.nl/onderwerpen/agrarisch-ondernemen/mest/gebruiken-en-uitrijden/hoeveel-mest-andere-grond
                                                                         12
                                                                                                                                           0000001105
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20845448
                        WAGENINGEN
                        UNIVERSITY   &  RESEARCH
              Het    verhogen    van   het  organische stofgehalte        van   de bodem door       aanvoer van      bijv. compost     kan op
              de korte     termijn gunstig zijn     voor   de  gewasproductie       en  de bodemstructuur.       Bij langjarige toepassing
              van     deze   maatregel     wordt de totale voorraad            organisch gebonden stikstof groter en neemt de
              mineralisatie toe. Een kenmerk            van   deze   bodempool is dat ze ook na het groeiseizoen nog tot enige
              mineralisatie leidt waardoor op termijn een groter risico op uitspoeling ontstaat.
              Bij vernatting wordt aan de bodem gebonden fosfaat mobieler en wordt het risico op P-uit en afspoeling
              groter. Enerzijds komt dit doordat onder nattere omstandigheden de transportroutes korter worden
              en   anderzijds omdat zuurstofloosheid bodemchemische                   reacties veroorzaakt die ertoe leiden dat fosfor
              mobieler wordt.
              Bij vernatting     en   het  nemen van       drainagemaatregelen dient          in de zomer vaak water           aangevoerd   te
              worden     van  buiten het    gebied. Aangevoerd        water kan soms een        ongunstige samenstelling hebben          voor
              de   ecologische doelen       van   oppervilaktewateren.
         De omvang van de risico’s is afhankelijk van het type gebied en de wijze waarop maatregelen worden
         geimplementeerd. Bij een uitwerking van een maatregelenpakket in een gebied dienen de potientiéle
         risico’s op hun daadwerkelijke afwentelingsrisico nader beoordeeld te worden.
         3.3      Aanvullende       maatregelen
         In de   genoemde maatregellijsten           van   par. 3.1   blijven waterbeheersmaatregelen onderbelicht.
              Milieugerichte irrigatie: beregening           wordt toegepast op        kapitaalintensieve    gewassen. Deze gewassen
              worden      doorgaans beregend        uit het   oogpunt    van  het minimaliseren      van   risico’s op   opbrengstderving.
              Tijdens    de teelt emiteert stikstof       en  gaan nutriénten verloren door         uitspoeling.    Voor   dergelijke
              kapitaalintensieve       gewassen     ligt het in de rede om hoog technologische methoden toe te passen
              waarmee       het risico op   milieubelasting wordt geminimaliseerd. Te denken is aan door sensoren
              gestuurde beregening (sturing op minimalisatie                van   emissies) of vervanging door druppelirrigatie.
              Door de     toepassing     van  fertigatie kunnen      emissies nog verder worden          geminimaliseerd.
              Inrichting watersysteem:
               o     als door  uitkoop of anderszins bedrijfsbeéindiging landbouwgrond                  ter  beschikking komt, kan       een
                     deel worden bestemd        voor   waterberging      en / of retentiebekkens.      Waterberging draagt bij        aan
                     klimaatadaptatie.     Door de    aanleg    van  retentiebekkens bovenstrooms in            landbouwgebieden        van
                     beekdalen wordt beekwater          gezuiverd     voordat het door benedenstrooms            gelegen     natuurzones
                     stroomt   (bijv.  alluviale  broekbossen).
               o     Bij regionale   waterbeheerders        en  provincies   ontstaat steeds meer behoefte om beekherstel
                    vergezeld te     laten gaan    van   het  natuurlijk   laten functioneren     van  het watersysteem in
                     beekdalen. Door ontwatering ten behoeve              van   landbouw zijn kwelzones         langs   beken tot relatief
                     kleine  zones   gereduceerd waarbij        kwelwater veel minder dan voorheen de wortelzone                  van
                     grondwater-afhankelijke ecosystemen              bereikt.  Bij  een  transitie  van  het  hydrologisch systeem
                     naar  natuurlijk   functionerende beekdalen kan in de natte              kwelrijke zones langs       beken alleen   een
                     extensieve    vorm van     landbouw worden bedreven of dient de              grond omgezet te        worden    naar een
                     natuurfunctie.
         Daarnaast      zijn ook specifieke teeltmaatregelen mogelijk             waarvoor     geen  draagvlak bij agrariérs is,      maar
         die wel    bijdragen   aan   de  verbetering    van   waterkwaliteit:
              Verbod op      bepaalde teelten      in specifieke gebieden.       De Mestwetgeving maakt onderscheid tussen
              niet-uispoelingsgevoelige gewassen              en  uitspoelingsgevoelige gewassen. Metingen (zie tabel 1) laten
              zien dat binnen de groep         uitspoelingsgevoelige gewassen een onderscheid mogelijk                     is in de groep
              van    uitspoelingsgevoelige       gewassen. Uitspoelingsgevoeligheid ontstaat doordat een                   gewas
              onvoldoende in staat is nutriénten op het juiste              tijdstip  en  in de  juiste hoeveelheid      te benutten. Het
                                                                            13
                                                                                                                                               0000001106
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20845448
                   WAGENINGEN
                   UNIVERSITY          &   RESEARCH
         gaat vaak gepaard                 met een risico op emissies. De extreem                    uitspoelingsgevoelige               gewassen zouden
         geweerd       kunnen worden in                 bepaalde gebieden.
         Voorschriften          voor       inrichting bemestingsvrije perceelsranden: in het ontwerp 7° Actieprogramma
         worden       bemestingsvrije perceelsranden aangekondigd als maatregel (Min van LNV en Min van I&W,
         2021).      De   mestgebruiksruimte neemt hierdoor af waarmee ook de veldemissie van ammoniak zal
         afnemen. Op de stroken kunnen extra voorzieningen worden getroffen waardoor het verminderend
         effect op emissies naar water vergroot wordt.
         Een nadere         invulling         van    “extensiveren” door het uitmijnen               van   landbouwgronden die               een  relatief
         groot risico       vormen voor              de  P-belasting      van  oppervlaktewater.          Dit zou       plaats kunnen vinden         met een
         mengteelt       van       gras     en    klaver   waarbij alleen      een   kaliumbemesting          en    eventueel          zwavelbemesting
         wordt toegepast              (Timmermans et al, 2010). Door de klaver wordt lucht-stikstof gebonden wat ter
         beschikking komt voor de groei van het gras. Het gras onttrekt fosfaat aan de bodem waardoor de
         voorraad wordt              uitgemijnd. Giften            met aanvullende mineralen             zijn nodig         om    de  productie op peil   te
         houden       waarmee           de    uitmijn-snelheid gewaarborgd blijft.
           Door Van der Salm et al (2015) is een verkenning uitgevoerd naar het effect van onder andere
          fosfaatuitmijnen van landbouwgronden aan de hand van een modelberekening voor een periode van
          20 jaar waarbij verondersteld is dat direct na de referentieperiode de maatregel werd ingevoerd. De
          afname       van     de P uit-        en   afspoeling, na invoering van deze maatregel, is berekend door                              de
          gemiddelde           waarden          voor   de referentieperiode (2005-2008) te vergelijken met die van                              2026-2029.
           Met deze waarden                 zijn regressievergelijkingen opgesteld waarbij de uitspoeling                              na  invoering  van  de
          maatregel gerelateerd                   is  aan   de    oorspronkelijke uitspoeling.
                  gras; Zand                                                                         akkerbouw; Zand
              10                                                                                10
                                                                                                                       y
                                                                                                                          =
                                                                                                                            0.8445x
           =   8                                                                           m8 ——————————p?=009526
                              0.6165x
                                                                                            S
                           =
           3             y
                         R?    0.8407
           Ys
                             =
                                                                                                 6                                        a
                                                                        :
                                                                                            3
           =
                                                              i”                            ~
                                                                                                                             ‘
                                                                                                                                  t
                                                           us
                                                                                              :
                                                                                                 7
            :
               4                                                                                                              ' =
           3                           of      ~%                                            5                          -
                                                                                                                            ig
           E
           i]
               2
                                  ALS                                                      £     2
                                                                                                                 or
                                                                                                                ag" e"
                                  os  ’
                                         c
                                                                                            '®
           =
                                ol
           a   0                                                            |               >    a
                              2             4          4                                                      2              4          6
                            P drain   (gem. 2005-2008)                                                      P drain  (gem. 2005-2008)
         Figuur 6. Regressierelaties                  van  de berekende P uit-       en arfspoeling     na  20 jaar uitmijnen t.o.v.           oorspronkelijke P
          uitspoeling (kg ha? jr!) (bron:                  Van der Salm et       al, 2015).
           Figuur    6 laat zien dat in              een  periode      van  20  jaar uitmijnen        van een    zandbodem              een vermindering
          van    de   P-uitspoeling            met 15     -
                                                              40%     optreedt.   De   vermindering bij grasland                  is groter dan  voor
          akkerbouw,           omdat         bij grasland        vaker  een   nat  perceel  en     bij akkerbouw vaker               buisdrainage
          verondersteld wordt. De resultaten                         van   deze  analyse zijn       vertaald    naar een           kaartbeeld  (Figuur 7).
                                                                                    14
                                                                                                                                                                 0000001107
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20845448
              WAGENINGEN
              UNIVERSITY & RESEARCH
         Uitmijnen                               3
         Verandering P-uitspoeling kg.ha-1.jr-1 od
                                               .
         m=   >.20
                                           oP
         Bl 20-10                       p.
         Bl 10-050
         BN o05--025
            025-0
              0
                                                      Figuur 7. Verandering van de P uitspoeling
                                                      (kg/ha/jr.) na 20 jaar uitmijnen ten opzichte
                                                      van de oorspronkelijke uitspoeling zoals
                                                      afgeleid in de verkenning van Van der Salm   et
                                                      al, (2015).
                                                   15
                                                                                                      0000001108
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY     &   RESEARCH
         4       Brede bufferstroken in beekdalen
         Binnen de    zandgebieden concentreert            de opgave     van  landbouw    voor de KRW zich op het     oostelijk deel
         van  Overijssel en Gelderland (Twente             en Achterhoek)     en  op het  oostelijk deel van   Noord-Brabant    en
         Limburg.    Zoals aangegeven in Par. 2.1           ligt  hier de meest   duidelijke  opgave   om  de  stikstofbelasting  van
         oppervlaktewater       te verminderen.
         Bij het uitvoeren     van    stikstofmaatregelen       voor  de  ontwikkeling   en  instandhouding    van natuurwaarden is
         het  nodig om naar gehele beeksystemen te kijken. Binnen beeksystemen worden kwelzones                           met
         grondwaterafhankelijke natuur beinvlioed door hoger gelegen infiltratiegebieden en worden
         benedenstrooms        gelegen      natuurzones beinvioed door de toestroom           van  water  en  stoffen uit
         bovenstroomsgelegen gebieden.               Voor een    vermindering    van  de  N-belasting  van  oppervlaktewater op
         gebiedsniveau      is een substantieel areaal        nodig.
         4.1     Ligging    en  opperviak
         Beken   en  beekdalen hebben geen officiéle             ruimtelijke begrenzing. Voor de ligging van de beken is
         aangesloten bij     de  ligging     van   stromende waterlichamen        volgens de KRW (Figuur 8). Ook in de klei- en
         veengebieden      komen       wateren     van het  R-type voor,    maar   in de onderhavige verkenning worden alleen de
         wateren in de zandgebieden en het |dssgebied beschouwd. Voor de wateren van het R-type in de klei- en
         veengebieden geldt doorgaans een kleinere opgave voor de landbouw om de uitspoeling te verminderen.
         Aan de R-wateren volgens de KRW in de zandgebieden zijn de ecologische waardevolle beken volgens
         art. 3 van het    uitvoeringsbesluit Meststoffenwet toegevoegd.               Dit betreft enkele beken op de Veluwe en
         op de Veluwezoom ten westen               van  de [Jssel.
                                     Beken
                                 —
                                 Hoofdgrondsoorten
                                     Veen
                                  ~~  Zand
                                 ~ Klei
                                     Loss
           Figuur 8 Ligging    van   de KRW-waterlichamen         van  het R-type,  aangevuld  met de  ecologisch waardevolle beken
           volgens  art. 3 van het      uitvoeringsgbesiuit   Meststoffenwet.
         Op basis   van   de opgave        om   tientallen procenten    van  de  uitspeoeling te verminderen    en  de kennisregel dat
         dit op gebiedsniveau        een    substantieel areaal     vergt (iets minder dan    evenredig percentage; zie bijv. Noij et
         al, 2012)   is gekozen      voor    twee varianten: 100 meter en 250          meter ter weerszijde van de beek. Met deze
         breedtes worden in smalle beekdalen tientallen procenten                 van  het landbouwareaal als buuferzone bestemd.
                                                                           16
                                                                                                                                       0000001109
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20845448
                          WAGENINGEN
                          UNIVERSITY    &   RESEARCH
             Met een    GIS-procedure zijn vervolgens zijn overlays gemaakt                           met de            BasisRegistratiekaart 2020,       de
           grondsoortenkaart           en      de     provinciekaart.        De    ruim   250        voorkomende                 gewassen      volgens    de
             BasisRegistratiekaart         2020    zijn ingedeeld     in vier klassen:       gras,     mais, akker-            en  tuinbouw    en  intensief
           akker-     en  tuinbouw. De |aatste          categorie    omvat     een  aantal     groentegewassen, bloembollen, asperges                     en
           aardbeien in volle       grond.      Percelen met      een  braak-    en   natuurfunctie        zijn        niet meegenomen. Tabel 2         en 3
           geeft    een  overzicht   van     de  oppervlakten (hectares)         per  provincies      van   landbouwpercelen             op zandgrond    die
             binnen de    begrenzing        van   100 meter of 250 meter vallen.              Bij een     breedte          van   100 meter    bedraagt   het
           oppervlak      26700 ha        en  bij  een   breedte   van   250 meter 79000 hectare. Wanneer het                           zoekgebied    wordt
             beperkt   tot de  provincies Overijssel, Gelderland, Noord-Brabant                   en     Limburg bedraagt het opperviak 23500
             ha bij  een  bufferzone      van   100 meter tot de beek         en  68600 ha      bij  een    bufferzone          van  250 tot de beek. Het
           areaal bestaat      voor   ongeveer 60% uit          grasland     en voor   19% uit snijmais. De overige 21% wordt                      gebruikt
         voor      akker-   en  tuinbouwteelten.
             Tabel 2.  Opperviak (ha)       van   landbouwpercelen (BasisRegistratie 2020)               op zandgrond binnen            een  afstand van
           100 meter      van een  beek      (afgerond op 10-hectaren)
              Drenthe                   |
                                                1490             160              310                 20                    1970
                                                                                            |
           |                            |
                                                           |              |
              Friesland                          230              60               10                  0                     300
           |                                                                                |                        |
                                                           |               |
              Gelderland                        2820             790              360                 10                    3980
           |                                                                                |
                                                           |                                                      |
              Groningen                          150              30              260                  0                     480
                                                                           |                                    |
                                                           |
           |
              Limburg
                                        |
                                                1660
                                                           |
                                                                 740
                                                                           |
                                                                                  1570
                                                                                           |        430
                                                                                                                   |
                                                                                                                            4400
              Noord-Brabant                     5820            2250              1730               210                   10010
           |
                                                                          |                |
              Overijssel                        3920             930              280                 10                    5130
           |                            |                  |              |                 |
              Utrecht                           400               50               10                  0                     460
                                                                          |
                                       |                  |                                |
              Totaal                           16500            4990             4540                680                   26700
             Tabel 3.  Opperviak (ha)       van   landbouwpercelen (BasisRegistratie 2020)               op zandgrond binnen            een afstand  van
         250 meter        van een  beek      (afgerond op 10-hectaren)
                                                                                                                   |
         '                                                                |
              Drenthe                           4500             720              1370                50                    ess50
                                        |                  |                                |
           [
              Friesland                          76
                                                           |
                                                                 170    |          50                  0            960
                                                                          |
              Gelderiand                    s720                2510              1150               40          12410
                                                                           |
              Groningen                         430               90              810                 10                    1340
           [
                                        ©
              Limburg                           4130            2190             4830               1410                   12560
                                                           =
           |
              Noord-Brabant             14780                   6640             5580                720                   27720
                                                                           |
                                       |
              Overijssel                       11840            3050
                                                                           |
                                                                                  990
                                                                                            |
                                                                                                      30         15010
                                                           |
              Utrecht                           1180             150               50                  0        C1370
                                       |                   |
           Totaal                              46320           15520             14830              2260                   78920
           Om bufferzones        zo  effectief     mogelijk   in te zetten voor zowel de          stikstofaanpak              als het doelbereik   van  de
             KRW is een selectie      gemaakt        van  beken in    gebieden     met een relatief        grote opgave            voor  de KRW   en  in de
           omgeving      van   N2000-gebieden.           Dit betreft beken in      Twente, Achterhoek, Gelderse Vallei                    en  het oosten
           van    Noord-Brabant      en     Limburg.
                                                                                                                                                             0000001110
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20845448
                        WAGENINGEN
                        UNIVERSITY & RESEARCH
                                          —
                      |            So
                    BE Beek+ 250m buffer
                    Bl Natura 2000
                    I 1 km zone
                                                                          Figuur 9. Selectie   van  beken in de omgeving   van
                                                                          N2000-gebieden in gebieden       met een  grote opgave
                                                                          voor de Kaderrichtlijn Water.
          Tabel 4.  Opperviak (ha)       van landbouwpercelen (BasisRegistratie 2020) binnen een afstand van 100 meter van
         een   aantal   geselecteerde beken     in Twente, Achterhoek, Gelderse Vallei, oostelijk Noord Brabant en Limburg
         (afgerond op 10-hectaren).
                                                       5750       1410        460           10          7630
            Twente  en   Achterhoek                 |         |           |            |
                                                       1110        180         60           0           1360
            Gelderse Vallei
         |
                                                              1           i            ¥             1
            Oost Noord-Brabant      en   Limburg   |  4330
                                                              |   18600)      1650
                                                                                       |
                                                                                           150
                                                                                                     |
                                                                                                        5020
                                                      11190       3480        2170         160         17000
            Totaal
           Tabel 5. Opperviak (ha) van landbouwpercelen (BasisRegistratie 2020) binnen een afstand van 250 meter van
         een   aantal   geselecteerde beken in Twente, Achterhoek, Gelderse Vallei, oostelijk Noord Brabant en Limburg
         (afgerond op 10-hectaren).
                                                                                       |
         ~
                                                    15220        4010         1350         30          20610
         I-
            Twente  en   Achterhoek
                                                              =         —
                                                                          |            A            a1
                                                      3060        450          160          10          3690
            Gelderse Vallei
                                                      9870       4990         4620         510         19990
            Oost Noord-Brabant      en   Limburg
                                                      28140       9460        6140         550         44290
            Totaal
           Een deel van het      bufferoppervlak langs de beken ligt    in het Natuurnetwerk Nederland® van bestaande en
           nieuw aan te    leggen natuurgebieden.        Het netwerk moet    natuurgebieden beter verbinden        met elkaar en
           met het  omringende agrarisch gebied.          De provincies zijn verantwoordelijk      voor  het Natuurnetwerk
           Nederland op het land. Bufferzones         langs beken kunnen     een   bijdrage leveren    aan  het realiseren van het
           Natuurnetwerk.
         ®
            https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/natuur-en-biodiversiteit/natuurnetwerk-nederland
                                                                       18
                                                                                                                                   0000001111
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20845448
                         WAGENINGEN
                         UNIVERSITY & RESEARCH
                        =               =
                         I  Beken + 250m buffer —
                                                  ix
                         [1 Natuurnetwerk
                                                                                        Figuur   10. Selectie    van    beken in de omgeving       van
                                                                                        het Natuurnetwerk in       gebieden met een grote
                                                                                        opgave    voor   de  Kaderrichtlijn Water.
          Ongeveer       20%      van    het    oppervlak     van   de bufferzones ter       weerzijde     van  de beken      ligt in  een  N2000
          gebied    of in de 1 kilometer             zone   rondom de        N2000-gebieden. Afhankelijk          van     de breedte     van  de
           bufferzones      ligt   23% of 16%          van   de   landbouwpercelen        in het Natuurnetwerk           (Tabel 6).
           Tabel 6.   Oppervlak (ha) van landbouwpercelen (BasisRegistratie 2020) in bufferzones van 100 meter of 250
         meter ter      weerszijde van beken en het deel van de bufferzones gelegen in N2000+1km gebieden of in het
         Natuurnetwerk (afgerond op 10-hectaren)
                                                                           |                                          |
                                                                                                                                                 |
                                                                                                      |
         |
            Twente   en  Achterhoek                         7630               20610         1160          3010            1130         2080
         |
         |
            Gelderse Vallei
                                                           |     1360
                                                                       =
                                                                                3690
                                                                                        |     100
                                                                                                     |
                                                                                                     [
                                                                                                            280
                                                                                                                    |      280
                                                                                                                                   |
                                                                                                                                   |
                                                                                                                                         570
                                                                                                                                                 |
            Oost Noord-Brabant        en   Limburg             8020            19990    |    2190          5430           2450          4490
         |  Totaal                                        |     17000
                                                                         [
                                                                         |
                                                                               44290         3460
                                                                                                      |    8720           3860      |   7140
                                                                                                                                                 |
                                                                                                                                                 |
            Percentage    van  totaal   oppervlak                                       |    20%            20%            23%           16%
         4.2        Effecten      van     het beheer       van    bufferzones
         Voor het doorrekenen                van effecten van maatregelen op de waterkwaliteit is de N- en P-belasting van
          oppervlaktewater als uitgangspunt gekozen. De doorwerking van de nutriéntenbelasting op eutrofiéring,
          de N-    en  P-concentraties in het zomer                 halfjaar    en de effecten op de       ecologie zijn niet beschouwd.
           Effecten treden niet           onmiddellijk op       na   het nemen van        de  maatregel: het bodem-gewassysteem heeft
          een   geheugen        van    meerdere jaren. Zoals aangeven in Par.3.3 kan het tientallen jaren duren voordat de
         fosforuitspoeling          met enkele tientallen           procenten afneemt         na  het   inwerking treden        van een
           uitmijningsregime.
          Optie   1.  Op bufferzones wordt extensief grasland                      met een     uitmijningsregime toegepast.
         Verondersteld wordt dat bufferzones worden beheerd door                               ze in te   richten als extensief        grasland    met een
          gras-klavermengsel              waar    alleen   kaliumbemesting         wordt toegepast        en waar na       verloop    van tijd jaarlijks
          ca  6 ton droge stof wordt geoogst in twee maaibeurten. Het waterbeheer wordt niet aangepast. Direct
          aangrenzend aan de beek wordt een verhoging aangebracht zodat geen oppervlakkige afstroming vanaf
           het extensief beheerde grasland naar de beek kan optreden.
                                                                                     19
                                                                                                                                                           0000001112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20845448
                       WAGENINGEN
                       UNIVERSITY        & RESEARCH
         Voor de    berekening         van   het effect   van een   bufferzone zijn    rekenregels toegepast    zoals deze ook
         gehanteerd zijn         in de PlanMER       van   het 7¢  Actieprogramma      Nitraat  (Van  Boekel et  al, 2021). Hiertoe zijn
         de beekdalen        ingedeeld      in deel-stroomgebieden (vanggebieden) conform de wijze waarop deze zijn
         ingedeeld in de studie “Landbouw en de opgave voor de KRW" (Groenendijk et al, 2016) en de
         Maasstudie (Schipper et al, 2021). Per deelstroomgebied is het areaalpercentage van de bufferzone
         bepaald en zijn de rekenregels toegepast. In deze rekenregels wordt onder andere onderscheid gemaakt
         in grondsoort en de aanwezigheid van keileem op geringe diepte in de bodem. Het resultaat van de
         berekening      is weergegeven in           Figuur 9.
                      Procent  vermindering
                      N-uitspoeling land-
                      bouwgronden
                          | «20%
                      | 20%     -
                                  40%
                      Bl    10% -
                                  60%
                      I     >60%
                      Procent  vermindering
                      P-uitspoeling land-
                      bouwgronden
                      []<10%
                            10% -
                                  20%
                      Bl    20% -
                                  30%
                      Bl    30% -
                                  40%
           Figuur  9 Vermindering          van  de  N-uitspoeling (boven) en de P-uitspoeling (onder)       door de  aanleg  van
           bufferzones met        een    breedte   van  100 meter ter weerszijde van een beek (links)       en met een breedte van 250
           meter ter   weerszijde        van een   beek   (rechts)
         Voor de beken in Twente              en  de Achterhoek wordt        geschat  dat in het bovenstroomse deel de N-
         uitspoeling     met 20      -
                                         40% wordt verminderd          bij een  bufferbeedte   van  100 meter ter    weerszijde   van
         beken. Dit     geldt ook voor de beken in het ocostelijke deel van Noord-Brabant. Bij                  een   bufferbreedte    van
         250 meter      ter weerszijde van beken bedraagt het reductiepercentage 40                     -
                                                                                                          60%.  De   percentages zijn
         gebiedsgemiddeld,           daarin is dus ook de        uitpoeling verrekend van het landbouwareaal waar geen
         bufferstrook wordt          aangelegd.      In het  oostelijk deel van Noord-Brabant is een grotere lengte aan            beken
         per vierkante kilometer            landopperviak verondersteld dan          in Twente en de Achterhoek en de Gelderse
         Vallei. Echter doordat in het            oostelijk deel   van   Twente en de Achterhoek keileem formaties voorkomen en
         de bodems daar erg             ondiep zijn,    is een bufferstrook per kilometer       beeklengte daar    meer   effectief dan in
         Noord Brabant.
         Doordat minder beken in de Gelderse vallei zijn verondersteld dan in de andere                        gebieden is het
         percentage      aan     N-reductie daar       lager.  Als behalve    langs de KRW-waterlichamen ook         langs andere    beken
         een   bufferstrook       zou    worden    aangelegd     zou  het  reductiepercentage     daar ook   hoger zijn.
         Geschat wordt dat           bij  een  breedte    van   100 meter ter    weerszijde  van een    beek de  P-afspoeling    na  20  jaar
         met 10    -
                     20% wordt verminderd in                Twente, Achterhoek      en  het costelijk  deel van  Noord-Brabant      en  met
         20  -
                30%    bij   een   breedte     van   250 meter ter     weerszijde   van een   beek. In de Gelderse Vallei worden
                                                                               20
                                                                                                                                              0000001113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY    &  RESEARCH
         lokaal ook   dergelijke percentages         berekend.    Echter,    doordat per vierkante kilometer        landopperviak       daar
         een  lager  areaal    aan  bufferzones is verondersteld        zijn de reductiepercentages daar gemiddeld lager.
         In figuur  2 is weergegeven met welk             percentage de N-uitspoeling         en  de  P-uitspoeling   verminderd      zou
         moeten worden       om aan     de doelen     van   de KRW te   voldoen,     als alle actoren met eenzelfde        percentage hun
         bijdrage  aan   de   belasting   van   oppervlaktewater     zouden reduceren. Voor Twente              en de Achterhoek is
         afgeleid dat bij een vermindering van de N-uitspoeling                 uit landbouwpercelen deels        van   20  -
                                                                                                                               40%   en
         deels  van  40  -
                            70%    aan   het doel   voor N-concentraties         wordt voldaan. Met de       aanleg  van   bufferzones
         van  100 meter ter      weerszijde    van   de middenlopen van de beken en bredere bufferzones langs de
         bovenlopen    van    beken kan in dit      gebied invulling gegeven worden aan deze opgave.
         Voor  oostelijk Noord Brabant bedraagt de opgave tot vermindering van de N-uitspoeling 40 70%. Deze                  -
         getallen zijn nog gebaseerd op de situatie dat in dat gebied overbemesting voorkwam. Door een
         toename van mestverwerking en een versterkte handhaving is het de verwachting dat de N-uitspoeling
         in dat gebied afneemt en dat daarmee de opgave ook lager wordt (Schipper et al, 2021). Door de aanleg
         van 250 meter brede bufferzones ter weerszijde van beken kan in dat gebied aan het N-concentratie doel
         van de KRW worden voldaan. Hetzelfde geldt voor de beschouwde beekgebieden in de Gelderse Vallei.
         Zoals eerder    opgemerkt      wordt de opgave        voor het verminderen        van   de  P-uitspoeling   in  figuur  2
         overschat in Noord Brabant omdat geen               rekening  is   gehouden     met   ijzer  in het  uitspoelende    water wat tot
         een  verlaging   van    concentraties leidt. Geschat wordt dat met de             aanleg van      250 meter brede
         bufferzones,    beheerd met      een    uitmijningsstrategie, de P-uitspoeling met 20
                                                                                                           -
                                                                                                             30% kan afnemen.         Op de
         langere termijn     is het   reductiepercentage nog groter.           Hiermee kan ook in dit       gebied  aan   het doel   voor  de
         P-concentratie van de KRW worden voldaan.
         Optie 2. Bufferzones worden ingericht als             natuurzone waarvan minimaal biomassa wordt                 afgevoerd.
         Indien bufferzones worden          ingericht    als natuurzone kan verwacht worden dat:
         -
              De  stikstofuitspeeling     uit deze    gronden    op termijn lager zal zijn dan van het extensief beheerde
              grasland. Bij de inrichting van een natuurzone kan verwacht worden dat drainbuizen dicht worden
              gemaakt en dat de ontwatering niet meer gericht is op het landbouwkundig gebruik. De gronden
              worden daardoor iets natter waardoor de denitrificatie relatief toeneemt.
         -
              De  fosforuitspoeling     minder snel afneemt dan          bij  een   beheer  gericht    op  uitmijnen.   Door de nattere
              omstandigheden        wordt het fosfaat mobieler        waarbij     onder normale      omstandigheden       een   risico op
              een  grotere uitspoeling       zou   kunnen ontstaan.     Echter, bij    een   inrichting   als natuurzone kunnen
              voldoende aanvullende         inrichtingsmaatregelen getroffen worden voor het verhinderen                    van
              oppervlakkige afstroming          naar   beken   en kan door      gerichte aanleg    van    greppels het ondiepe
              transport worden afgevangen en/of verhinderd. In (licht) hellende gebieden kunnen in de
              natuurzones retentiebekkens worden               aangelegd.
         -
              Door de   verwerving      en  bestemming als natuurgronden zijn andere functies, zoals                  ruimte voor
              waterberging      in het kader van       klimaatadaptatie, gemakkelijker          te realiseren. Ook kan het        bijdragen
              aan  de verdere realisatie       van   het Natuurnetwerk Nederland.
         4.3 Kosten    van   het bestemmen        en verwerven van       landbouwpercelen
         De kosten van     maatregelen       worden     bepaald   door het     oppervlak   waarvoor      extensief beheer     grasland
         wordt   aangelegd     in bufferzone     en  of  waar een   natuurzone wordt        ingericht.    Zoals te zien is in tabel 4    en
         tabel 5 is het   grootste    deel  van   het areaal in   gebruik     als grasland   of  voor   de teelt van  snijmais.    De
         kosten worden daarom          gebaseerd      op de   grondwaardering van melkveebedrijven.
         De  PBL-analyse     van   stikstofmaatregelen (24 april 2020) gaat bij gerichte opkoop                  van bedrijven uit van
         een  gemiddeld     areaal   van   55,6 hectare per melkveebedrijf. Als gemiddelde rekenvergoeding van een
                                                                           21
                                                                                                                                              0000001114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20845448
                            WAGENINGEN
                            UNIVERSITY     & RESEARCH
         bedrijf     inclusief       grond   is  M€3,50 gehanteerd             en van een             bedrijf       exclusief  grond M€1,16.     De  grond van
         een    melkveebedrijf           wordt dus        gewaardeerd         op    (M€3,50           -
                                                                                                         M€1,16)/55,6ha          =
                                                                                                                                   €42 000 per hectare.
         Bij   een    functieverandering            naar    extensief       grasland blijft           de    grond nog agrarische gebruikswaarde
         behouden. In het PBL                rapport "Quickscan             van   twee         beleidspakketten voor het vervolg van de structurele
         aanpak stikstof” wordt het opkopen en afwaarderen van ongeveer 280 000 hectare landbouwgrond in
         variant A een bedrag geraamd van 9 miljard euro (Figuur 10). Dit komt neer op ca €32 100 per hectare.
           Begrote uitgaven door overheid aan  landbouw- en natuurmaatregelen, zo21-z030
            __   (miljard eura)
            35                                                                              ’
                                                                                       Owverig
                                                                                   Wm  Agrarisch natuur-en
            30
                                                                                       landschapsheheer
                                                                                   Bm Herstel van bestaande natuur
            25
                                                                                   BH  Opkoop grond   en inrichting
                                                                                       voor natuur
            20                                                                         Afwaarderen   grond  voor
                                                                                       extensieve landbouw
                                                                                   B   Opkoop   dierrechten  en stallen
                                                                                   Bm  Omschakelfands kringloop- of
                                                                                       biolegissche landbouw
                                                                                   | Voer, mest    en stalmaatregelen
             |
                 Structurele  aanpak
                       stikstof
                                         em
                                         Variant A
                                                             WE
                                                             Variant B
         Figuur 10        Door PBL      gerapporteerde begroting              van     uitgaven door de overheid                aan landbouw-    en
         natuurmaatregelen, 2021-2030 (bron: Tiktak                          et  al, 2021)
         De    uitgaven zijn afhankelijk              van    de wijze       van verwerven en                  de    uiteindelijke bestemming.      In de begroting
         wordt met beide              getallen gerekend.
         Tabel 7. Indicatie           van  kosten     (ME) van afwaarderen van landbouwpercelen ten behoeve van herbestemming
         voor    extensief grasland of bij            opkopen ten behoeve van natuurontwikkeling in bufferzones van 100 meter en
         250 meter ter            weerszijde     van  beken.
            Binnen N2000+1km                             110                               140                               270                    360
            Buiten N2000+1km                             430
                                                                          |
                                                                                           560                              1130                    1490
           Totaal                                        540                               700                              1400                    1850
         1
           Op   basis   van aannames       ten aanzien van afwaarderen           grond       voor   extensieve landbouw in Tiktak et al      (2021)
         2
           Op   basis    van    rekenvergoeding     van   landbouwgrond bij gerichte opkoop                  van    melkveehouderijbedrijven (PBL, 2020)
         Afhankelijk          van    de functie     en   de   inrichting     van    natuurzones               zijn    er extra investeringskosten. Zoals te    zien
         is in   Figuur 8 is         een  deel    van   de bufferzones         gelegen langs middenlopen                       en benedenlopen van beken       op
         grotere afstand             van  N2000      gebieden.
         Enige kostenbesparing bij de aanleg                         van  de bufferzones is               mogelijk door langs deze middenlopen en
         benedenlopen              de  zones    smaller te kiezen of           achterwege             te    lagen. Dit zou kunnen gelden voor de
         beektrajectendie voor een deel in de A-zones van de zgn ABCD-zonering zijn gelegen. Dit betreft
         bijvoorbeeld delen van de Oude IJssel in de Achterhoek, en de Leigraaf en de Aa van Gemert tot Den
         Bosch in de            provincie Noord Brabant.
                                                                                               22
                                                                                                                                                                    0000001115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20845448
                    WAGENINGEN
                    UNIVERSITY   & RESEARCH
         Geschat wordt dat de kosten     ca  1,5 -
                                                   1,5 miljard euro bedragen voor  de aanleg   van 250 meter
         bufferzones  langs het bekenstelsel buiten de N2000+1km       gebieden,  maar  die in contact staan met
         N2000-gebieden    of in de  nabije omgeving liggen,   en waarvoor een  duidelijke opgave van landbouw voor
         de KRW   aanwezig   is. Voor het bekenstelsel binnen de N2000+1km      gebieden worden de kosten op M€270
         -
           ME€360 geraamd, afhankelijk     van  de bestemming   van de gronden.
                                                                 23
                                                                                                                    0000001116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20845448
                         WAGENINGEN
                         UNIVERSITY & RESEARCH
         b        Vernatting                van           westelijk veengebied
         5.1      Beschrijving
         In deze beschouwing over effecten van vernatting van veengebieden beperken we ons tot het westelijk
         veengebied. De problematiek van de maaivelddaling en de noodzaak tot afweging van ruimte-claims is
         hier nog sterker aanwezig dan in de andere                                veengebieden. Het effect van vernatting op de
         waterkwaliteit,            naast de              mogelijke       effecten op vermindering van de uitstoot van broeikasgassen      en een
         remming       van      de     bodemdaling,                    worden bepaald  door  een  aantal factoren:
                Landgebruik
         -
         -
                Veentype          en    bodemopbouw: trofiegraad                    van  het  veen en  de eventuele aanwezigheid   van een   kleidek
         -
                Drooglegging
                Opwaartse kwel of                       neerwaartse        wegzijging
         -
         In de studie “Behoud                    van         veenbodems door ander        peilbeheer. Maatregelen   voor een  robuuste  inrichting
         van   het   westelijk veenweidegebied”                            van  Jansen et al, (2009)  wordt onderscheid  gemaakt   in een aantal
         klassen    (Figuur 11).
                  bebouwd
             (I utroof    veen  zonder Kieides     -
                                                      wegziiging
             pr aligotroof   veen   zonder kleidek     -
                                                         wegzijging
             =    eutroof veen zonder kleidek      -
                                                      weggzijging
             I    csgotroot  veen   zonder kisidek     -
                                                         weazijging
             i    kiskop-veen   -
                                  wegriging
             ER eutroof   veen  zonder klexdek     -
                                                      intermediaar
             == oligotroof   veen   zonder kleidek     -
                                                         intermediar |
             C=   eutroof veen  met kieidek  -
                                                intermedia
             Ts obgotroof    veen met   kleidek  -
                                                     ntermediair
             0 Kei-op-veen      -
                                  imermediar
             I    <utroof veen  zonder Kleidek -kwel
             Vr | oligotroof veen   zonder kieidek     -
                                                         kwel
             [|   eutroot veen met kieidek   -
                                               kwel
             I    obgotroof  veen met   kieidek  -
                                                     wel
             =    Marop-vean    -
                                  kwel
                                  4
                       /
            /
               /
                         pa    A
                                    »
                            Ce
                      5
                4
                            i”
               ¥,
               SL           we
           Figuur 11. Verschillen in bodemopbouw, veensoort                              en  hydrologische omstandigheden die  van invioed zijn op
           milieueffecten (bron: Jansen et al, 2009).
                                                                                           24
                                                                                                                                                     0000001117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20845448
                       WAGENINGEN
                       UNIVERSITY     &  RESEARCH
         Het  oppervlak     van    het   veengebied     in  Figuur     11  bedraagt       ca  132 000 ha      waarvan   65 -
                                                                                                                              70% in      gebruik      is
         als grasland.     Het landbouwareaal          bedraagt      85000       -
                                                                                    90000 ha. De       stedelijke bebouwing, bebouwing              in
         het  buitengebied, begroeiing           in bebouwd        gebied hoofdwegen            beslaan    ca  20%.
         De veldemissie      van    ammoniak door de          toepassing         van    mest op het landbouwareaal         van  dit gebied
         inclusief de emissie die         optreedt    als gevolg     van   beweiding        wordt   aan   de hand   van  resultaten    van     het
         Initiator-model      (van   Boekel et     al, 2021) geraamd            op   2,4
                                                                                          -
                                                                                             2,5  kton N.
         De  polders slaan      in  tijden   van een    wateroverschot water uit op de boezemwateren                      en in droge periodes
         wordt water onttrokken            aan  deze boezemwateren.               Op hun beurt      wateren de boezems af op de            grote
         wateren en worden          peilen   in droge perioden op          niveau       gehouden      met rivierwater dat direct of indirect
         afkomstig     is uit de   Rijn   en  de Lek. De peilbesluiten van de waterschappen zijn regelmatig aangepast                                aan
         het dalende maaiveld. De            veengronden zonder kleidek hadden in landbouwgebieden normaliter een
         drooglegging®      van   40   -
                                          60  cm.   De  veengronden         met een kleidek         zijn  wat minder    gedaald  en   hadden
         daardoor    een wat     grotere drooglegging (50             -
                                                                         70   cm).     En de   kleigronden     met veen in de   ondergrond
         dalen nog wat minder snel            en  hadden vaak         een  drooglegging van 60 80 cm. Sinds het Nationaal
                                                                                                          -
         Bestuursakkoord Water             (NBW1!?)   wordt steeds        meer “functie volgt peil” toegepast in plaats van “peil volgt
         functie” met als      gevolg     dat de   drooglegging       in  polders      minder    diep   wordt   vastgesteld.
         Figuur   3 laat zien dat      voor   het doelbereik       voor   de KRW vooral de fosforconcentratie in het
         opperviaktewater        een    knelpunt    is. Dit wordt      bevestigd       door   een  recente    toestandsbeocordeling       cp de
         KRW-meetpunten          (Figuuri2).                    ys
                                                                           =7
                                                                                 —
                                                                              B
                                                                                 +
                                                                                =
                                                                             53
                                                                                                                                     ream  \
                                                                                                                                           [1
                                                                                                                                                 by
                                                                                                                                                 i
                                                                                                                                                    =-
                                                                                                                                              .
                                                                                                                                                    rpm
           Figuur  12.   Toestandsbeoordeling         voor  2020    van   de N-concentraties         (links) en  P-concentraties  (rechts) op        de
           KRW-meetpunten in west Nederland (Bron: KRW-Nutrend).
         Voor stikstof wordt de concentratie voor het merendeel van de                            meetpunten als “goed” beoordeeld, met
         een   aantal punten in het         plassengebied      en    ten westen van het           plassengebied     waar  de toestand matig is.
         In Noord-Holland benoorden het IJ komen                    meetpunten          voor met een      toestand “slecht”. Voor de
         fosforconcentraties heeft          een  substantieel aantal          een     beocordeling “ontoereikend”       en  10 meetpunten           een
         beoordeling “slecht”. Volgens figuur 3              zou    de uit-     en   afspoeling gemiddeld        met de helft of ruim de helft
         verminderd moeten worden               om aan     de KRW-doelen            voor   het  opperviaktewater      te kunnen voldoen.
         9
            De  drooglegging is het verschil tussen het maaiveld en het polderpeil. De ontwateringsdiepte (verschil                             tussen
         maaiveld   en grondwaterstand) is in afvoerperioden kleiner dan de drooglegging.
         10
            https://www.uvw.nl/thema/transparante-overheid/bestuursakkoord-water/
                                                                                   25
                                                                                                                                                          0000001118
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20845448
                         WAGENINGEN
                         UNIVERSITY        & RESEARCH
         Het    Compendium          voor     de     Leefomgeving        vermeldt dat de            algemene                toestand        van  het grondwater   in 2015
         overwegend goed            was.      Regionaal        voldeed de kwaliteit             van  het         grondwater              echter niet in
         grondwaterafhankelijke oppervlaktewateren                           en  zijn N2000-gebieden verdroogd.
           Toestand     grondwater Kaderrichtlijn Water,             2015
            Kwantiteit                                                Kwaliteit
                                     ad
                                                                                                                         ~~HH.
                                                                                                                    =
                                                                                                                                 3
                                  ”
                                                -
                                                                                                                        Fa
                                                .     A
                                                        vk                                                                   A
                                                       v,
                                                                a                       3
                                                                                                                               i
                                                    ‘                                                                       J
                                                                                                                 Ww  \
                                                                                                                         -
                                                                                        i                                      14
                                                          Saas
                                                             J
                                                                 F
                                                                                      ¥                                ™
                                                                                                                              Ja    i
                               ~                    r                             _
                                                                                  4             8.                     PEA
                     £
                               3
                                  &
                                       :                   :
                                                                                     Ba
                                                                                      ©
                                                                                                                     lr          ”
                                                                                                                  .
                 r                a
                                                                                          rn
                                  wa                                              ¥       Ae             Lage       5X 4
                         3:         -
                                         ¥ hs 3
                                                                                  4          :
                                                                                                   >
                                                                                                     ¥
                                                                                                      o
                                                                                                        455
                                                  =
                                                                                                     ff
                                                    .                                                         ol
                                                                                                              rs
                  Goed                         -                           Goed                                  @
                                                ile                                                           pe
                     ;
                                                                             lgemeen
                                                                           Algemeen      ontoereiken
                                                                                     ontoereikend
           Ontoereikend     voor
           I Grondwaterafhankelijke           natuur                  Ontoereikend  voor
           ——
                  Grondwaterafhankelijk opperviaktewater              Il Grondwaterafhankelijke            natuur
                                                                           Grondwaterafhankelijk opperviaktewater
                                                                      ——
                                                                       ¢
                                                                           Drinkwaterwinningen                                   PBL/dect8
            Bron: IHW                                                                                                www.clo.nl/nlosggon
           Figuur 13. Toestandsbeoordeling van het grondwater voor de Kaderrichtlijn                                                  Water in 2015  (Bron:
           https: //www. clo. nl/indicatoren/nl0594-gronadwater-kaderrichtlijn-water).
         Omdat       een    aanzienlijk      deel van de grondwaterafhankelijke N2000-gebieden is verdroogd, worden de
         doelen      voor    regionale waterkwantiteit vaak niet gehaald (de paarse gebieden in de linkerhelft van de
         figuur 13). Voor het westelijke veenweidegebied gaat het om enkele gebieden. De algemene chemische
         toestand voldeed in de meeste grondwaterwaterlichamen. In West-Nederland voldeed een aantal
         grondwaterlichamen echter niet aan het criterium voor chloride. Regionaal voldeed de kwaliteit van het
         grondwater         niet  voor     grondwaterafhankelijke opperviaktewateren                                     in   N2000-gebieden (rode gebieden           in
         de rechterhelft         van  de     figuur) (Gaalen et al. 2016).
         5.2        Consequenties            van      opzetten oppervlaktewaterpeil                     voor           milieu-aspecten
         Jansen et al        (2009)   geven         aan  dat door      een   hoger peil (geringere drooglegging)                               de veenafbraak wordt
         geremd        met een     lagere      emissie van het         broeikasgas           kooldioxide              (CO:)        en   lachgas (N20)   als gevolg. Zij
         verwachten dat het           broeikasgas             methaan    (CH4)    al met         een   kleine           drooglegging          in de bovengrond    kan
         oxideren.
         Vernatting       van    veengronden leidt tot sterker gereduceerde omstandigheden in het bodemmilieu. Fosfaat
         gebonden        aan   bodemdeeltjes wordt onder deze omstandigheden mobieler, mede omdat een verschuiving
         optreedt in het evenwicht tussen Fe®* en Fe?*. Of deze grotere mobiliteit ook leidt tot een grotere
         belasting van oppervlaktewater hangt af van de wijze waarop ontwatering plaatsvindt. Als vernatting
         plaatsvindt door afdammen van greppels en het bergen van water in de bodem en op het maaiveld kan
         dit leiden tot een vermindering van de waterafvoer ten opzichte van de ontwaterde landbouwsituatie.
         Ook neemt de verblijftijd van het af te voeren water in de bodem en op het maaiveld toe. Daarnaast
         biedt     een  vernatte situatie vaker de                 mogelijkheid     om         zuivering door helofytenfilters toe te passen. Het
                                                                                        26
                                                                                                                                                                         0000001119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20845448
                           WAGENINGEN
                           UNIVERSITY       &  RESEARCH
         hangt      dus sterk af         van   de wijze waarop de           hydrologische           infrastructuur wordt vormgegeven of              een
         grotere fosfaatmobiliteit                in de bodem ook          daadwerkelijk           tot  hogere P-belasting         van  opperviaktewater   zou
         leiden. Daarnaast             geldt     dat     een   hogere   P-vracht vanuit de bodem                tijdelijk   zou  zijn.  Door   een grotere
         afvoer uit de bodem vermindert de voorraad sneller                                  en  wordt eerder        een   toestand met      verlaagde
         fosfaatvoorraden bereikt.
         Met     behulp      van een       rekenmodel leidden Jansen et al                    (2009)     voor een      perceel   van   het Veenweide
         InnovatieCentrum                Zegveld       een    verband af tussen de mate               van   drooglegging        en  de uit-  en afspoeling van
         stikstof      en   fosfor    naar     het   opperviaktewater (Figuur 13). Zij konden daarbij ook aangeven                               wat de
         herkomst         was van        de  uitgespoelde stikstof          en    fosfor.
                  50 | B mest                                                    2.5  +  Emest
                        O ‘randen’                                                       O'randen’
            5                                                                 =
            =          Hl veenbodem                                                      Hl veenbodem
                  40                                                               2
            2                                                                 =
            z                                                                 z
             [=]
            <     30 1
                                                                              £15     1
            £                                                                 g
            H     20
                                                                              8    1
                                                                                      Tf
            =
            2
            =     10 1
                                                                              £
                                                                              :
                                                                              £  0.5 1
                                                                                          Il-l-1- ==                         I
            &                                                                 rd
                   0                                                               0
                           0      20    30    40     650    60   TO                         0    20    3     40   5     60   70
                                     drooglegging (cm)                                               drooglegging (cm)
          Figuur 13. Uit-           en  afspoeling        van  stikstof en  fosfor uit      een   veenbodem        bij verschillende    niveaus van
          drooglegging.
         Voor     een     plas-dras situatie waarin geen landbouw bedreven wordt, wordt berekend dat de
         stikstofuitspoeling met ruim 25% vermindert en de fosforuitspoeling met ongeveer de helft afneemt ten
         opzichte van een uitspoeling bij en drooglegging van 30 cm onder maaiveld. Ook een kleinere aanpassing
         van     de  drooglegging (20              ¢cm    in plaats van 30 cm) leidt tot een vermindering van de uitspoeling. Een
         grote drooglegging               zou    de   fosforuitspoeling in geringe mate nog iets kunnen reduceren omdat bij diepere
         grondwaterstanden                 de  ondiepe transportroutes in omvang afnemen. Onder de bron ‘randen’ wordt de
         aanvoer van           stoffen via atmosferische              depositie op de bodem, opwaartse kwel vanuit de ondergrond en
         de uitstroom           van    water dat in de zomerperiode is geinfiltreerd. Naarmate drooglegging ondieper wordt,
         neemt de invloed              van het geinfiltreerde aangevoerde water toe en naarmate de drooglegging dieper
         wordt neemt de invlioed                  van     opwaartse kwel       toe. Naarmate de             drooglegging dieper         wordt neemt ook de
         bijdrage       van     de bron ‘veenbodem’ toe.               Bij een     lagere grondwaterstand               is de veenoxidatie      en daarmee de
         mineralisatie          van    stikstof     en    fosfor  groter dan bij        een   ondiepe grondwaterstand.               De bron ‘veenbodem’ is
         een     netto-balanspost en is het resultaat van de omzetting mestbestanddelen in de bodempool het
         vrijkomen van nutriénten uit de bodempool. Als de bodem niet meer bemest wordt (bij drooglegging                                                  =
                                                                                                                                                              0
         cm) vindt geen omzetting van mestrestanten naar de bodempool meer plaats en kan in het geval van
         stikstof de netto-bijdrage aan uitspoeling iets groter zijn dan in een situatie waarin wel wordt bemest.
         Wel of niet bemesten                van    de bodem heeft in de             analyse      van    Jansen et al      (2009)    een  groter effect op de
         uit- en     afspoeling dan het hoog opzetten                    van     de   oppervilaktewaterpeilen. Schipper                et al  (2016) wijzen in
         hun studie         naar     het effect      van     maatregelen     in de      Krimpenerwaard erop dat natuurgronden en grasland
         met hoofdfunctie natuur vaak nog bemest worden. Voor de                                       stikstofgift op natuurgrond is geen maximum
         gesteld       en voor       de  fosfaatgift geldt een maximum                   van    20   kg ha! P:0s. Voor grasland met een
         natuurfunctie           geldt een maximum stikstofgift van                      170    kg ha! N en een maximum fosfaatgift van 70 kg
         ha! P,0Os        (bron: RVO). In de praktijk zal het mestgebruik                            op de    natuurgronden        en  het  grasland  met
         natuurfunctie lager zijn dan de maximumwaarden.
                                                                                            27
                                                                                                                                                                0000001120
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY    &  RESEARCH
                 Consequenties        van    opzetten oppervlaktewaterpeil            voor   waterbeheer
         Het  opzetten    van  oppervilaktewaterpeilen heeft          naast consequenties voor bedrijfsvoering en de bijdrage
         aan   klimaatmitigatie    van    bedrijven als cok de milieubelasting uit bodems ook een aantal gevolgen voor
         de  gebiedswaterhuishouding.
              Een  hoger peil    in een    bepaalde polder     leidt tot  een  verminderde kwel of         verhoogde wegzijging         binnen
              de  polder,   maar   kan in    een  naburige polder waar het peil         niet is   aangepast leiden     tot een   hogere
              kwelflux. Voorbeelden         hiervan zijn de Horstermeerpolder           en  de   noordzijde   van   de  Krimpenerwaard
              van  waaruit water      weglekt    naar   de 4 meter     lager gelegen Zuidplaspolder. Aanwezige diepe                kwel kan
              hierdoor worden      verdrongen       door minder     diep  |lateraal aangevoerd       water vanuit de     “hoog-peil”
              gebieden.    Soms is dit     gunstig   voor  de waterkwaliteit      (minder verzilting),      maar voor    ecosystemen die
              afhankelijk zijn    van   grondwater     met   een   diepe  herkomst kan dit        ongunstig zijn.    Het  hogere peil     in
              een  polder   ten behoeve       van  klimaatmitigatie, afremming          van   bodemdaling      en
              waterkwaliteitsverbetering         kan als  consequentie hebben dat           in  een naburige polder      het
              afwateringssysteem         moet worden      aangepast.
              Om   een   verhoogd peil      te kunnen handhaven is meestal extra wateraanvoer                   nodig  in de
              zomerperiode.      De herkomst is in de meeste           gevallen   de Rijn   en   de Lek. Bij   voortgaande
              klimaatverandering wordt          ervan   uitgegaan dat de beschikbaarheid            van   rivierwater in   droge zomers
              niet meer    vanzelfsprekend       is. Om toch water beschikbaar te hebben voor                peilbeheer dient binnen het
              gebied   een   groter volume water geborgen te kunnen worden.
              Extra wateraanvoer |leidt ook tot een extra aanvoer van stoffen in het water.                      Afhankelijk van de
              concentratieverhoudingen          van   het gebiedseigen      water en het      gebiedsvreemde water kan dit gunstig
              of ongunstig zijn     voor   de ecosystemen. In        een  aantal situaties kan het leiden tot de extra           aanvoer
              van  sulfaat   en  bicarbonaat met       een  risico op “interne     eutrofiéring!!”.
         Vernatting    van  veengebieden stelt deels andere            en  ook aanvullende eisen        aan   de  waterhuishoudkundige
         infrastructuur    en  vraagt    om een    integrale afweging      van  “hoe”, “waar”      en  “in welke mate”.
         11
             pe processen die leiden tot interne eutrofiéring zijn in biologisch/chemische zin bekend aan aangeduid door Smolders et al
         (2006). De mate waarin dit een echt risico vormt is minder goed bekend en is voor een enkel gevallen verkend met een
         balansstudie (Hendriks  et al, 2013). Het resultaat van deze verkenning    is dat de  aanvoer van  sulfaat met waterinlaat gering is
         in verhouding  met de  gebiedseigenvoorraad van pyriet in de bodem en      dat wateraanvoer slechts    een geringe rol zou  spelen.
                                                                           28
                                                                                                                                               0000001121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20845448
                     WAGENINGEN
                     UNIVERSITY   &  RESEARCH
         6       Synthese      en  conclusies
         De beantwoording       van  de  onderzoeksvragen        in de   inleiding  is als  volgt:
             Voor de   beoordeling     van   maatregelen      ten aanzien van de effectiviteit voor het doelbereik van de
             KRW dient onderscheid         gemaakt te worden tussen stikstof en fosfor. Voor stikstof zijn brongerichte
             maatregelen effectief als de bron in voldoende mate wordt verminderd. Maatregelen die dit
             bewerkstelligen zijn onder andere           een   extensivering    van   het   landgebruik    en   het uit  productie   nemen
             van   landbouwgrond.       Voor fosfor    zijn  naast  brongerichte maatregelen          ook   routegerichte maatregelen
             nodig. Hierbij is te denken       aan   het blokkeren      van oppervlakkige en ondiepe afstroming vanaf het
             maaiveld, en aan gerichte waterbeheersmaatregelen. Tussen stikstof en fosfor kan sprake zijn van
             een afwenteling: een gunstige maatregel ter vermindering van de stikstofuitspoeling kan ongunstig
             zijn voor de fosfor uit- en afspoeling. Aanvullend aan de voorliggende pakketten zou kunnen zijn 1)
             een milieugerichte optimalisering van precisielandbouw bij kapitaalintensieve gewassen; 2) een
             gericht  teeltverbod     van  extreem     uitspoelingsgevoelige gewassen in specifieke gebieden; 3) een
             nadere   invulling   van  “extensieve landbouw” met            fosfaatuitmijning; en 4) de hydrologische inrichting
             van een   gebied    met   bijv. retentiebekkens of een andere vorm van waterberging waarmee ook
             waterkwaliteit is te verbeteren.
             Aanvullende voorwaarden          om   afwenteling     op waterkwaliteit te voorkomen            zijn:
              o     Sturing op de bestemming           en   het beheer    van  vrijgevallen gronden. Het omzetten van grasland
                    naar   (intensieve) akkerbouw leidt         tot een   verslechtering van waterkwaliteit. Bestemming als
                    natuur met     bijbehorende mestgebruiksruimte heeft               een   risico op  afwenteling door hogere
                    mestgiften op andere percelen.
              0     Inrichting   van   de  waterhuishouding. Natuurgronden hebben meestal                    een   andere   inrichting dan
                    landbouwgronden.         De  inrichting dient erop gericht       te  zijn  om   de uit-  en  afspoeling   van
                    voormalige landbouwgronden             zoveel   mogelijk   te  beperken.
             Sturing op zowel de plaats als de bestemming en het beheer van vrijgevallen landbouwgrond                                is
             nodig   om  te voorkomen dat        afwenteling     op waterkwaliteit      plaatsvindt.
              o     Percelen direct     aangrenzend aan beken           en  andere   waterlopen hebben         een   groter  risico op
                    afwenteling     dan  percelen    die niet direct in contact staan met          waterlopen.      Om die reden     en
                    omdat KRW doelbereik hier aanvullende                inspanning vraagt,      is  uitgewerkt    wat ruime
                    bufferzones     langs   beken   opleveren.
              o      Tabel 1  geeft meetresultaten        weer van     de  nitraatuitspoeling onder verschillende teelten op
                    zandgrond. Bij      een  ontwikkeling      naar  intensieve akker- en tuinbouw is het de             verwachting dat
                    ook de uit-    en  afspoeling    naar   oppervlaktewater zal       toenemen.
              [4    Onder de     huidige regels    van   de mestwetgeving wordt           aan   natuurgronden       en aan grasland      met
                    een  natuurfunctie      een  mestgebruiksruimte toegekend. Bij             een   bestemming “natuur” van
                    vrijgevallen landbouwgrond op            een  bedrijf bestaat het      risico dat de   mestgebruiksruimte op
                    andere    percelen   van   het  bedrijf   wordt   aangewend.
             Het inrichten van bufferzones         langs    beken kan in de     zandgebieden in sterke mate bijdragen aan het
             realiseren   van   doelen   voor  de KRW. Geschat is dat de          N-uitspoeling met 20 40% kan worden
                                                                                                               -
             verminderd     bij een   bufferbreedte     van   100 meter     en  met 40    -
                                                                                             60% bij een bufferbreedte van 250
             meter ter   weerszijde van beken. De P-afspoeling wordt na 20 jaar met 10 20% en met 20 30%     -                      -
             verminderd bij een breedte van 100 en 250 meter ter weerszijde van een beek. Verwacht wordt dat
             met de brede bufferzones de doelen              voor stikstof-   en fosforconcentraties in de KRW-waterlichamen
             gerealiseerd    zullen worden.
             Bij  een 250 meter brede strook ter          weerszijde     van  beken    zou ca   44 000 ha      landbouwgrond      worden
             omgezet,    waarvan     20%    gelegen    is in N2000+1km        gebieden.     De kosten    zijn afhankelijk    van   de
             omvang, de      precieze inpassing      in het   landschap en het nieuwe functie(s)           van   deze   zones.   Geraamd
             wordt dat de extra kosten        voor   verwerving en inrichting 1,1 1,5 miljard
                                                                                          -
                                                                                                           euro    bedragen.    Dit zijn
             extra kosten t.o.v. het areaal        gelegen binnen N2000-gebied             en een zone van       1 km daaromheen. Het
                                                                          29
                                                                                                                                             0000001122
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20845448
                     WAGENINGEN
                     UNIVERSITY  & RESEARCH
             is denkbaar dat met een verdere        optimalisatie  de extra kosten deels overlappen  met kosten om
             aanvullend natuur     aan  te leggen  en  de  veestapel  te reduceren.
         -
             Bij een  nadere  optimalisatie van de |lokatiekeuze verdient het aanbeveling om van het principe “trap
             van   bovenaf  schoonvegen” uit te gaan. In de beschouwde beekgebieden is het areaal aan N2000-
             gebieden doorgaans het grootst in de bovenlopen.
              Vernatting van veenweidepercelen door het opzetten van oppervlaktewaterpeilen, in combinatie met
         -
             het omzetten van landbouwgrond naar natuur, zal kunnen leiden tot KRW-doelbereik in de
             betreffende   veengebieden.     Het voorkomen van      ongewenste afwentelingseffecten stelt echter wel
             eisen aan de   waterhuishoudkundige inrichting       en  het toekomstige waterbeheer.   Het zal met name
             nodig zijn  ruimte te reserveren voor het vasthouden van         gebiedseigen water om te benutten in
             droge perioden.    Er is aangenomen dat dit onderdeel is van reeds voorziene       maatregelen   en  dus niet
             tot extra kosten   leidt, maar   dit kan  bij een vervolg nader onderzocht worden.
         Aanbeveling
         Maatregelen   in het kader van de     Stikstofaanpak   bieden kansen   om  de mate van  het doelbereik  voor de
         KRW te   vergroten  en  meekoppeleffecten te benutten. Aanbevolen wordt in een nadere integrale studie
         de meekoppeleffecten met meer detail in beeld te brengen, waarbij verschillende milieuaspecten,
         ontwikkelingsvisies op een toekomstig klimaatrobuust hydrologisch systeem en andere ruimtelijke
         ordeningsaspecten en sociaal-economische aspecten in samenhang worden beschouwd.
                                                                    30
                                                                                                                           0000001123
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20845448
                       WAGENINGEN
                       UNIVERSITY    &  RESEARCH
         Referenties
         Buijs, S., K. Ouwerkerk       en  J.   Rozemeijer, 2020. Meetnet Nutrinten landbouw Specifiek Oppervlaktewater.
             Toestand    en  trends tot    en met     2018. Deltares, Utrecht. Deltares-rapport 11203728-005-BGS-0002
         CDM, 2021. ‘Sturen op duurzame bouwplannen                  voor  verbetering  waterkwaliteit’. Commissie   Deskundige
             Meststoffenwet. https://www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/kamerstukken/2021/09/06/cdm-
             advies-sturen-op-duurzame-bouwplannen-voor-verbetering-
             waterkwaliteit/2127199 CDM+advies Sturen+op+duurzame+hbouwplannen+voor+verbetering+waterkwaliteit.               pdf
         Compendium       voor   de  Leefomgeving. https://www.clo.nl/indicatoren/nl0594-grondwater-kaderrichtlijn-water
         Corré W.J., C.L.      van   Beek, J.W. van Groenigen, 2014. Nitrate leaching and apparent recovery of urine-N
             in  grassland    on   sandy soils in the Netherlands. NJAS -Wageningen Journal of Life Sciences 70, 25-32,
         Dijk,  W. van, 1.1. Schroder, 2006. Adviezen voor stikstofgebruiksnormen voor akker- en tuinbouw-
             gewassen op zand- en ldssgrond bij verschillende uitgangspunten. Praktijkonderzoek Plant en
             Omgeving, publicatie nr. 371.
         Gaalen F. van, A. Tiktak, R. Franken, E. van Boekel, P. van Puijenbroek & H. Muilwijk, 2016.
             Waterkwaliteit nu en in de toekomst. Eindrapportage ex ante evaluatie van de Nederlandse                         plannen
             voor   de  Kaderrichtlijn     Water. Den        Haag: Planbureau     voor  de  Leefomgeving.
         Groenendijk, P.,       E. van   Boekel,     L.  Renaud, A. Greijdanus,      R. Michels, T. de  Koeijer,  2016. Landbouw   en
             de KRW-opgave voor nutriénten in                 regionale wateren;     Het aandeel van landbouw in de      KRWopgave,
             de kosten van enkele maatregelen                 en de effecten   ervan op de uit- en afspoeling uit
             landbouwgronden. Wageningen, Wageningen                      Environmental Research, Rapport 2749.
         Greoenendijk, P. en E.M.P.M. van Boekel, 2017. Landbouw en de KRW-opgave                          voor  nutriénten in de
             regionale wateren. Water Matters : Kenniskatern voor Waterprofessionals                      -
                                                                                                            Dutch edition. Dec 2017.
             P 24-27.
         Hendriks, R.F.A.,       J.W.R. Twisk, L. van Gerven, L. en J. Harmsen, 2013. Sulfaat in veenweiden:
             gebiedsvreemd of gebiedseigen? H20 mei 2013, p. 1 8. https://www.h2owaternetwerk.nl/images/1305-
                                                                                   -
             02 SulfaatGebiedseigen-hendriks.        pdf
         Jansen, P.C.,     R.F.A. Hendriks en C.           Kwakernaak, 2009. Behoud van veenbodems door ander peilbeheer;
             Maatregelen voor         een  robuuste       inrichting van het westelijk veenweidegebied. Wageningen, Alterra,
             rapport 2009.
         Knoben R., N. Evers, et         al,   in prep. Ex-ante     analyse   van  de 3e  Stroomgebiedsbeheersplannen, rapport
              Royal Haskoning.
         KRW-Nutrend: http://krw-nutrend.nl/
         Lesschen, J.P.,     J.  Reijs, T. Vellinga, J. Verhagen, H. Kros, M. de Vries, R. Jongeneel, T. Slier, A. Gonzalez
                Martinez,   I.  Vermeij en C. Daatselaar, 2020. Scenariostudie perspectief voor ontwikkelrichtingen
                Nederlandse landbouw in 2050. Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport 2984.
                                         effecten Mestbeleid: https:                                                         en
         ol Lange. Motah             I/ond
                                                                           [/Www.rivm. atiali meetnet-effecten-mestbeleid
             hy urzaa AB        a arenes           -effecten-mestbeleid.htm
         Min van LNV en Min van           I&W, 2021. Ontwerp 7° Nederlandse actieprogramma betreffende de
             Nitraatrichtlijn (2022       -
                                              2025). Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en Ministerie             van
             Infrastructuur      en  Waterstaat.
             https: //www.rijksoverheid.nl/binaries/rijksoverheid/documenten/rapporten/2021/09/06/consultatie-en-
             milieueffectrapportage-voor-het-7e-actieprogramma-nitraatrichtliin/Ontwerp+7e+AP_v1.pdf
         Noij, I.G.A.M.,    M.    Heinen,   en    P.  Groenendijk, 2012. Effectiveness of non-fertilized buffer strips in the
             Netherlands: final report of a combined               field, model and cost-effectiveness study. Wageningen,
             Alterra, Alterra report 2290. 147 pp
                                                                             31
                                                                                                                                       0000001124
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>20845448
                      WAGENINGEN
                      UNIVERSITY     &  RESEARCH
         Tiktak, A., D. Boezeman, GJ] van den Born en A. van Hinsberg, 2021. Quickscan                van  twee
             beleidspakketten voor het vervolg van de structurele aanpak stikstof. © PBL              Planbureau    voor  de
             Leefomgeving Den Haag, 2021 PBL-publicatienummer: 4694
         PBL, 2020. Analyse stikstofbronmaatregelen, Analyse op verzoek                van het kabinet  van zestien
             maatregelen      om    de uitstoot   van stikstofoxiden   en  ammoniak in Nederland te    beperken ©    PBL
             Planbureau     voor    de  Leeforngeving   Den   Haag,  2020   PBL-publicatienummer:   4073
         Schipper, P.N.M.,      R.F.A.,   Hendriks,  H.T.L.  Massop   en  E.M.P.M. van  Boekel, 2016. Belasting van
             waterlichamen in de         Krimpenerwaard      met stikstof en fosfor. Wageningen, Wageningen Environmental
             Research, Rapport 2738.
         Schipper, Peter, Ewin van Boekel, Edo Gies, Piet Groenendijk, Hans Kros, Leo Renaud en Jan Cees
            Voogd, 2021. Landbouw en de KRW-opgave voor nutriénten in stroomgebied Maas; Opgave voor
             landbouw en de potentie van maatrgeelen voor het behalen van doelen. Wageningen, Wageningen
             Environmental Research, Rapport 3046.
         Smolders, A.,     L. Lamers,      E. Lucassenm G. Van der Velde      en J. Roelofs, 2006. Internal eutrophication:
             How it works and what to do about it           -
                                                               a review.  Chemistry  and Ecology 22 (2): 93-111.
         Timmermans, B., N.van Eekeren, E. Finke, F. Smeding en M. Bos,                 2010. Fosfaat  uitmijnen op
             natuurpercelen met gras/klaver en kalibemesting/ Handreiking               voor de praktijk. www.louisbolk.nl
         Van  Boekel, E., P. Groenendijk, J. Kros, L. Renaud, J.C. Voogd, G. Ros, Y. Fujita, G.J. Noij en W. van
             Dijk, 2021. Effecten van maatregelen in het zevende Actieprogramma Nitraatrichtlijn.
             Milieueffectrapportage op planniveau. Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport
             3108.
         Salm,   C.  van  der  en   O.F.  Schoumans,     2011.   Langetermijneffecten van verminderde fosfaatgiften.
             Wageningen, Wettelijke Onderzoekstaken               Natuur & Milieu, WOt-werkdocument 223.
         Van der    Salm, C.,    P.  Groenendijk,   R.F.A.   Hendriks, H.T.L. Massop, L.V. Renaud, 2015. Opties voor
             benutten    van   de bodem       voor schoon   oppervlaktewater. Wageningen, Wageningen Environmental
             Research, Rapport         2588.
         Velthof, G., H. Kros, J.C. Voogd. C. Daatselaar, T. Hermans, K. Groenestein, N. Ogink, J.P. Lesschen, E.
             Gies, R. Jongeneel, D. Verstand, R. Jongschaap, J. Huijsmans, 2021. Gebiedgerichte verkenning van
             de ‘verdere aanpak stikstof’. Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport 3111.
         Verloop, 1., L.J.M. Boumans, H. van Keulen, 1. Oenema, G.J. Hilhorst, H.F.M. Aarts and L.B.]. Sebek,
             2006. Reducing nitrate leaching to groundwater in an intensive dairy farming system. Nutrient
             Cycling in Agroecosystems 74:59-74.
                                                                        32
                                                                                                                             0000001125
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>