<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>13962640
                                                                                                    innovation
EE ee                                       i             LB            li      TNO for life                 mess                    EE —————
          Notitie
                                                                                                            Anna  van   Buerenplein 1
                                                                                                            2595 DA Den     Haag
                                                                                                            Postbus 96800
         Aan                                                                                                2509 JE Den     Haag
                                                                                                            www. tno.nl
         Yan                                                                                                T +31 88 866 00 00
         Kopie  aan
                                   (10)(2e) N(2e)
                                                                                                            Datum
                                                                                                            20 mei 2020
         Onderwerp
         Plan       aanpak onderzoek werkgelegenheidseffecten NortH:2 project
                van
                                                                                                            Onasi
                                                                                                            E-mail
                                                                                                                 (10)(2e)
         Inleiding                                                                                          Doorkiesnummer
         Gasunie heeft TNO          gevraagd        om    een plan  van   aanpak   op te stellen  voor een         (10)(2e)
         onderzoek       naar     de      werkgelegenheidseffecten en bijkomende regionale
         economische effecten van het NortH: project. Dit project behelst het realiseren van
         een volledige- en grootschalige leveringsketen voor groene waterstof, bestaande
         ut:     4   GW       offshore        wind        100   km    uit    Groninger    kust,    offshore
         elektriciteitsinfrastructuur, grootschalige           onshore    elektrolyse  in de  Eemshaven,
         onshore infrastructuur voor de opslag en transport van waterstof. Het is de
         bedoeling dat deze groene waterstofproductieketen in Noord-Nederland in de
         periode 2027-2030 gefaseerd operationeel wordt.
         Onderzoeksvragen
         Gasunie wenst      een   eerste    (snelle, indicatieve) analyse van effecten, bestaande uit:
              .         een  kwantitatieve        inschatting van directe werkgelegenheidseffecten uit
                        investeringen in de keten (zowel tildens de bouwfase als operationele
                        fase);
              .         een inschatting van indirecte economische effecten, op basis van een
                        combinatie        van      kwantitatief   en   kwalitatief  onderzoek     naar   de
                        (mogelijke)        betrokkenheid        van   de     Nederlandse     Industrie   en
                        dienstverleners via toeleveranciersrelaties ed;
              .         een    (kwalitatieve) inschatting         van   de   mate   waarin   de   regionale
                        economie      van    Noord-Nederland       een  impuls  kan verwachten door het
                        realiseren van het NortH2 project (agglomeratiekracht, kennis spill-
                        overs, spin-offs, lokale arbeidsmarkteffecten, e.d.).
         Gasunie heeft TNO       gevraagd        om   bij bovenstaande onderzoeksvragen een plan       van
         aanpak    op te stellen met      een    inspanning in de orde van 15 werkdagen.
         Context voor economische effecten van het NortH;                     project
         Het NortH2    project wordt gezien als wenkend perspectief voor verdienpotentieel na
         transformatie van aardgas gerelateerde activiteiten naar een volledige waterstof
         productieketen in Noord-Nederland. Voortbouwend op meer dan 50 jaar kennis en
         ervaring met gaswinning en energie(transport)netten, zou Nederland zich dan
         mogelijk kunnen ontwikkelen tot een “internationale waterstofhub”. In relatie tot
         waterstofproductie kunnen bedrijven en instellingen in Nederland met name
                                                                                                                                         1058
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>13962640
                                                                                             innovation
YER                  =     =            = ~~ LF J} _                      TNO                for life (EE,
                                                                                                      Datum
         voortbouwen
                                  Pit
                                             zoals de
                                                                              y
                                                                                                      20  mei
                                                                                                          he  2020
                          op activiteiten                conversie    van  geimporteerd gas     naar
         ‘Groninger gas’ (stikstof menging)      en  opslag in  zoutcavernes.
                                                                                                      A a
         De  winning van aardgas in het Groningerveld stopt in 2023 en ook de winning uit             Blad
         offshore                                                                                     2/6
                    gasvelden in het Nederlandse deel van de Noordzee zal dit decennium
         worden afgebouwd. De aardgas transportinfrastructuur op de Noordzee zal hierdoor
         na 2025 gedeeltelijk beschikbaar komen voor alternatief gebruik. Gasunie zet hierbij
         in op hergebruik van de transportinfrastructuur voor transport van waterstof vanuit
         de Eemshaven/Delfzijl naar o.a. de industrie in Rotterdam-Moerdijk, Chemelot
         (Geleen) en het Ruhrgebied in Duitsland. In de industrie zal waterstof in eerste
         instantie vooral gebruikt worden als duurzame brandstof voor verwarming of als
         feedstock in productieprocessen. Voor gebruik van waterstof als brandstof voor
         verwarming zijn in de industrie relatief geringe inspanningen (retrofitting) nodig om
         installaties geschikt te maken.
         Plan   van  aanpak   voor  de economische        effectanalyse
         Voor het inschatten    van  de economische effecten       van het NortH:  project volgen wij
         een  ‘steen in de  vijver aanpak’    waarin  we  in drie steeds bredere  kringen de directe
         en  indirecte economische effecten beredeneren          en waar  mogelijk kwantificeren:
              1.)  Directe  productie- en werkgelegenheidseffecten die gemoeid zijn met de
                   planning, ontwerp, aanleg van het windmolenpark op zee en de offshore en
                   onshore waterstof productie- en transportinfrastructuur en tijdens de
                   operationele fase voor beheer en onderhoud.
              2.)  Verwachte    effecten op productie en werkgelegenheid via betrokkenheid
                   van    Nederlandse       bedrijven in de fabricage van componenten,
                   systeemelementen en ondersteunende diensten. Hierbij kijken we naar
                   achterwaartse effecten op toeleveranciers in de wind op            zee  sector en
                   waterstofproductieketen en voorwaartse effecten zoals installateurs die bij
                   afnemers installaties geschikt maken voor waterstof (retrofitting).
              3.) Bijdrage aan de innovatiekracht, agglomeratiekracht en concurrentiekracht
                   van Nederland en in het bijzonder de economie van Noord-Nederland.
                   Welke effecten slaan mogelijk neer in de economie van Noord-Nederland?
                   De grootste effecten          zijn te verwachten wanneer de waterstof
                   productiefaciliteiten in  Noord-Nederland     zich op termijn ontwikkelen tot een
                   technologisch cluster,    waarin  steeds   meer  bedrijven, kennisinstellingen en
                   andere partijen actief samenwerken. Vanuit de dichtheid en concentratie
                   van mensen, bedrijven, (kennis)instellingen en voorzieningen ontstaan dan
                   schaalvoordelen      (agglomeratievoordelen), in het bijzonder via de
                   mechanismen sharing en learning.
         Voor de    inschatting  van  de directe   en  indirecte economische effecten     vormen  de
         scope en omvang van beoogde investeringen zoals genoemd in het ‘NortH:
         Narrative document’ en aanvullende gesprekken met experts binnen TNO en
         Gasunie het uitgangspunt. De hierin genoemde investeringsbedragen (CAPEX) en
         kosten   voor de operatie, beheer en onderhoud (OPEX) vormen de bruto productie-
         impuls, waarmee vervolgens een bepaalde arbeidsinzet gemoeid zal zijn. De
         planning en aanleg van alle windenergie-, waterstofproductie- en transport
                                                                                                                   1089
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>13962640
                                                                                             innovation
YER                  =     =           = ~~ LF J} _                      TNO                 for life (EE,
                                                                                                      Datum
         :                            I                                    ET
                                                                                                      20 mei 2020
         infrastructuur vormt   een  tijdelijke economische impuls. Activiteiten     met  betrekking
         tot operatie, beheer   en  onderhoud    vormen een   structurele economische     impuls.
                                                                                                      A a
         In hoeverre   er sprake is van een netto, additionele economische effecten voor de           Blad
                                                                                                      3/6
         (Noord-)Nederlandse economie hangt af van de volgende factoren:
              e   Betrokkenheid van Nederlandse bedrijven in de realisatie van het NortH>
                  project en in het beheer en onderhoud van de productie- en
                  transportfaciliteiten. Hier dient onder andere rekening gehouden te worden
                  met de mogelijkheid dat een deel van de werkzaamheden, na Europese
                  aanbesteding, door buitenlandse partijen wordt uitgevoerd;
              ¢   Betrokkenheid van Nederlandse bedrijven in de maakindustrie en
                  ondersteunende offshore en onshore (ingenieurs)diensten elders in de
                  keten, ook na de realisatie van het NortH: project wanneer er bijvoorbeeld
                  elders in Nederland of het buitenland nieuwe waterstofproductie- en
                  transportfaciliteiten worden aangelegd,;
              e
                  Verdringingseffecten op de arbeidsmarkt (zie kader), waaronder ook
                  behoud van bestaande werkgelegenheid in huidige aardgas gerelateerde
                  activiteiten.
         Stapsgewijze inschatting van economische effecten per onderdeel van de keten
         De activiteiten die benodigd zijn voor realisatie van het NortH: project, van planning
         tot bouw en installatie van productiefaciliteiten en uiteindelijk beheer en onderhoud,
         zullen wij vertalen naar een bruto productie-impuls voor (veronderstelde)
         betrokkenheid van Nederlandse bedrijven per schakel in de keten. Op basis van
         arbeidsproductiviteitsratio’'s per sector in de Nederlandse economie (fte
         arbeidsinzet per euro productie) die kunnen worden opgemaakt uit de Nationale
         Rekeningen van het CBS, vertalen we deze bruto productie-impuls vervolgens door
         naar werkgelegenheidseffecten.
         Voor de    inschatting  van  indirecte effecten via toeleveranciersrelaties maken        we
         gebruik  van   inzichten  over  de verwevenheid     van  sectoren uit de   landelijke input-
         output tabel  van  het CBS. Dit macro-economisch overzicht         van  onderlinge relaties
         tussen sectoren, helpt ons om in te schatten in welke mate bepaalde sectoren
         meeprofiteren van een extra euro productie in sectoren die direct betrokken zijn bij
         het NortH2 project (‘multiplier effect’).
         Kengetallen voor de economische effectberekening baseren we onder andere op:
              eo
                  Gesprekken met experts binnen TNO en Gasunie over de exacte technisch-
                  economische        scope       van     activiteiten   per     schakel      in   de
                  waterstofproductieketen,;
              e   Inzichten over mogelijke betrokkenheid van de Nederlandse industrie op
                  basis van het FME-rapport (2019) ‘Waterstof: kansen voor de Nederlandse
                  industrie’:
              ¢   De  werkgelegenheids-      en  waterstof paragrafen   in het TNO-rapport (2019)
                   ‘Innovations for Port of Den Helder Infrastructure      following offshore wind
                  developments’;
              e   Het TKI Wind op Zee       rapport (2019) ‘Employment analysis (2019-2023)        of
                  various fields of activities in the Dutch offshore wind sector’
                                                                                                                  1060
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>13962640
                                                                                                    innovation
YER                   =     =             = ~~ LF J} _                       TNO                   for life (EE,
                                                                                                            Datum
                                                                       :                          i         20 mei 2020
              e    Het      WUR-rapport         (2019)       ‘Economische         effecten      ruimtelijke
                   toekomstscenario’s       voor de Noordzee'.                                              Onze referentie
                                                                                                            956090
                                                      g                                                     Blad
         Bruto    versus   netto  werkgelegenheidseffecten                                                  4/6
         De arbeidsinzet die binnen betrokken Nederlandse                bedrijven gemoeid is met de
         productie-impuls vanuit aanleg en operatie van het NortH> project betreft niet
         noodzakelijkerwijs netto additionele werkgelegenheid.
         Voor het inschatten        van   een  dergelijk netto werkgelegenheidseffect is het van
         belang    om    rekening    te  houden met       verdringingseffecten op de arbeidsmarkt:
         werknemers wisselen van bedrijf         A naar bedrijf B, bestaande bedrijven die voorheen
         actief waren op het gebied van aardgas of andere energiedragers gaan nu
         activiteiten uitvoeren m.b.t. waterstof. In deze gevallen is er sprake van behoud van
         werkgelegenheid in plaats van creatie van nieuwe werkgelegenheid.
         Dit mechanisme van behoud van bestaande werkgelegenheid geldt ook voor het
         beheer en onderhoud van (gastransport)infrastructuur die hergebruikt kan worden
         voor   waterstof.
         Daarnaast is    van  belang of uiteindelijke extra arbeidsvraag, op functie-profielniveau,
         opgevuld     kan worden vanuit de Nederlandse          (potenti€le) beroepsbevolking, of dat
         er personeel     in het buitenland geworven moet worden. Buitenlandse werknemers
         worden,     net als de eerder      genoemde verdringingseffecten, niet volledig tot het
         netto-werkgelegenheidseffect voor          Nederland    gerekend. Er vindt in   beide   gevallen
         op macroniveau namelik geen                  volledige   uitruil plaats met       de   werkloze
         beroepsbevolking.
         Tot       slot      dient       rekening        gehouden        te     worden        met       de
         arbeidsproductiviteitsontwikkeling. Juist bij een innovatief project zoals de
         ontwikkeling van waterstof productietechnologie zullen er naar verloop van tijd
         arbeidsproductiviteitsstijgingen gerealiseerd worden. Dit betekent dat de jaarlijkse
         extra werkgelegenheid in Nederland niet lineair zal toenemen bij toenemende
         productieorders gerelateerd aan waterstoftechnologie. Na verloop van tijd zwakt het
         jaarlijkse werkgelegenheidseffect daardoor af. Tezamen met eventuele
         aanpassingen van opleidings- en beroepskeuzen die mensen maken, is het in
         economische effectanalyses (conform de richtlijinen van het Centraal Planbureau
         en    bijvoorbeeld conform de onderzoekspraktik van Stichting Economisch
         Onderzoek m.b.t. tot het F35 gevechisvliegtuig) gebruikelik om uit te gaan van
         netto-werkgelegenheidseffecten die na een tijdelijke productie-impuls op de lange
         termijn naar nul tenderen.
         Beoogd projectteam
         Voor de    uitvoering van    dit onderzoek     vormen we een     project kernteam dat bestaat
         uit economisch onderzoekers uit de TNO units                 Strategic Analysis & Policy en
         Energy    Transition Studies. Daarnaast          raadplegen we binnen TNO collega’s met
         relevante     technische     expertise   en    betrokkenheid     in de   eerste   fase    van  de
         haalbaarheidsstudie       van  het NortH:   project.
                                                                                                                            1061
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>13962640
                                           innovation
-                                      TNO for life                 WM
                                                    Datum
                                                    20 mei 2020
         Het kernteam zal bestaan uit:
                                                    Onze referentie
                                                    956090
                                                    Blad
                                                    5/6
                (10)(2e)
                                                                     1062
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>13962640
                                                                                   innovation
YER                  =    =           = ~~ LF J} _                TNO             for life (EE,
                                                                                           Datum
                                                                                           20 mei 2020
                                                                                           Onze referentie
                                                                                           956090
                                                                                           Blad
                                                                                           6/6
         Prijsindicatie
         Een eerste verkennend onderzoek         naar de werkgelegenheidseffecten van het
         NortH: project kunnen wij volgens het hier beschreven plan   van aanpak uitvoeren
         in 15 werkdagen.
         De  prijs hiervoor bedraagt
         Wij kunnen   desgewenst   in juni 2020 aanvangen met de werkzaamheden.
                                                                                                           1063
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>