<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                           Ministerie van Economische Zaken
                                                                           en  Klimaat
         > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag
         De Voorzitter     van  de Tweede Kamer
         der Staten-Generaal
         Binnenhof 4
         2513 AA DEN HAAG
                                                                              Directoraat-generaal    Klimaat
                                                                                        :
                                                                                 c
         Datum       11 december 2020                                         Lara
         Betreft     Voortgang beleidsagenda kabinetsvisie           waterste,      oe
                                                                              Bezuidenhoutseweg    73
                                                                              2594 AC Den
         Geachte Voorzitter,                                                                Haag
                                                                              Postadres
                                                                              Postbus 20401
         Met deze brief ga ik in op de motie          Moorlag  c.s.
                                                                              2500 EK Den   Haag
         (Kamerstuk 35377,         nr. 15  van   25 juni 2020).
                                                                              Overheidsidentificatienr
         Daarnaast informeer ik        uw   Kamer    over de voortgang
                                                                              00000001003214369000
         van  de  beleidsagenda       van  de kabinetsvisie waterstof,
                              ;                 y
                                                                              T  070 379 8911   (algemeen)
         zoals toegezegd in beantwoording van eerdere vragen                  ¢  470 375 65100  (algemeen)
         (Kamerstuk 232813, nr. 503, ingezonden op 4 juni                     www. rijksoverheid.nl/ezk
         2020). Als onderdeel van de voortgang ga ik ook in op
         een aantal ontwikkelingen in de industrie, mobiliteit en             ons
                                                                                   kenmerk
                                                                              DEKE-£/    2298818
         transport, en gebouwde omgeving.
         1         Nederlandse        strategie    en  financieéle middelen
         Het kabinet ziet     waterstof, naast duurzame stroom en warmte, als een onmisbare
         schakel in   een   duurzame      energievoorziening. Zoals geschetst in de kabinetsvisie
         zal waterstof    naar   verwachting      een belangrijk rol spelen  in de   verduurzaming         van
         met   name    de industrie    en  het transport en bieden tijdige investeringen
         economische kansen          voor  Nederland. Het introduceren van een nieuwe
         energiedrager op systeemniveau is een complexe uitdaging en vergt een
         gefaseerde aanpak. Het is belangrijk nu al ervaring op te doen met
         waterstofprojecten en tijdig de randvoorwaarden voor de waterstofmarkt te
         regelen. Om dit te bereiken werk ik in nationaal en internationaal verband langs
         een aantal, in de beleidsagenda van de kabinetsvisie geschetste, lijnen aan
         initiatieven die bijdragen aan de ontwikkeling van de waterstofmarkt. Deze acties
         vormen, samen met de initiatieven van private partijen en regionale overheden,
         een opmaat naar een nationaal waterstofprogramma, zoals is afgesproken in het
         Klimaatakkoord. Dit programma moet in 2022                van start gaan.
         In deze brief    neem    ik  uw  Kamer    stapsgewijs  mee   in de acties   en   initiatieven die
         voortkomen uit de       beleidsagenda      en  op dit moment worden ondernomen. Eerst ga
         ik in op hoe de Nederlandse strategie en inzet van middelen zich verhouden tot
         recente internationale ontwikkelingen. Hiermee geef ik uitvoering aan de motie
         Moorlag.
         Het  afgelopen jaar hebben een aantal landen en de Europese Commissie een
         strategie voor de ontwikkeling van een waterstofketen gepresenteerd. De motie
         Moorlag c.s. verzoekt de regering in beeld te brengen in hoeverre de Nederlandse
                                                                                                               Pagina 1 van 11
                                                                                                                               0112
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                 Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                 en  Energie
                                                                                                 Directie Elektriciteit
                            .        .          .                         .      .
                                                                                                 Ons kenmerk
         waterstofstrategie en de inzet van middelen aangepast en geintensiveerd         moeten  cue      £/ 20208810
         worden om in Europa een toonaangevende rol in de waterstoftransitie te
         verwerven en     behouden.
         De Duitse   waterstofstrategie, de Franse en zeker ook de strategie van de
         Europese Commissie zijn belangrijk omdat ze net als de visie van het kabinet
         gericht zijn op een geintegreerde Europese waterstofmarkt. Het is zeer positief
         voor Nederland dat in navolging van de kabinetsvisie op waterstof, ook deze
         landen de noodzaak     van  duurzame waterstof zien   en inzetten op de   ontwikkeling
         van een   duurzame waterstofketen. Het maakt      duidelijk dat het Nederlandse beleid
         onderdeel is van een brede internationale ontwikkeling. Dit vergroot de kansen op
         een snelle reductie van de productiekosten van groene waterstof en opschaling
         van het opgesteld vermogen.
         De  strategieén in de buurlanden en van de Europese Commissie sterken mij in de
         positie die ik voor Nederland zie als spil in de toekomstige waterstofketen. Met
         name de Duitse strategie is hierbij relevant omdat Duitsland een grote vraag naar
         waterstof voorspelt, 0.a. in de industrie in het Ruhrgebied en voorziet dat import
         via en  doorvoer vanuit Nederland    een belangrijke aanvoerroute van duurzame
         waterstof   zou  moeten worden. Ik zie de Duitse   strategie dus niet als concurrentie,
         maar juist   als een positieve impuls voor de Nederlandse ambities.
         Daarom zet ik in op    samenwerking   met Duitsland. De Nederlandse     en  Duitse
         overheden,    samen   met de deelstaat Noordrijn-Westfalen,   onderzoeken de
         mogelijkheden voor grensoverschrijdende waterstofinfrastructuur, levering aan de
         industrie en koppeling aan wind op zee (project Hy3). In de eerste helft van
         volgend jaar verwacht ik de eerste resultaten van dit onderzoek. Waterstof is ook
         een belangrijk onderwerp in de samenwerking met Duitse overheden en bedrijven
         via het Duits-Nederlandse Industrieforum, en     —
                                                             samen met Vlaanderen     -
                                                                                        de
         trilaterale chemiestrategie. De waterstofstrategie van Noordrijn-Westfalen (met
         het industrierijke Ruhrgebied) sluit goed aan bij de Nederlandse aanpak en dit
         biedt perspectief voor het verduurzamen van de industrie en het zware transport.
         Dit is ook belangrijk voor de positionering van de haven van Rotterdam.
         Aansluitend is het   Havenbedrijf Rotterdam, zoals aangekondigd in de
         kabinetsvisie, al actief aan het verkennen met welke landen importketens te
         ontwikkelen zijn. Het potentiéle aanbod van duurzame waterstof in overzeese
         landen is hierbij in kaart gebracht en er is een aantal
         samenwerkingsovereenkomsten gesloten met landen waar veel potentieel is.
         Volgend jaar zal ik, mede in kader van de motie Sienot (Kamerstuk 35570-XIII,
         nr. 39) nader laten onderzoeken wat er nodig is om importketens op gang te
         brengen. Hierbij zie ik ook perspectief in het recente initiatief van Gasunie en de
         havens Groningen Seaports, Amsterdam, Rotterdam en North Sea Port om verder
         onderzoek te doen naar de randvoorwaarden voor de oprichting van een
         handelsplatform voor waterstof.
         Een  gedeelte van de strategie en beschikbare middelen van Frankrijk, Duitsland
         en  ook  Belgié (met name Vlaanderen) is specifiek gericht op de voor
         waterstoftoepassingen benodigde technologieén, zoals elektrolysers en
                                                                                                 Pagina 2  van  11
                                                                                                                              0113
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                                   Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                                   en  Energie
                                                                                                                   Directie Elektriciteit
                                       .                     .         .             .      .
                                                                                                                   Ons kenmerk
         brandstofcellen. Deze invalshoek heb ik ook                       de kabinetsvisie opgenomen. Een
                                                                       in
                                                                                                                   cue    £/  20208810
         klein aantal bedrijven is in Nederland al jaren op dit terrein actief. Ik ben
         verheugd dat het aantal Nederlandse bedrijven en kennisinstellingen dat zich
         oriénteert op het leveren         van    producten       en  diensten in de waterstofketen groeit.
         Dit wordt     o.a.  duidelijk   uit het op 19 november             jl. verschenen rapport
         Elektrolysers: kansen voor de Nederlandse maakindustrie, van FME en TNO.
         Conform de toezegging aan uw Kamer op 26 november 2020 tijdens het
         notaoverleg Energie en Klimaat) ga ik in gesprek met deze partijen om te bezien
         hoe Nederland deze kansen             voor    de maakindustrie kan verzilveren              en hoe op dit
         vlak met de buurlanden kan worden                  samengewerkt (bijvoorbeeld             via ECCM, het
         onderzoeksprogramma             voor   elektrochemische conversie               en materialen).
         Het feit dat andere landen          en   de Europese Commissie                (met de Green Deal) het
         belang     van  duurzame waterstof zien,            helpt    om   gezamenlijk in Europees verband
         de gewenste kaders voor wetten en instrumenten vorm te geven. Dit laatste is
         een cruciale voorwaarde voor een effectief beleid voor waterstof. Als integraal
         onderdeel      van  de strategie zet Nederland zet zich hiervoor in op bilateraal,
         Pentalateraalll, Europees en multilateraal niveau. Het is belangrijk om samen met
         o.a.   Duitsland    en  Frankrijk op te trekken, bijvoorbeeld inzake de herziening van
         de   staatssteunregels, het regelgevend kader voor de waterstofmarkt en een
         gezamenlijk certificeringssysteem. Dat de Europese Commissie de noodzaak van
         waterstof voor verduurzaming zo helder onderschrijft, brengt nu al op Europees
         niveau versnelling in de samenwerking om bovengenoemde randvoorwaarden
         voor ontwikkeling van de waterstofketen te realiseren. Zo zal er in Pentalateraal
         verband een gezamenlijke verkenning worden uitgevoerd van de noodzakelijke
         bouwstenen voor een Europees regelgevend kader voor waterstof.
         Inzet    van  middelen
         De tweede vraag in de motie             Moorlag       c.s. is of de Nederlandse inzet        van middelen
         aangepast      en  geintensiveerd       moeten worden           om     in Europa   een  toonaangevende
         rol in de waterstoftransitie te         verwerven en         behouden.
         Nederland is uitstekend          gepositioneerd         om  te   profiteren     van  de opbouw van een
         internationale waterstofmarkt. Met dat vooruitzicht is het ook                        vanzelfsprekend dat
         Nederland investeert         om   de nieuwe ketens           voor    duurzame waterstof mede op
         gang te     brengen.    De vele    aangekondigde projecten in Nederland bieden een
         krachtig momentum. Het faciliteren van de projecten vereist dat de Nederlandse
         strategie wordt gekoppeld aan adequate financiéle stimulering. Dit vergt een
         stapsgewijze benadering. De huidig beschikbare middelen zijn bedoeld om de
         eerste tranche       van  projecten     te faciliteren.
         Het kabinet is zich er van bewust dat de momenteel gereserveerde
         begrotingsmiddelen onvoldoende zijn voor de beoogde opschaling naar 500 MW
         aan opgestelde capaciteit van elektrolysers in 2025 en 3-4 GW in 2030. De kosten
         van de opschaling zijn nog onzeker maar zullen naar verwachting enkele miljarden
         aan ondersteuning vergen. Het is belangrijk dat we door leereffecten van de
         eerste projecten hier beter zicht op krijgen. Ook hebben we de huidige fase nodig
         voor het vormgeven van de instrumenten (en de daarvoor geldende EU-kaders)
         !
           Belgié, Luxemburg, Nederland, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk  en  Zwitserland
                                                                                                                   Pagina 3  van  11
                                                                                                                                                0114
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                         Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                         en  Energie
                                                                                                         Directie Elektriciteit
                                                                                                         Ons kenmerk
                                                   -
         waarmee miidd ellen   k Kunnen      d
                                         worden    Ingezet  Voor d ae opscnaling
                                                                            h I    van d ae              DGKE-E   /  20298819
         waterstofproductie.
         Er dienen zich  tegelijkertijd verschillende mogelijkheden voor financiering aan.
         Daaronder vallen    Europese fondsen en instrumenten zoals de Recovery and
         Resilience Facility (RRF) en het Just Transition Fund (JTF). Daarnaast is er het
         Europese Innovation Fund waar waterstofprojecten op kunnen meedingen. Ook
         het nationale Groeifonds zal in potentie een mogelijkheid bieden voor
         waterstofprojecten en -programma’s. Voorstellen voor het Groeifonds moeten
         voldoen aan de gestelde voorwaarden, de uiteindelijke besluitvorming ligt bij een
         externe commissie. Het kabinet verkent actief al deze mogelijkheden met oog op
         de benodigde middelen voor waterstof. Het is echter nog niet mogelijk om in deze
         brief duidelijkheid te geven over de omvang en timing van de beschikbaarheid van
         deze middelen.
         2        Voortgang    van   de   beleidsagenda
         Wet-  en  regelgeving en kostenreductie en opschaling van groene waterstof zijn
         twee  belangrijke hoofdlijnen van de beleidsagenda van de kabinetsvisie waterstof.
         Zoals toegezegd geef ik een stand van zaken van lopende onderzoeken en
         trajecten.
         Wet-  en  regelgeving
         a)  Onderzoek    naar  de inzet   van   het gastransportnet     voor  transport  en distributie
             van   waterstof
         Het kabinet onderzoekt momenteel in het project Hyway27 samen met Gasunie,
         TenneT, het Havenbedrijf Rotterdam en Netbeheer Nederland de mogelijke inzet
         van het bestaande gastransportnet voor het transport en de distributie van
         waterstof.  Belangrijk onderdeel     is  een  verkenning   van   de toekomstige productie
         van en  vraag  naar  waterstof in verschillende delen       van   het land en in de  ons
         omringende landen.     Met deze    verkenning worden       nut  en  noodzaak  van een
         transportnet  voor  waterstof onderzocht. Daarnaast wordt            gekeken naar
         veiligheidsaspecten   en naar    technische, financiéle    en  juridische aspecten. Als
         laatste wordt bekeken hoe een dergelijk transportnet, eventueel stapsgewijs, kan
         worden opgebouwd. In de eerste helft van volgend jaar zal het onderzoek worden
         afgerond en aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
         b)  Marktordening    en  tijdelijke taken    voor netbeheerders
         Er lopen inmiddels diverse verkenningen rondom de marktordening van de
         waterstofketen. Binnen het      Hyway27-project worden marktordenings-
         vraagstukken    behandeld    die  betrekking hebben op de aanleg en het beheer           van
         een  waterstofbackbone. Ook binnen de context          van   de Pentalaterale
         samenwerking verken ik samen met de andere betrokken landen hoe de
         toekomstige marktordening voor de waterstofketen eruit kan zien op Europees
         niveau. Deze verkenningen zijn niet alleen van belang voor de ontwikkeling van
         het nationale marktordeningskader voor de waterstofketen, maar ook voor de
                                                                                                         Pagina 4  van  11
                                                                                                                                      0115
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                     Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                     en  Energie
                                                                                                     Directie Elektriciteit
                                                                                                     Ons kenmerk
         Nederlandse    inbreng voor het EU-kader. Hiervoor worden eind 2021 voorstellen             DGKE-E   / 20298819
         verwacht van de Europese Commissie in het kader van de herziening van
         regelgeving voor de interne markt voor aardgas (Richtlijn (EG) 2009/73 en
         Verordening (EG) nr. 715/2009). De Europese Commissie heeft in haar
         waterstofstrategie (COM(2020) 301) aangekondigd dat het regelgevend kader
         voor waterstof deel zal uitmaken van deze herziening.
         In de kabinetsvisie is    toegezegd dat onderzocht wordt hoe wettelijke en
         regulatorische    ruimte kan worden     gecreéerd voor experimenten om regionale en
         landelijke  netbeheerders     ervaring op te laten doen op het gebied van transport en
         distributie van waterstof. Dit onderzoek heb ik inmiddels afgerond. Belangrijkste
         conclusie van het juridische onderzoek is dat er eerst een wettelijke grondslag
         moet komen die zich specifiek richt op activiteiten op het gebied van waterstof
         voordat (tijdelijke) taken door middel van een AMvB aan netbeheerders kunnen
         worden toegewezen. Ik onderzoek momenteel de mogelijkheid om deze grondslag
         in de Energiewet op te nemen.
         c)   Garanties   van  oorsprong    (GvQ)  en  certificering
         Om de markt     voor  duurzame waterstof te faciliteren       en te voldoen  aan de
         verplichtingen   uit de herziene EU    Richtlijn Hernieuwbare Energie (RED-II) werkt
         het kabinet   aan  de  ontwikkeling   van een GvO-systeem voor waterstof uit
         hernieuwbare bronnen. Het        bijbehorende wetsvoorstel "Wet implementatie EU-
         richtlijn hernieuwbare     energie voor garanties van oorsprong” wordt binnenkort
         voor  advies  naar  de Raad    van  State verstuurd    en zal daarna  aan uw   Kamer
         worden    voorgelegd.
         Verder is het kabinet     nauw   betrokken   bij initiatieven gericht op de internationale
         standaardisering    van   GvQO’s. Dit gebeurt onder andere via aanpassing van de CEN-
         standaard voor GvO'’s, waar nationale systemen aan moeten voldoen volgens de
         RED-II. Certificeringsinstanties Vertogas en CertiQ leveren namens Nederland een
         bijdrage aan dit proces. Daarnaast ben ik in gesprek met andere landen over
         waterstofcertificering, zowel bilateraal als via diverse internationale gremia.
         d)   Veiligheid
         Naar aanleiding van de kabinetsvisie waterstof is er een interdepartementale
         werkgroep opgericht voor veiligheid en risicobeleid voor nieuwe toepassingen van
         waterstof. Het doel van de werkgroep is het uitwerken van een beleidskader voor
         het omgaan met de veiligheidsrisico’s van waterstof. Daartoe werken de leden aan
         een  eerste inventarisatie    van  de risico’s.
         Dit zal  betrekking hebben op de alle aspecten van de keten: productie,           op- en
         overslag, transport en distributie en toepassingen van waterstof.
         Waterstofpilots zijn    per definitie gericht op nieuwe toepassingen en situaties. Voor
         zover   bestaande   normen    niet toereikend zijn, zal een tijdelijk beleidskader worden
         ontwikkeld   waarmee     in pilots op een  verantwoorde manier kan worden omgegaan
         met risico’s  en  onzekerheden rond waterstof. Daarnaast          begint een  langer lopend
                                                                                                     Pagina 5  van  11
                                                                                                                                  0116
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                           Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                           en  Energie
                                                                                                           Directie Elektriciteit
                                                    .                               .
                                                                                                           ons kenmerk
                                                                                                  visico’
         proces                lehde
                  van aanvullende     belaid
                                       pelelasvorming     €n waar  nodia    |
                                                                   nodig normering     voor de de risico s
                                                                                                           DGKE-E   /  20298819
         van  waterstoftoepassingen
         De inventarisatie     van de interdepartementale werkgroep, de samenhang met het
         werk  van   het  publiek-private Waterstof Veiligheid Innovatieprogramma (WVIP), de
         nader te bepalen uitgangspunten voor het omgaan met risico’s van de
         energietransitie en de uitkomsten van verschillende onderzoeken vormen input
         voor het tijdelijk beleidskader. Uw Kamer zal eind 2021 over de tijdelijke
         kaderstelling worden geinformeerd.
         Kostenreductie      en opschaling  groene     waterstof
         a)  Instrumentarium        voor onderzoek, opschaling      en   uitrol
         De  afgelopen maanden stonden in het teken van het verkennen van de
         mogelijkheden om binnen de bestaande kaders voor staatssteun ruimte te creéren
         voor het ondersteunen van de opschaling van groene waterstof in Nederland.
         Momenteel bezie ik ook de mogelijkheden voor verruimde ondersteuning van
         pilots en demonstratieprojecten met groene waterstof, om zo de slagkracht van
         de DEI+    en  de verbrede HER+ te vergroten. Ook verwacht ik binnen een aantal
         weken    een  uitspraak van de Europese Commissie voor de opname van elektrolyse
         in de SDE++. Voor het nieuwe instrument             voor de  tijdelijke exploitatiesteun ben
         ik inmiddels verschillende varianten      aan     het uitwerken die ik binnenkort via      een
         consultatie   bij marktpartijen   zal toetsen.
         Parallel hieraan werk ik     aan voorstellen die bij de Europese Commissie kunnen
         worden    ingebracht voor de herziening van de staatssteunregels op het gebied van
         milieu en energie om zo bij te kunnen dragen aan de opschaling van groene
         waterstof. Deze herziening van dit kader door de Europese Commissie biedt een
         uitgelezen kans om meer passende voorwaarden te realiseren voor de financiéle
         ondersteuning van het opschalen van groene waterstof. De Europese Commissie
         beoogt deze herziening van het milieu- en energiesteunkader eind 2021 vast te
         stellen.
         Naast het staatsteunkader is ook de          implementatie van de Richtlijn Hernieuwbare
         energie (RED II)     van  groot belang   voor    de ondersteuning van de opschaling van
         groene waterstof. Samen met de minister             van Infrastructuur    en Waterstaat
         (IenW) maak ik me in Brussel sterk om tot een invulling daarvan te komen, die de
         opschaling daadwerkelijk ondersteunt. Dit komt verderop in de brief uitgebreider
         aan  de orde.
         Ook werk ik in Europees verband aan de voorbereiding van een IPCEI Hydrogen
         (Important Projects of Common European Interest), welke de mogelijkheid moet
         geven   om   kansrijke waterstofprojecten die        passen in de    Europese waardeketen
         eenmalig    ruimer nationaal te ondersteunen met          publieke    middelen. De middelen
         hiervoor dienen nog wel te worden gereserveerd. Bij een landelijke
         interessepeiling eerder dit jaar tekenden meer dan 80 geinteresseerde
         marktpartijen     in met voorstellen   voor    waterstofprojecten.
                                                                                                           Pagina 6  van  11
                                                                                                                                        0117
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                 Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                 en  Energie
                                                                                                 Directie Elektriciteit
                      :                    :               .
                                                                                                 ons  k         k
         b)   Koppeling waterstof aan wind     op zee:  geintegreerde tenders    en extra        DGKE-E | 2029881
               windparken
         In het Klimaatakkoord is gewezen op het       belang   om  de groei  van elektrolyse
         capaciteit samen te laten gaan met de groei       van  het aanbod   van  hernieuwbare
         energie, met name wind op zee. Uit plannen         voor waterstofprojecten en
         windparken     komt  naar voren  dat deze twee   ontwikkelingen elkaar kunnen
         versterken. Dit zie ik als  positief voor zowel de uitbreiding van wind op zee als
         voor   het realiseren van  de waterstofambities. In het Klimaatakkoord is ook
         afgesproken dat er in 2021 zal worden bezien of er meer duurzame elektriciteit
         nodig is op basis van verwachte extra vraag uit verschillende sectoren. In dit
         verband is het belangrijk om inzicht te krijgen in hoe uitbreiding van elektrolyse
         capaciteit en uitbreiding van elektriciteitsvraag uit de verschillende sectoren zich
         verhoudt tot uitbreiding van de capaciteit van wind op zee en of en hoe het
         mogelijk is hierop te sturen. Ik kijk dan zowel naar hoe stimulering van
         waterstofproductie en wind op zee aan elkaar kunnen worden gekoppeld als naar
         welke rol waterstof kan spelen bij het ondersteunen van de uitrol van windparken
         op  zee.
         In de motie [NEN       (Kamerstuk 35300-XIII, nr. 38) vraagt uw Kamer mij te
         onderzoeken hoe de      aanpak van wind op zee en groene waterstofproductie elkaar
         kunnen versterken. Daarom heb ik onderzoeksbureau Guidehouse de opdracht
         gegeven om onderzoek te doen naar de voor- en nadelen van de koppeling van
         waterstofproductie aan windenergie op zee via geintegreerde tenders. Het rapport
         is op 4 december    jl. naar uw Kamer gestuurd als bijlage bij de Kamerbrief
         “"Aanbieden Noordzee Energie Outlook met appreciatie” (kenmerk 2020223993).
         In het onderzoek van Guidehouse zijn verschillende tendermodellen beschouwd
         voor gelijktijdige uitrol. Uit de analyse komt naar voren dat de combinatie van
         windenergie op zee met elektrolyse op land kansen biedt voor 2030. Daarom heb
         ik in bovengenoemde Kamerbrief toegezegd om de onderzochte tendermodellen
         voor de combinaties van windenergie op zee met elektrolyse op land verder uit te
         werken    en  uw Kamer rond de    zomer van   2021 hierover te informeren.
         Grootschalige elektrolyse op zee wordt niet realistisch geacht voor 2030, maar op
         de lange termijn kan het systemische kostenvoordelen met zich meebrengen.
         Gezien de interesse van diverse marktpartijen om nu te experimenteren met
         offshore elektrolyse, heb ik in dezelfde Kamerbrief toegezegd te onderzoeken of
         het opzetten van een pilot hiervoor mogelijk is.
         In de Kamerbrief    over  de Noordzee Energie Outlook heb ik aangegeven dat        er
         mogelijk nog extra windparken op zee voor 2030 nodig zijn. Dit in verband met
         het mogelijk niet halen van de Klimaatakkoorddoelstelling van 49TWh voor wind
         op zee, en mogelijk aangescherpte klimaatdoelstellingen voor 2030. Daarom is de
         scope van de al geplande 'Verkenning Aanlanding Windenergie op Zee 2030-2040
         uitgebreid met een voorverkenning om te onderzoeken hoeveel extra
         windcapaciteit aangeland kan worden voor 2030. Daarbij ga ik uit van elektrisch
         aanlanden, maar houd ik expliciet rekening met de bouw van onshore
         elektrolysers nabij de aanlandlocatie en de mogelijkheid om een geintegreerde
         tender te ontwikkelen     om  op die manier  systeemintegratie   te bevorderen. Dit doe
         ik in  nauw  overleg  met  TenneT, Gasunie   en  andere  belanghebbenden.
                                                                                                 Pagina 7  van  11
                                                                                                                              0118
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                    Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                    en  Energie
                                                                                                    Directie Elektriciteit
                                                                                                    ons kenmerk
                                                                                                    DGKE-E   / 20298819
         c)   Bijmengverplichting
         Ik heb de   beleidsmatige en markttechnische aspecten van een verplichte
         bijmenging in het aardgasnet verkend. Mijn eerste bevinding is dat het stimuleren
         van de productie van groene waterstof met een verplichting tot fysiek bijmengen
         maar beperkt kan bijdragen aan de beoogde 3 tot 4 GW aan elektrolysers in 2030.
         Dit komt met name doordat de volumes waterstof die wettelijk mogen worden
         bijgemengd in de landelijke en regionale gasnetten beperkt zijn, zelfs na
         verruimen van het maximumpercentage in regionale gasnetten van 0,5% naar
         enkele procenten.
         Daarnaast geven      marktpartijen  aan   dat met het   bijmengen van waterstof waarde
         verloren gaat omdat waterstof in pure         vorm een   hogere marktwaarde heeft.
         Los  van een   verplichting kan het overigens wel      zo  zijn dat een verruiming van  de
         maximaal toegestane percentages in de regionale aardgasnetten in sommige
         situaties meerwaarde heeft. Daarom onderzoek ik momenteel wat de (juridische)
         voorwaarden     zijn voor waterstofbijmenging en een verruiming van          de maximaal
         toegestane percentages waterstof in de regionale aardgasnetten.
         Mijn tweede bevinding      is dat een administratieve     verplichting (op basis van
         certificaten)  waaraan   kan worden voldaan door zowel         bijmengen als levering van
         pure   waterstof  aan  eindverbruikers   in  potentie  een  geschikt opschalingsinstrument
         kan zijn. Aandachtspunt van zo'n verplichting is of deze tot voldoende
         investeringszekerheid leidt voor bedrijven die groene waterstof gaan produceren.
         Ik zal een dergelijke administratieve verplichting daarom als mogelijke optie
         betrekken bij het verder vormgeven van het instrumentarium voor opschaling en
         uitrol.
         3         Publiek-private samenwerking            voor  toepassingen in diverse
                   sectoren
         Met de   beleidsagenda, gebaseerd     op de     afspraken  over  waterstof in het
         Klimaatakkoord, werkt het kabinet       aan    de randvoorwaarden     voor het creéren van
         een  markt   voor  duurzame waterstof.      Tegelijkertijd zet een grote groep
         belanghebbenden zich in om projecten te realiseren voor productie en toepassing
         van waterstof. De grote animo voor dit onderwerp manifesteert zich in een
         groeiend aantal initiatieven in geheel Nederland, van de haven van Den Helder tot
         industriepark Chemelot in Limburg, en van Delfszijl tot Terneuzen. Deze
         projecten strekken zich uit over industrie, gebouwde omgeving, transport, agro-
         sector en de elektriciteitssector. Facilitering hiervan vergt ook sectorspecifiek
         beleid, waar meerdere ministeries bij zijn betrokken. Een aantal ontwikkelingen in
         deze sectoren wil ik toelichten.
         Industrie
         Alle  regionale industriéle clusters en havens bereiden zich voor op een groeiende
         rol voor  waterstof als grondstof en energiedrager. Zoals aangegeven in de
         kabinetsvisie is tijdige beschikbaarheid van een waterstofnetwerk essentieel voor
         de verduurzaming van havens en industrieclusters. Dit was ook een belangrijke
                                                                                                    Pagina 8  van  11
                                                                                                                                 0119
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                 Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                 en  Energie
                                                                                                 Directie Elektriciteit
                                                                                                 Ons kenmerk
         aanbeveling     in het advies  van de Taskforce Infrastructuur. In mijn appreciatie van DGKE-E   / 20298819
         dit TIKI-advies    (Kamerstuk   29826, nr. 123 van 16 oktober jl.) heb ik aangegeven
         dat het Rijk regie zal nemen in het vraagstuk rondom infrastructuur voor de
         verduurzaming van de industrieclusters en havens. Waterstof zal naar
         verwachting dan ook een belangrijke rol krijgen in het uit TIKI voortgekomen
         Programma Infrastructuur Duurzame Industrie (PIDI) en de daarbij horende
         Cluster Energie Strategieén (CES).
         Voor de  ontwikkeling van blauwe waterstof is het project H-vision van belang,
         tevens worden      er plannen in Den Helder uitgewerkt. Het project van H-Vision sluit
         goed  aan  bij  de  ontwikkeling van COz-infrastructuur (Porthos) in de Rotterdamse
         haven. Ik ben in gesprek met betrokken partijen om te zien op welke wijze de
         projecten gerealiseerd kunnen worden.
         Transport   en   mobiliteit
         De minister    van  IenW werkt   aan een  uitvoeringsstrategie voor waterstof in de
         mobiliteit, als kader voor de    afspraken  uit het Klimaatakkoord  en de kabinetsvisie
         waterstof. Kern is een meer      geintegreerde aanpak waarbij   zowel  de  uitrol van
         tankstations als het gebruik in verschillende mobiliteitstoepassingen wordt
         gestimuleerd. Afspraken uit het Klimaatakkoord voor doelgroepenvervoer,
         vuilniswagens, nul-emissie stadslogistiek en een strategie voor het lange-
         afstandstransport voor de achterlandverbindingen moeten de uitrol van waterstof
         verder ondersteunen. Mede in het kader van Duurzaam Inkopen, zullen zowel Rijk
         als decentrale overheden daarmee optreden als launching customer. Voor nul-
         emissie stadslogistiek en zwaar transport worden onder het Klimaatakkoord
         subsidieregelingen uitgewerkt. In aanvulling op de beschikbare subsidies van de
         Demonstratie Klimaatechnologieén en -innovaties in transport (DKTI) regeling
         wordt ingezet op Europese middelen. Kansen hiervoor bieden de herziening van
         de EU-richtlijn voor alternatieve brandstoffen (AFID) en de programma’s van de
         Connecting Europe Facility (CEF) en Horizon. Op basis van de Green Deal
         Zeevaart, Binnenvaart       en Havens uit 2019 wordt beleid ontwikkeld    voor  de
         vergroening    van   de binnenvaart. Ook de inzet   van waterstof heeft daarin   een
         plaats.
         In de luchtvaart gaat waterstof     een belangrijke rol spelen in de productie van
         synthetische brandstoffen. Nederland streeft naar een Europese
         bijmengverplichting voor duurzame brandstoffen voor de luchtvaart. Mocht dit niet
         lukken, dan gaat het kabinet voor een nationale verplichting vanaf 2023. Dit vergt
         voldoende beschikbaarheid van duurzame waterstof voor synthetische
         brandstoffen, waarvoor als opstap ook blauwe waterstof nodig kan zijn.
         Aanvullende stimulering van synthetische brandstoffen is nodig vanwege de nu
         nog hogere kosten dan voor fossiele kerosine. De minister van IenW zet zich
         daarom in om in Europees verband aandacht te vragen voor de stimulering van
         synthetische brandstoffen. Op 8 februari 2021 organiseert zij een online Europese
         High Level Sustainable Aviation Fuels conferentie met focus op synthetische
         kerosine. Zo kan Nederland invulling te geven aan de ambitie voor een Europese
         kopgroep voor verduurzaming van de luchtvaart en aansturen op inzet van de EU
         Green Deal voor dit onderwerp.
                                                                                                 Pagina 9  van  11
                                                                                                                              0120
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                en  Energie
                                                                                                Directie Elektriciteit
                                                                                                Ons kenmerk
         De  eerdergenoemde      RED II is medebepalend    voor de ontwikkeling van de markt    DGKE-E   / 20298819
         voor duurzame waterstof voor de mobiliteitssector. Op dit moment is de Europese
         Commissie bezig met de uitwerking van de voorwaarden waaronder waterstof
         geldt als duurzaam en, in pure vorm of als grondstof voor synthetische
         brandstoffen, voldoet als hernieuwbare transportbrandstof zoals bedoeld in deze
         richtlijn. De uitwerking hiervan is van belang voor de stimulans die de
         transportdoelstelling van een verplicht aandeel van 14% hernieuwbaar biedt voor
         de ontwikkeling van groene waterstof.
         De  Europese   Commissie verwacht eind 2021 de       gedelegeerde handeling  te kunnen
         presenteren    met de voorwaarden waaronder waterstof voldoet als hernieuwbare
         transportbrandstof conform de RED II. Het kabinet houdt de ontwikkeling van de
         gedelegeerde handeling nauwlettend in de gaten en probeert waar mogelijk het
         gesprek hierover aan te gaan met de Europese Commissie en andere lidstaten.
         Zoals aangegeven in de kabinetsvisie waterstof beziet het kabinet hoe de
         implementatie van de RED II kan bijdragen aan het stimuleren van de inzet        van
         duurzame waterstof, binnen bestaande randvoorwaarden          van  het Klimaatakkoord
         en  met oog   voor een  gelijk speelveld voor batterij-elektrische en brandstof-
         elektrische toepassingen. Bij de    implementatie van de RED II middels de
         jaarverplichting energie   in vervoer  2022-2030 is het voornemen uitgesproken om
         in Nederland de inzet van waterstof in mobiliteit extra te stimuleren ten opzichte
         van Europa.
         Gebouwde omgeving
         Hoewel waterstof tot 2030 nog geen significante rol zal spelen in de
         verduurzaming van de gebouwde omgeving, is waterstof met oog op 2050 wel al
         meegenomen in de Leidraad       voor gemeenten voor de verduurzaming en het
         aardgasvrij maken     van de  gebouwde omgeving. Daarbij is rekening gehouden met
         de onzekerheid rondom de beschikbaarheid en de prijs van groene waterstof voor
         de gebouwde omgeving. Op deze manier krijgen gemeenten een inschatting voor
         welke buurten waterstof na 2030 mogelijk kansrijk kan zijn. In de communicatie
         rondom waterstofgebruik in de gebouwde omgeving zal steeds de balans moeten
         worden gezocht tussen de mogelijkheden die waterstof biedt en de huidige
         onzekerheden     over de beschikbaarheid   en  betaalbaarheid  van waterstof. In
         beginsel wordt vooral gekeken      naar waar  in de bestaande bouw geen of   beperkte
         alternatieven zijn.
         Om kennis op te bouwen       over de inzet van waterstof als warmtealternatief, zal
         het nationale   waterstofprogramma ook een programmalijn "gebouwde omgeving”
         omvatten. Opties zoals het gebruik van ketels met pure of bijgemengde waterstof,
         brandstofcellen, de combinatie met een hybride warmtepomp en de koppeling met
         warmtenetten als aanvulling voor de piekvraag, zullen worden onderzocht. Deze
         programmalijn is op dit moment in ontwikkeling en zal zich vooralsnog op de
         periode tot en met 2025 richten. Doel is om de komende jaren, gebruikmakend
         van lopende initiatieven, de randvoorwaarden voor het gebruik van waterstof in
         de gebouwde omgeving te onderzoeken en op orde te brengen. Kennisdeling van
         in pilots opgedane ervaring is essentieel. Binnen het Programma Aardgasvrije
         Wijken zijn recentelijk twee proeftuinen met waterstof geselecteerd, in Stad aan 't
         Haringvliet en Hoogeveen, die hiervoor kunnen worden gebruikt. Er wordt een
                                                                                                Pagina  10 van  11
                                                                                                                             0121
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>11278438
                                                                                                Directoraat-generaal   Klimaat
                                                                                                en  Energie
                                                                                                Directie Elektriciteit
                                                                                                Ons kenmerk
         Green Deal voorbereid     om  het leren van deze  pilots te bevorderen. Ook de lessen  DGKE-E   / 20298819
         uit het  buitenland, zoals het H21-project   in het Verenigd Koninkrijk, zullen worden
         meegenomen.
         Verder met het nationale waterstofprogramma
         Al deze   ontwikkelingen laten zien dat het op gang brengen van waterstofketens
         een  publiek-private inspanning is. Voor het regelen van de randvoorwaarden moet
         er geleerd kunnen worden van pilots en demonstraties. Op veel terreinen is nog
         fundamenteel onderzoek en innovatie nodig. Toepassingen gaan zichtbaarder
         worden in de omgeving en dit vereist het creéren van maatschappelijk draagvlak
         en het borgen van veiligheid. Ketens in verschillende sectoren zijn met elkaar
         verbonden als het gaat om productie, transport en opslag van waterstof.
         Regionale ontwikkelingen moeten aansluiten bij plannen voor infrastructuur en
         ruimtelijke inpassing. Waar mogelijk moeten in een vroeg stadium regels,
         standaarden en voorschriften in een internationaal verband worden opgesteld.
         Deze zaken vergen     een  bepaalde mate van samenhang, overzicht, monitoring en
         regie.  In het Klimaatakkoord is   afgesproken om dit vorm te geven in een nationaal
         waterstofprogramma,     waarvoor    de lopende activiteiten als voorbereidingen
         kunnen worden beschouwd. De eerstvolgende fase wordt dan 2022-2025, waarin
         opschaling echt van de grond moet komen. In de komende maanden zal met de
         belanghebbenden van het Klimaatakkoord een voorstel worden uitgewerkt voor
         hoe deze volgende fase kan worden georganiseerd. Dit voorstel zal in de eerste
         helft van 2021 met uw Kamer worden gedeeld.
         Eric Wiebes
         Minister   van Economische Zaken     en Klimaat
                                                                                                Pagina  11 van  11
                                                                                                                             0122
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>