<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>13991226
         Project        NortH2:          Q&A's
         Q&A’s    —
                     PROJECT ALGEMEEN
         Ql. Waar gaat het project NortH2 over?
         Al. Waterstof      gaat  een   onmisbare rol      spelen  in het realiseren  van onze     nationale én   Europese
         klimaatdoelen. Het       gebruik     van groene waterstof leidt tot      een  drastische    verlaging  van  de CO;-uitstoot
         in Nederland      en een   duurzamere Nederlandse industrie.
         Een consortium dat op dit moment bestaat uit                Equinor, Gasunie, Groningen Seaports,          RWE   en  Shell
         Nederland met steun         van    de provincie Groningen, begint       daarom    nu  met de    benodigde stappen     voor
         een   grootschalige productie van         groene waterstof. Dit consortium zal in de komende maanden worden
         uitgebreid.
         Concreet     gaat het   om   het   realiseren,  in fases,  van windparken     op zee om     groene stroom te genereren,
         productie     van  waterstof op zee, het bouwen          van een   waterstoffabriek in de Eemshaven          om  de groene
         stroom    om   te zetten in    waterstof, het realiseren      van een   opslag  voor  waterstof    voor  als de wind niet
         waait   en  ombouwen       van   het  Gasunie-leidingnetwerk       om   de waterstof     naar  de industriéle klanten in NL
         en  Noordwest-Europa         te  transporteren.
         Q2. Hoe groot wordt de waterstoffabriek? En is dit inderdaad het grootste H2-project in Europa?
         A2. De exacte omvang          ligt  nog niet vast, daarvoor moet nog het        nodige studiewerk gebeuren.         De
         ambitie is    om voor    2030 zo'n 3 tot 4 GW        windenergie    te genereren    voor   waterstofproductie,     en
         mogelijk    10 GW    aan   elektrolysecapaciteit      te realiseren rond 2040. Ter      vergelijking:  met 800.000 ton
         waterstof kan      meer   dan de helft     van  het  huidige  waterstofverbruik in Nederland worden           vergroend    en
         past bij de ambities      van   de industrie.
         Uiteindelijk    is het doel   natuurlijk   om   hiermee   een  stevige bijdrage   te leveren    aan  de CO;-reductiedoelen
         van  het klimaatakkoord in Nederland, met als einddoel het halen                 van   de doelen   van  de  Europese   Green
         deal   en het Klimaatakkoord         van  Parijs.
         Ter  info:
         ¢    met 10 GW offshore          windcapaciteit     voor  elektrolyse kan   ruim 800.000 ton waterstof        gemaakt
              worden.
         e    10 GW is     omgerekend goed        voor   het  elektriciteitsgebruik   van  circa  12,5 miljoen Nederlandse
              huishoudens      (daar gaat het     echter niet    heen).
         Q3. Wat zijn de concrete          (‘benodigde’) stappen       die het consortium gaat nemen?
         A3. Voor de overstap        naar    (groene)  waterstof moet      een  geheel  nieuwe     geintegreerde waardeketen
         worden opgezet. Nu wordt de waterstof                voornamelijk geproduceerd        uit  aardgas.  In de toekomst maken
         we  waterstof uit groene elektriciteit         en  zal breed   ingezet  ter vervanging     van fossiele brandstoffen direct
         bij de verbruikers. NortH2 voorziet dat het            hierbij concreet   gaat  om:
              eo    het  realiseren,   in fases,  van een    megawindpark      op  zee om   groene stroom te genereren,
              e     het bouwen      van een    waterstoffabriek in de Eemshaven         om   de groene stroom       om  te zetten in
                   waterstof    (en potentieel      in volgende fasen ook      op zee),
                                                                                                                                       3188
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>13991226
             eo     het realiseren     van een     opslag  voor   waterstof   voor   als de wind niet waait       en voor    perioden    met
                    extra vraag
             e      het ombouwen         van    het Gasunie   leidingnetwerk       om  de waterstof     naar   de industriéle klanten in
                    Nederland     en   Noordwest-Europa)         te transporteren.
             e      De klant moet       zijn fabrieken    en processen inrichten op het         gebruik van de      groene waterstof.
             e      Daarnaast moet        er een    heel scala  aan  beleid, standaarden, procedures            en  regelgeving     worden
                    geregeld    zodat deze nieuwe waardenketen              gebouwd      kan worden      en  het  gebruik van      groene
                    brandstoffen wordt          gestimuleerd.
             e      We zetten de      gehele keten in één keer        neer   in de eerste    fase, vervolgens wordt deze gefaseerd
                    uitgebouwd.
         Q4 Wat is dan die eerste fase?
         A4. De eerste      stappen behelzen het inventariseren            van    wat  er allemaal   voor   nodig    is  om  de eerste fase
         van dit   project,   ongeveer 1       gigawatt   aan windcapaciteit      in 2027,  te realiseren. Dan hebben           we   het dus
         concreet    over een     offshore     windpark,   een   elektrolysefaciliteit,   een   netwerk dat meerdere industriéle
         clusters   en  opslag   met elkaar verbindt        en  afspraken    met   toekomstige klanten        voor   de groene waterstof.
         Cruciaal is dat    we   op zoek     zijn naar  additionele partners       en bedrijven    om   tot een    breed    gedragen
         consortium te komen.
         Het doen     van een    haalbaarheidsstudie is stap 1, die inmiddels is gestart. Daarna zal                  een
         investeringsbeslissing        genomen worden op basis           van  commerciele overwegingen.
         Q5. Wat is de rol      van   ieder    consortiumpartner       in het   project?   Waarom deze        partners?
         A5. De   huidige     partners hebben allen        binding   met Noord-Nederland          en  willen  een   grote sprong maken
         in de  energietransitie.      Zo is het    huidige  consortium ontstaan. De         partijen vullen elkaar goed         aan.
         Gasunie heeft verstand          van   transport   en  opslag van   gas.   Groningen Seaports heeft           ruimte   om   de nieuwe
         fabriek te faciliteren, lokale netten in te richten           en  positioneert zich     nadrukkelijk     als   ‘hydrogen port’.
         GSP ontwikkelt ook allerlei diensten die de waterstofwaardeketen ondersteunen. Shell heeft                                ervaring
         met moleculen        (gas),  heeft ervaring met      windenergie      en   heeft naast de technische expertise ook veel
         ervaring    met   grote projecten. Gezien de omvang             van   het  project  en  de  maatschappelijke         betekenis
         zoeken    we   uitbreiding     van   het consortium met      o.a.  meerdere grote       (offshore) energiebedrijven.          De
         provincie Groningen         is actief   aanjager  van   nieuwe   bedrijvigheid     op het   gebied   van   de    energietransitie
         voor   de  provincie.    De   provincie    investeert niet in het    project,   maar   ondersteunt het wel.
         Q6. Wat is de rol      van   de   Rijksoverheid?
         AG. De rol    van   de overheid is      om  het  regelgevend     en  flankerend beleid kader te         scheppen      waarbinnen
         het mogelijk     wordt    om    deze   gehele   keten  neer  te zetten. Denk      bijvoorbeeld     aan   het   aanwijzen    van
         nieuwe    windparken       in het    noordelijk deel   van  de Noordzee,       regelgeving    voor  opslag, transport       en
         levering   van   waterstof, stimuleren        van  de vraag    naar  CO,-arme waterstof         en investeringen       in (delen van)
         de keten.
         Q7. Hoeveel bedragen de investeringen in dit project? Hoeveel dragen alle consortium partners bij?
         A7. Het is    nu  nog  onduidelijk hoeveel investeringen           er   met dit  project gemoeid zijn.        Maar het is evident
         dat het neerzetten        van   wind op    zee- en  elektrolysecapaciteit       op gigawatt-schaal       en  de   noodzakelijke
         transportinfrastructuur         een    miljardeninvestering     vergt. Het is daarom       noodzakelijk      dat andere partijen
         aanhaken      om   dit te realiseren. Daardoor kunnen           we   nog niet zeggen wie welke         bijdrage levert.
                                                                                                                                               3189
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>13991226
         Q8. Blijft het     (financiéle)    commitment        van   de huidige partners       staan als  er geen nieuwe      (betalende)
         andere    bedrijven aanhaken?
         A8.   De  consortiumpartners zijn vastbesloten               om een     groene waterstofketen uit te werken          en  op te
         zetten.   Uiteindelijk zullen de investeringen            in dit  project economisch       moeten   zijn. En dat kan als    we
         allemaal samenwerken. Samen kunnen                   we   deze grootse ambitie realiseren. Wanneer            er geen   krachtige
         partners toetreden, heeft dat waarschijnlijk consequenties                    voor   de snelheid   en  de uiteindelijke   omvang
         van  het   project,    maar we     achten deze kans       zeer   klein.
         Q9. Wanneer zal het project gerealiseerd zijn?
         A9. We willen in de eerste-           en  tweede fase     van  het   project   met 1 resp 3-4 GW     aan   windcapaciteit
         gekoppeld       aan  groene     waterstofproductie, gerealiseerd           hebben in de tweede helft       van  dit decennium.
         Q10. Waarom groene waterstof                 en geen blauwe?
         A10.   Uiteindelijk,     op de   lange termijn,     zal alle waterstof die     geproduceerd      wordt groen    zijn. Op dit
         moment wordt          er  in de hele wereld      nauwelijks    groene waterstof       geproduceerd.     Het neerzetten     van  de
         benodigde       groene waterstof        productiecapaciteit zal vele tientallen jaren          in beslag  nemen, het is dus
         zaak  om nu      al daarmee te      beginnen.     Dat gaat heel     goed   in combinatie met blauwe        waterstof,   waar   de
         partijen   in dit consortium trouwens ook             bij betrokken zijn.
         Q11. Wie profiteert          van  dit  project  en   wat  zijn de voordelen       van  dit project voor Nederland?        En voor
         Groningen?
         All. Voor Nederland is           er een   aantal voordelen. Ten eerste wordt de CO;-uitstoot              van  Nederland
         gereduceerd door dit project.            Dit is een   belangrijke stap     naar een    CO,-neutrale   economie. Daarnaast
         biedt dit project de Nederlandse industrie de kans                  om   haar  producten    te vergroenen. Nederland wordt
         koploper     in  Europa     op het   gebied   van  waterstof. Dat levert nieuwe economische kansen                voor
         Nederlandse        bedrijven    en  draagt bij   aan   het  lange termijn verdienvermogen          van  Nederland. Nederland
         kan  een   internationale waterstof hub worden. Juist door in                  Groningen    grote hoeveelheden elektriciteit
         van  wind op      zee om     te zetten in groene      waterstof, kunnen grote investeringen           voor  transport   va
         elektriciteit    van   Noord Nederland        naar   de Randstad worden         uitgespaard.
         Voor   Groningen liggen         er kansen op het      gebied   van   waterstof. De realisatie     van een   waterstoffabriek     en
         de  opslag    en  transport     van   waterstof    brengt werkgelegenheid          met zich  mee.   Ook zal Noord-Nederland
         er profijt  van    hebben dat      onze   internationale     koppositie    als  European Hydrogen Valley hierdoor          nog
         meer    profiel krijgt.    Er is een   unieke concentratie       van  kennis    en  bedrijven  op het  gebied   van  waterstof.
         Denk    hierbij   aan  de RUG, de Hanze         hogeschool, EnTranCe, Gasunie,           NAM    en een  groot chemiecluster
         met   een   eigen waterstofvraag.
         Q12. Hoeveel banen worden                er gecreeerd     met dit   project   en   op welke   termijn?
         A112.  Wij schatten      in dat op    termijn   er  duizenden banen       gecreéerd worden. Hoeveel precies           en  in welke
         fase  van   het project weten         we nu   nog niet.
         Ter info: Er is door CE delft onderzoek             gedaan:
         https://www.ce.nl/publicaties/2202 /werk-door-groene-waterstof
         Q13. Waar komt de waterstoffabriek te staan? En                     waar    de  windparken?
         A13. De exacte locaties          zijn  nog niet  bekend,     maar   de Eemshaven heeft de ruimte          om  zo’n fabriek te
                                                                                                                                             3190
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>13991226
         accommoderen. Het           noordelijke     deel  van  de Noordzee heeft         een   gigantische potentie     voor
         grootschalige      wind op    zee.   Het is  aan  de overheid     om    snel nieuwe     gebieden    aan   te wijzen.
         Q14. Wat is de rol       van   andere     provincies in het Noorden in dit project? (waarom wel/niet betrokken)
         A114,  Op  dit moment       zijn  de twee andere       noordelijke provincies        nog niet betrokken. Ze      zijn
         geinformeerd       over  dit  project    en van   harte welkom       om    net als de   provincie Groningen supporting
         partner   te worden. We verwelkomen hen graag als                   partner    om   te  helpen   van  dit  project een  groot
         succes  te maken.
         Q15. Waar gaat de waterstof              naar  toe? Wie    zijn  de afnemers?
         A15. De waterstof zal in eerste instantie             voornamelijk worden gebruikt            in de industrie; daar    zit op dit
         moment de       grote vraag      naar   waterstof als    grondstof. Denk       aan   raffinaderijen, kunstmestfabrieken,
         maar   ook de staalindustrie kan veel met waterstof                en   in de toekomst      zou  waterstof binnen de industrie
         ook  voor   verhitting ingezet kunnen worden. Ook vanuit de mobiliteitssector kan                         er vraag ontstaan; met
         name voor      het  zware    transport biedt waterstof interessante             mogelijkheden. Wij        zien de waterstof in
         voornamelijk in deze        sectoren     gebruikt worden      ter   vervanging     van   gebruik van fossiele brandstoffen        en
         deels ook ter vervanging          van   huidige  inzet  van  waterstof die      nu   nog wordt    geproduceerd      op basis   van
         aardgas.
         Q16. Waarom is         voor   Noordwest-Europa gekozen?
         Al16. We hebben        voor   Groningen gekozen         vanwege de        strategische locatie van Groningen.         Er is veel
         windpotentieel       op de Noordzee boven Noord-Nederland. In                   Groningen kan de waterstof worden
         opgeslagen     en er   ligt een   gastransport netwerk dat met relatief weinig investeringen                   omgebouwd kan
         worden     om   waterstof     naar   gebieden    met   een  waterstofvraag        in geheel    Noord-   en  West-Europa     te
         transporteren.
         Juist door in    Groningen grote hoeveelheden elektriciteit van wind                    op  zee om   te zetten in groene
         waterstof     en  als waterstof      naar  markten te transporteren, kunnen grote extra                investeringen    voor
         transport    van   elektriciteit   van   Noord-Nederland        naar    de Randstad worden        uitgespaard.
         Daarnaast heeft       Groningen de benodigde            ruimte   en   is de  provincie    een  knooppunt van     elektriciteitsnet
         werken,    is er  ruimte   en   zijn  er veel kennisinstituten       en  bedrijven    die verstand hebben       van  gas  en van
         waterstof. En, last but not         least,  een  enthousiaste      provinciale    overheid.
         Er zijn in  Groningen tal      van   initiatieven   gestart  en   in de   planning voor opwekking          en inzet van  groene
         waterstof op kleinere        en   middelgrote     schaal   (tot 20   MW).     Deze vloeien    voor  uit de eerdere
         gepubliceerde Investeringsagenda               Noord   Nederland; voorbeelden zijn:
              -
                     HyStock (1   MW ZOn PV conversie Waterstof                 pilot installatie
              -
                     DJEWELS    (20  MW demo         conversie-installatie)
              -
                     Testcentrum H2       bij  Entrance   (Hydrohub);
                    Voertuigen     op H2:     Qbuzz, Holthausen, gemeente Groningen                 e.a.;
              -
              -
                     HyNetherlands (100         MW demo       conversie-installatie)
              -
                     HEAVENN,
         Q17. Wat gaat       er  met de     gasleidingen     in Groningen gebeuren?
         A17. De    gasleidingen     in  Groningen zijn      op  langere termijn geschikt om te worden om gebouwd naar
         transport    voor   waterstof. Voor de        zekerheid: het huidige netwerk zal voor een groot deel nog jaren in
                                                                                                                                              3191
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>13991226
         gebruik zijn  voor    het transport   van  aardgas.    Een deel kan worden       vrijgespeeld,     onder    meer    vanwege de
         afbouw    van  de exportcontracten vanuit Nederland. Langs de ruggengraat                   van   het NL gastransportnet
         zijn in de  loop   der jaren overal meerdere       gasleidingen parallel     naast elkaar     aangelegd: reeds       in de
         komende jaren kunnen         leidingen   worden    vrijgespeeld om in te      zetten   voor   transport    van    waterstof  over
         grote afstanden..
         Q18. Waarom kondigen jullie deze ambitie              nu   al aan?
         A18. Het neerzetten       van een   grootschalige    groene waterstofketen is         een enorm      karwei, dat veel tijd    en
         moeite zal kosten      van  bedrijven,   maar   ook  van   overheden. Het is     goed   als  mensen      weten dat    er grote
         stappen worden genomen,           waarom ze     worden genomen,        maar    ook dat het wel enige        tijd zal duren
         voordat   dergelijke projecten gerealiseerd zijn. Ook willen           we van    de gelegenheid gebruik maken             om een
         uitgestoken    hand te presenteren       naar   andere   bedrijven/organisaties       die zich   hierbij  aan    zouden willen
         sluiten.
         In het Klimaatakkoord is      aangekondigd dat       we   in NL in 2030 3 tot 4 GW aanbod           van   groene waterstof
         willen hebben      gerealiseerd.   Dat  vergt miljardeninvesteringen; opschaling            van  de   technologie     en een
         markt die nog tot      ontwikkeling    moet komen. Om dat         daadwerkelijk     te kunnen zullen       we    dus nu  moeten
         beginnen    en  daarvoor    een   project  starten   en  faseren zoals eerder beschreven           (1  GW 2027 + 2-3      richting
         2030).
         Q19. Gaat het consortium subsidies aanvragen bij de overheid? Indien ja, waarom?
         A19. Om dit     project  te realiseren is overheidssteun        onontbeerlijk.    Het  gaat   om   het   aanwijzen    van
         nieuwe   windgebieden       op zee,   het juiste regelgevend      kader  en  investering     in (delen van)      de nieuwe
         waardeketen.
         Het is  onze  overtuiging dat     groene waterstof      uiteindelijk  economisch zal      zijn. Op dit    moment wordt       er in
         de hele wereld      nauwelijks   groene waterstof      geproduceerd.      Het  gevolg   daarvan is dat de kosten in de
         keten in de eerste fase      hoger   zullen zijn dan in latere fases. Het idee achter          ons  project    is dat door op
         grote schaal   te   werken, de toeleveranciers de benodigde investeringen kunnen doen                      om     de kosten
         zodanig   te gaan drukken dat groene waterstof economisch zal worden. Het is                     waarschijnlijk dat er     in het
         begin subsidies nodig zullen zijn,       maar   dat deze    van tijdelijke aard zullen zijn.
         Q20. Hoe linkt dit project       aan  het NL   klimaatakkoord,      het  Parijsklimaat     akkoord      en de   Europese   Green
         deal?
         A20. Met dit     project wordt    een  belangrijke stap gezet      in het realiseren    van   de ambities uit het
         Klimaatakkoord       om  in 2030 3-4 GW     aan   geinstalleerd    vermogen     aan  elektrolysers te hebben
         gerealiseerd.    Daarnaast is het    gebruik van    groene waterstof essentieel         om    de klimaatakkoorddoelen
         voor  de  lastig  te verduurzamen sectoren zoals de industrie            en  het  zware   wegtransport        te realiseren. Ook
         de Europese Green Deal ziet         een  belangrijke rol    voor  waterstof in het verduurzamen            van    de Europese
         economie     en  de   Europese   Commissie wil met de green deal al          meer   CO, reduceren (-55%) dan het
         Nederlandse klimaatakkoord          (-49%).   Daar is zowel offshore wind        en waterstof     voor    nodig.   Het
         klimaatakkoord       en de  Europese zijn beide noodzakelijk         om  de klimaatdoelen       van    Parijs  te halen.
         Q21. Worden       er  nog  meer   partners   aan  dit project toegevoegd?        Zo  ja, wie?
         A21. Ja. Een    project  van  dergelijke   omvang kan alleen worden neergezet met                een    brede groep partners.
         Daarvoor    kijken   we naar   partijen  in de  gehele   waardeketen:      wind, elektrolyse, opslag        en   transport  en
         afnemers. Als nieuwe partners zich hebben             aangesloten zullen      we  dit uiteraard bekendmaken.
                                                                                                                                            3192
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>13991226
         Q22. Hoe verhoudt dit project zich tot het Investeringsplan Noord-Nederland?
         A22. Ruim     een   jaar gelden      is de  Investeringsagenda        Waterstof Noord-Nederland          gepubliceerd.     Hierin is
         de ambitie     voor   het realiseren      van een    groene waterstofeconomie startend in Noord-Nederland reeds
         aangekondigd.        Dit  project past daar      perfect   in  en  draagt bij   aan  het  daadwerkelijk realiseren     van    deze
         ambities   samen      met de    partners     van   de  investeringsagenda.
         Q23. Waarom doet TenneT hier niet                  aan   mee?
         A23. De kern       van  het project gaat       om   het realiseren     van een   grote hoeveelheid offshore wind,
         elektolysecapaciteit        en  het transporteren        en  opslaan    van   groene waterstof. Daarin zit niet direct        een  rol
         voor  TenneT: neemt niet weg dat TenneT wel                   een   rol  speelt  met  transport   van elektriciteit op   zee: er   zal
         dus ook goed moeten worden                afgestemmd     met TenneT.
         Q24. Kan dit project         van  de   grond komen als overheidssubsidies uit zouden blijven?
         A24. Er zal    krachtig beleid nodig zijn         van  de overheid      om   verdere   verduurzaming     van  de energievraag te
         bereiken: daarmee kan           en  verdere     doorgroei    van   grootschalige projecten mogelijk        worden. In de eerste
         stap  naar  realisatie     van  grootschalige waterstof          moeten     we  door   een  innovatie-  en  opschalingsfase      en
         zullen de kosten       hoger zijn dan bij volgende stappen. Bij de grote uitrol wordt gemaakt van het
         ‘leergeld’  van    de eerste stappen. Voor die extra kosten in de eerste stap is                  overheidsondersteuning
         nodig nodig.      Verder zal    er  anticiperend geinvesteerd           moeten worden in       transport  en  opslag.   Dit om
         verdere   ontwikkeling        van  de markt     mogelijk    te maken      en om   later wel op efficiénte schaal te kunnen
         opereren    ...
         Q25. Waar ligt het business-eigenbelang                  van  de partners in het consortium?
         A25, Gasunie wil       een    belangrijke bijdrage       leveren    aan   de energietransitie    en de CO2 reductiedoelen         van
         de  samenleving.       Met    onze   kennis   en   kunde   maar    vooral met de bestaande waterstofinfrastructuur
         kunnen    we    hier  een   belangrijke bijdrage       aan   leveren.
         Shell wil  een    belangrijke bijdrage       leveren    aan   de  energietransitie     en de CO2 reductiedoelen      van    de
         samenleving.       Met   onze   kennis    en  kunde op het      gebied     wind  en waterstof kunnen      we  hier een
         belangrijke bijdrage        aan  leveren. Dit project past        goed bij    onze  New    Energies-aspiraties  en  bij  onze
         ambities   om     steeds    weer   nieuwe manieren te vinden             om   CO--uitstoot   te verminderen    en meer en
         schonere energie te leveren, thuis,             onderweg      en  op het werk.
         Q26 Hoe verhoudt NortH2 zich tot projecten als HEAVENN of NSWPH?
         A26. Het Heavenn           Project heeft vorige jaar       van   de Europese Commissie         een  subsidie ontvangen        om  als
         de eerste   waterstofregio van Europa              te worden. Dit     project   moet de start    van een   eerste echte
         waterstofketen        mogelijk    maken     en  zal de eerste    verbindingen      tussen al de   benodigde schakels leggen.
         Het  project North2 gaat         over    de eerste    opschaling richting de noordelijke         en nationale ambities met        een
         doorkijk  naar     de grote uitrol      na 2030    richting  2040.
         Gasunie is    samen      met TenneT       en  energienet partner        in het Nort Sea Wind Hub consortium. Dit
         consortium onderzoekt hoe in de toekomst grote hoeveelheden offshore wind efficient                              aan  land
         gebracht    kan worden.        Bijvoorbeeld      door   windparken       efficiént te clusteren   en of waterstof offshore te
         produceren       en  dan   aan  land te    brengen.     NSWPH kan daarmee in de toekomst              een  belangrijke    rol  spelen
         bij het realiseren     van    de ambities     van   North2.
                                                                                                                                                3193
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>13991226
         Q27 Wanneer is de studiefase afgerond? En kan daar de conclusie uit volgen dat het consortium                               er
         toch   maar   niet  aan   begint?
         A27. We    zijn begonnen       met de haalbaarheidsstudie. Die is           aan  het eind van   dit  jaar  naar  verwachting
         afgerond.    Daarna    volgen    er  nog   meer   detail studies voordat de      schop  de grond     in kan gaan. Voordat de
         schop de grond       in kan moeten allerlei zaken op hun            plek vallen. Bij voorbeeld het aanwijzen         van
         gebieden    voor   de  benodigde windparken            op zee;   regelgeving   omtrent het   transport      en opslag   van
         waterstof moet       van  kracht zijn; de      benodigde vergunningen        moeten worden        afgegeven     en er  moet ook
         voldoende vraag zijn        naar   groene waterstof.       Wij zijn  er optimistisch  over  dat   ons  dat gaat lukken.
         Q28. Weer      een   haalbaarheidsstudie.....hoe zit dat?
         A28. Zoals elk groot       project beginnen       we   met de haalbaarheidsstudie. Die zal         duidelijk maken hoe      we   de
         visie  samen    kunnen realiseren.
         Q29. Welke      vorm van     opslag     van   waterstof wordt      er  overwogen?
         A29. Hiervoor wordt         opslag   in  zoutkoepels (cavernes)        overwogen, net als    nu   het  geval  is met  aardgas,   in
         Zuidwending.
         Q30. Wordt      er  ook  geinvesteerd in brandstofcellen of alleen in elektrolysers?
         A30. In dit   project gaat het      om    waterstof te maken uit stroom. Hiervoor          gebruiken      we  elektrolysers.
         Brandstofcellen doen het          omgekeerde, die make          stroom uit waterstof     en vormen       geen onderdeel     van
         dit project.
         Q31. Wordt dit ook        weer    zo’n   project van de vervuilende fossiele industrie dat de hele subsidiepot
         leegslurpt,   helemaal geen CO2           bespaart     en  uiteindelijk de belastingbetaler weer voor           mag   opdraaien?
         A31. Nee. Dit     project bouwt juist        nieuwe duurzame waardeketens. En dat is             noodzakelijk om      de
         economie te verduurzamen             en   de klimaatdoelen te halen.
         Q32. Hoeveel GW is 800.000 ton? Is dat 10 GW afkomstig                      van  het windpark      op zee?
         A32. 0,8  miljoen     ton waterstof is de verwachte hoeveelheid waterstof die kan worden                      gegenereerd     met
         een   windpark    van   10  gigawatt     waarvan     alle elektriciteit wordt   aangewend     om    waterstof te maken.
         Q33. De productie        van  groene waterstof is         onlangs   nog door het PBL berekend dat het            voorlopig   geen
         CO2-besparing oplevert           vanwege de inefficienties. Wat is          daarop   uw  reactie?
         A33. PBL heeft op 17 februari           een   update    van  haar  berekeningen gepubliceerd         en  haar  bevindingen    al
         enigszins genuanceerd.         Maar in dit     project   voorzien   we  groene waterstof te     produceren       met
         hernieuwbare elektriciteit die          specifiek   voor   dat doel wordt    gebouwd    er is dus geen     sprake   van  het
         gebruiken    van   elektriciteit   waar    bij de productie    CO2    vrijkomt  Dat is het unieke     en  noodzakelijke van dit
         project. Als deze groene waterstof              bijvoorbeeld   grijze waterstof in de industrie vervangt of straks wordt
         gebruikt  in  een   waterstofvrachtwagen,           is absoluut   sprake   van  CO2-besparing.
         Q34. Veel onderzoek toont            aan   dat de kosten      voor  groene waterstof dit decennium nog te             hoog zijn.
         Hoe denken      jullie deze investering rendabel            te maken?
         A34, Een   schaalsprong       in  elektrolysetechnologie gekoppeld           met nog   grootschaliger productie van
         hernieuwbare elektriciteit is         nodig    om  de kosten    van  groene waterstof    omlaag te brengen.         Dat is precies
         wat dit  project beoogt door de gehele waardeketen                  in één  project  samen   te  brengen.    We    blijven het
         zeggen, het moet groter, groener             en  sneller.
                                                                                                                                             3194
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>13991226
         Q35. Een aantal megawindparken,               over    hoe groot hebben     we   het?
         A35. We hebben het         over  honderden windmolens op de            Noordzee,      ver uit het zicht.
         Q36. Zie ik de windturbines vanuit Schiermonnikoog?
         A36. Absoluut niet. De       windparken       komen op de Noordzee,        ver  uit het zicht. Zoals dat ook       geldt  voor
         het bestaande     windpark.
         Q37. De Waddenzee is UNESCO-werelderfgoed, hoe gaat dit project hiermee om?
         A37. De   windparken      komen in door de          Rijksoverheid  aangewezen       gebieden,   dien de uitkomst       zijn van
         het recent   afgesloten     Noordzee akkoord.
         Q38. Wat zijn de criteria       om    door te gaan met dit      project?
         A38.  Wij gaan als partners sowieso door. De vraag is alleen welke rol de overheid                      pakt  en hoe  snel, de
         toetreding   van   nieuwe    partners     en subsidies    van  de nationale   en   Europese    overheid.
         Q39. Welke rol kan Duitsland eventueel spelen in deze plannen?
         A39. We    hopen    dat Duitse klanten zich zullen melden           voor  de afname      van  groene waterstof. Ook is het
         mogelijk  dat Duitse offshore        windparken        hun groene elektriciteit    aan  de waterstoffabriek gaan leveren.
         Q&A’s   —
                   Over WATERSTOF: Zie ook:             https://www.dewereldvanwaterstof.nl/
         Ql. Wat is waterstof?
         Al. Waterstof is     een  extreem licht      en  onschadelijk   gas, veertien keer lichter dan        lucht,  en kan worden
         omgezet    naar  elektriciteit. Ook kan het gas als energie          gebruikt worden      voor   het  verwarmen van onze
         huizen, dient het als     grondstof     voor  de chemische industrie       en  alle  vormen van     transport én heeft het
         een veelbelovende toekomst als schone brandstof. Een                  belangrijk pluspunt      van  waterstofgas,     is dat het
         kan worden    opgeslagen,       zodat het later      gebruikt  kan worden.
         Omdat waterstof op aarde voorkomt in                verbindingen,   moet eerst iets     gebeuren     om   deze te ‘ontbinden’
         en zo  waterstofgas     te  krijgen.   Een  veelgebruikte     methode is   elektrolyse:     een  proces    waarbij je  water
         (H20)   onder stroom zet       en zo   water omzet in zuurstof       (O) en waterstofgas (H2).         Er zijn verschillende
         soorten waterstof:      'groene'   waterstof     (uit elektrolyse   met duurzame elektriciteit        van   wind,  zon  of
         water), 'grijze’  waterstof     (uit fossiele   brandstof); bij  de laatste komt CO2 vrij. En dan is          er nog  een
         'blauwe’ variant.     Hierbij gaat de vrijgekomen          CO2 permanent in      opslag,  in  bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee, waardoor de       zo  verkregen waterstof klimaatneutraal           is. Het   restproduct bij verbranding        is dus
         wel in alle gevallen    schoon.
         Q2. Wat zijn de eigenschappen             van waterstof?
         A2. Als gas  (H2)   is waterstof     kleurloos, reukloos, smaakloos,       niet   radioactief,   niet  giftig en  heeft het  een
         hoge verbrandingswaarde. Waterstof               is  een  extreem licht gas, veertien keer lichter dan lucht.
         Q3. Hoe maak      je waterstof?
         A3. Omdat waterstof op aarde voorkomt in                 verbindingen,   moet eerst iets     gebeuren     om   deze te
         ‘ontbinden’   en zo    waterstofgas      te krijgen.    De eerste methode is     elektrolyse:   een   proces   waarbij je   water
         (H20)   onder stroom zet       en zo   water omzet in zuurstof       (O) en  waterstofgas (H2).       Waterstof is ook te
         maken via thermochemische processen,                  bijvoorbeeld  het omzetten      van  fossiele brandstoffen,      waarbij
                                                                                                                                           3195
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>13991226
         koolwaterstoffen        gesplitst worden       in koolstof    (C)  en     waterstof. Tot slot is waterstof te        verkrijgen   via
         biochemische       omzetting      van  biomassa     en   bijvoorbeeld         van   algen.
         Q4. Hoe wordt waterstof energie?
         Ad. Waterstof is geen         energiebron,      wel   een  energiedrager.           Om  er een   elektromotor     (bijvoorbeeld     in  een
         auto)   op te kunnen laten         draaien,  is  een   brandstofcel        nodig    die waterstof omzet in elektriciteit.       Daarbij
         vindt  omzetting      van  waterstof     en  zuurstof    plaats   in ionen:        deeltjes die  geladen zijn.   Die reactie wekt
         elektriciteit op    voor   de   aandrijving    van een    elektrische installatie of motor. Het              restproduct is
         waterdamp.       Een andere       mogelijkheid     is een  op waterstof           aangepaste verbrandingsmotor.
         Q5. Waarvoor is waterstof te gebruiken?
         A5.  Vandaag de dag        is waterstof op grote schaal in              gebruik als grondstof in de chemische industrie              -
                                                                                                                                                voor
         bijvoorbeeld      ammoniak       en  bepaalde     kunststoffen        -
                                                                                  en  in  raffinaderijen.  Waterstof is verder      een
         (potentiéle)     brandstof     voor  alle vormen van       transport: via weg, water, lucht             en  spoor. In het    algemeen     is
         het  bij  uitstek  geschikt     voor  elektrische toepassingen die het niet redden met                    batterijen.   In de industrie
         is het  een   interessante      optie  voor  processen die        hoge temperaturen           vereisen. Huishoudens kunnen het
         in de  toekomst,      via netwerken op       wijkniveau, mogelijk             gaan   gebruiken   voor  warmte.
         Q6. Is waterstof       een  schone brandstof?
         Ab. Als het gaat      om   het gebruik in     een   brandstofcel         om    elektriciteit te maken, is waterstof in alle
         gevallen volledig      schoon.     Daarbij  is er  geen emissie, behalve             van schone    waterdamp.      Gaat het   om    hoe
         schoon de      productie van      waterstof is, dan      hangt    dat af      van   de herkomst    van  die waterstof. Vandaar het
         onderscheid tussen        'groene’     waterstof    (uit elektrolyse         met duurzame elektriciteit        van  wind,   zon of
         water)    en  'grijze' waterstof     (uit fossiele brandstof); bij          de laatste komt CO2       vrij.  Dan is er  nog  een
         'blauwe’ variant.      Hierbij gaat de vrijgekomen           CO2     permanent in opslag, in bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee, waardoor de         zo   verkregen    waterstof klimaatneutraal is. Het              restproduct bij verbranding        is dus
         wel in alle   gevallen schoon.
         Q7. Hoe sla je waterstof op           en  hoe   transporteer       je het?
         A7. Het mooie       van  waterstof is     dat  je het   kunt   opslaan.        In grote hoeveelheden        en voor   langere tijd. Bij
         wind-    en zonnestroom is dat nog          altijd lastig. Opslaan          van   waterstof   gebeurt    al in tanks, als
         samengeperst gas of            flink gekoeld    en  geisoleerd          als vloeistof. Het wordt ook al als       gecomprimeerd
                                     -                                       -
                                                                                                                                                 gas
         ondergronds opgeslagen, bijvoorbeeld                in zoutcavernes
         Net zoals    bij opslag vindt vervoer van waterstof plaats                   in samengeperste of vloeibare vorm, in tanks. In
         de industrie bestaan al         leidingnetwerken        voor  waterstof. Waterstof is dan via het bestaande
         aardgasnetwerk mogelijk            ook te transporteren         naar     woningen      en  bedrijven.   Hiervoor    loopt al  een  aantal
         proeven.
         Q8. Wat kost waterstof?
         A8. Er   zijn veel factoren die de kosten          en   daarmee de prijs           van waterstof    bepalen. Denk      aan  de kosten
         voor   productie, de prijs       van  (groene, grijze     of blauwe)        elektriciteit  en van   aardgas, investeringen       in
         installaties, opslag     en   distributie. Ook het klimaatbeleid               speelt  een  rol. Uiteindelijk   zal waterstof moeten
         kunnen     concurreren      met andere      energiebronnen-           en   dragers.    Daarvoor is   grootschalige productie
         nodig.    Naar  verwachting       zal dat nog zeker tot 2030 duren.                Volgens  PBL kost het      produceren    van  grijze
         waterstof     nu  ongeveer 1,50 per        Kg/H2.     Het maken         van   groene waterstof     volgens     PBL ongeveer 5a 6
                                                                                                                                                      3196
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>13991226
         euro.  Die kosten kunnen door het fors          opschalen   van  elektrolysers   en  offshore wind met 50 a 60%
         omlaag.
         Aan de   pomp’ kost    een   kilo waterstof    voor een   personenauto     nu ongeveer tien      euro.   De  prijs   per
         kilometer   voor een    personenauto       is daarmee   om en   nabij  de tien cent, nagenoeg       gelijk  aan   de
         gemiddelde     brandstofkosten      van een    auto op benzine of diesel. De     verwachting      is dat de    prijs  aan de
         pomp door     schaalvergroting     flink zal dalen.
         Q9. Is waterstof gevaarlijk?
         A9. Waterstof is   brandbaar,      maar    uitsluitend  na het in de  juiste verhouding     mengen met zuurstof           en als
         er dan ook nog    eens een     vlam   bij komt. Bovendien is waterstof       een  vliuchtig gas; het    stijgt  met   twintig
         meter per seconde. Neem          een   auto met    een waterstoftank. Mocht      er een   gat in die tank komen, dan zit
         de waterstof al   hoog    in de lucht voordat het met zuurstof is        gemengd waardoor het kan branden. Mocht
         er ook  een  vlam  bij komen, dan zal de waterstof door de hoge druk de vlam als het ware ‘uitblazen’.                       Dit
         alles neemt niet weg dat       voor  bewerking, opslag     en  transport   van waterstof     -
                                                                                                        net zoals   bij benzine,
         diesel en  aardgas allerlei voorschriften bestaan om de veiligheid
                              -
                                                                                        te  garanderen.
         Q10: Is het niet inefficient     om    dure groene elektriciteit    om   te zetten in waterstof? Gaat          er  niet veel
         energie   verloren?
         A10:  Bij de omzetting     van  elektriciteit   naar waterstof gaat    er energie verloren.     Dat is inherent       aan het
         converteren    van  energie. Ook     bij  de  productie  van  elektriciteit met  behulp   van   aardgas gaat
         bijvoorbeeld    40%  van   de  energie verloren. Bij de     conversie   van elektriciteit in waterstof gaat         nu  nog
         ongeveer 30%     van   de  energie   verloren. Daarom moeten         we  de waterstof allereerst inzetten          voor  die
         sectoren   waar  de CO;-uitstoot alleen met waterstof kan worden vermeden. De chemische industrie is
         zo'n sector. Daar is het waterstofmolecuul           nodig voor   de chemische processen, niet         voor    de  energie.
         Elektrolyse  is de enige    manier   om    dit molecuul op   een  groene manier te      produceren      in grote
         hoeveelheden. Daarnaast is waterstof            nodig  om  energie   op te slaan als de   zon   niet  schijnt of de wind
         niet waait. TenneT     en   Gasunie hebben       uitgebreide  studies  gedaan   waaruit    blijkt dat het meest        optimale
         energiesysteem     voor    Nederland is dat in 2050      1/3° van alle energie    in de vorm van     waterstof wordt
         gebruikt.
                                                                                                                                          3197
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>