<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>13971628
         Project     NortH2:        Kernboodschappen                  en   QAs
         ALGEMEEN    (VOOR ALLE      CONSORTIUM PARTNERS EXTERN TE              GEBRUIKEN)
         Groter, groener, sneller
             »  Groter:   opschaling    en  integratie van  project (van wind   tot waterstofproductie)
             »  Groener: Reductie CO,-uitstoot door         gebruik groene    stroom   en  waterstof
             »  Sneller: Met beleid      en  relevante partners  samen   sneller doelen behalen
         KERNBOODSCHAPPEN
             eo Het   project 'NortH2'    zou  het grootste groene    waterstofproject    in  Europa  tot nu  toe kunnen    zijn
             eo Het   project zou   helpen    met de  verduurzaming    van  het energiesysteem, met       inbegrip  van  de
                industrie,  vervoer, eventueel zelfs     gebouwde omgeving
             e  Noord-Nederland is uniek        gepositioneerd    om  het centrum    voor  groene waterstof te worden in
                Noord-Europa
             e
                Wij  roepen de overheid op        om  snel te handelen   om ervoor    te zorgen dat   wij als Nederland dit
                project kunnen realiseren
             e
                Energietransitie    is een   teamsport;  we  zoeken nog teamleden in de NortH2-club.
             e  De start  van   het project wordt nog dit jaar verwacht met de         aftrap  van een   haalbaarheidsstudie.
         ONDERBOUWENDE FEITEN
         NortH2 visie:
             e
                Energie   van  de bron    naar  de klant —
                                                           van  groene stroom tot groene       waterstoflevering    —
                                                                                                                      waar   met
                behulp   van  diverse partners     schaalgrootte   bereikt kan worden     om   ambitie te realiseren
             e¢ Nieuwe    windparken      op Noordzee voeden      megawaterstoffabriek       in de Eemshaven, eventueel
                aangevuld    met   omzetting    van  stroom   naar waterstof op   zee
             e  De ambitie is    voor   2030 zo’n 3 tot 4 GW    windenergie   te  produceren     voor  waterstof,  en  mogelijk
                10 GW in 2040
             eo Groene    waterstofproductie      van  800.000 ton, voorkomt rond 7 megaton CO,-uitstoot per             jaar
             oe Infrastructuur    van   Gasunie vervoert groene waterstof      naar   industriéle klanten in Nederland       en
                Noordwest-Europa
             e  Een  grote groene waterstofbuffer levert de benodigde flexibiliteit omdat             zonne- en   windenergie
                fluctuaties kennen
             e  Provincie   Groningen wordt het Europees         centrum   van groene    waterstofproductie     en een
                Europees voorbeeld als        eerste European Hydrogen Valley
             e  De  investeringen     in NortH2 kunnen duizenden banen in Noord-Nederland creéren
                                                                                                                                 2579
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>13971628
         Q&A’s      —
                       PROJECT ALGEMEEN
         Ql. Waar gaat het project NortH2 over?
         Al. Waterstof gaat         een  onmisbare rol     spelen  in het realiseren  van onze    nationale én Europese
         klimaatdoelen. Het         gebruik   van groene waterstof leidt tot      een  drastische   verlaging  van de CO;-uitstoot
         in Nederland       en een    duurzamere Nederlandse industrie.
         Een consortium dat op dit moment bestaat uit Gasunie,                  Groningen Seaports     en  Shell, met steun   van de
         provincie Groningen, begint           daarom    nu  met de   benodigde stappen     voor een    grootschalige productie    van
         groene waterstof. Dit consortium zal in de komende maanden worden                       uitgebreid.
         Concreet gaat het        om   het realiseren, in fases,   van  windparken     op zee om    groene stroom te genereren,
         opslag     van  energie   op   zee en  productie van waterstof op       zee, het bouwen     van een   waterstoffabriek in
         de Eemshaven         om   de groene stroom      om   te zetten in  waterstof, het realiseren     van een  opslag voor
         waterstof      voor  als de wind niet waait      en  ombouwen     van   het Gasunie-leidingnetwerk om de waterstof
         naar     de industriéle klanten in NL      en  Noordwest-Europa       te transporteren.
         Q2. Wat is de exacte omvang             en  grootte   van  de waterstoffabriek? En      waarom    het grootste    H2-project
         in  Europa?
         A2. De exacte omvang           ligt nog niet vast, daarvoor moet nog het        nodige studiewerk gebeuren.        De
         ambitie is     om voor    2030 zo'n 3 tot 4 GW       windenergie    te genereren   voor   waterstofproductie,     en
         mogelijk      10 GW   aan   elektrolysecapaciteit te     realiseren rond 2040. Ter     vergelijking:  met 800.000 ton
         waterstof kan       meer    dan de helft   van  het  huidige  waterstofverbruik in Nederland worden          vergroend   en
         past bij de ambities       van   de industrie.
         Uiteindelijk     is het doel   natuurlijk  om   hiermee   een  stevige bijdrage   te leveren   aan  de CO;-reductiedoelen
         van   het klimaatakkoord in         Nederland,    met als einddoel het halen     van  de doelen   van  de  Europese   Green
         deal    en  het Klimaatakkoord       van  Parijs.
         Ter  info:
         e     met 10 GW offshore          windcapaciteit    voor  elektrolyse kan   ruim 800.000 ton waterstof      gemaakt
              worden.
         e     10 GW is     omgerekend goed        voor  het  elektriciteitsgebruik   van circa  12,5 miljoen Nederlandse
               huishoudens      (daar gaat het    echter niet    heen).
         Q3. Wat zijn de concrete           (‘benodigde’) stappen      die het consortium gaat nemen?
         A3. Voor de overstap          naar  (groene)  waterstof moet     een   geheel  nieuwe    geintegreerde waardeketen
         worden opgezet. Nu wordt de waterstof voornamelijk                   geproduceerd    uit  aardgas.  In de toekomst maken
         we   waterstof uit groene elektriciteit        en  zal breed ingezet ter vervanging       van fossiele brandstoffen direct
         bij de verbruikers. NortH2 voorziet dat het            hierbij concreet   gaat  om:
               eo     het realiseren, in fases,   van een    megawindpark      op  zee om  groene stroom te genereren,
               e      het bouwen     van een   waterstoffabriek in de Eemshaven         om  de groene stroom      om   te zetten in
                     waterstof    (en potentieel    in volgende   fasen ook op    zee),
                                                                                                                                       2580
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>13971628
             eo     het realiseren     van een     opslag   voor   waterstof   voor  als de wind niet waait      en voor   perioden   met
                    extra vraag
             e      het ombouwen         van    het Gasunie    leidingnetwerk      om  de waterstof    naar   de industriéle klanten in
                    Nederland     en   Noordwest-Europa)          te transporteren.
             e      De klant moet       zijn fabrieken     en processen inrichten op het        gebruik van de     groene waterstof.
             e      Daarnaast moet        er een    heel scala   aan  beleid, standaarden, procedures          en  regelgeving   worden
                    geregeld    zodat deze nieuwe waardenketen               gebouwd     kan worden     en  het  gebruik van    groene
                    brandstoffen wordt          gestimuleerd.
             e      We zetten de       gehele keten in één keer        neer   in de eerste   fase, vervolgens wordt deze gefaseerd
                    uitgebouwd.
         Q4 Wat is dan die eerste fase?
         A4. De eerste      stappen behelzen het inventariseren             van   wat  er allemaal  voor   nodig    is om  de eerste fase
         van dit   project,   ongeveer 1       gigawatt    aan windcapaciteit     in 2027,   te realiseren. Dan hebben        we  het dus
         concreet     over een    offshore     windpark,    een   elektrolysefaciliteit,  een   netwerk dat meerdere industriéle
         clusters   en  opslag   met elkaar verbindt         en  afspraken    met  toekomstige klanten       voor   de groene waterstof.
         Cruciaal is dat    we   op zoek     zijn  naar  additionele partners      en bedrijven   om  tot  een    breed   gedragen
         consortium te komen.
         Het doen     van een    haalbaarheidsstudie is stap 1. Daarna zal            een   investeringsbeslissing      genomen worden
         op basis    van  commerciele overwegingen.
         Q5. Wat is de rol      van    ieder   consortiumpartner        in het  project?   Waarom deze       partners?
         A5. De   huidige    vier  partners hebben allen binding           met Noord-Nederland        en  willen   een   grote sprong
         maken in de      energietransitie.       Zo is het  huidige   consortium ontstaan. De       partijen vullen elkaar goed       aan.
         Gasunie heeft verstand          van   transport    en  opslag  van  gas.  Groningen Seaports       heeft ruimte     om  de nieuwe
         fabriek te faciliteren, lokale netten in te richten            en  positioneert zich nadrukkelijk als ‘hydrogen port’.
         GSP ontwikkelt ook allerlei diensten die de waterstofwaardeketen ondersteunen. Shell heeft                             ervaring
         met moleculen        (gas),  heeft ervaring met windenergie            en  heeft naast de technische expertise ook veel
         ervaring    met   grote projecten. Gezien de omvang              van  het project   en  de maatschappelijke betekenis
         zoeken    we   uitbreiding     van   het consortium met       o.a.  meerdere grote      (offshore) energiebedrijven.       De
         provincie Groningen         is actief   aanjager   van   nieuwe   bedrijvigheid    op het  gebied   van   de   energietransitie
         voor   de  provincie.    De   provincie    investeert niet in het     project,  maar   ondersteunt het wel.
         Q6. Wat is de rol      van    de  Rijksoverheid?
         AG. De rol    van   de overheid is      om   het  regelgevend     en  flankerend beleid kader te       scheppen waarbinnen
         het mogelijk     wordt    om    deze   gehele    keten  neer  te zetten. Denk     bijvoorbeeld    aan   het aanwijzen    van
         nieuwe     windparken      in het    noordelijk deel    van  de Noordzee,      regelgeving  voor   opslag, transport     en
         levering   van   waterstof, stimuleren         van  de vraag    naar  CO;-arme waterstof      en  investeringen     in (delen van)
         de keten.
         Q7. Hoeveel bedragen de investeringen in dit project? Hoeveel dragen alle consortium partners bij?
         A7. Het is    nu  nog  onduidelijk hoeveel investeringen            er  met dit  project gemoeid zijn.       Maar het is evident
         dat het neerzetten        van   wind op     zee- en  elektrolysecapaciteit      op gigawatt-schaal      en  de  noodzakelijke
                                                                                                                                            2581
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>13971628
         transportinfrastructuur          een   miljardeninvestering vergt.         Het is daarom     noodzakelijk    dat andere     partijen
         aanhaken      om    dit te realiseren. Daardoor kunnen            we  nog niet zeggen wie welke         bijdrage    levert.
         Q8. Blijft het     (financiéle)     commitment       van   de huidige partners       staan als   er geen nieuwe       (betalende)
         andere    bedrijven aanhaken?
         A8.   De  consortiumpartners zijn vastbesloten               om een     groene waterstofketen uit te werken            en  op te
         zetten.   Uiteindelijk zullen de investeringen            in dit  project economisch       moeten    zijn. En dat kan als     we
         allemaal samenwerken. Samen kunnen                   we   deze grootse ambitie realiseren. Wanneer              er geen   krachtige
         partners toetreden, heeft dat waarschijnlijk consequenties                     voor  de snelheid    en  de  uiteindelijke    omvang
         van  het   project,    maar we      achten deze kans      zeer   klein.
         Q9. Wanneer zal het project gerealiseerd zijn?
         A9. We willen in de eerste-           en tweede fase      van  het project met 1 resp 3-4 GW           aan  windcapaciteit
         gekoppeld       aan  groene     waterstofproductie, gerealiseerd            hebben in de tweede helft        van  dit decennium.
         Q10. Waarom groene waterstof                en   geen blauwe?
         A10.   Uiteindelijk,     op de   lange termijn, zal alle waterstof die geproduceerd wordt                 groen   zijn. Op dit
         moment wordt          er  in de hele wereld      nauwelijks    groene waterstof       geproduceerd.       Het neerzetten     van  de
         benodigde       groene waterstof        productiecapaciteit zal vele tientallen jaren           in beslag   nemen, het is dus
         zaak  om nu      al daarmee te       beginnen.    Dat gaat heel     goed   in combinatie met blauwe          waterstof,   waar   de
         partijen   in dit consortium trouwens ook             bij betrokken zijn.
         Q11. Wie profiteert          van   dit project  en  wat   zijn de voordelen       van  dit project voor Nederland?          En voor
         Groningen?
         All. Voor Nederland is           er een   aantal voordelen. Ten eerste wordt de CO,-uitstoot                van  Nederland
         gereduceerd door dit project.            Dit is een   belangrijke stap      naar een   CO,-neutrale     economie. Daarnaast
         biedt dit project de Nederlandse industrie de kans                  om   haar   producten    te vergroenen. Nederland wordt
         koploper     in  Europa     op het   gebied  van   waterstof. Dat levert nieuwe economische kansen                  voor
         Nederlandse        bedrijven    en   draagt bij  aan   het  lange termijn verdienvermogen           van   Nederland. Nederland
         kan  een   internationale waterstof hub worden. Juist door in                  Groningen     grote hoeveelheden elektriciteit
         van  wind op      zee om     te zetten in groene      waterstof, kunnen grote investeringen            voor   transport   va
         elektriciteit    van   Noord Nederland        naar  de Randstad worden           uitgespaard.
         Voor   Groningen liggen         er  kansen op het     gebied   van   waterstof. De realisatie      van een    waterstoffabriek     en
         de  opslag    en  transport     van   waterstof    brengt werkgelegenheid          met zich   mee.   Ook zal Noord-Nederland
         er profijt  van    hebben dat       onze  internationale     koppositie     als European    Hydrogen Valley hierdoor          nog
         meer    profiel krijgt.    Er is een   unieke concentratie       van  kennis    en  bedrijven   op het   gebied   van  waterstof.
         Denk    hierbij   aan  de RUG, de Hanze         hogeschool, EnTranCe, Gasunie,           NAM     en een   groot chemiecluster
         met  een    eigen waterstofvraag.
         Q12. Wat zijn de voordelen             van  dit  project voor Nederland?          En voor   Groningen?
         A12. Voor Nederland           zijn  er een  aantal voordelen. Ten eerste wordt de CO2-uitstoot                 van   Nederland
         gereduceerd door dit project.            Daarnaast biedt dit       project de Nederlandse industrie de kans            om    haar
         producten      te vergroenen. Nederland wordt              koploper     in Europa op het     gebied   van  waterstof. Dat levert
                                                                                                                                               2582
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>13971628
         nieuwe economische kansen           voor  Nederlandse      bedrijven    en  draagt bij    aan  het   lange termijn
         verdienvermogen      van   land.
         Nederland kan     een  internationale waterstof hub worden, net zoals                ze  dat  nu  is voor   aardgas.   Juist door
         in Groningen    grote hoeveelheden elektriciteit         van  wind op    zee om     te zetten in groene       waterstof,
         kunnen grote     investeringen     voor  transport    van  elektriciteit van   Noord-Nederland          naar   de Randstad
         worden   uitgespaard.
         Voor  Groningen liggen      er  kansen op het     gebied   van  waterstof. De realisatie        van een    waterstoffabriek     en
         de  opslag en  transport    van   waterstof    brengt werkgelegenheid         met zich     mee.   Daarnaast biedt het
         Groningen   de kans   om    kenniscentrum op het         gebied   van  waterstof in     Europa     te worden. Er is     een
         unieke concentratie     van   kennis   en  bedrijven   op het   gebied   van   waterstof. Denk        hierbij  aan  de RUG, de
         Hanze   hogeschool,    EnTranCe, Gasunie, NAM           en een   groot chemiecluster met           een  eigen waterstofvraag.
         Q13. Hoeveel banen worden            er gecreéerd     met dit  project   en  op welke      termijn?
         A13.  Wij schatten   in dat op    termijn   er  duizenden banen       gecreéerd     worden. Hoeveel         precies  en  in welke
         fase van  het  project  weten     we nu   nog niet.
         For info: Er is door CE delft onderzoek         gedaan:
         https://www.ce.nl/publicaties/2202 /werk-door-groene-waterstof
         Q14. Waar komt de waterstoffabriek te staan? En                waar    de  windparken?
         A114. De exacte locaties     zijn  nog niet  bekend,    maar   de Eemshaven heeft de ruimte              om   zo'n fabriek te
         accommoderen. Het        noordelijke deel      van  de Noordzee heeft       een   gigantische potentie        voor
         grootschalige   wind op    zee.   Het is aan   de overheid    om   snel nieuwe     gebieden      aan   te wijzen.
         Q15. Wat is de rol    van   andere    provincies in het Noorden in dit project? (waarom wel/niet betrokken)
         A15.  Op dit  moment     zijn de   twee andere     noordelijke provincies       nog niet betrokken. Ze         zijn
         geinformeerd     over dit project    en van   harte welkom      om   net als de    provincie Groningen supporting
         partner  te worden. We verwelkomen hen graag als                partner   om   te  helpen    van   dit project   een  groot
         succes  te maken.
         Q1l6. Waar gaat de waterstof         naar  toe? Wie     zijn de afnemers?
         A116. De waterstof zal in eerste instantie        voornamelijk     worden    gebruikt     in de  industrie; daar     zit op dit
         moment de     grote vraag     naar  waterstof als    grondstof. Denk      aan  raffinaderijen, kunstmestfabrieken,
         maar   ook de staalindustrie kan veel met waterstof            en  in de toekomst       zou  waterstof binnen de industrie
         ook  voor verhitting   ingezet kunnen worden. Ook vanuit demobiliteitssector kan                      er  vraag ontstaan; met
         name voor    het  zware   transport biedt waterstof interessante mogelijkheden. Wij zien de waterstof in
         voornamelijk    in deze sectoren      gebruikt worden      ter vervanging     van   gebruik van fossiele brandstoffen           en
         deels ook ter vervanging       van  huidige   inzet  van  waterstof die     nu  nog wordt      geproduceerd       op basis  van
         aardgas.
                                                                                                                                            2583
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>13971628
         Q17. Waarom is          voor    Noordwest-Europa gekozen?
         Al17. We hebben         voor   Groningen gekozen         vanwege de       strategische locatie van Groningen.           Er is veel
         windpotentieel       op de Noordzee boven Noord-Nederland. In                    Groningen kan de waterstof worden
         opgeslagen     en er    ligt  een   gastransport netwerk dat met relatief weinig investeringen                  omgebouwd kan
         worden     om   waterstof      naar    gebieden    met  een  waterstofvraag        in geheel    Noord-   en  West-Europa      te
         transporteren.
         Juist door in    Groningen grote hoeveelheden elektriciteit van wind                     op  zee om   te zetten in groene
         waterstof     en  als waterstof        naar  markten te transporteren, kunnen grote extra               investeringen     voor
         transport    van   elektriciteit     van   Noord-Nederland       naar   de Randstad worden         uitgespaard.
         Daarnaast heeft       Groningen de benodigde            ruimte    en  is de  provincie    een   knooppunt van elektriciteitsnet
         werken,    is er  ruimte    en    zijn  er veel kennisinstituten     en  bedrijven     die verstand hebben       van   gas  en van
         waterstof. En, last but not           least, een  enthousiaste      provinciale    overheid.
         Er zijn in  Groningen tal        van   initiatieven  gestart  en   in de  planning voor opwekking           en inzet  van  groene
         waterstof op kleinere          en   middelgrote     schaal  (tot  20  MW).    Deze vloeien     voor   uit de eerdere
         gepubliceerde Investeringsagenda                Noord   Nederland; voorbeelden zijn:
              -
                     HyStock (1    MW ZOn PV conversie Waterstof                pilot  installatie
              -
                     DJEWELS     (20   MW demo         conversie-installatie)
              -
                     Testcentrum H2         bij  Entrance   (Hydrohub);
                     Voertuigen     op H2:      Qbuzz, Holthausen, gemeente Groningen                e.a.;
              -
              -
                     HyNetherlands (100           MW demo      conversie-installatie)
              -
                     HEAVENN,
         Q18. Wat gaat        er  met de     gasleidingen in Groningen gebeuren?
         A18. De    gasleidingen       in  Groningen zijn     op  langere termijn geschikt         om  te worden      om gebouwd       naar
         transport    voor   waterstof. Voor de zekerheid: het             huidige    netwerk zal     voor een    groot deel nog     jaren  in
         gebruik zijn    voor   het transport        van  aardgas.  Een deel kan worden          vrijgespeeld,    onder   meer   vanwege de
         afbouw    van   de exportcontracten vanuit Nederland. Langs de ruggengraat                        van   het NL gastransportnet
         zijn in de   loop der jaren overal meerdere gasleidingen parallel                   naast elkaar    aangelegd: reeds      in de
         komende jaren kunnen              leidingen    worden   vrijgespeeld     om   in te zetten    voor  transport   van   waterstof    over
         grote afstanden..
         Q19. Waarom kondigen jullie deze ambitie                   nu  al aan?
         A19. Het neerzetten          van een      grootschalige   groene waterstofketen is          een enorm      karwei, dat veel tijd    en
         moeite zal kosten        van   bedrijven,     maar   ook  van  overheden. Het is       goed als    mensen     weten dat    er  grote
         stappen worden genomen,                 waarom ze    worden genomen,          maar    ook dat het wel enige      tijd zal duren
         voordat    dergelijke projecten gerealiseerd zijn. Ook willen                we van    de  gelegenheid gebruik maken            om een
         uitgestoken     hand te presenteren            naar andere    bedrijven/organisaties         die zich  hierbij aan  zouden willen
         sluiten.
         In het Klimaatakkoord is           aangekondigd dat       we  in NL in 2030 3 tot 4 GW aanbod             van  groene waterstof
         willen hebben       gerealiseerd.        Dat vergt  miljardeninvesteringen; opschaling            van  de  technologie     en een
                                                                                                                                                 2584
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>13971628
         markt die nog tot     ontwikkeling     moet komen. Om dat         daadwerkelijk     te kunnen zullen   we    dus  nu  moeten
         beginnen   en  daarvoor     een   project  starten   en  faseren zoals eerder beschreven        (1 GW 2027 + 2-3       richting
         2030).
         Q20. Gaat het consortium subsidies aanvragen bij de overheid? Indien ja, waarom?
         A20. Om dit    project  te realiseren is overheidssteun        onontbeerlijk.     Het gaat  om  het aanwijzen      van
         nieuwe   windgebieden       op zee, het   juiste regelgevend kader       en  investering   in (delen van)    de nieuwe
         waardeketen.
         Het is onze  overtuiging dat      groene waterstof      uiteindelijk economisch zal zijn. Op dit      moment wordt        er  in
         de hele wereld     nauwelijks    groene waterstof      geproduceerd.      Het  gevolg   daarvan is dat de kosten in de
         keten in de eerste fase      hoger   zullen zijn dan in latere fases. Het idee achter        ons project   is dat door op
         grote schaal  te  werken, de toeleveranciers de benodigde investeringen kunnen doen                    om     de kosten
         zodanig te  gaan drukken dat groene waterstof economisch zal worden. Het is                    waarschijnlijk dat er    in het
         begin  subsidies   nodig  zullen zijn,   maar   dat deze   van  tijdelijke aard zullen zijn.
         Q21. Hoe linkt dit project       aan  het NL   klimaatakkoord,      het  Parijsklimaat    akkoord   en de   Europese    Green
         deal?
         A21. Met dit    project wordt     een  belangrijke stap gezet      in het realiseren    van de ambities uit het
         Klimaatakkoord      om  in 2030 3-4 GW      aan  geinstalleerd     vermogen     aan  elektrolysers te  hebben
         gerealiseerd.   Daarnaast is het     gebruik van    groene waterstof essentieel         om  de klimaatakkoorddoelen
         voor de  lastig  te verduurzamen sectoren zoals de industrie             en  het  zware   wegtransport    te realiseren. Ook
         de Europese Green Deal ziet         een  belangrijke   rol voor   waterstof in het verduurzamen        van    de Europese
         economie    en  de Europese Commissie wil met de green deal al               meer   CO, reduceren (-55%) dan het
         Nederlandse klimaatakkoord          (-49%).   Daar is zowel offshore wind        en  waterstof  voor  nodig.   Het
         klimaatakkoord      en de Europese zijn beide       noodzakelijk     om  de klimaatdoelen     van  Parijs  te halen.
         Q22. Worden      er  nog  meer    partners   aan  dit project toegevoegd?        Zo  ja, wie?
         A22. Ja. Een   project  van   dergelijke   omvang kan alleen worden          neergezet    met  een  brede groep partners.
         Daarvoor   kijken   we naar    partijen  in de  gehele waardeketen: wind, elektrolyse, opslag           en   transport   en
         afnemers. Als nieuwe partners zich hebben             aangesloten     zullen  we  dit uiteraard bekendmaken.
         Q23. Hoe verhoudt dit project zich tot het Investeringsplan Noord-Nederland?
         A23. Ruim   een   jaar gelden    is de  Investeringsagenda Waterstof Noord-Nederland gepubliceerd.                   Hierin is
         de ambitie   voor   het realiseren    van een   groene waterstofeconomie startend in Noord-Nederland reeds
         aangekondigd.     Dit  project past daar    perfect   in  en draagt bij  aan   het  daadwerkelijk realiseren     van   deze
         ambities  samen     met de    partners   van  de investeringsagenda.
         Q24 Waarom doet TenneT hier niet             aan  mee?
         A24. De kern    van   het project gaat    om   het realiseren    van een   grote hoeveelheid offshore wind,
         elektolysecapaciteit     en  het transporteren     en   opslaan   van  groene waterstof. Daarin zit niet direct        een  rol
         voor TenneT: neemt niet weg dat TenneT wel               een  rol speelt  met   transport   van elektriciteit op   zee: er  zal
         dus ook  goed    moeten worden        afgestemmd   met TenneT.
         Q25 Kan dit project     van    de grond komen als overheidssubsidies uit zouden blijven?
                                                                                                                                          2585
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>13971628
         A25. Er zal   krachtig   beleid    nodig zijn   van  de overheid     om  verdere    verduurzaming      van  de  energievraag      te
         bereiken: daarmee kan          en  verdere     doorgroei   van  grootschalige projecten mogelijk         worden. In de eerste
         stap  naar realisatie    van   grootschalige      waterstof moeten      we  door   een   innovatie-   en  opschalingsfase      en
         zullen de kosten      hoger   zijn dan    bij volgende   stappen. Bij de grote uitrol wordt        gemaakt    van   het
         ‘leergeld’ van    de eerste stappen. Voor die extra kosten in de eerste stap is                overheidsondersteuning
         nodig nodig. Verder zal        er  anticiperend geinvesteerd        moeten worden in        transport   en  opslag.   Dit om
         verdere  ontwikkeling       van   de markt     mogelijk te maken      en om   later wel op efficiénte schaal te kunnen
         opereren   ...
         Q26. Waar ligt het business-eigenbelang               van   Gasunie    en (met name)      Shell?
         A26. Gasunie wil      een   belangrijke bijdrage leveren         aan  de energietransitie     en  de CO2 reductiedoelen         van
         de  samenleving.      Met   onze    kennis   en  kunde   maar   vooral met de bestaande waterstofinfrastructuur
         kunnen   we    hier  een   belangrijke bijdrage      aan  leveren.
         Shell antwoord: Shell wil         een   belangrijke bijdrage leveren       aan  de energietransitie     en  de CO2
         reductiedoelen      van   de  samenleving.       Met  onze   kennis  en  kunde op het     gebied wind     en waterstof kunnen
         we  hier een    belangrijke bijdrage        aan  leveren. Dit project past    goed bij    onze   New   Energies-aspiraties     en
         bij onze ambities      om   steeds    weer   nieuwe manieren te vinden         om    CO,-uitstoot   te verminderen      en meer
         en  schonere energie te leveren, thuis,            onderweg    en  op het werk.
         Q27 Hoe verhoudt NortH2 zich tot projecten als HEAVENN of NSWPH?
         A27. Het Heavenn         Project heeft vorige jaar       van  de Europese Commissie         een   subsidie ontvangen        om  als
         de eerste  waterstofregio        van   Europa    te worden. Dit    project  moet de start     van een    eerste echte
         waterstofketen      mogelijk maken en zal de          eerste   verbindingen    tussen al de     benodigde schakels leggen.
         Het  project North2 gaat        over   de eerste    opschaling richting    de  noordelijke    en  nationale ambities met        een
         doorkijk naar de grote uitrol         na  2030   richting  2040.
         Gasunie is   samen     met TenneT       en   energienet partner     in het Nort Sea Wind Hub consortium. Dit
         consortium onderzoekt hoe in de toekomst grote hoeveelheden offshore wind efficiént                            aan   land
         gebracht kan worden. Bijvoorbeeld door windparken efficiént te clusteren                       en  of waterstof offshore te
         produceren      en dan   aan   land te    brengen.    NSWPH kan daarmee in de toekomst              een  belangrijke    rol  spelen
         bij het realiseren    van   de ambities      van  North2.
         Q28a Wanneer is de studiefase afgerond? En kan daar de conclusie uit volgen dat het consortium                                 er
         toch  maar   niet   aan  begint?
         A28a. We    beginnen       met de haalbaarheidsstudie. Die is          aan  het eind   van  dit jaar  naar  verwachting
         afgerond.   Daarna     volgen    er  nog   meer   detail studies voordat de      schop   de  grond   in kan gaan. Voordat de
         schop  de  grond    in kan moeten allerlei zaken op hun            plek  vallen.  Bij voorbeeld het aanwijzen        van
         gebieden   voor    de  benodigde windparken           op zee;   regelgeving   omtrent het      transport   en  opslag   van
         waterstof moet      van    kracht   zijn; de benodigde vergunningen          moeten worden        afgegeven     en er  moet ook
         voldoende vraag       zijn  naar   groene waterstof.      Wij zijn  er optimistisch    over  dat  ons  dat gaat lukken.
         Q28b. Weer       een  haalbaarheidsstudie.....hoe zit dat?
         A28b. Zoals elk groot       project beginnen        we  met de haalbaarheidsstudie. Die zal          duidelijk  maken hoe      we
         de visie samen     kunnen realiseren.
                                                                                                                                              2586
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>13971628
         Q29. Welke     vorm van      opslag   van   waterstof wordt       er overwogen?
         A29. Hiervoor wordt        opslag  in  zoutkoepels (cavernes)        overwogen, net als     nu  het geval  is met   aardgas, in
         Zuidwending.
         Q30. Wordt      er  ook  geinvesteerd in brandstofcellen of alleen in elektrolysers?
         A30. In dit   project gaat het     om   waterstof te maken uit stroom. Hiervoor           gebruiken    we  elektrolysers.
         Brandstofcellen doen het         omgekeerde, die make          stroom uit waterstof     en vormen     geen onderdeel     van
         dit project.
         Q31. Wordt dit ook        weer   zo’n  project van de vervuilende fossiele industrie dat de hele subsidiepot
         leegslurpt, helemaal       geen CO2     bespaart      en  uiteindelijk de belastingbetaler weer voor         mag   opdraaien?
         A31. Nee. Dit     project bouwt juist      nieuwe duurzame waardeketens. En dat is             noodzakelijk om de
         economie te verduurzamen            en  de klimaatdoelen te halen.
         Q32. Hoeveel GW is 800.000 ton? Is dat 10 GW afkomstig                    van  het  windpark     op zee?
         A32.  0,8 miljoen    ton waterstof is de verwachte hoeveelheid waterstof die kan worden                    gegenereerd     met
         een  windpark     van   10 gigawatt    waarvan      alle elektriciteit wordt aangewend       om   waterstof te maken.
         Q33. De productie        van  groene waterstof is        onlangs   nog door het PBL berekend dat het          voorlopig   geen
         CO2-besparing oplevert          vanwege de inefficienties. Wat is         daarop    uw  reactie?
         A33. PBL heeft op 17 februari         een    update    van  haar  berekeningen gepubliceerd        en haar  bevindingen al
         enigszins genuanceerd.        Maar in dit     project   voorzien   we  groene waterstof te     produceren     met
         hernieuwbare elektriciteit die        specifiek    voor   dat doel wordt   gebouwd     er is dus geen   sprake    van het
         gebruiken    van   elektriciteit  waar   bij  de  productie   CO2   vrijkomt Dat is het unieke     en  noodzakelijke van    dit
         project.  Als deze groene waterstof           bijvoorbeeld grijze     waterstof in de industrie vervangt of straks wordt
         gebruikt  in  een   waterstofvrachtwagen,          is absoluut   sprake  van CO2-besparing.
         Q34. Veel onderzoek toont          aan   dat de kosten       voor  groene waterstof dit decennium nog te           hoog zijn.
         Hoe denken      jullie  deze  investering     rendabel te maken?
         A34, Een   schaalsprong      in  elektrolysetechnologie gekoppeld          met nog    grootschaliger productie van
         hernieuwbare elektriciteit is        nodig   om   de kosten    van  groene waterstof     omlaag te brengen.      Dat is precies
         wat dit  project beoogt door de gehele waardeketen                 in één project  samen    te brengen.   We    blijven het
         zeggen, het moet       groter, groener     en   sneller.
         Q35. Een aantal megawindparken,               over    hoe groot hebben     we  het?
         A35. We hebben het         over   honderden windmolens op de            Noordzee,    ver uit het zicht.
         Q36. Zie ik de windturbines vanuit Schiermonnikoog?
         A36. Absoluut niet. De       windparken komen           op de  Noordzee,   ver  uit het zicht. Zoals dat ook     geldt voor
         het bestaande      windpark.
         Q37. De Waddenzee is UNESCO-werelderfgoed, hoe gaat dit project hiermee om?
                                                                                                                                         2587
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>13971628
         A37. De   windparken       komen in door de        Rijksoverheid    aangewezen        gebieden,     dien de uitkomst       zijn van
         het recent   afgesloten     Noordzee akkoord.
         Q38. Wat zijn de criteria       om    door te gaan met dit       project?
         A38.  Wij gaan als partners sowieso door. De vraag is alleen welke rol de overheid                         pakt  en  hoe snel, de
         toetreding   van   nieuwe partners        en  subsidies   van  de nationale     en   Europese overheid.
         Q&A’s   —
                   Over WATERSTOF: Zie ook:              https://www.dewereldvanwaterstof.nl/
         Q1. Wat is waterstof?
         Al. Waterstof is     een   extreem licht     en  onschadelijk    gas, veertien keer lichter dan          lucht,  en  kan worden
         omgezet    naar  elektriciteit. Ook kan het gas als energie           gebruikt worden        voor    het verwarmen       van onze
         huizen, dient het als grondstof voor de chemische industrie                  en  alle  vormen van      transport én heeft het
         een  veelbelovende toekomst als schone brandstof. Een                  belangrijk pluspunt        van  waterstofgas,      is dat het
         kan worden    opgeslagen, zodat het later gebruikt kan worden.
         Omdat waterstof op aarde voorkomt in                verbindingen,     moet eerst iets      gebeuren     om   deze te ‘ontbinden’
         en zo  waterstofgas      te krijgen.   Een  veelgebruikte methode         is elektrolyse:     een   proces    waarbij je   water
         (H20)   onder stroom zet       en zo   water omzet in zuurstof        (O) en  waterstofgas (H2).          Er zijn verschillende
         soorten waterstof:       'groene'   waterstof    (uit elektrolyse    met duurzame elektriciteit          van   wind,   zon  of
         water), 'grijze'  waterstof     (uit fossiele brandstof); bij     de laatste komt CO2         vrij.  En dan is   er  nog  een
         'blauwe’ variant.     Hierbij  gaat de    vrijgekomen     CO2   permanent      in  opslag,   in bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee, waardoor de        zo verkregen      waterstof klimaatneutraal is. Het          restproduct bij verbranding          is dus
         wel in alle gevallen     schoon.
         Q2. Wat zijn de eigenschappen             van  waterstof?
         A2. Als gas  (H2)   is waterstof     kleurloos, reukloos, smaakloos,         niet   radioactief,    niet  giftig  en  heeft het   een
         hoge verbrandingswaarde.           Waterstof is     een  extreem licht gas, veertien keer lichter dan lucht.
         Q3. Hoe maak      je waterstof?
         A3. Omdat waterstof op aarde voorkomt in                verbindingen,     moet eerst iets       gebeuren     om    deze te
         ‘ontbinden’   en zo    waterstofgas      te krijgen.   De eerste methode is        elektrolyse:     een  proces    waarbij je   water
         (H20)   onder stroom zet       en zo   water omzet in zuurstof        (O) en  waterstofgas (H2).         Waterstof is ook te
         maken via thermochemische processen,                 bijvoorbeeld    het omzetten       van  fossiele brandstoffen,        waarbij
         koolwaterstoffen       gesplitst  worden in koolstof       (C) en  waterstof. Tot slot is waterstof te           verkrijgen   via
         biochemische     omzetting      van   biomassa    en   bijvoorbeeld    van  algen.
         Q4. Hoe wordt waterstof energie?
         Ad. Waterstof is geen       energiebron, wel        een  energiedrager.     Om    er een    elektromotor      (bijvoorbeeld     in een
         auto)  op te kunnen laten       draaien,    is een   brandstofcel    nodig die waterstof omzet           in elektriciteit.   Daarbij
         vindt  omzetting    van   waterstof     en  zuurstof   plaats  in ionen:  deeltjes     die  geladen zijn.    Die reactie wekt
         elektriciteit op  voor    de  aandrijving    van een    elektrische installatie of motor. Het          restproduct is
         waterdamp.     Een andere      mogelijkheid      is een  op waterstof aangepaste           verbrandingsmotor.
         Q5. Waarvoor is waterstof te gebruiken?
                                                                                                                                                2588
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>13971628
         A5.  Vandaag      de  dag  is waterstof op         grote schaal in gebruik als grondstof in de chemische industrie
                                                                                                                                                 -
                                                                                                                                                   voor
         bijvoorbeeld      ammoniak        en  bepaalde       kunststoffen    -
                                                                                 en  in  raffinaderijen.   Waterstof is verder        een
         (potentiéle)     brandstof     voor   alle   vormen van      transport: via weg, water, lucht           en  spoor. In het     algemeen       is
         het  bij  uitstek  geschikt     voor   elektrische toepassingen die het niet redden met                   batterijen.    In de industrie
         is het  een   interessante      optie   voor    processen die     hoge temperaturen           vereisen. Huishoudens kunnen het
         in de  toekomst,      via netwerken op          wijkniveau, mogelijk gaan gebruiken              voor  warmte.
         Q6. Is waterstof       een  schone brandstof?
         AG. Als het    gaat   om   het   gebruik     in  een   brandstofcel     om    elektriciteit te  maken,    is waterstof in alle
         gevallen volledig      schoon.      Daarbij    is er  geen emissie, behalve         van   schone   waterdamp.       Gaat het     om    hoe
         schoon de      productie van waterstof is, dan hangt dat af van de herkomst                        van  die waterstof. Vandaar het
         onderscheid tussen         'groene’     waterstof      (uit elektrolyse    met duurzame elektriciteit           van  wind,   zon   of
         water)    en  'grijze' waterstof (uit fossiele brandstof); bij de laatste komt                  CO2   vrij.  Dan is   er nog   een
         'blauwe’ variant.      Hierbij    gaat de    vrijgekomen      CO2 permanent in           opslag,  in bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee, waardoor de         zo   verkregen waterstof klimaatneutraal                 is. Het  restproduct bij verbranding          is dus
         wel in alle   gevallen schoon.
         Q7. Hoe sla je waterstof op            en   hoe transporteer je het?
         A7. Het mooie       van  waterstof is dat je het kunt           opslaan.      In grote hoeveelheden         en voor    langere tijd. Bij
         wind-    en zonnestroom is dat nog             altijd lastig. Opslaan      van   waterstof gebeurt al in tanks, als
         samengeperst gas of            flink  gekoeld     en   geisoleerd      als vloeistof. Het wordt ook al als         gecomprimeerd
                                     -                                      -
                                                                                                                                                    gas
         ondergronds opgeslagen, bijvoorbeeld                   in zoutcavernes
         Net zoals    bij opslag vindt vervoer van waterstof plaats                  in samengeperste of vloeibare vorm, in tanks. In
         de industrie bestaan al         leidingnetwerken          voor  waterstof. Waterstof is dan via het bestaande
         aardgasnetwerk mogelijk ook               te  transporteren      naar   woningen       en  bedrijven.   Hiervoor     loopt al   een   aantal
         proeven.
         Q8. Wat kost waterstof?
         A8. Er   zijn veel factoren die de kosten             en  daarmee de prijs        van   waterstof   bepalen. Denk       aan   de kosten
         voor   productie,    de prijs    van   (groene,     grijze of  blauwe)     elektriciteit   en van   aardgas, investeringen          in
         installaties, opslag     en   distributie. Ook het klimaatbeleid              speelt een rol. Uiteindelijk zal waterstof            moeten
         kunnen     concurreren      met andere         energiebronnen-       en   dragers.     Daarvoor is   grootschalige productie
         nodig.    Naar  verwachting        zal dat nog zeker tot 2030 duren.              Volgens   PBL kost het      produceren     van   grijze
         waterstof     nu  ongeveer 1,50 per          Kg/H2.     Het maken      van   groene waterstof      volgens     PBL ongeveer 5 a6
         euro.   Die kosten kunnen door het fors                opschalen   van    elektrolysers     en  offshore wind met 50 a 60%
         omlaag.
         Aan de     pomp’    kost  een    kilo waterstof       voor een   personenauto         nu  ongeveer tien      euro.   De  prijs  per
         kilometer     voor een    personenauto is daarmee              om en     nabij   de tien cent, nagenoeg         gelijk aan   de
         gemiddelde       brandstofkosten         van een      auto op benzine of diesel. De          verwachting      is dat de   prijs  aan   de
         pomp door       schaalvergroting        flink zal dalen.
         Q9. Is waterstof gevaarlijk?
                                                                                                                                                         2589
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>13971628
         A9. Waterstof is   brandbaar,    maar   uitsluitend  na het in de   juiste verhouding    mengen met zuurstof         en als
         er dan ook nog    eens een   vlam  bij komt. Bovendien is waterstof        een vliuchtig gas;  het  stijgt  met  twintig
         meter per seconde. Neem        een  auto met    een waterstoftank. Mocht       er een  gat in die tank komen, dan zit
         de waterstof al   hoog   in de lucht voordat het met zuurstof is       gemengd    waardoor het kan branden. Mocht
         er ook  een  vlam  bij komen, dan zal de waterstof door de hoge druk de vlam als het              ware   ‘uitblazen’. Dit
         alles neemt niet weg dat     voor  bewerking, opslag     en  transport   van waterstof    -
                                                                                                     net zoals  bij benzine,
         diesel en  aardgas allerlei voorschriften bestaan om de veiligheid
                              -
                                                                                      te garanderen.
         Q10: Is het niet inefficient   om   dure groene elektriciteit     om   te zetten in waterstof? Gaat        er niet veel
         energie   verloren?
         A10:  Bij de omzetting    van elektriciteit  naar waterstof gaat     er energie verloren.    Dat is inherent    aan  het
         converteren    van  energie. Ook   bij de  productie  van  elektriciteit met   behulp  van   aardgas gaat
         bijvoorbeeld 40% van de energie verloren. Bij de         conversie    van elektriciteit in waterstof gaat      nu  nog
         ongeveer 30%     van   de energie verloren. Daarom moeten         we   de waterstof allereerst inzetten       voor  die
         sectoren   waar  de CO,-uitstoot alleen met waterstof kan worden vermeden. De chemische industrie is
         zo'n sector. Daar is het waterstofmolecuul        nodig voor de chemische       processen, niet    voor    de energie.
         Elektrolyse  is de enige   manier  om   dit molecuul op   een   groene manier te     produceren     in grote
         hoeveelheden. Daarnaast is waterstof         nodig  om  energie   op te slaan als de   zon   niet schijnt   of de wind
         niet waait. TenneT     en  Gasunie hebben     uitgebreide   studies  gedaan   waaruit   blijkt dat het meest     optimale
         energiesysteem     voor   Nederland is dat in 2050    1/3° van   alle energie  in de vorm van     waterstof wordt
         gebruikt.
                                                                                                                                     2590
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>