<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>13991271
         Project     NortH2:       Kernboodschappen                 en   QAs
         ALGEMEEN    (VOOR ALLE     CONSORTIUM PARTNERS EXTERN TE             GEBRUIKEN)
         Groter, groener, sneller
            »   Groter:  opschaling en integratie    van  project (van wind   tot waterstofproductie)
            »   Groener: Reductie      CO,-uitstoot door gebruik groene     stroom   en  waterstof
            »   Sneller: Met beleid     en relevante partners  samen   sneller doelen behalen
         KERNBOODSCHAPPEN
                Het  project 'NortH2'    zou het grootste groene    waterstofproject    in  Europa  tot nu  toe kunnen    zijn
                Het  project  zou  helpen   met de  verduurzaming    van  het energiesysteem, met       inbegrip  van  de
                industrie, vervoer, eventueel zelfs     gebouwde omgeving
                Noord-Nederland is uniek      gepositioneerd    om  het centrum    voor  groene waterstof te worden in
                Noord-Europa
                Wij roepen de overheid op      om   snel te handelen   om ervoor   te zorgen dat    wij als Nederland dit
                project kunnen realiseren
                Energietransitie is   een  teamsport;  we   zoeken nog teamleden in de NortH2-club.
                De start  van  het project wordt nog dit jaar verwacht met de        aftrap  van een   haalbaarheidsstudie.
         ONDERBOUWENDE FEITEN
         NortH2 visie:
                Energie  van  de bron    naar de klant —
                                                         van  groene stroom tot groene       waterstoflevering   —
                                                                                                                    waar   met
                behulp  van  diverse partners    schaalgrootte   bereikt kan worden     om   ambitie te realiseren
                Nieuwe   windparken      op Noordzee voeden     megawaterstoffabriek       in de Eemshaven, eventueel
                aangevuld   met   omzetting   van  stroom   naar waterstof op   zee
                De ambitie is   voor   2030 zo’n 3 tot 4 GW   windenergie   te  produceren     voor  waterstof,  en  mogelijk
                10 GW in 2040
                Groene   waterstofproductie     van  800.000 ton, voorkomt rond 7 megaton          CO,-uitstoot   per  jaar
                Infrastructuur   van  Gasunie vervoert groene waterstof      naar   industriéle klanten in Nederland       en
                Noordwest-Europa
                Een grote groene waterstofbuffer levert de        benodigde flexibiliteit omdat     zonne- en   windenergie
                fluctuaties kennen
                Provincie  Groningen wordt het Europees        centrum   van  groene   waterstofproductie     en een
                Europees voorbeeld als      eerste  European Hydrogen Valley
                De  investeringen    in NortH2 kunnen duizenden banen in Noord-Nederland creéren
                                                                                                                               2800
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>13991271
         Q&A’s     —
                     PROJECT ALGEMEEN
         Q1. Waar gaat het project NortH2 over?
         Al. Waterstof gaat      een   onmisbare rol      spelen   in het realiseren  van onze   nationale én Europese
         klimaatdoelen. Het       gebruik    van groene waterstof leidt tot      een   drastische  verlaging  van  de CO,-uitstoot
         in Nederland     en een   duurzamere Nederlandse industrie.
         Een consortium dat op dit moment bestaat uit                Gasunie, Groningen Seaports      en  Shell, met steun   van  de
         provincie Groningen, begint daarom             nu  met de    benodigde stappen     voor een   grootschalige productie    van
         groene waterstof. Dit consortium zal in de komende maanden worden                      uitgebreid.
         Concreet gaat het      om   het   realiseren,   in fases,  van windparken     op zee om   groene stroom te genereren,
         opslag    van energie   op  zee en    productie    van  waterstof op zee, het bouwen       van een   waterstoffabriek in
         de Eemshaven       om   de groene stroom        om   te zetten in waterstof, het realiseren     van een  opslag voor
         waterstof    voor  als de wind niet waait       en  ombouwen      van  het Gasunie-leidingnetwerk       om  de waterstof
         naar    de industriéle klanten in NL      en  Noordwest-Europa       te transporteren.
         Q2. Wat is de     exacte omvang en        grootte    van   de waterstoffabriek? En     waarom    het grootste    H2-project
         in Europa?
         A2. De exacte omvang         ligt nog niet   vast, daarvoor    moet nog het     nodige studiewerk gebeuren.       De
         ambitie is   om voor    2030 zo'n 3 tot 4 GW        windenergie te genereren       voor  waterstofproductie,     en mogelijk
         10 GW     aan  elektrolysecapaciteit     te realiseren rond 2040. Ter       vergelijking:  met 800.000 ton waterstof
         kan  meer    dan de helft   van    het huidige waterstofverbruik       in Nederland worden      vergroend    en past bij de
         ambities    van  de industrie.
         Uiteindelijk   is het doel   natuurlijk om hiermee        een  stevige bijdrage   te leveren  aan  de CO,-reductiedoelen
         van  het klimaatakkoord in         Nederland,    met als einddoel het halen      van de doelen    van de Europese Green
         deal   en  het Klimaatakkoord       van  Parijs.
         Ter  info:
         e    met 10 GW offshore         windcapaciteit voor elektrolyse kan         ruim 800.000 ton waterstof      gemaakt
              worden.
         oe   10 GW is    omgerekend goed voor het elektriciteitsgebruik              van circa 12,5 miljoen Nederlandse
              huishoudens     (daar gaat het echter niet heen).
         Q3. Wat zijn de     concrete     (‘benodigde’) stappen die het consortium gaat nemen?
         A3. Voor de overstap       naar    (groene)   waterstof moet     een  geheel nieuwe geintegreerde waardeketen
         worden opgezet. Nu wordt            de waterstof voornamelijk geproduceerd uit aardgas. In de toekomst maken
         we  waterstof uit groene elektriciteit         en  zal breed ingezet ter vervanging     van  fossiele brandstoffen direct
         bij de verbruikers.    NortH2 voorziet dat het         hierbij concreet   gaat  om:
              eo    het realiseren, in fases,    van een     megawindpark     op  zee om   groene stroom te genereren,
              e     het bouwen     van een    waterstoffabriek in de Eemshaven          om  de groene stroom      om  te zetten in
                    waterstof   (en potentieel     in volgende    fasen ook op    zee),
                                                                                                                                      2801
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>13991271
             eo    het realiseren    van een     opslag   voor  waterstof   voor   als de wind niet waait      en voor   perioden  met
                   extra vraag
             e     het ombouwen        van   het Gasunie     leidingnetwerk     om   de waterstof    naar   de industriéle klanten in
                   Nederland    en   Noordwest-Europa) te transporteren.
             e     De klant moet      zijn fabrieken    en  processen inrichten op het        gebruik  van   de groene waterstof.
             e     Daarnaast moet       er een    heel scala  aan  beleid, standaarden, procedures           en  regelgeving worden
                   geregeld   zodat deze nieuwe waardenketen              gebouwd      kan worden     en  het  gebruik van   groene
                   brandstoffen wordt        gestimuleerd.
             eo    We zetten de      gehele    keten in één keer    neer   in de eerste    fase, vervolgens wordt deze gefaseerd
                   uitgebouwd.
         Q4 Wat is dan die      eerste fase?
         Ad. De eerste stappen behelzen het inventariseren                van  wat   er allemaal   voor  nodig    is om  de eerste fase
         van dit project, ongeveer 1 gigawatt           aan  windcapaciteit     in 2027, te realiseren. Dan hebben         we  het dus
         concreet    over een   offshore     windpark,    een  elektrolysefaciliteit,   een   netwerk dat meerdere industriéle
         clusters  en  opslag  met elkaar verbindt         en afspraken    met   toekomstige klanten voor de groene waterstof.
         Cruciaal is dat   we  op zoek     zijn naar   additionele  partners en bedrijven om tot een breed gedragen
         consortium te komen.
         Het doen    van een   haalbaarheidsstudie is stap 1. Daarna zal            een   investeringsbeslissing      genomen worden
         op basis   van  commerciele overwegingen.
         Q5. Wat is de rol    van   ieder    consortiumpartner       in het   project?  Waarom deze        partners?
         A5. De   huidige vier partners       hebben allen    binding met Noord-Nederland en willen een grote sprong
         maken in de energietransitie. Zo is het huidige consortium ontstaan. De partijen vullen elkaar goed aan.
         Gasunie heeft verstand van transport en opslag van gas. Groningen Seaports heeft ruimte om de nieuwe
         fabriek te faciliteren, lokale netten in te richten en positioneert zich nadrukkelijk als ‘hydrogen port’.
         GSP ontwikkelt ook allerlei diensten die de waterstofwaardeketen ondersteunen. Shell heeft                          ervaring
         met moleculen      (gas),  heeft ervaring met       windenergie     en  heeft naast de technische expertise ook veel
         ervaring   met   grote projecten. Gezien de omvang            van  het project    en  de maatschappelijke betekenis
         zoeken   we   uitbreiding    van   het consortium met      o.a.  meerdere grote       (offshore) energiebedrijven. De
         provincie Groningen       is actief   aanjager   van  nieuwe    bedrijvigheid    op het  gebied van de energietransitie
         voor   de provincie. De provincie investeert niet in het project,             maar   ondersteunt het wel.
         Q6. Wat is de rol    van   de   Rijksoverheid?
         Ab. De rol   van  de overheid is      om   het  regelgevend    en  flankerend beleid kader te        scheppen waarbinnen
         het mogelijk wordt      om    deze   gehele keten    neer  te zetten. Denk      bijvoorbeeld    aan   het aanwijzen   van
         nieuwe    windparken     in het   noordelijk    deel van  de  Noordzee, regelgeving        voor  opslag, transport en
         levering van waterstof,       stimuleren     van  de vraag   naar  CO,-arme waterstof       en  investeringen in (delen van}
         de keten.
         Q7. Hoeveel bedragen de investeringen in dit project? Hoeveel dragen alle consortium partners bij?
         A7. Het is   nu  nog onduidelijk hoeveel investeringen            er met dit   project gemoeid zijn. Maar het is evident
         dat het neerzetten      van   wind op    zee- en   elektrolysecapaciteit     op  gigawatt-schaal      en  de  noodzakelijke
                                                                                                                                        2802
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>13991271
         transportinfrastructuur een miljardeninvestering vergt.                    Het is daarom    noodzakelijk dat andere partijen
         aanhaken     om    dit te realiseren. Daardoor kunnen             we  nog niet zeggen      wie welke bijdrage levert.
         Q8. Blijft het (financiéle) commitment              van   de  huidige partners      staan als er geen nieuwe        (betalende)
         andere   bedrijven aanhaken?
         A8. De consortiumpartners zijn vastbesloten                  om een     groene waterstofketen uit te werken          en  op te
         zetten.  Uiteindelijk zullen de investeringen             in dit  project economisch       moeten   zijn. En dat kan als    we
         allemaal samenwerken. Samen kunnen                   we   deze grootse ambitie realiseren. Wanneer             er geen   krachtige
         partners toetreden, heeft dat waarschijnlijk consequenties                    voor   de snelheid   en  de  uiteindelijke   omvang
         van  het project,     maar we      achten deze kans       zeer   klein.
         Q9. Wanneer zal het project gerealiseerd zijn?
         A9. We willen in de eerste-           en tweede fase      van  het project met 1 resp 3-4 GW          aan  windcapaciteit
         gekoppeld     aan   groene    waterstofproductie, gerealiseerd              hebben in de tweede helft       van  dit decennium.
         Q10. Waarom groene waterstof en geen blauwe?
         A10.  Uiteindelijk,     op de    lange termijn,    zal alle waterstof die      geproduceerd      wordt groen zijn. Op dit
         moment wordt         er  in de hele wereld       nauwelijks    groene waterstof       geproduceerd.      Het neerzetten    van  de
         benodigde      groene waterstof         productiecapaciteit zal vele tientallen jaren          in beslag   nemen, het is dus
         zaak  om nu     al daarmee te       beginnen.     Dat gaat heel     goed   in combinatie met blauwe         waterstof,  waar   de
         partijen in dit consortium         trouwens ook       bij betrokken zijn.
         Q11. Wie profiteert         van   dit  project   en wat   zijn de voordelen       van  dit project voor Nederland?        En voor
         Groningen?
         All. Voor Nederland is          er een    aantal voordelen. Ten eerste wordt de CO,-uitstoot               van  Nederland
         gereduceerd       door dit project. Dit is      een  belangrijke stap       naar een   CO,-neutrale    economie. Daarnaast
         biedt dit project de Nederlandse industrie de kans                  om   haar  producten    te vergroenen. Nederland wordt
         koploper    in  Europa op het       gebied   van   waterstof. Dat levert nieuwe economische kansen                voor
         Nederlandse       bedrijven     en  draagt bij   aan  het   lange termijn verdienvermogen          van   Nederland. Nederland
         kan  een  internationale waterstof hub worden. Juist door in Groningen grote hoeveelheden elektriciteit
         van  wind op     zee om     te zetten in groene      waterstof, kunnen grote investeringen             voor  transport   va
         elektriciteit   van   Noord Nederland         naar  de Randstad worden          uitgespaard.
         Voor  Groningen liggen         er  kansen op het     gebied    van   waterstof. De realisatie     van een    waterstoffabriek    en
         de  opslag   en  transport van waterstof brengt werkgelegenheid                    met zich   mee.  Ook zal Noord-Nederland
         er profijt  van   hebben dat       onze   internationale     koppositie als European Hydrogen Valley hierdoor               nog
         meer   profiel krijgt.    Er is  een   unieke concentratie       van   kennis  en  bedrijven   op het   gebied  van   waterstof.
         Denk   hierbij   aan   de RUG, de Hanze         hogeschool, EnTranCe, Gasunie, NAM              en een   groot chemiecluster
         met  een   eigen waterstofvraag.
         Q12. Wat zijn de voordelen             van  dit  project voor Nederland?          En voor   Groningen?
         Al2. Voor Nederland          zijn  er een   aantal voordelen. Ten eerste wordt de CO2-uitstoot                van  Nederland
         gereduceerd door dit project.            Daarnaast biedt dit       project de Nederlandse industrie de kans           om  haar
         producten     te vergroenen. Nederland wordt               koploper     in Europa   op het   gebied  van  waterstof. Dat levert
                                                                                                                                             2803
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>13991271
         nieuwe economische kansen          voor   Nederlandse     bedrijven    en  draagt bij   aan het   lange termijn
         verdienvermogen      van  land.
         Nederland kan     een  internationale waterstof hub         worden,    net zoals    ze dat nu  is voor aardgas.   Juist door
         in Groningen grote hoeveelheden elektriciteit           van   wind op   zee om     te zetten in groene    waterstof, kunnen
         grote investeringen    voor   transport    van  elektriciteit  van  Noord-Nederland        naar   de Randstad worden
         uitgespaard.
         Voor  Groningen liggen     er  kansen op het     gebied van waterstof. De realisatie van een waterstoffabriek en
         de opslag en transport van waterstof brengt werkgelegenheid met zich mee. Daarnaast biedt het
         Groningen de kans om kenniscentrum op het gebied van waterstof in Europa te worden. Er is een unieke
         concentratie van kennis en bedrijven op het gebied van waterstof. Denk hierbij aan de RUG, de Hanze
         hogeschool, EnTranCe, Gasunie, NAM en een groot chemiecluster met een eigen waterstofvraag.
         Q13. Hoeveel banen worden           er gecreéerd     met dit   project en op welke termijn?
         A13. Wij schatten in dat op termijn        er duizenden banen       gecreéerd      worden. Hoeveel precies       en in welke
         fase van  het project weten      we nu   nog niet.
         For info: Er is door CE delft onderzoek        gedaan:
         https://www.ce.nl/publicaties/2202/werk-door-groene-waterstof
         Q14. Waar komt de waterstoffabriek te staan? En                waar  de   windparken?
         A14. De exacte locaties     zijn  nog niet  bekend,    maar   de Eemshaven heeft de ruimte           om  zo’n fabriek te
         accommoderen. Het       noordelijke     deel  van  de Noordzee heeft       een   gigantische potentie voor
         grootschalige wind     op zee.   Het is  aan  de overheid    om   snel  nieuwe gebieden aan te wijzen.
         Q15. Wat is de rol    van  andere    provincies    in het Noorden in dit      project? (waarom wel/niet betrokken)
         A15.  Op dit  moment    zijn de   twee andere     noordelijke provincies       nog niet betrokken. Ze      zijn
         geinformeerd     over dit project   en van   harte welkom       om  net als de    provincie Groningen supporting
         partner  te worden. We verwelkomen hen graag als               partner   om   te  helpen   van  dit project  een  groot
         succes  te maken.
         Q16. Waar gaat de waterstof         naar   toe? Wie    zijn de afnemers?
         A16. De waterstof zal in eerste instantie        voornamelijk worden gebruikt           in de  industrie; daar  zit op dit
         moment de     grote vraag   naar   waterstof als    grondstof.    Denk   aan  raffinaderijen, kunstmestfabrieken,        maar
         ook de staalindustrie kan veel met waterstof           en  in de toekomst     zou   waterstof binnen de industrie ook
         voor verhitting   ingezet kunnen worden. Ook vanuit demobiliteitssector kan                  er  vraag ontstaan; met     name
         voor het  zware   transport biedt waterstof        interessante    mogelijkheden. Wij zien de waterstof in
         voornamelijk    in deze sectoren     gebruikt   worden ter vervanging        van gebruik van fossiele brandstoffen en
         deels ook ter vervanging      van  huidige inzet van     waterstof die nu nog wordt geproduceerd op basis van
         aardgas.
                                                                                                                                       2804
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>13991271
         Q17. Waarom is         voor     Noordwest-Europa gekozen?
         Al7. We hebben         voor    Groningen gekozen        vanwege de      strategische   locatie   van Groningen.   Er is veel
         windpotentieel       op de Noordzee boven Noord-Nederland. In                 Groningen kan de waterstof worden
         opgeslagen     en er    ligt  een   gastransport netwerk dat met relatief weinig investeringen              omgebouwd kan
         worden     om   waterstof      naar    gebieden   met   een waterstofvraag      in geheel Noord-     en  West-Europa    te
         transporteren.
         Juist door in    Groningen grote hoeveelheden elektriciteit               van wind op    zee om    te zetten in groene
         waterstof     en  als waterstof       naar  markten te transporteren, kunnen grote extra investeringen              voor
         transport    van   elektriciteit     van  Noord-Nederland      naar   de Randstad worden        uitgespaard.
         Daarnaast heeft       Groningen de benodigde ruimte             en  is de  provincie   een  knooppunt van elektriciteitsnet
         werken,    is er  ruimte     en  zijn  er veel kennisinstituten    en  bedrijven    die verstand hebben     van  gas  en van
         waterstof. En, last but not least,           een  enthousiaste    provinciale overheid.
         Er zijn in  Groningen tal        van   initiatieven gestart  en  in de  planning voor opwekking en inzet van          groene
         waterstof op kleinere en middelgrote schaal (tot 20 MW). Deze vloeien voor uit de eerdere
         gepubliceerde Investeringsagenda Noord Nederland; voorbeelden zijn:
              -
                     HyStock (1    MW ZOn PV conversie Waterstof              pilot installatie
              -
                     DJEWELS     (20   MW demo        conversie-installatie)
              -
                     Testcentrum H2         bij Entrance   (Hydrohub);
                     Voertuigen     op H2:     Qbuzz, Holthausen, gemeente Groningen             e.a.;
              -
              -
                     HyNetherlands (100          MW demo      conversie-installatie)
              -
                     HEAVENN,
         Q18. Wat gaat        er met    de   gasleidingen    in Groningen gebeuren?
         A18. De    gasleidingen       in  Groningen zijn    op  langere termijn geschikt      om  te worden     om  gebouwd     naar
         transport    voor   waterstof. Voor de zekerheid: het           huidige netwerk zal      voor een    groot deel nog jaren in
         gebruik zijn    voor   het transport       van  aardgas.  Een deel kan worden        vrijgespeeld, onder    meer   vanwege de
         afbouw    van   de exportcontracten vanuit Nederland. Langs de ruggengraat                     van  het NL gastransportnet
         zijn in de  loop   der jaren overal meerdere           gasleidingen parallel naast elkaar aangelegd: reeds in de
         komende jaren kunnen              leidingen   worden   vrijgespeeld om in te zetten voor transport van waterstof over
         grote afstanden..
         Q19. Waarom kondigen jullie deze ambitie                  nu  al aan?
         A19. Het neerzetten          van een     grootschalige   groene waterstofketen is        een enorm     karwei, dat veel tijd en
         moeite zal kosten        van   bedrijven,    maar   ook  van overheden. Het is       goed  als  mensen   weten dat   er  grote
         stappen worden genomen,                waarom ze    worden genomen,         maar   ook dat het wel enige    tijd zal duren
         voordat    dergelijke projecten gerealiseerd zijn. Ook willen we van de gelegenheid gebruik maken om een
         uitgestoken hand te presenteren naar andere bedrijven/organisaties die zich hierbij aan zouden willen
         sluiten.
         In het Klimaatakkoord is           aangekondigd dat      we  in NL in 2030 3 tot 4 GW aanbod          van groene waterstof
         willen hebben       gerealiseerd.       Dat vergt  miljardeninvesteringen; opschaling          van  de technologie   en een
                                                                                                                                         2805
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>13991271
         markt die nog tot     ontwikkeling      moet komen. Om dat         daadwerkelijk te    kunnen zullen    we   dus   nu  moeten
         beginnen   en  daarvoor    een     project  starten   en  faseren zoals eerder beschreven       (1  GW 2027      + 2-3  richting
         2030).
         Q20. Gaat het consortium subsidies aanvragen bij de overheid? Indien ja, waarom?
         A20. Om dit project te realiseren is overheidssteun             onontbeerlijk. Het gaat om het aanwijzen van
         nieuwe  windgebieden        op zee, het juiste     regelgevend kader en investering in (delen van) de nieuwe
         waardeketen.
         Het is onze  overtuiging dat groene waterstof uiteindelijk economisch zal zijn. Op dit                 moment wordt         er in
         de hele wereld    nauwelijks     groene waterstof       geproduceerd.      Het gevolg daarvan    is dat de kosten in de
         keten in de eerste fase      hoger zullen zijn dan in latere fases. Het idee achter ons project is dat door op
         grote schaal te   werken, de toeleveranciers de benodigde investeringen kunnen doen om de kosten
         zodanig te gaan drukken dat groene waterstof economisch zal worden. Het is waarschijnlijk                         dat  er in het
         begin subsidies nodig zullen zijn, maar dat deze van tijdelijke aard zullen zijn.
         Q21. Hoe linkt dit project       aan   het NL klimaatakkoord, het         Parijsklimaat akkoord      en de   Europese Green
         deal?
         A21. Met dit project wordt         een  belangrijke stap gezet      in het realiseren  van de ambities uit het
         Klimaatakkoord     om   in 2030 3-4 GW        aan geinstalleerd     vermogen    aan  elektrolysers te   hebben
         gerealiseerd.   Daarnaast is het      gebruik   van  groene waterstof essentieel       om  de klimaatakkoorddoelen
         voor de lastig te   verduurzamen sectoren zoals de industrie              en het  zware  wegtransport      te realiseren. Ook
         de Europese Green Deal ziet          een  belangrijke    rol voor  waterstof in het verduurzamen        van   de Europese
         economie    en de Europese Commissie wil met de green deal al                 meer   CO, reduceren (-55%) dan het
         Nederlandse klimaatakkoord           (-49%).   Daar is zowel offshore wind       en  waterstof voor    nodig.   Het
         klimaatakkoord     en  de Europese zijn beide        noodzakelijk     om  de klimaatdoelen    van   Parijs  te halen.
         Q22. Worden      er  nog  meer    partners    aan  dit project toegevoegd? Zo ja, wie?
         A22. Ja. Een  project    van  dergelijke    omvang kan alleen worden neergezet met            een    brede groep partners.
         Daarvoor   kijken  we naar     partijen   in de  gehele waardeketen: wind, elektrolyse, opslag           en   transport   en
         afnemers. Als nieuwe partners zich hebben              aangesloten     zullen we  dit uiteraard bekendmaken.
         Q23. Hoe verhoudt dit project zich           tot het  Investeringsplan      Noord-Nederland?
         A23. Ruim   een   jaar gelden     is de  Investeringsagenda Waterstof Noord-Nederland gepubliceerd.                   Hierin is
         de ambitie   voor   het realiseren     van een   groene waterstofeconomie startend in Noord-Nederland reeds
         aangekondigd.     Dit  project past daar perfect       in  en draagt bij aan   het  daadwerkelijk    realiseren    van  deze
         ambities  samen     met de    partners    van  de investeringsagenda.
         Q24 Waarom doet TenneT hier niet              aan   mee?
         A24. De kern   van    het project gaat     om   het realiseren    van een   grote hoeveelheid offshore wind,
         elektolysecapaciteit     en  het transporteren       en  opslaan   van  groene waterstof. Daarin zit niet direct        een  rol
         voor TenneT: neemt niet weg dat TenneT wel                een  rol speelt  met  transport  van  elektriciteit op    zee: er   zal
         dus ook  goed   moeten worden         afgestemd      met TenneT.
         Q25 Kan dit project van de grond komen als overheidssubsidies uit zouden blijven?
                                                                                                                                           2806
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>13991271
         A25. Er zal   krachtig   beleid  nodig zijn van de overheid om verdere verduurzaming van de energievraag te
         bereiken: daarmee kan en verdere doorgroei van grootschalige projecten mogelijk worden. In de eerste
         stap naar realisatie van grootschalige waterstof moeten we door een innovatie- en opschalingsfase en
         zullen de kosten hoger zijn dan bij volgende stappen. Bij de grote uitrol wordt gemaakt van het ‘leergeld’
         van de eerste stappen. Voor die extra kosten in de eerste stap is overheidsondersteuning nodig nodig.
         Verder zal   er  anticiperend geinvesteerd         moeten worden in      transport  en opslag.    Dit  om  verdere
         ontwikkeling     van  de markt     mogelijk te maken      en om   later wel op efficiénte schaal te kunnen opereren          ...
         Q26. Waar ligt het business-eigenbelang              van  Gasunie   en  (met name) Shell?
         A26. Gasunie wil      een  belangrijke bijdrage      leveren   aan de energietransitie    en de CO2 reductiedoelen       van
         de  samenleving.     Met   onze   kennis  en  kunde    maar   vooral met de bestaande waterstofinfrastructuur
         kunnen    we   hier een   belangrijke bijdrage      aan  leveren.
         Shell antwoord: Shell wil       een   belangrijke bijdrage leveren      aan de energietransitie     en   de CO2
         reductiedoelen      van  de  samenleving.     Met    onze  kennis  en  kunde op het   gebied   wind    en  waterstof kunnen
         we   hier een   belangrijke bijdrage     aan  leveren. Dit project past    goed bij  onze   New    Energies-aspiraties   en
         bij onze  ambities    om   steeds   weer   nieuwe manieren te vinden        om  CO,-uitstoot    te verminderen      en meer
         en  schonere energie te       leveren, thuis, onderweg       en  op het werk.
         Q27 Hoe verhoudt NortH2 zich            tot  projecten als    HEAVENN of NSWPH?
         A27. Het Heavenn Project heeft vorige jaar              van de Europese Commissie       een  subsidie ontvangen       om  als
         de eerste   waterstofregio      van   Europa  te worden. Dit     project  moet de start   van een    eerste echte
         waterstofketen      mogelijk    maken    en zal de eerste    verbindingen tussen al de benodigde schakels leggen.
         Het   project North2 gaat      over   de eerste   opschaling richting de noordelijke en nationale ambities met een
         doorkijk   naar   de grote uitrol    na 2030   richting 2040.
         Gasunie is   samen     met TenneT      en energienet partner      in het Nort Sea Wind Hub consortium. Dit
         consortium onderzoekt hoe in de toekomst grote hoeveelheden offshore wind efficient                          aan land
         gebracht kan worden. Bijvoorbeeld door windparken efficiént                 te clusteren   en  of waterstof offshore te
         produceren      en dan   aan  land te   brengen.    NSWPH kan daarmee in de toekomst            een   belangrijke rol spelen
         bij het realiseren    van  de ambities    van   North2.
         Q28a Wanneer is de studiefase afgerond?                En kan daar de conclusie uit    volgen dat het consortium        er
         toch   maar   niet  aan  begint?
         A28a. We     beginnen     met de haalbaarheidsstudie. Die is         aan het eind  van  dit jaar  naar   verwachting
         afgerond.    Daarna    volgen   er  nog  meer   detail studies voordat de    schop   de grond    in kan gaan. Voordat de
         schop de grond      in kan moeten allerlei zaken op hun          plek vallen. Bij voorbeeld het aanwijzen        van
         gebieden    voor   de  benodigde windparken          op zee;  regelgeving  omtrent het    transport     en  opslag van
         waterstof moet      van   kracht zijn; de   benodigde vergunningen        moeten worden       afgegeven      en er moet ook
         voldoende vraag zijn       naar  groene waterstof. Wij zijn      er  optimistisch  over  dat ons   dat gaat lukken.
         Q28b. Weer       een  haalbaarheidsstudie.....hoe zit dat?
         A28b. Zoals elk groot project         beginnen   we   met de haalbaarheidsstudie. Die zal        duidelijk maken hoe    we
         de visie  samen    kunnen realiseren.
                                                                                                                                          2807
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>13991271
         Q29. Welke     vorm van    opslag van waterstof wordt            er overwogen?
         A29. Hiervoor wordt       opslag    in zoutkoepels (cavernes)       overwogen, net als     nu het  geval  is met aardgas,   in
         Zuidwending.
         Q30. Wordt     er  ook  geinvesteerd        in brandstofcellen of alleen in    elektrolysers?
         A30. In dit project gaat het       om   waterstof te maken uit stroom. Hiervoor          gebruiken    we  elektrolysers.
         Brandstofcellen doen het        omgekeerde,        die make stroom uit waterstof      en vormen      geen onderdeel    van
         dit project.
         Q31. Wordt dit ook       weer    zo’n project     van  de vervuilende fossiele industrie dat de hele         subsidiepot
         leegslurpt,   helemaal geen CO2          bespaart en uiteindelijk de belastingbetaler weer voor mag opdraaien?
         A31. Nee. Dit project      bouwt juist      nieuwe duurzame waardeketens. En dat is           noodzakelijk    om de
         economie te verduurzamen            en  de klimaatdoelen te halen.
         Q32. Hoeveel GW is 800.000 ton? Is dat 10 GW afkomstig                   van het  windpark op zee?
         A32. 0,8  miljoen ton waterstof         is de verwachte hoeveelheid waterstof die kan worden              gegenereerd    met
         een  windpark van     10  gigawatt     waarvan     alle elektriciteit wordt aangewend       om  waterstof te maken.
         Q33. De productie      van   groene waterstof is        onlangs nog    door het PBL berekend dat het         voorlopig geen
         CO2-besparing oplevert         vanwege de inefficiénties. Wat is         daarop   uw  reactie?
         A33. PBL heeft op 17 februari          een   update van    haar  berekeningen gepubliceerd en haar bevindingen           al
         enigszins genuanceerd. Maar in dit project voorzien we groene waterstof te produceren met
         hernieuwbare elektriciteit die specifiek voor dat doel wordt gebouwd er is dus geen sprake van het
         gebruiken    van  elektriciteit   waar    bij de productie    CO2  vrijkomt Dat is het unieke     en  noodzakelijke   van dit
         project. Als deze groene waterstof bijvoorbeeld grijze waterstof in de industrie vervangt of straks wordt
         gebruikt  in  een  waterstofvrachtwagen,           is absoluut  sprake  van CO2-besparing.
         Q34. Veel onderzoek toont          aan    dat de kosten     voor  groene waterstof dit decennium nog te          hoog zijn.
         Hoe denken     jullie deze   investering       rendabel te maken?
         A34. Een   schaalsprong     in  elektrolysetechnologie gekoppeld          met nog   grootschaliger productie van
         hernieuwbare elektriciteit is        nodig    om  de kosten   van  groene waterstof    omlaag    te brengen.   Dat is precies
         wat dit  project beoogt     door de     gehele    waardeketen in één project     samen     te brengen.   We   blijven het
         zeggen, het moet groter, groener            en  sneller.
         Q35. Een aantal megawindparken,                over  hoe groot hebben     we  het?
         A35. We hebben het        over   honderden windmolens op de            Noordzee,   ver  uit het zicht.
         Q36. Zie ik de windturbines vanuit Schiermonnikoog?
         A36. Absoluut niet. De      windparken komen           op de   Noordzee,  ver uit het zicht. Zoals dat ook     geldt voor
         het bestaande     windpark.
         Q37. De Waddenzee is UNESCO-werelderfgoed, hoe gaat dit project hiermee om?
                                                                                                                                        2808
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>13991271
         A37. De   windparken komen in door de Rijksoverheid             aangewezen     gebieden,   dien de uitkomst zijn      van
         het  recent afgesloten Noordzee akkoord.
         Q38. Wat zijn de criteria      om  door te gaan met dit      project?
         A38. Wij gaan als partners sowieso door. De vraag is alleen welke rol de overheid                 pakt  en hoe   snel, de
         toetreding   van  nieuwe    partners   en subsidies    van  de nationale  en  Europese overheid.
         Q&A’s   —
                   Over WATERSTOF:         Zie ook:  https://www.dewereldvanwaterstof.nl/
         Q1. Wat is waterstof?
         Al. Waterstof is    een   extreem licht   en onschadelijk    gas, veertien keer lichter dan     lucht,  en kan worden
         omgezet    naar  elektriciteit. Ook kan het gas als energie      gebruikt worden      voor  het verwarmen van onze
         huizen, dient het als grondstof      voor  de chemische industrie      en  alle vormen van    transport én heeft het
         een  veelbelovende toekomst als schone brandstof. Een              belangrijk pluspunt    van waterstofgas,      is dat het
         kan worden    opgeslagen, zodat het later gebruikt kan worden.
         Omdat waterstof op aarde voorkomt in             verbindingen, moet eerst iets gebeuren om deze te ‘ontbinden’
         en zo waterstofgas te krijgen. Een veelgebruikte methode is elektrolyse: een proces waarbij je water
         (H20) onder stroom zet en zo water omzet in zuurstof (0) en waterstofgas (H2). Er zijn verschillende
         soorten waterstof: 'groene' waterstof (uit elektrolyse met duurzame elektriciteit van wind, zon of
         water), 'grijze’ waterstof    (uit fossiele brandstof); bij de laatste komt CO2 vrij. En dan is er nog een
         'blauwe’ variant.    Hierbij gaat de vrijgekomen CO2 permanent in opslag, in bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee,  waardoor de zo verkregen waterstof klimaatneutraal is. Het restproduct bij verbranding is dus
         wel in alle gevallen    schoon.
         Q2. Wat zijn de eigenschappen         van   waterstof?
         A2. Als gas  (H2)  is waterstof   kleurloos, reukloos, smaakloos,       niet radioactief,  niet  giftig en  heeft het    een
         hoge verbrandingswaarde.         Waterstof is    een  extreem licht gas, veertien keer lichter dan lucht.
         Q3.  Hoe  maak   je waterstof?
         A3. Omdat waterstof op aarde voorkomt in             verbindingen,   moet eerst iets    gebeuren om deze te
         ‘ontbinden’ en zo waterstofgas te krijgen. De eerste methode is elektrolyse: een proces waarbij je water
         (H20) onder stroom zet en zo water omzet in zuurstof (0) en waterstofgas (H2). Waterstof is ook te
         maken via thermochemische processen, bijvoorbeeld het omzetten van fossiele brandstoffen, waarbij
         koolwaterstoffen      gesplitst worden    in koolstof   (C) en waterstof. Tot   slot is waterstof te    verkrijgen   via
         biochemische omzetting        van  biomassa     en bijvoorbeeld van algen.
         Q4. Hoe wordt waterstof energie?
         A4. Waterstof is geen      energiebron, wel een energiedrager. Om er een elektromotor (bijvoorbeeld in een
         auto) op te kunnen laten draaien, is een brandstofcel nodig die waterstof omzet in elektriciteit. Daarbij
         vindt omzetting van waterstof en zuurstof plaats in ionen: deeltjes die geladen zijn. Die reactie wekt
         elektriciteit op  voor   de aandrijving   van een   elektrische installatie of motor. Het     restproduct     is
         waterdamp.     Een andere     mogelijkheid    is een  op waterstof   aangepaste verbrandingsmotor.
         Q5. Waarvoor is waterstof te gebruiken?
                                                                                                                                      2809
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>13991271
         A5.  Vandaag de dag is waterstof op grote schaal in gebruik als grondstof in de chemische industrie voor                  -
         bijvoorbeeld ammoniak en bepaalde kunststoffen en in raffinaderijen. Waterstof is verder een
                                                                      -
         (potentiéle) brandstof voor alle vormen van transport: via weg, water, lucht en spoor. In het algemeen is
         het bij uitstek geschikt voor elektrische toepassingen die het niet redden met batterijen. In de industrie
         is het een interessante optie voor processen die hoge temperaturen vereisen. Huishoudens kunnen het
         in de  toekomst,    via netwerken op     wijkniveau, mogelijk       gaan   gebruiken  voor  warmte.
         Qs. Is waterstof     een  schone brandstof?
         A6. Als het gaat    om   het gebruik in een brandstofcel om elektriciteit te maken, is waterstof in alle
         gevallen volledig    schoon.    Daarbij is er geen emissie, behalve van schone waterdamp. Gaat het om hoe
         schoon de productie van waterstof is, dan hangt dat af van de herkomst van die waterstof. Vandaar het
         onderscheid tussen 'groene' waterstof (uit elektrolyse met duurzame elektriciteit van wind, zon of
         water) en 'grijze' waterstof (uit fossiele brandstof); bij de laatste komt CO2 vrij. Dan is er nog een
         'blauwe’ variant.    Hierbij gaat de vrijgekomen       CO2 permanent in       opslag,  in bijvoorbeeld lege gasvelden
         op zee, waardoor de       zo verkregen    waterstof klimaatneutraal is. Het        restproduct bij verbranding        is dus
         wel in alle  gevallen   schoon.
         Q7. Hoe sla je waterstof op        en hoe transporteer     je het?
         A7. Het mooie     van  waterstof is dat je het kunt     opslaan.     In grote hoeveelheden      en voor    langere tijd. Bij
         wind-   en zonnestroom is dat nog       altijd lastig. Opslaan     van  waterstof  gebeurt   al in  tanks, als
         samengeperst gas of flink gekoeld
                                   -
                                                    en  geisoleerd   -
                                                                        als vloeistof. Het wordt ook al als      gecomprimeerd       gas
         ondergronds opgeslagen, bijvoorbeeld           in zoutcavernes
         Net zoals   bij opslag vindt vervoer van waterstof plaats in samengeperste of vloeibare vorm, in tanks. In
         de industrie bestaan al leidingnetwerken voor waterstof. Waterstof is dan via het bestaande
         aardgasnetwerk mogelijk ook te transporteren naar woningen en bedrijven. Hiervoor loopt al een aantal
         proeven.
         Q8. Wat kost waterstof?
         A8. Er zijn veel factoren die de kosten       en  daarmee de prijs       van waterstof   bepalen. Denk      aan   de kosten
         voor  productie, de prijs van (groene, grijze of blauwe) elektriciteit en van aardgas, investeringen in
         installaties, opslag en distributie. Ook het klimaatbeleid speelt een rol. Uiteindelijk zal waterstof moeten
         kunnen concurreren met andere energiebronnen- en dragers. Daarvoor is grootschalige productie nodig.
         Naar verwachting zal dat nog zeker tot 2030 duren. Volgens PBL kost het produceren van grijze
         waterstof nu ongeveer 1,50 per Kg/H2. Het maken van groene waterstof volgens PBL ongeveer 5 a 6
         euro.  Die kosten kunnen door het fors         opschalen   van    elektrolysers  en  offshore wind met 50 a 60%
         omlaag.
         Aan de   pomp’    kost  een  kilo waterstof   voor een   personenauto       nu ongeveer tien     euro.   De  prijs per
         kilometer   voor een    personenauto     is daarmee    om en     nabij  de tien cent, nagenoeg      gelijk aan   de
         gemiddelde brandstofkosten          van een   auto op benzine of diesel. De       verwachting     is dat de   prijs aan  de
         pomp door      schaalvergroting flink zal dalen.
         Q9.  Is waterstof    gevaarlijk?
                                                                                                                                         2810
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>13991271
         A9. Waterstof is  brandbaar,    maar   uitsluitend na het in de juiste  verhouding mengen met zuurstof en als
         er dan ook nog eens een vlam bij komt. Bovendien is waterstof een vluchtig gas; het stijgt met twintig
         meter per seconde. Neem een auto met een waterstoftank. Mocht er een gat in die tank komen, dan zit
         de waterstof al  hoog   in de lucht voordat het met zuurstof is     gemengd waardoor het kan branden. Mocht
         er ook  een vlam  bij komen, dan zal de waterstof door de hoge druk de vlam als het           ware   ‘uitblazen’. Dit
         alles neemt niet weg dat    voor  bewerking, opslag    en transport   van waterstof   -
                                                                                                 net zoals  bij benzine,
         diesel en aardgas allerlei voorschriften bestaan om de veiligheid
                             -
                                                                                   te garanderen.
         Q10: Is het niet inefficiént  om   dure groene elektriciteit    om  te zetten in waterstof? Gaat er niet veel
         energie  verloren?
         A10: Bij de omzetting    van elektriciteit  naar waterstof gaat   er energie verloren. Dat is inherent     aan  het
         converteren   van energie. Ook    bij de  productie van  elektriciteit met  behulp  van  aardgas gaat
         bijvoorbeeld 40%    van  de energie verloren. Bij de conversie     van elektriciteit in waterstof gaat    nu nog
         ongeveer 30%    van   de energie verloren. Daarom moeten        we  de waterstof allereerst inzetten     voor  die
         sectoren  waar  de CO--uitstoot alleen met waterstof kan worden vermeden. De chemische industrie is
         zo’n sector. Daar is het waterstofmolecuul       nodig voor  de chemische processen, niet      voor   de energie.
         Elektrolyse is de enige   manier  om   dit molecuul op  een  groene manier te                   in
                                                                                           produceren grote
         hoeveelheden. Daarnaast is waterstof        nodig om energie op te slaan als de zon niet schijnt of de wind
         niet waait. TenneT en Gasunie hebben uitgebreide studies gedaan waaruit blijkt dat het meest optimale
         energiesysteem voor Nederland is dat in 2050 1/3¢ van alle energie in de vorm van waterstof wordt
         gebruikt.
                                                                                                                               2811
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>