<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                Tweede Kamer
                                                                     =
                                                                     LL
                                                                                       A A
                                                                  Ly    IW
                                                                                W7
                                                                                VV
                                                                                EEE
                                                                               VERE
                                                                                   TTT
                                                                                 LA
         Position Papers
         EES                    ERE                      So               Ha Re lla Ela
         Groen Gas
         7 mei 2020
                               Fe IL
                         Fa an       a   lr0 OO ma NN | SFT IRAA AT
                         CONOMISCHE         ZAKEN EN    KLIMAA
                                       I
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>13977841
                      Tweede Kamer
                        DER        STATEN-GENERAAL
                        Commissie EZK
                                                                                                                        Staf vaste commissie
                                                                                                           voor Economische  Zaken enKlimaat
                datum   7 mei 2020                                                                               Dienst Analyse en O nderzoek
            onderwerp   Reader
       te betrekken bij Inbreng feitelijke vragen Kabinetsvisie waterstof en de routekaart groen
                        gas
                        Geachte leden          van   de vaste commissie              voor    Economische Zaken      en  Klimaat,
                        De commissiestafa             heeft    een   reader     samengesteld       met de  ontvangen position
                        papers     voor     de  inbreng feitelijke         vragen op 14 mei 2020         over   de Kabinetsvisie
                        Waterstof       en   de Routekaart groen gas.
                        Vanuit de       inhoudsopgave kunt              u  doorklikken       naar de ontvangen     position papers.
                        Via de    grijze button links bovenin elke pagina gaat                     u terug  naar   de
                        inhoudsopgave.
                        Op tablets kunt          u de   digitale reader onder andere openen                met de Adobe Acrobat
                        Reader     App. U kunt dan via het ‘opengeslagen boek’ icoontje terug                           naar   de
                        inhoudsopgave.
                        Met   vriendelijke groet,
                        Informatiespecialist
                        Dienst    Analyse       en   Onderzoek         (DAO)
                                                                                                                                              2989
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>13977841
         Weten schap
                Rijksuniversiteit Groningen
                Prof. Dr. C.A. de Lange
                DIFFER, TU Eindhoven
                TNO
         Sector
            o
                Topconsortium voor Kennis en Innovatie (TKI) Nieuw Gas
            8
                FME, ondernemersorganisatie voor de technologische industrie
            &   Gasunie
            ©
                Havenbedrijf    Rotterdam
            &   Stedin
            &
                RENDO/N-TRA
            ®   SCW   Systems
         Maatschappelijke organisaties       en  overheden
            @
                Greenpeace Nederland
            ©   Natuur   en  Milieu
            ©
                Samenwerkingsverband       Noord-Nederland (SNN)
            oo  Provincie Drenthe
            *®  Provincie  Groningen
         Overig e position papers:
            2»  Essent
            ©   Gemeente Rotterdam
            °   Attero
            ©   Smart Delta Resources     (SDR)
            ©   RWE
            &   RAI  Vereniging
            °   VEMW
            ©   NVDE
            ©   Louwman     Group
            ©
                Energie Nederland
            @&
                Primagaz
            ©   Groen Gas Nederland
            ©   H2Platform
            &
                Stichting Duurzaam Marrum
            *®
                IPO, Unie van Waterschappen     en VNG
                                                                             2990
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          kA2         rijksuniversiteit
          a|   Fi groningen
          Position paper             over   de kabinetsvisie Waterstof
          Machiel      SOCOM   cn  Peter Perey, Groningen,    6 met 20201
          Centre for      Energy Economics Research, Faculteit Economie               en   Bedrijfskunde, Rijksuniversiteit
          Groningen
          1.   Maatschappelijke en private belangen
          In de Kabinetsvisie Waterstof wordt        een  groot belang toegekend     aan  de rol die waterstof kan    spelen in
          de  energietransitie.     In technische zin is het juist om te stellen dat met waterstof ook in de industrie       en
          het transport de overstap       naar niet-fossiele energie kan worden gemaakt        en  dat waterstof behulpzaam
          kan zijn bij het afstemmen van het aanbod op de vraag          naar  energie.
              Door de    ontwikkeling van waterstof als duurzame energiedrager te faciliteren wordt echter niet alleen
          gewerkt    aan   de energietransitie,   maar  wordt ook    een vorm van    industriebeleid    gevoerd.   Er zijn veel
          partijen die    een  belang hebben    om  waterstof te bevorderen.2 Te denken valt        daarbij  aan de beheerder
          van   het  gasnetwerk, dat     een alternatief voor  aardgas zoekt,    aan industriéle   energieverbruikers die    op
          een    zo   goedkoop mogelijke        manier hun      emissies willen reduceren        en   aan   producenten    van
          (hernieuwbare) stroom die graag een krappere stroommarkt zien waardoor de stroomprijs omhoog gaat.
          Deze   belangen zijn uiteraard legitiem.
              Vanuit    een  maatschappelijk perspectief is het echter de     vraag of de   facilitering van waterstof wel de
          meest   doelmatige keuze is om de CO2        emissies te reduceren. Uit de Kabinetsvisie komt niet        naar voren
          dat een maatschappelijke kosten-baten analyse is gemaakt waarbij duidelijk onderscheid wordt gemaakt
          tussen    de  deelbelangen     van  bepaalde   groepen   en  het  maatschappelijk belang       van een    doelmatige
          realisatie van de klimaatdoelen. In deze position paper willen         we een  aantal aspecten benoemen waaruit
          onzes   inziens blijkt dat het bevorderen van waterstof niet evident de beste keuze is        voor  de maatschappij
          als geheel.
          2,  Waterstof verdringt ander            groene-stroomgebruik en heeft daardoor weinig effect                     op
          CO2 emissies
          Wanneer waterstof wordt         gemaakt via elektrolyse,  betekent   stimulering van waterstof dat de vraag naar
          elektriciteit toeneemt. Idealiter wordt voor waterstof hernieuwbare stroom gebruikt, zodat ook de vraag
          naar   groen-certificaten zal toenemen. Dit zal leiden tot een hogere stroomprijs en een hogere prijs voor
          groen-certificaten.
          1
            Machiel    IEEE   is hoogleraar Regulering Energiemarkten en   Peter Perey is onderzocker.
          2
            Zie ook           (2018).
                                                                                                                                2991
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
              Door de wat      hogere prijzen     voor  stroom en      certificaten worden      investeringen    in hernieuwbare-
          stroomprojecten      iets  rendabeler,    voor zover      die  projecten zonder subsidie plaatsvinden.           Dit  geldt
          bijvoorbeeld    voor   de wind-op-zee projecten.        De rentabiliteit    van  andere groene-stroomprojecten zal
          niet veranderen, omdat de subsidies            voor    die  projecten zullen worden aangepast (d.w.z. verlaagd)
          conform de SDE++ methodiek. Doordat de subsidies als buffer fungeren                    voor  de financiéle  opbrengsten
          uit hernieuwbare      stroomprojecten, zal      een   verhoging    van de prijzen    voor  stroom   en  certificaten door
          een   vergroting   van   de stroomvraag geen effect hebben op             hernieuwbare-stroomprojecten die           SDE+
          subsidie ontvangen. Een grotere stroomvraag door elektrolyse betekent dus vooral dat                    meer  elektriciteit
          door middel     van   fossiele brandstoffen moet worden opgewekt               om aan    de overige   elektriciteitsvraag,
          onder andere      voor  elektrisch   vervoer en    warmtepompen,       te  voldoen. Deze    overige gebruikers krijgen
          hierdoor te maken met         hogere prijzen,    waardoor de elektrificatie elders in de economie wat duurder
          wordt.
              Stimulering    van   elektrolyse heeft dus wel als gevolg dat           er  minder subsidies     voor  hernieuwbare
          stroom   nodig zijn,   niet  persé  dat er meer    CO2 reductie     plaats vindt.   Het effect  van  waterstof op CO2 is
          mogelijk zelfs negatief, omdat de omzetting van stroom in waterstof en daarna het gebruik van waterstof
          bij bijvoorbeeld automotoren gepaard gaat            met een    energieverlies dat groter is dan wanneer de        stroom
          als zodanig wordt gebruikt.?        Daarmee is het effect     van  de inzet  van  elektrolyse    op de emissies   van  CO»
          op  zijn minst discutabel.
              Wanneer hernieuwbare stroom niet             nuttig kan worden ingezet         in de  reguliere elektriciteitsmarkt
          vanwege    negatieve stroomprijzen, zal elektrolyse wel          een reducerend effect op de totale emissies kunnen
          hebben. Immers, anders          zou  in zulke situaties de hernieuwbare stroom niet            gebruikt   worden. Het is
          echter niet    waarschijnlijk dat zulke       situaties zich vaak zullen voordoen. De             elektriciteitsvraag zal
          namelijk door elektrificatie        van vervoer en      verwarming sterk kunnen          toenemen, waardoor ook         bij
          verdere toename in       hernieuwbare-stroomopwekking             overaanbod     van  stroom   eerder  uitzondering    dan
          regel zal worden. Bovendien zal            er  niet   geinvesteerd worden        in  groene-stroomprojecten waarbij
          verwacht wordt dat      ze  overaanbod genereren.       4
          3. Waterstofproductie is niet evident beste oplossing voor netwerkcongestie
          De inzet   van  waterstofproductie       voor het   oplossen    van  congesties   in het elektriciteitsnetwerk is     voor
          zowel   onregelmatige als structurele congestie niet de meest voor de hand liggende oplossing.                 Technisch
          gezien kan waterstofproductie worden ingezet              om   congesties   in het elektriciteitsnetwerk op te lossen.
          Wanneer de       congestie zich alleen af      en toe en      onregelmatig voordoet, dan hebben de elektrolyse
          installaties slechts    weinig draaiuren, waardoor deze installaties alleen break-even kunnen draaien
          wanneer    de waarde van het leveren van flexibiliteit heel hoog is. Deze waarde wordt echter ook bepaald
          door de kosten     van  andere   flexibiliteitsopties, zoals vraagresponse, batterijen en         WKK installaties. Met
          deze andere opties zal      elektrolyse moeilijk kunnen concurreren.
              Mocht   er sprake zijn    van  structurele congesties in het elektriciteitsnetwerk dan is het          waarschijnlijk
          doelmatiger     om  het netwerk op       bepaalde plekken uit       te breiden dan     om   de stroom als waterstof te
          3
            Immers, de efficiéntie  van  elektromotoren   ligt rond de  9o tot 95%, terwijl de efficiéntie van een elektrolyser
          ongeveer  70% is, terwijl  je ook nog veel energie verliest bij de verbranding of omzetting van waterstof.
          4 Zie Moraga en IEEESH (2018).
                                                                                                                                      2992
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          transporteren. Dit geldt ook voor het idee om waterstof op de Noordzee te gaan maken en zo te besparen
          op de    aanleg van infrastructuur voor elektriciteitstransport.             Deze  besparingen lijken niet voldoende om
          de extra kosten         van elektrolyse te compenseren (zie Figuur 1). 5
          Figuur 1. Benodigde waterstofprijs voor productie van waterstof met CCS,
                           elektrolyse op land,         en  elektrolyse op       zee  inclusief netwerkbesparingen
                  4.5
               0       4
              x
              oT)
              Yum
                  yy,
               Ln JF
                       a
               —
              =
               ™
              BE 25
              £        5
              Fo]      L
               =
              =U
              =
                       1
               o
               i
               a 0,5
              4a
                            Uit aardgas  met 80%  CO2-afvang            Elektrolyse op land                Elektrolyse ap zee
                                             BA Benodigde waterstofprijs (£/kg)      ® Netwerkbesparingen
          Bron:        ISREDA   & Perey   (2010); bij een   gasprijs van    20  €/MWh, elektriciteitsprijs op zee van 45 €/ MWh
          en  CO.-prijs van 25 €/ton
          4. Industrie heeft ook andere,                 goedkopere opties          om   CO2 te reduceren
          Gesteld wordt dat          bepaalde processen in de industrie niet zijn te verduurzamen zonder het gebruik van
          CO2-vrije        gassen. Dit is echter niet helemaal correct. Binnen industriéle processen valt nog veel te
          reduceren door efficiénter met energie               om  te gaan,    al is het daarmee uiteraard niet      mogelijk de   CO2
          emissies       volledig   te  reduceren. Door de       lage energieprijzen     en  lage energiebelastingen, hebben veel
          bedrijven       echter   nauwelijks    een financiéle   prikkel   daar werk    van te maken. Daar     waar   huishoudens te
          maken hebben met            een  marginaal belastingtarief op het gebruik van aardgas van 33 cent/ms3, bedraagt
          dat tarief voor        grootgebruikers slechts 1 cent/m3.6
              Dit verschil wordt vaak            gerechtvaardigd     door te    wijzen  op de internationale markten waarop de
          grootverbruikers          moeten opereren.     Hoewel de wereld de        afgelopen jaren sterk is veranderd,     met  steeds
          meer    landen die klimaatbeleid voeren, wordt dit argument nog steeds                 gebruikt.  In andere woorden: veel
          landen voeren          een vorm van    klimaatbeleid, zoals ook in de Kabinetsvisie wordt gesteld,           en dit beleid zal
          in veel landen         stringenter worden, waardoor ook de            concurrenten    van de  grootverbruikers      te maken
          krijgen       met  hogere kosten van CO2 verbruik.
              De meeste         doelmatige maatregel       om   de industrie te stimuleren      meer aan    CO2 reductie te doen is
          daarom de        belastingen op aardgas ook voor grootverbruikers te vergroten.              Dit  geeft deze bedrijven niet
          alleen      een  stimulans    om   zuiniger  om te   gaan met     energie, ook vergroot dit de concurrentiepositie        van
          5 Zie voor meer uitvoerige analyse:          IUESE, Perey, en  Moraga (2019)   en         en Perey (2019).
          6
            Zie website belastingdienst:
          https: //www.belastingdienst.nl/wps/wem/connect/bldcontentnl/belastingdienst/zakelijk/overige belastingen/b
          elastingen op         milicugrondslag/tarieven milieubelastingen/tabellen tarieven milieubelastingen?projectid=675
          obae7%2D383b%2D4c97%2Dbe7a%2D802790bd1110
                                                                                                                                         2993
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          duurzame        energiedragers ten opzichte van aardgas.               De   bedrijven kunnen voor de hogere kosten worden
          gecompenseerd via verlaging van             andere      belastingen.
          5. Nederland heeft             meer    competitief voordeel bij productie                           van    blauwe dan            bij   groene
          waterstof
          Aangezien de inkoop van stroom een groot gedeelte van de kosten van elektrolyse bepaald, is waterstof
          het   goedkoopst       te  produceren daar        waar     (hernieuwbare)         stroom       het  goedkoopste is. Dit wordt                o.a.
          beinvloed door        klimatologische omstandigheden.               Nederland heeft, internationaal                 gezien,    niet de meest
          gunstige        omstandigheden        voor      hernieuwbare            stroomproductie.             De      gemiddeld         gerealiseerde
          capaciteitsfactor” ligt zowel bij wind als bij             zon   onder het     gemiddelde van alle            OECD landen           (zie figuur
          2). Dit gegeven zorgt          ervoor  dat  waterstofproductie             d.m.v.   elektrolyse      in Nederland relatief duur zal
          blijven. Nederland heeft dus geen competitief voordeel bij de productie van waterstof, zoals                                       we   dat wel
          hebben        (gehad) bij de productie      van     aardgas. Kortom, waterstofproductie via elektrolyse zal niet de
          economische betekenis kunnen vervullen die                    aardgas wel       heeft   gehad.
          Figuur 2. Capaciteitsfactoren van windturbines                               en   PV in aantal OECD landen
                  30                                          Average capacity factor wind in OECD    Europe (2016)
                                                                                            @  Chile
                  25
             £                                      ®  Israel
             ~—   20                                                                          ®   Portugal
             =z                                                                     @ Spain
             =                                                                         ® Greece
              &                                                                                            @ [USA
              =    15                                                                             ®  Mexico
              5                                                            ®  Jahn                      ® Turkey        New Zealand
             =                                        ®   Slovenia® Korea     @  Raly             ®  Canada
              -
              3                                                    @  German® Austria         ®   Sweden             Average capacity factor solar  PV
              =
              Se
                   10
                                                                   an:
                                                                                         ®  UK                       :
                                                                                                                          “de
                                                                                                                                 Lp  ules(2016 )
                                                                                                                     in OECD Europe pe
              s                                                 ®  Switzerlandd Wetherlands
                                                                              ®  Hinland
                    0                                                                       @ Norway           @® Iceland
                      0           5          10           15            20            25             30           35            10
                                                            capacity factor wind (%)
          Bron: 1EA,       Electricity Information 2018 /            INEM
                                                                              (2020)8
              Wel heeft Nederland          een  relatief gunstige positie           voor   de   productie      van   waterstof met          behulp     van
          CCS. Er is veel kennis beschikbaar                over    productie      van    waterstof met         aardgas      en er   zijn voldoende
          opslagmogelijkheden voor CO2             in de    vorm van       lege gasvelden in         de Noordzee.
          7 De   capaciteitsfactor is  de verhouding tussen de feitelijke productie in een jaar en de maximaal mogelijke
                         wanneer  al het geinstalleerde vermogen continu gebruikt zou worden.
          producti      (2020), Regulation of Energy Markets; Economic Mechanisms and Policy Evaluation (te verschijnen)
                                                                                                                                                            2994
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
              Door de locatie     van  Nederland    aan zee en   goede verbindingen    met  het achterland via de bestaande
          gasinfrastructuur lijken er wel mogelijkheden voor het vervullen van een rol bij de internationale handel.
          Vloeibare waterstof      van over    hele wereld kan in Nederlandse havens        aan  land komen     en  opgeslagen
          worden    (bijvoorbeeld    in de vorm van     methanol). Dit zal dan echter vooral   een  rol zijn als doorvoerland,
          waarbij   de marges    beperkt zullen zijn, gewoonweg omdat ook hier alternatieven voorhanden zijn en het
          niet evident is dat waterstof het beste       (goedkoopste)   via Nederland kan worden vervoerd.
              De   potentiele kostenreducties        voor   waterstofproductie uit elektrolyse die        in de kabinetsvisie
          geschetst worden, zijn       erg hoog in vergelijking    met wat in   wetenschappelijke literatuur gevonden       kan
          worden.    ¢  Uit  onze  eigen analyse blijkt dat zelfs bij    een  significante reductie  van   kapitaalkosten   van
          elektrolyse,    een   10%     hogere efficiéntie    van   elekirolysers   en  een  CO2   prijs   van   25  €/ton, de
          elekiriciteitsprijs   heel  laag moet   zijn  om  groene waterstof rendabeler te maken dan blauwe waterstof
          (zie Figuur 3). Bij de huidige lage gasprijs van ca. 6 euro/ MWh zou de elektriciteitsprijs ca. 10 euro/MWh
          moeten    zijn,  wat ongeveer     de helft is  van  de  huidige elektriciteitsprijs van ca. 20    euro/MWh, die     in
          historisch   perspectief al bijzonder laag is.
          Figuur 3.      Break-even      prijs van blauwe      en  groene waterstof met reducties in kosten
                        elektrolyse
                    60
                    50
                                                                    *
              2
              =~    40
              ==               Productie uit aardgas met     CCS
              =
              Tn
                 =  30
                               technologie is goedkoper
              PE
              pe
              a
              =     20
                                                                                Elektrolyse met hernieuwbare
                                                                                stroom is goedkoper
                     10
                      0
                               D            10           15          20          25         30           35          40
                                                            Aardgasprijs (€/ MWh)
                                                                 == Break-even lijn
          Bron:    ISREDE, Perey en Moraga (2019); CO2 prijs van 25 €/ton, reductie kapitaalkosten elektrolyse              van
          20%    en efficiéntieverhoging tot      80%. Het rode kruis     geeft  de gemiddelde   gas-  en  elektriciteitsprijzen
          weer over    de  periode 2010-2018.
          6. Concluderend
          De voordelen      van het faciliteren van    waterstofproductie lijken vooral te bestaan uit het benutten van de
          bestaande     gasinfrastructuur      en het bieden    van   goedkope    CO2  reductieopties   aan   de industrie. De
          9 Zie voor een  uitvoerige analyse:  Van Leeuwen   en   IEEE
                                                                        (2018).
                                                                                                                                 2995
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          voordelen in termen         van  CO2 emissiereductie      lijken echter beperkt, terwijl ook de economische
          voordelen   voor  de BV Nederland niet te      hoog  moeten    worden  ingeschat,  gewoonweg omdat de       positie
          van  Nederland    bij  het aanbod     van  waterstof niet te  vergelijken   is met de  positie die we  hadden    bij
          aardgas.   Om de verschillende effecten         van  waterstof   goed  te   kunnen beoordelen, is het daarom
          raadzaam   om een    maatschappelijke kosten-batenanalyse uit te laten voeren.
              Uiteindelijk moet het gaan om de vraag hoe we als Nederland zo doelmatig mogelijk de CO2 emissies
          kunnen reduceren, niet       om een   bepaalde techniek te stimuleren.   Door waterstof wel    van overheidswege
          financieel sterk te ondersteunen worden wel          hoge   kosten  gemaakt,    maar  zijn de voordelen   voor  het
          klimaat niet   zo  evident.    Doelmatiger    zou zijn  om o.a.  de industrie met     een  hogere heffing   op het
          aardgasverbruik      te    confronteren, zodat grootverbruikers sterkere prikkels              ervaren   om     aan
          energiebesparing te werken       en om   alternatieven  voor  aardgas te ontwikkelen.
          Referenties
          Leeuwen, C., &       IKUZM     M.  (2018). Power-to-gas in electricity markets dominated by renewables.
             Applied Energy,       232, 258-272.
           [OEDE. M., &    Perey,    P. (2019). Groene waterstof laat zich lastig rendabel maken. ESB Economisch
             Statistische Berichten, 2019.
           SUEDE. M., Perey, P. L., & Moraga, J. L. (2019). Outlook for             a  Dutch  hydrogen market: economic
             conditions and scenarios. (CEER          Policy Papers;   No. 5). Groningen: Centre for Energy Economics
             Research, University of Groningen.
           SOF, M.      (2018). Klimaatberaad koerst af          op  ondoelmatig beleid.    ESB Economisch Statistische
              Berichten, 103(4768), 569-573.
          Moraga Gonzalez.      J.  en M.   IKEESE
                                                    (2018). Electrification of heating and transport:    a scenario  analysis
             up to 2050. Centre for       Energy Economics Research, University of Groningen, CEER Policy Papers;
              No. 2.
                                                                                                                               2996
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                        |
  Inhoudsopg                                                                                    innovation
A                                             ———————                                           for life ms               EE ——
          Aan
          Vaste commissie       voor   Economische Zaken       en  Klimaat  van de Tweede Kamer
          Auteurs
          Lennart   van  der   Burg,   Marcel Weeda,      [EES  van  den Brink, René Peters, Ronald   van den  Berg
          Contactpersonen
          Lennart van der Burg (06-43954685)            en  Rogier van   Keulen (06-29496857)
          Onderwerp
          Reactie TNO op kabinetsvisie waterstof
          Inleiding
          Op 30 maart heeft de minister de kabinetsvisie waterstof en routekaart groen gas naar de Kamer
          gestuurd. TNO onderschrijft de duidelijke analyses van de rol van gasvormige energiedragers in
          beide documenten. Wij constateren wel dat in de documenten vooral hoofdlijnen worden geschetst.
          Om echt werk te maken van verduurzaming van het deel niet elektriciteit in het energiesysteem is het
          zaak deze hoofdlijnen nu zo snel mogelijk, bij voorkeur nog in 2020, uit te werken naar concrete
          acties en doelen in een routekaart voorzien van een duidelijke tijdlijn.
          In onze reactie op de stukken die naar uw Kamer zijn gestuurd beperken we ons vooral tot de
          kabinetsvisie waterstof. Deze visie schets de volle breedte en complexiteit van het onderwerp            en de
          uitdagingen    die  er zijn.  In dit verband willen  we  hierbij graag het belang van een  koolstof-vrij
          ‘systeemmolecuul’ en de ‘systeemrol’              van  waterstof onderstrepen.
          Systeemrol waterstof
          In een   klimaat neutrale duurzame energievoorziening staat waterstof niet op zichzelf. Het
          vormt   een   twee-eenheid met duurzame elektriciteit om tot optimale benutting van wind- en
          zonne-energie te kunnen komen. Begrippen die in dit verband veel worden gebruikt zijn
          ‘'sectorkoppeling’ en ‘systeemintegratie’. De redenen hiervoor worden geillustreerd door de rollen die
          er zijn voor waterstof:
          e    De splitsing van water met duurzame elektriciteit, waarbij de energie wordt vastgelegd in het gas
               waterstof, biedt de mogelijkheid voor grootschalige opslag van duurzame elektriciteit;
          eo   De elektrolyse-technologie voor splitsing van water levert daarbij een grote bron van regelbare
               vraag die vergaande inpassing van variabel aanbod van de duurzame elektriciteit van wind en
               zon  faciliteert;
          o    \Waterstof biedt een extra route om veel grootschaliger gebruik te maken van wind en zon dan
               alleen via elektriciteit, omdat het ook breed inzetbaar is als brandstof (net als aardgas), en als
               grondstof voor de synthese van producten en materialen in de chemische industrie en voor de
               productie van biobrandstoffen en synthetische brandstoffen;
          ¢    Doordat het is op te slaan en eenvoudiger en goedkoper over grote afstand is te transporteren zal
               waterstof een rol gaan spelen in toekomstige import en export van wind- en zonne-energie ter
               vervanging van import en export van fossiele energie.
          Aanbevelingen
          Gelet op het belang      van     waterstof zoals hiervoor  geschetst, komen wij tot de volgende aanbevelingen
          die we  daarna nader toelichten:
          1.   Beschouw waterstof als middel          om zoveel mogelijk koolstofvrije energie van wind en zon te
               benutten    voor  invulling van energiefuncties die niet of moeilijk zijn te elektrificeren, en waarvoor
               koolstof houdende energiedragers niet noodzakelijk zijn;
          2.   Interpreteer “tijdig    ...  introduceren” zoals gesteld in de kabinetsvisie als ‘begin nu’ en voortvarend
               met ontwikkeling van waterstof als nieuwe energiedrager’;
          3.   Zet naast implementatie van reeds beschikbare waterstof technologie in op flankerend toegepast
               onderzoek om optimaal gebruik te kunnen maken van ‘Learning by doing’, en investeer ook in
               onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologie om verdienpotentieel voor de NL-
               maakindustrie in deze nieuwe economie te            ontwikkelen;
                                                                                                                             2997
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                        |
  Inhoudsopg                                                                                    innovation
A                                           ———————                                            for life ms               EE ——
          4.    Continueer    en versterk Europese en internationale samenwerking gericht op gecodérdineerde
                marktontwikkeling met oog voor harmonisatie van allerlei standaarden en regelgeving op het
               gebied van waterstof. Daarnaast zou het goed zijn het belang van technologie ontwikkeling- en
               opschaling sterker mee te nemen.
          5.   Aanbeveling is om een integrale toekomstbestendige infrastructuurvisie te ontwikkelen voor
               transport van elektronen, moleculen (waterstof, groen gas) als ook grondstof (CO2).
          6.   Zorg zo snel mogelijk, bij voorkeur nog in 2020, voor verdere uitwerking van de kabinetsvisie in
               een gedetailleerde routekaart tot 2025 met concrete acties en doelen, en voorzien van een
               duidelijke tijdslijn, met een doorkijk naar 2030.
          Ad   1)  Waterstof als middel       om  wind en zon    maximaal te benutten
          De overgang      naar een    klimaat neutrale duurzame    energievoorziening gaat gepaard met een
          overgang    van   fossiele  energiebronnen    naar hernieuwbare     energiebronnen zoals zon, wind,
          biomassa, waterkracht, omgevingswarmte            en  geothermie. Wereldwijd is zon veruit de grootste bron.
          In Nederland beschikken we naast een aanzienlijk potentieel aan zon over een groot potentieel aan
          windenergie, met name op de Noordzee. Door optimaal gebruik te maken van deze koolstofvrije
          bronnen, kan inzet van bio-based energiedragers zoals groen gas zoveel mogelijk beperkt blijven tot
          toepassingen waar koolstof onmisbaar is, zoals voor de koolstofchemie in de chemische industrie en
          voor biobrandstoffen. Deze functiegerichte invulling        —
                                                                        ‘koolstofvrij waar het kan, koolstof houdend als
          het moet’   —
                         beperkt   de koolstofintensiteit van  de energievoorziening en vergroot daarmee de kans op
          het bereiken    van   klimaatneutraliteit.
          Ad   2) Begin nu!
          De visie constateert terecht dat de introductie       van een nieuwe energiedrager complex is en decennia
          in beslag zal nemen. Met tot 2050 nog drie decennia te gaan is er dus geen tijd te verliezen. Gelukkig
          is veel waterstoftechnologie is al beschikbaar, zoals water-elektrolyse, brandstofcelauto’s en -bussen,
          tankstations, waterstofpijpleidingnetten en ondergrondse bergingen in zoutcavernes. Het is voorlopig
          nog te duur maar dit zal zo blijven als het niet tot grootschaligere toepassing komt. Kostenreductie
          van de huidige generatie technologie moet vooral komen van grotere aantallen, standaardisatie,
          industrialisatie van productieprocessen, ontwikkeling van industriéle ketens van leveranciers van
          componenten, en onderlinge concurrentie. Hiervoor is marktperspectief nodig.
          Ad   3) Huidige technologie demonstreren en tegelijk nieuwe ontwikkelen
          Inzet   van de bestaande technologie zal inzicht opleveren in mogelijkheden voor optimalisatie
          (‘Learning by doing’). Ook zal waterstof als energiedrager zich nog moeten ‘nestelen’ in ‘het
          energiesysteem’. Om mogelijkheden voor optimalisatie te kunnen benutten en de inpassing van
          waterstof zo efficient mogelijk te [aten verlopen is het van belang om de introductie te ondersteunen
          met een flankerend praktijkgericht onderzoeksprogramma. Daarnaast zijn er tal van
          aangrijpingspunten voor nieuwe betere technologie. Na uitvinding duurt het echter vele jaren van
          ontwikkeling en opschaling voordat technologie marktrijp is, waarna ook in dat geval de kostencurve
          nog moet worden doorlopen. R&D in nieuwe technologie is hard nodig voor nieuwe kansen voor de
          maakindustrie, die er in Nederland met name in Brainport Eindhoven en regio Arnhem aanwezig is.
          TNO adviseert zowel te investeren in toepassing van bestaande elektrolyse technologie als nieuwe
          elektrolyse technologieén te ontwikkelingen en tegelijkertijd low carbon productie te faciliteren.
          Ad   4) Continueer en versterk Europese en internationale samenwerking
          Vanwege de systeemrol in een duurzame energievoorziening staat waterstof niet alleen in Nederland,
          maar ook in Europa en internationaal hoog op de energie-agenda. Nederland is om tal van redenen
          uitstekend gepositioneerd om een belangrijke rol te spelen in deze transitie: het potentieel aan
          offshore windenergie, de aanwezigheid van geschikte gasinfrastructuur, goede kennisinfrastructuur,
          etc.. Nederland is echter      te klein om alleen het verschil te maken. Samenwerking is nodig om te
          zorgen voor gecodrdineerde technologie- en marktontwikkeling en het vernieuwen van institutionele
          kaders, zodat waterstof z’'n systeemrol kan vervullen.
          Specifiek op    het  gebied van elektrolyse heeft Noordwest-Europa nu een leidende positie in de wereld.
          Merendeel     van  de  elektrolyser fabrikanten zijn hier gevestigd en met de kennisinstellingen is er een
          sterke kennispositie. De markt voor elektrolysers is nog sterk in ontwikkeling en is enigszins
          vergelijkbaar met die voor zonne-energie van 20 jaar geleden. In die laatste markt is eerst de
          productie van zonnecellen en later ook een deel van de technologieontwikkeling verschoven naar
                                                                                                                            2998
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                 |
  Inhoudsopg                                                                             innovation
A                                       ———————                                         for life ms              EE ——
          Azié. Van   belang is na te denken hoe we als (Noordwest-) Europa     onze positie op het gebied van
          elektrolyse technologie kunnen handhaven.
          Gezien de    investeringsagenda van Europa en Nederland zou de ambitie moeten zijn om de
          elektrolyse technologie in Europa te produceren door Europese en Nederlandse hightech
          maakbedrijven en nieuwe technologie hier te ontwikkelen, en op grote schaal te demonstreren. Om
          de productie hier  te houden is een uitrolprogramma om de thuismarkt te stimuleren in combinatie met
          een innovatieprogramma noodzakelijk. Aanbeveling is om in de internationale strategie het belang
          van technologie ontwikkeling- en opschaling sterker mee te nemen.
          Ad   5) Ontwikkel   integrale infrastructuur visie
          In het  Programma Energiehoofdstructuur werkt het Rijk samen met de industriéle clusters en
          netbeheerders aan de strategische ontwikkeling van de toekomstige energie-infrastructuren. Hier is
          aandacht nodig voor combinatie van functies, systeemintegratievraagstukken (denk aan benutting
          van restwarmte van elektrolyse) als ook ruimtelijke en geografische afstemming.
          Van belang is om een breed perspectief en visie te ontwikkelen op benutting van bestaande
          gasinfrastructuur (zowel op land als in de Noordzee). Doordat bestaande infrastructuur voor aardgas
          beschikbaar komt na het sluiten van het Groningen gasveld, komt er capaciteit vrij voor transport van
          duurzame moleculen en is de investering relatief beperkt.
          Deze visie zou naast energie ook moeten ingaan op transport van bijvoorbeeld CO: t.b.v. opslag
          (CCS), die cruciaal is voor de productie van ‘low carbon’ (blauwe) waterstof. Er is ook aandacht nodig
          voor de slimme inzet van bestaande leidingen voor transport noord-zuid en west-oost en voor
          verbindingen met de industrie clusters en internationale industrie hubs (Ruhrgebied,
          Antwerpen). Omdat investeringen in energie infrastructuur per definitie lange termijn investeringen
          zijn en ze het tempo van de energietransitie sterk beinvioeden, beveelt TNO aan om hier aandacht te
          besteden aan de toekomstbestendigheid en integraliteit. Dit geldt ook voor de voorgestelde
          bijmengverplichting van waterstof in het aardgas. Het voordeel hiervan is dat er een markt gecreéerd
          wordt en afzet zekerheid geeft voor waterstofproducenten. Nadeel is dat dit kan zorgen voor een
          verkeerde incentives (0.a. belemmering van andere opties) die niet ten goede komen aan de
          energietransitie. Nadere uitwerking, ook van het effect op de langere termijn netplanning, is nodig.
          Ad   6) Maak nationaal waterstof programma 2020, dus nog dit jaar
          Verschillende   provincies, regio’s en gemeenten werken al aan eigen waterstofvisies en
          uitvoeringsprogramma’s en stimuleren ook lokale initiatieven. Er is een grote kennisbehoefte met
          name op het gebied van waterstofveiligheid, de rol van waterstof in de gebouwde omgeving, de
          kansen voor lokale waterstofproductie en de nationale beleidsinstrumenten. Het illustreert de
          behoefte aan krachtige regie en een integraal nationaal waterstofprogramma op zo kort mogelijke
          termijn, bij voorkeur nog in 2020. Dit moet ervoor zorgen dat tijdig kennis wordt ontwikkeld ter
          ondersteuning van de vele pilot- en demonstratieprojecten, die op dit moment worden gepland voor
          productie en gebruik van waterstof. Van belang is dat er maximaal van elkaar kan worden geleerd, en
          publieke en private middelen efficient kunnen worden ingezet om de introductie van waterstof als
          nieuwe energiedrager effectief vorm te geven.
                                                                                                                    2999
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                               TKI NIEUW GAS
                                                                                                            Topsector Energie
          Aan:       Vaste commissie         voor   Economische Zaken         en   Klimaat  van  de Tweede Kamer
          Van:       TKI Nieuw Gas        / Topsector Energie (Jorg Gigler, Ulco Vermeulen)
          Betreft:    Position paper       n.a.v. Routekaart Groen Gas
          Datum:     6 mei 2020
          Op 14 april jl. heeft de       vaste commissie       voor  Economische Zaken         en  Klimaat  gevraagd    om een
          position   paper op te stellen        n.a.v. de  behandeling      van   de Routekaart Groen Gas. Met deze notitie
          voldoen    we   graag    aan uw    verzoek. Het TKI Nieuw Gas,          een van   de Topconsortia      voor  Kennis  en
          Innovatie    van  de Topsector Energie, richt zich sinds 2012 op het initiéren                en  faciliteren  van  innovaties
          op het  gebied     van   de duurzame gassen. Vanwege              onze   focus op innovatie staat dit thema in        onze
          position paper centraal.         Voor   aandachtspunten die het hele spectrum              van groen gas    behandelen,
          verwijzen    we naar      het position paper dat onder regie          van   Groen Gas Nederland tot stand is
          gekomen.
          De ambitie uit het klimaatakkoord             om   in 2030 2 BCM       (2 miljard m?) groen gas te produceren vergt
          een grote inspanning. De routekaart erkent het belang van groen gas, evenals het feit dat innovatie
          nodig is om deze ambitie te realiseren. Dat geldt op vele terreinen, zoals de (door)ontwikkeling van
          technologie, kostenreductie, efficientieverhoging, inzet van meer grondstoffen en steeds
          hoogwaardiger        inzet   van  biomassa,     en  het beschikbaar maken         van  nieuwe locaties. Ook
          maatschappelijke         arrangementen die de impact           van   groen gas kunnen reduceren, horen in dit rijtje
          thuis. De routekaart bevat geen            specificatie van de benodigde innovaties, daarvoor wordt                naar  het
          TKI Nieuw Gas       verwezen.      Daarom schetsen        we  in deze notitie de contouren        van een   innovatieagenda
          die noodzakelijk      is  voor  realisatie   van  de 2 BCM-ambitie.
          Voor het behalen        van   de ambitie     om  de  productie van      groen gas op te schalen      van ca.  144  miljoen m?
          in 2020   naar   2 BCM groen gas in 2030           speelt  innovatie     een  sleutelrol;  nog niet alle innovaties    zijn zo
          ver ontwikkeld      en/of geimplementeerd            dat de  benodigde opschaling mogelijk          is  en de kostprijs  van
          groen gas kan dalen. De groen gas sector, waarin ruim 100                    bedrijven    en organisaties   in Nederland
          actief zijn, is  nu  nog relatief     beperkt   qua financiéle omvang met           een  indicatieve omzet    van ca.   € 130
          miljoen   in  2019, daarboven nog          ca. € 50   miljoen   in het buitenland. De sector heeft echter de          potentie
          om  bij de ambitie      van   2 BCM uit te     groeien   tot een   relevante economische        pijler  met  een geschatte
          omzet   van   €  1,6 miljard per jaar      in 2030   (€ 1,8 miljard    per  jaar incl. verwachte buitenlandse omzet).
          Voor de    innovatieagenda         groen gas    zijn drie programmatische         sporen   van belang:
          1.   Op de korte termijn, in de periode 2020-2023, ondersteunen                      van  opschaalbare     en repeteerbare
               conversietechnologieén (met             name    superkritisch    en  thermisch    vergassen)    die tegen
               demonstratie        en  marktintroductie      aan   zitten  en  die de potentie hebben       om een    breed scala   aan
               beschikbare,      met    name    laagwaardige,     biomassastromen op grotere schaal            om   te zetten in groen
               gas. De nadruk        zou  op technieken moeten         liggen   die zich  nu  in TRL6/7*   bevinden    en die nog   een
               beperkte ondersteuning nodig hebben                 om  tot demonstratie       en  implementatie (TRL9)     te komen.
          1
            TRL staat  voor  Technology Readiness Level,         een indicator  voor  de ontwikkelstand    van  de technologie.
                                                                                                                                         3000
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
              Dit zijn de zogenaamde ‘must-win’-battles        waarmee     per locatie en  installatie grotere
              hoeveelheden groen gas kunnen worden            geproduceerd.
          2.  Op de korte termijn, in de periode 2020-2025, finetunen          van  (bijna) uitontwikkelde technologie
              (vergisten)   zodat efficiency, kosten, diversiteit   aan  biomassa-input en productie van groen gas
              continu verbeterd worden. Hiermee kunnen            grotere volumes groen gas worden gerealiseerd die
              voortbouwen op de       huidige ontwikkelingen     op het terrein  van  vergisting.
          3.  Op de langere termijn, in de periode 2020-2030, inzetten          op innovaties die maximaal      inspelen  op
              de transitie   naar een  circulaire economie, zoals    bioraffinage  en  productie   en toepassing   van
              nieuwe biomassastromen         (zoals zeewieren).   Deze  opties leiden  naar  verwachting   pas later in
              deze  periode tot   resultaat, maar het is noodzakelijk     om er nu mee    te  beginnen.
          Voor deze   innovatieagenda bedraagt het indicatieve, benodigde budget voor de komende jaren
          (2020-2023) gemiddeld € 20 miljoen per jaar en in de periode 2024-2030 € 10 miljoen. In de basis is
          het huidige instrumentarium (Hernieuwbare Energieregeling HER en de Demonstratieregeling
          Energie-innovatie DEI+) geschikt en qua omvang groot genoeg om deze innovaties te ondersteunen.
          Echter, het  is noodzakelijk om deze regelingen (met        name   HER  en DEI+) toegankelijker te maken voor
          ondernemers zodat      ze succesvoller op groen gas kunnen worden toegepast.            Regelingen moeten
          zodanig worden ingericht dat ze geschikter zijn voor nieuwe vormen van verwerking, cascadering en
          hieuwe biomassastromen, en sneller kunnen inspelen op ontwikkelingen in innovatie en in de markt.
          Ook is synchronisatie tussen deze instrumenten en de SDE++ noodzakelijk zodat er een snellere
          doorloop is van innovaties naar marktintroductie. De huidige procedures en tijdlijnen zijn te lang
          waardoor projecten te traag of zelfs niet van de grond komen en innovaties niet of slechts beperkt
          aan de ambities kunnen bijdragen.
          Voor versnelde marktintroductie       van  opschaalbare    en repeteerbare technologie is er behoefte       aan
          additioneel   budget  van  ordegrootte    € 30-50  miljoen die onder nader vast te stellen, specifieke
          voorwaarden beschikbaar kan worden           gesteld, bijvoorbeeld als lening of garantstelling.   Voor
          innovaties  voor   de langere termijn (in het kader    van  de circulaire economie)    is het beeld  over de
          beschikbaarheid     van het instrumentarium veel diffuser. Ook hier is nadere        verkenning met RVO en
          departementen (EZK, LNV, I1&W) noodzakelijk         om een    beter beeld te  krijgen van de (toekomstige)
          beschikbaarheid en de mogelijkheden om additionele middelen              beschikbaar te stellen   en  daarmee
          nu een impuls te geven aan de opties voor de toekomst.
          We hebben     er vertrouwen in dat het met deze       stevige innovatie-impuls, gekoppeld      aan
          synchronisatie    van de SDE++   voor  projecten, realisatie   van de 2 BCM-ambitie in zicht komt. Voor
          vragen of  een   nadere  toelichting  zijn wij graag beschikbaar.
          Met  vriendelijke groet,
          Jorg Gigler, directeur TKI   Nieuw Gas
          Ulco Vermeulen, voorzitter Bestuur TKI Nieuw Gas
                                                                                                                             3001
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                TKI NIEUW GAS
                                                                                                               Topsector Energie
          Aan:       Vaste commissie        voor    Economische Zaken      en  Klimaat  van de Tweede Kamer
          Van:       TKI Nieuw Gas       / Topsector Energie (Jorg Gigler, Ulco Vermeulen)
          Betreft:   Position paper      n.a.v.   Kabinetsvisie Waterstof
          Datum:     5 mei 2020
          Op   14 april jl. heeft de vaste commissie         voor Economische Zaken       en  Klimaat   ons   gevraagd   om een
          position   paper op te stellen       n.a.v. de behandeling     van  de Kabinetsvisie Waterstof. Met deze notitie
          voldoen    we  graag    aan uw    verzoek. Het TKI Nieuw Gas,       een van   de Topconsortia      voor  Kennis   en
          Innovatie   van    de Topsector Energie, richt zich sinds 2012 op het initiéren          en   faciliteren  van  innovaties
          op het  gebied     van  de duurzame gassen. Daarom staat dit thema in             onze  position paper centraal.
          De Kabinetsvisie erkent de kracht           van waterstof   voor   de energietransitie die is    gelegen   in twee
          belangrijke punten.       Ten eerste is waterstof      een middel    om   toepassingen   waar    elektrificatie niet
          volstaat vanwege de behoefte             aan (energiedichte) moleculen, op termijn volledig te verduurzamen.
          Dit betreft energietoepassingen in de industrie, mobiliteit, gebouwde omgeving en
          elektriciteitsopwekking, en de toepassing van waterstof bij de vergroening van grondstoffen. Ten
          tweede speelt waterstof geproduceerd via elektrolyse op basis van duurzame elektriciteit een
          belangrijke systeemrol.        Het biedt daarmee      een  kosteneffectief alternatief     voor   energietransport via
          elektriciteit(kabels), elektrolyse-installaties        bieden flexibiliteit  om  pieken   in vraag   en  aanbod te
          compenseren,        en  het is mogelijk    om  in waterstof   omgezette elektriciteit    langdurig, grootschalig      en
          kostenefficiént op te slaan. Daardoor kan Nederland maximaal                  gebruik maken      van  de
          opwekcapaciteit        en inpassingsmogelijkheden        van  duurzame elektriciteit uit wind        en zon  op  land, op
          de Noordzee       en  elders in de wereld via import      van   waterstof,   en tegelijkertijd   haar bestaande
          ‘assets’  optimaal     inzetten   voor   de energietransitie.
          De kabinetsvisie roemt terecht de economische kansen die waterstof                   voor   Nederland biedt.
          Waterstof past uitstekend          bij  onze sterk ontwikkelde infrastructuur, zowel wat betreft de gasnetten
          en  gasopslagen,      als ook de    havens, logistieke kanalen, het grote windpotentieel op de Noordzee,
          onze sterke gaskennispositie, de uitstekende verbindingen met ons achterland, de sterke positie van
          onze (chemische) industrie en ons ‘maakcluster’ in bijvoorbeeld Brabant en Gelderland. In Nederland
          zijn zeker 250 bedrijven en kennisinstellingen betrokken bij de ontwikkeling van waterstof en dat
          aantal groeit. Door nu sterk op waterstof in te zetten kan Nederland in de internationale kopgroep
          een rol (blijven) spelen. Alles wat daarvoor nodig is hebben we in huis. In het post-coronatijdperk
          liggen hier kansen       om een    echt duurzame economie op te bouwen.
          De kabinetsvisie bevat in        onze    ogen drie zaken die nadere      adressering  behoeven.
          1: Het financieel instrumentarium           behoeft uitbreiding    om   ruimte te geven    aan   de vele
          waterstofinitiatieven die       concreet    aan  de slag willen   gaan, de   benodigde innovaties willen
          ontwikkelen     en   demonstreren,       en op korte termijn willen    opschalen.
          Uit een   inventarisatie    van   het TKI Nieuw Gas     blijkt dat  er in de komende drie      jaar plannen bestaan
          voor  investeringsprojecten in elektrolyse-installaties           met  een  totale capaciteit    van meer    dan 1000
          MW. Het betreft vooral         grote industriéle    spelers  die op verschillende locaties in Nederland willen
          investeren    en   hun afzetkanalen       aan het ontwikkelen zijn. Het      (voorgestelde)    instrumentarium      voor
          operationele ondersteuning,            te weten  een  SDE++-subsidie     voor  maximaal 2000      uur  met  een
                                                                                                                                     3002
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          kosteneffectiviteit tot €     300/ton vermeden CO,,         en  additioneel € 35      miljoen jaarlijks, volstaat
          absoluut niet    om   deze ambities te kunnen honoreren. Een            eerste orde schatting geeft aan dat
          minimaal het     tienvoudige nodig      is gedurende enkele jaren       om een      fors aantal initiatieven te kunnen
          realiseren. Daarmee wordt direct           en structureel  gewerkt    aan   kostenverlaging     van  elektrolyse-
          technologie    in Europees verband. Omstreeks 2030/35 is de verwachting dat de onrendabele top is
          geslecht, uitgaande van een stijgende CO;-prijs. Vanwege deze geintensiveerde inzet op waterstof is
          het ook noodzakelijk om het innovatie-instrumentarium aanzienlijk uit te breiden zodat we kunnen
          investeren in het ontwikkelen van de technologie en de toepassing ervan in demonstratieprojecten.
          2: De  productie   van   duurzame     waterstof vereist opschaling       van   de  productie   van duurzame
          elektriciteit, met   name   offshore wind,     om   de energietransitie op het terrein       van  de duurzame
          moleculen te realiseren.
          Het  huidige opschalingstempo         naar ca.   11 GW offshore wind in 2030 betekent dat dan ongeveer 70%
          van  de elektriciteit duurzaam      opgewekt      wordt. De    productie van      waterstof via  elektrolyse zorgt    voor
          een  grote, additionele vraag      naar    duurzame elektriciteit. Het is zaak        om nu zwaar    op beide
          ontwikkelingen     -
                                duurzame elektriciteit      en duurzame waterstof        -
                                                                                            in te zetten. Hier  ligt een  grote kans
          voor   Nederland    om   door  een  versnelde     ontwikkeling maximaal gebruik te maken             van   het offshore
          windpotentieel     en   de ambitie   om    de klimaatdoelstellingen      in 2030 te halen in verschillende sectoren,
          ook die sectoren      waar  duurzame waterstof of daarvan           afgeleide moleculen       vereist  zijn. Hiermee
          bieden   we  deze sectoren      een  sterk economisch      perspectief.    In deze    opschaling past ook het opzetten
          van  importkanalen      van  duurzame waterstof        om aan    de groeiende vraag te kunnen voldoen             en
          Nederland internationaal        een  positie te geven    ter versterking van ons verdienvermogen.
          3: De  ontwikkeling     van  waterstof in Nederland vergt        een  gecoordineerde, samenhangende aanpak,
          opgebouwd      vanuit de   regionale (industrie)clusters      met   een  doorontwikkeling       naar  nationaal    en
          internationaal niveau.
          De  ontwikkeling     en  opschaling   van   waterstof vindt    plaats  vanuit    regionale industrieclusters waar zich
          de eerste initiatieven     ontplooien.     Hier ontwikkelt zich    een  significante vraag naar waterstof vanuit de
          industrie, gekoppeld      aan  toepassingen      in de elektriciteitsopwekking, de mobiliteit en de gebouwde
          omgeving. Dit biedt de mogelijkheid om gaandeweg gecodérdineerd op te schalen waarmee
          investeringen gesynchroniseerd kunnen worden en in goede en logische samenhang plaatsvinden.
          De regio’s zullen steeds meer naar elkaar toe groeien en een nationaal netwerk vormen. Groene en
          blauwe waterstof vervullen hierin beide            een belangrijke rol    om aan een      grotere vraag    naar  waterstof,
          vooral vanuit de industrie, te kunnen voldoen. De internationale dimensie wordt dan relevant
          waarvoor    Nederland uitstekend        gepositioneerd is. Al deze ontwikkelingen en investeringen moeten
          niet in isolement maar in samenhang worden bezien. Dat vereist een gerichte beleidsmatige aanpak
          om tot een goed gecoordineerde, succesvolle opbouw van het waterstofsysteem te komen. Dus geen
          losse projecten, maar integrale ontwikkeling van waterstofketens.
          We   hopen dat    onze   position paper bijdraagt      aan  realisatie  van   de   gezamenlijke, Nederlandse
          waterstofambities. Voor        een  nadere    toelichting  zijn wij graag beschikbaar.
          Met   vriendelijke groet,
          Jorg Gigler, directeur TKI Nieuw Gas
          Ulco Vermeulen, voorzitter Bestuur TKI Nieuw Gas
                                                                                                                                      3003
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                    FME wz’
                                                          AD
                                                          (burch
                                                                           POWERED
                                                                           TECHNOLOGY
                                                                 A
                                      Position paper
                                     Waterstof                              en         Groen gas
                                                                                                              (04-05-2020)
          Aanleiding
          Op   30 maart 2020 heeft het kabinet haar visie Waterstof          en routekaart Groen gas      gelanceerd. FME,
          de  vertegenwoordiger van       de Nederlandse     technologische industrie,    is door de Tweede Kamer
          gevraagd     om   haar zienswijze op beide documenten te geven. Alhoewel de coronacrisis              geldt als
          topprioriteit    voor de Nederlandse   technologische industrie,      is de doorgang   van   de Nederlandse
          energietranstie     van enorm   belang. Dit niet alleen vanuit    maatschappelijk oogpunt, maar ook vanuit
          economisch      perspectief.  FME is daarom   blij  met de   kabinetsvisie/routekaart en de mogelijkheid om
          hierop    een  reactie te formuleren. Dit  position paper zal    eerst  ingaan op de kabinetsvisie Waterstof,
          waarna     vervolgens   de routekaart Groen gas wordt       besproken.
          Kabinetsvisie Waterstof
          Vorig jaar heeft    FME haar Klimaatroutekaart       en  Klimaatkansenkaart    gelanceerd®.    Uit beide  rapporten
          blijkt dat de potentie van waterstof(technologie), voor zowel de verduurzaming van de industrie als
          potentieel exportproduct, groot is. Deze conclusie werd ook bevestigd in het FME-rapport ‘Waterstof
          kansen voor de Nederlandse industrie’?, dat in samenwerking met het ministerie van EZK is
          opgesteld. In dit rapport wordt duidelijk dat Nederland goed is gepositioneerd om een grote rol te
          spelen    in de internationale waterstofketen. Dit vanwege de         aanwezigheid    van  veel energie-
          intensieve sectoren die willen verduurzamen          en  door de  aanwezigheid     van een   uitstekend
          aardgasnetwerk       waarin waterstof kan worden       ingezet. Nederland heeft     bijna alle ketenonderdelen in
          huis zonder     dringende witte vlekken.   Het is daarom     goed  dat  er nu een  kabinetsvisie Waterstof      ligt.
          Wat ontbreek is de      urgentie. Nederland is zeker niet het eerste land met        een  waterstofvisie,   met
          name    het  Verenigd Koninkrijk   en Duitsland zijn    ons al voorgegaan. Als    we een   rol van  betekenis
          1
            https: //www.fme.nl/nl/nieuws/technologische-en-metallurgische-industrie-presenteren-klimaatplannen
          “https: //www.fme.nl/nl/system/files/publicaties/Waterstof%20Kansen%20voor%20de%20Nederlandse%20ind
          ustrie HR O.pdf
                                                                                                                                3004
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          willen  blijven spelen als energierotonde         van  Noordwest Europa, dan zullen       we    in dit geval ‘gas bij’
          moeten geven. Hieronder zal FME verschillende              aanbevelingen doen      op de kabinetsvisie Waterstof.
          1.   Naar  een    nationaal  waterstofprogramma: volgens            FME moet de kabinetsvisie Waterstof worden
          gezien als het beginstuk      voor  de Nederlandse waterstofambities. Een verdere              invulling van   deze
          ambities moet via      een  nationaal    waterstofprogramma       vormgegeven worden. FME ziet graag dat              bij
          een  nationaal    waterstofprogramma         aandacht is   voor  projecten die zich richten op de        volgende  drie
          terreinen   waarbij de opgave en ontwikkelingsbehoefte sterk verschillend is, namelijk:
               1)   Opwekking waterstof: hoe          zorgen  we ervoor    dat er  voldoende aanbod is       van  waterstof?
               2)   Distributie   en opslag  van    waterstof: hoe zorgen     we ervoor    dat  we een   kwalitatief   goede   en
                    betrouwbare waterstofinfrastructuur ontwikkelen die              tijdig gereed   is?
               3)   Gebruik waterstof: Hoe creéren          we een   structurele vraag, op voldoende        schaal,   naar
                    waterstof?
          De centrale    onderzoeksvraag      van    het nationale  waterstofprogramma        moet   zijn: hoe kunnen      we
          waterstof    aantrekkelijk maken      voor   opwekking, distributie     en gebruik zodat de kostprijs       van
          waterstof snel     omlaag gaat?    Het   waterstofprogramma dient         ervoor  te zorgen dat     bij de drie
          terreinen:   (1)  focus wordt   aangebracht      in het aantal  testprojecten, (2)    maatwerk wordt       geleverd in
          de specifieke vraaghehoefte en (3) opschaling en implementatie van succesvolle projecten mogelijk
          wordt gemaakt. Onze oproep is om haast te maken met een dergelijk programma en dit in te
          plannen voor 2021. De middelen voor het nationale waterstofprogramma dienen uit het
          investeringsfonds gefinancierd te worden.
          1.   Structureel    Opschalingsinstrument:         FME deelt de   mening    van  kabinet dat de
          verdere uitrol    van  groene waterstof wordt verhinderd vanwege het bestaande subsidie
          instrumentarium. Groene         waterstofprojecten bevinden zich namelijk           in de overgangsfase       tussen
          enerzijds   de bestaande     ondersteuning      voor  pilots en  demo’s   (de Demonstratie      Energie-   en
          Klimaatinnovatieregeling, DEI+)         en  anderzijds de nieuwe subsidie      voor   kosteneffectieve CO2-reductie
          (de SDE++).    Het is daarom    goed dat het kabinet de opschaling         en  kostenreductie      van  waterstof wil
          stimuleren middels       een nieuw instrument       voor  exploitatiesteun.    FME   plaatst kanttekeningen bij het
          tijdelijke karakter, de financiéle      omvang en     de bekostiging   van  dit nieuwe instrument.
          FME ziet graag dat      er ingezet wordt op     een   structurele  financiering bij opschaling van
          waterstof(technologie). Dit is essentieel voor de businesscase voor ondernemers. Met structurele
          financiering krijgen ondernemers namelijk de gewenste zekerheid om te investeren in waterstof
          waardoor de kostprijs van waterstof veel sneller kan dalen. De beschikbare €35 miljoen voor
          opschaling    is te weinig  om   deze businesscase      voor  waterstof rond te    krijgen. Helemaal gezien het feit
          dat de subsidie     voor  waterstof 300     euro  per ton vermeden CO2       bedraagt, terwijl de kosten        op 1000
          euro  liggen.   Ook wordt het    tijdelijke opschalingsinstrument gefinancierd via een herijking van
          bestaande middelen. Financiering vanuit de             Klimaatenvelop, zoals nu wordt voorgesteld (waarbij het
          beschikbare budget ieder jaar kan verschillen) zal niet tot de gewenste zekerheid voor ondernemers
          leiden. De overige financiering vloeit voort uit het alloceren van DEI+ middelen waardoor er minder
          geld beschikbaar is voor het noodzakelijke testen en demonstreren van waterstof. Hierdoor
          verschuiven     we   het probleem    in  plaats van  het bereiken    van een   structurele  oplossing.     FME ziet
          daarom graag op       vorengenoemde punten          een  aanpassing   van   het voorgestelde
          opschalingsinstrument.
                                                                                                                                    3005
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Naast   waterstof(technologie) zijn er meerdere nieuwe energie technologieén, zoals bijvoorbeeld
          energieopslag, die tussen de DEI+ en SDE++ vallen waardoor de ontwikkeling van energie innovaties
          tot stilstand   dreigt te raken. FME pleit daarom voor een Regeling Opschaling Energie Innovaties
          (ROEI) zodat kansrijke energie innovaties, waaronder waterstof, worden gefaciliteerd in de
          opschalingsfase. De voorkeur van FME gaat daarom uit naar het optuigen van een breed
          opschalingsinstrument waar meerdere energietechnologieén gebruik van kunnen maken, in plaats
          van het ontwikkelen van een instrument uitsluitend gericht op de opschaling waterstof(technologie).
          Ook op dit punt ontvangen          we  graag   een  reactie van  het kabinet.
          Verder juichen wij      een  grotere rol    van  de netbeheerders, TenneT       en Gasunie in de    ontwikkeling   van
          waterstof toe. Deze rol kan wat          ons  betreft breder zijn dan alleen het ondersteunen in infrastructuur.
          FME    pleit ervoor   dat ook netbeheerders mede kunnen investeren in de eerste                 opschalingsprojecten
          onder realistische voorwaarden           en  condities.
          2.   Elektrolyseproductie        in Nederland: Uit het FME-rapport ‘Waterstof kansen             voor  de
          Nederlandse industrie’        blijkt dat  een  aantal ketenonderdelen rondom Waterstof nog niet zijn
          vertegenwoordigd        in Nederland. Vooral het ontbreken         van   bedrijven  in Nederland op het     gebied  van
          elektrolyse verdient aandacht. Op dit           moment is   er slechts  een  handvol buitenlandse       bedrijven die
          elektrolysers produceren, daarbij zijn de volumes nog erg laag, is het productieproces nog niet
          geautomatiseerd en is ook de supply chain (geheel van toeleverende bedrijven) nog niet
          georganiseerd. Doordat deze elektrolysemarkt zich nog flink moet gaan ontwikkelen is het juist                     nu
          zaak om een goede uitgangspositie te verwerven.
          FME is daarom       samen    met TNO     en een   groot aantal provincies    een  onderzoek gestart      om tot een
          aanpak    te komen op welke manier           we  Nederlandse    bedrijven kunnen helpen       in de ontwikkeling
          elektrolysers®.    Dit onderzoek      beoogt, om op basis van beschikbare techno-economische analyses,
          expert interviews      en een    regionale stakeholder-verkenning, een start te maken voor de opschaling
          van groene waterstofproductie. Het resultaat is een overzicht van businesskansen toegespitst op de
          bedrijven en de regio’s. Met een sector-roadmap bieden we vervolgens zicht op de acties, gericht op
          R&D, innovatie, marktactivering           en overheidsbeleid. De    oplevering    van  dit onderzoek wordt
          verwacht in    september       2020. FME vraagt het kabinet       om  al toe te zeggen dat zij    een  reactie willen
          formuleren op de conclusies          een   aanbevelingen    zodra het onderzoek beschikbaar wordt          gesteld.
          In het   FME-rapport ‘Waterstof kansen           voor de Nederlandse industrie’ staat de       aanbeveling om te
          onderzoeken of       een  of meer    elektrolyser   OEM’s   (Original Equipment Manufacturers) geinteresseerd
          zijn in vestiging in Nederland. Door de aanwezigheid van deze bedrijven wordt het hierdoor
          eenvoudiger om de waterstofketen op te bouwen en wordt het voor kleinere partijen gemakkelijker
          om   te gaan   exporteren. Minister Wiebes heeft          recent de Kamerbrief ‘Naar       meer   focus in de
          acquisitie   van  buitenlandse      bedrijven’ aan    de Kamer   gestuurd.    Deze brief gaat in op de    uitwerking
          van  het nieuwe     acquisitiebeleid     en  het Nederlandse    vestigingsklimaat.    De  acquisitie  van  Elektrolyser
          OEM's wordt niet benoemd in de brief. FME adviseert               om   in de verdere    uitwerking   van  het
          acquisitiebeleid     aandacht te hebben        voor de vestiging  van   Elektrolyser OEM's     in Nederland.
          ?
            https://energeia.nl/cookiewall?target=%2Fenergeia-artikel%2F40085415%2Fnederlandse-industrie-moet-
          elektrolysers-gaan-maken
          4
            https: //www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/04/17 /kamerbrief-over-naar-meer-focus-in-
          de-acquisitie-van-buitenlandse-bedrijven
                                                                                                                                  3006
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          3.   Overige   randvoorwaarden
          Opslaan Waterstof
          Het kabinet stelt terecht dat waterstof       langdurig opgeslagen kan worden        en  dat hier economische
          kansen    liggen voor Nederland (als hubfunctie naar de rest van Europa). Hier ligt nog wel een
          innovatievraagstuk. Onderzoek en technologieontwikkeling zijn nodig om dit ook kosteneffectief
          mogelijk te maken. Daarbij moet ook gekeken worden naar de marktinrichting die langdurige opslag
          van waterstof rendabel maakt (zoals nu voor aardgas het geval is). In de kabinetsvisie wordt vrijwel
          geen melding gemaakt van mogelijke dragers van waterstof zoals ammoniak, LOHC of mierenzuur.
          Deze dragers zullen waarschijnlijk een belangrijke rol spelen in het rendabel transporteren van
          waterstof over zee. Ook hiervoor geldt het belang van onderzoek en voldoende testcapaciteit.
          Vrijstelling accijnzen
          Het kabinet dient zekerheid te bieden op de vraag of waterstof structureel wordt                vrijgesteld van
          accijnzen. Volgens     FME moet waterstof worden        gezien als energiedrager     en  niet als brandstof   en
          daarom worden       vrijgesteld  van  accijnzen. Hierdoor wordt het gebruik van waterstof gestimuleerd
          t.o.v. fossiele brandstoffen. De      accijnzendiscussie bij LNG als brandstof voor de bijvoorbeeld de
          maritieme sector heeft in het verleden        geleid tot veel onduidelijkheid.    Door deze     onduidelijkheid
          blijft er veel onzekerheid in de markt, waardoor investeringen in waterstof             uitblijven. Het is
          opvallend dat de maritieme sector vrijwel niet wordt aangehaald in de kabinetsvisie Waterstof, dit
          terwijl er bij onze maritieme achterban veel projecten worden ontplooid op het gebied van
          waterstof.
          Opstellen   standaarden     en normen
          Voor de verdere     ontwikkeling    van  waterstof  en toepassing  in de   industrie, gebouwde omgeving,
          transport   en  mobiliteit is het ontwikkelen    van  internationale standaarden      van   groot belang. Het
          risico  om  zonder deze standaarden iets te ontwikkelen wat later niet past           bij de gekozen
          infrastructuur is groot. Voor     productie   van technologische toepassingen (denk aan gastoestellen of
          CV-Ketels) ten behoeve van genoemde sectoren dienen er daarom eenduidige internationale normen
          op het gebied van o.a. kwaliteit, (omgevings)veiligheid, hoeveelheids- en energiebepaling te zijn. Op
          deze manier wordt gewaarborgd dat producenten niet worden geconfronteerd met verschillen per
          land waardoor de praktische en economische ontwikkelingen grote vertragingen zullen oplopen. Ook
          moet samenwerking bij de ontwikkeling van standaarden via fieldlabs en demowijken worden
          gestimuleerd.
          Waterstof standaard in Regionale Energiestrategie
          Het kabinet stelt dat de Regionale Energiestrategieén (RES),          waarvan   de 1.0 versies in maart 2021
          afgerond    moeten   zijn, een  goede aanleiding    bieden  om  lokale  mogelijkheden      in kaart te  brengen.
          FME verzoek de minister       om   via het Nationaal  Programma RES iedere RES te         vragen   een  hoofdstuk
          over   het potentieel   van  waterstof   (en tevens  ook groen  gas)  in die regio  in de  plannen    op te nemen.
          Wegnemen hinderlijke        Wet-  en  regelgeving
          FME roept op     om   hinderlijke  wet-  en regelgeving  in kaart te  brengen die de ontwikkeling, distributie
          en  gebruik   van waterstof in de weg staan. Zo heeft FME-lid Toyota Material            Handling Nederland last
          van   wetgeving die het onmogelijk maakt        om  binnen  een  gebouw waterstof te tanken         voor
          bijvoorbeeld vorkheftrucks.       Daarnaast heeft FME-lid VDL     een  waterstofbus ontwikkeld         maar  deze
          staat nog steeds in de     productiehal   omdat wetgeving nog niet is aangepast waardoor             een  RDW-
          toelating   nog niet kan worden      verkregen.  Deze  knelpunten    moeten snel worden        opgelost.
                                                                                                                             3007
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Routekaart Groen gas
          FME is   ervan  overtuigd dat    groen gas   een  onmisbare rol heeft te vervullen in de    toekomstige
          energievoorziening.      Groen gas is in veel   gevallen het   meest haalbare   en betaalbare alternatief    voor
          aardgas; de infrastructuur hoeft       niet of nauwelijks   te worden   aangepast   en ook de
          productiesystemen       en  -processen   blijven gelijk. Met de routekaart Groen gas wordt       een  eerste
          aanzet   gedaan   om   de ambitie   van  70 PJ Groen gas in 2030 te realiseren. FME is     van  mening dat de
          ambitie   van  70 PJ in 2030 haalbaar is als de vraag      naar Groen gas wordt    vergroot  en  maximaal wordt
          ingezet   op innovaties. Hieronder zal FME verschillende         aanbevelingen doen    op de routekaart Groen
          gas.
          1. Subsidieregeling CO2-vrije gassen: volgens FME wordt in de routekaart Groen gas terecht
          geconstateerd dat de huidige SDE+ regeling voor Groen gas onvoldoende is om de ambities vanuit
          het Klimaatakkoord      waar   te maken. Dit komt omdat       een  groot deel  van de
          groengasproductietechnologieén op dit moment minder kosteneffectief dan alternatieve
          technologieén voor de reductie van CO2-emissies, waardoor deze onvoldoende aanspraak kunnen
          maken voor SDE+ financiering. Het mogelijke alternatief om een aparte subsidieregeling voor Groen
          gas of CO2-vrije gassen te ontwikkelen, kan rekenen op de steun van FME. De voorkeur gaat uit naar
          een subsidieregeling voor CO2-vrije gassen omdat het ‘kosteneffectiviteitsprobleem’ breder speelt
          dan alleen   voor  Groen gas. Daarnaast is FME       van  mening dat de inzet    van biogas  in biogasketels   en
          WKK via de SDE++      voor   de lange termijn vastgelegd     moet worden     om  Groen  gasproducenten
          voldoende     investeringszekerheid     te geven.
          2. Hybridiseren in combinatie met Groen gas is een eindoplossing: door de warmtevraag in de
          gebouwde omgeving te hybridiseren wordt de gasvraag met ca. 70% gereduceerd. De restvraag kan
          ingevuld worden met een duurzaam gas zoals Groen gas waardoor een totaaloplossing ontstaat.
          Belangrijk is daarbij wel dat Groen gas uitgezonderd moet worden van de structurele verhoging van
          de  energiebelasting op aardgas. Op dit moment worden consumenten die bewust kiezen voor Groen
          gas (en vaak iets meer betalen), fiscaal benadeeld door de structurele verhoging op aardgas. Terwijl
          de energiebelasting op elektriciteit structureel is verlaagd. FME roept daarom op om een
          uitzondering te maken voor Groen gas in de energiebelasting.
          3. Overige    randvoorwaarden
          Verplicht bijmenging
          Een  bijmengverplichting voor Groen gas in de gebouwde omgeving en/of de industrie is een goede
          zet. Elke energieleverancier wordt zodoende verplicht om een deel van het totale gasverbruik van
          zijn klanten bij te mengen met Groen gas. Hierdoor stijgt de vraag naar Groen gas en wordt het
          aantrekkelijker om in groengasinstallaties te investeren. Een bijmengverplichting vergt, totdat de
          groengasmarkt volwassen is, een garantiestelling vanuit de overheid. Dit houdt in dat als de
          groengasprijs onder      een  bepaald prijsniveau zakt, de overheid financieel bijspringt.      In essentie is dit
          hetzelfde principe als in de     SDE-regeling,   maar   wel met dat verschil dat de overheid alleen financieel
          bijspringt indien nodig.
          Verkorten    doorlooptijd vergunningentrajecten
          Om   een  vergister  voor   groen gas te mogen bouwen        zijn verschillende vergunningen     vereist. De
          doorlooptijd    van vergunningentrajecten       voor  vergisters lopen   vaak hoog  op en dat komt veelal door
          bezwaar-    en  beroepzaken tegen vergunningen,          maar  ook doordat het   bevoegd  gezag    soms  geen
          beslissing  durft te  nemen.    In het meest   gunstige geval   duurt  een  vergunningentraject    circa 1 jaar,
          maar   in de  praktijk is 3 tot 5 jaar geen uitzondering. Een wijziging van het vergunningentraject is dan
          ook  nodig. Daarbij kan gekozen worden         om   de principes   van de  Rijkscodrdinatieregeling   te hanteren.
                                                                                                                             3008
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Dit betekent dat alle  vergunningen tegelijk ter inzage worden gelegd     en  besluitvorming tegelijkertijd
          plaatsvindt. Omwonenden      en  overige belanghebbenden hebben daarmee nog altijd de mogelijkheid
          om  zorgen kenbaar te maken     en  bezwaren in te dienen.
          Wegnemen Wet- en regelgeving
          Ook  biogassen die niet onder de definitie  van Groen gas    (bio-methaan) vallen,  moeten indien
          mogelijk  door netbeheerders    getransporteerd  en  gedistribueerd   kunnen worden. Denk     bijvoorbeeld
          aan  syngas en  bio-propaan. Verwarmings-    en andere systemen kunnen meestal        na minimale
          aanpassingen door biogassen worden gevoed. De Gaswet dient           op dit  punt versoepeld  te worden.
          Daarnaast moeten gemeenten de        mogelijkheid te  krijgen  om (nieuwbouw)wijken aan te sluiten op
          het gasnet als  toekomstige regionale productie   van   Groen gas  aannemelijk is. Ook op dit punt dient
          de Gaswet aangepast te worden.
          Afsluitend
          Wij vragen  u bovenstaande punten te betrekken      bij uw  inbreng feitelijke vragen Kabinetsvisie
          Waterstof  en  Routekaart Groen gas op 14 mei 2020. Mochten        er naar  aanleiding van dit position
          paper vragen   zijn, dan kunt u contact opnemen met       IKKE   Neefs (EES             fe.nl of 06-
          53158493)   —
                        Public Affairs adviseur.
                                                                                                                      3009
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    NV. Nederlandse Gasunie
                                                                          gaSuHe
     KABINETSVISIE WATERSTOF EN ROUTEKAART GROEN GAS
    Gasunie dankt de vaste Kamercommissie            voor Economische Zaken       en Klimaat    voor de mogelijkheid     om
    een   position   paper in te  brengen  over  de Kabinetsvisie Waterstof    en de Routekaart Groen Gas.
    Gasunie:      landelijk transport en opslag van (duurzame) gassen
    Gasunie is     een energie-infrastructuurbedrijf. In Nederland en Noord-Duitsland beheren en onderhouden
    we infrastructuur voor grootschalig transport en opslag van gas. Nu is dat nog vooral aardgas, dit zal met
    de energietransitie steeds verder verschuiven naar groen gas en waterstof. Daarnaast werken we aan de
    aanleg en het beheer van infrastructuur voor warmte en COz.
     In 2050 halen we nog zeker 30-50% van onze energie uit duurzame gassen. Door gebruik te maken van
     bestaande gasinfrastructuur en deze slim te laten samenwerken met infrastructuur voor elektriciteit en
    warmte, kunnen         we  het totale energiesysteem betrouwbaar en betaalbaar houden. Gasunie investeert
    samen     met   marktpartijen, netbeheerders en havenbedrijven in projecten die zorgen voor opschaling van
    de ketens    voor   duurzame gassen. Ons     gezamenlijk doel   is de versnelling van   de energietransitie. Dit doen
    wij door ketens op te schalen, kosten te verlagen en vraag, aanbod                en  de aanleg   van  de benodigde
     infrastructuur (conversie, transport en opslag) tijdig te realiseren.
     Landelijke infrastructuur voor waterstof
    Gasunie investeert in de ontwikkeling van infrastructuur voor waterstof. In Zeeland zijn twee fabrieken
     met elkaar verbonden via een bestaande aardgaspijpleiding die door ons geschikt is gemaakt voor
    waterstof. In 2019        openden wij een 1 MW elektrolyser op onze gasopslaglocatie in Zuidwending. Op
    diezelfde locatie testen     we de opslag van waterstof in een zoutcaverne. Met onze partner Nouryon hopen
    wij  dit jaar  het investeringsbesluit te nemen voor de volgende schaalsprong voor elektrolyse in Nederland:
     20 MW in Delfzijl. Eerder dit jaar presenteerden wij samen met partners onze ambitie voor 2030: het
    verbinden van offshore windlocaties aan gigawatt elektrolysers. Dit alles ziet toe op de opschaling van de
    toekomstige waterstofketen.
     Transportnetwerk: de backbone
    Om de waterstofketen tot stand te         brengen  moet er  tijdig  een robuust  transportnet beschikbaar zijn: de
    ‘waterstof-backbone’. Vanaf 2025 komt dit landelijke netwerk in gedeeltes beschikbaar, voornamelijk op
     basis van onze bestaande aardgasleidingen. Tussen 2025 en 2030 komen opslagfaciliteiten beschikbaar
    en  worden de     vijf grote industriéle clusters met elkaar verbonden. De verwachte investering van ongeveer
    € 1,5    miljard euro levert een transportcapaciteit van tenminste 10 GW op. Dat staat gelijk aan het
    energieverbruik van de gehele industrie in Nederland gedurende drie maanden.
    Interconnectie: Nederland waterstof-hub
     Het  gebruik    van  de bestaande   gasinfrastructuur is ook een aantrekkelijke optie voor het verbinden met
    onze buurlanden. Vooral in het oosten van ons land           lopen grote pijpleidingen van noord naar zuid met
    verbindingen naar bijvoorbeeld het Ruhrgebied in Duitsland. Bovendien beheert Gasunie een deel van het
    gasnetwerk in Duitsland. Gasunie onderzoekt daarom samen met partners hoe deze infrastructuur te
    gebruiken is om waterstof van offshore windenergie te transporteren naar de grote industriéle complexen
    en zodoende investeringen in nieuwe elektriciteitsinfrastructuur beheersbaar te houden.
     Opslag: flexibiliteit   en leveringszekerheid
     Het balanceren      van  vraag en aanbod van waterstof zal aanvullende infrastructuur vragen. Dat kan door
     middel  van   opslag.  Waterstof is een manier om grote hoeveelheden duurzame energie op te slaan. Gasunie
     biedt in  Zuidwending grootschalige opslagfaciliteiten aan voor aardgas en wij zijn voornemens dit op
    dezelfde wijze te ontwikkelen voor waterstof. De opslagcapaciteit van één zoutcaverne voor waterstof is
                                                                                       6 mei 2020              Pagina 1 van 3
                                                                                                                              3010
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    NV. Nederlandse Gasunie
                                                                                  gaSuHe
     240GWh. Dit is        vergelijkbaar met 24 miljoen Tesla batterijen!. Door deze faciliteiten aan te bieden op de
     markt     krijgen ook kleinere en/of nieuwe spelers toegang tot opslag van waterstof en kan de technologie
    sneller opgeschaald worden. Zodoende kan de marktontwikkeling verder worden versneld.
     Wat is nodig:       doelstellingen voor het nationaal uitrolprogramma waterstof
     De hierboven        geschetste ontwikkeling van grootschalige waterstofinfrastructuur wordt kansrijker wanneer
    er wordt geanticipeerd en wordt samengewerkt in de keten. Onderdeel van de Kabinetsvisie is een
     beleidsagenda. Het is van belang dat er voor het beleidskader heldere doelen worden opgenomen waar
     het programma invulling aan geeft. Zodoende kan het succes van de uitrol van ‘wind op zee’ herhaald
    worden. In overeenstemming met het Klimaatakkoord onderscheiden wij drie fases voor de ontwikkeling
    van de waterstofketen. Hieronder geven wij aan welk flankerend beleid er per fase nodig is om de
    waterstofketen op te schalen:
     2020/2021
     Fase 1: Naar een           samenhangend nationaal projectenportfolio
    Als onderdeel hiervan ontstaat              een eerste schaalsprong voor de conversie en het gebruik van waterstof in
     mobiliteit, industrie en de gebouwde omgeving.
                o    Implementeer de nieuwe stimuleringsregeling voor de opschaling van elektrolyse.
                o    Pas de SDE++ aan zodat blauwe waterstof effectiever gestimuleerd wordt.
                o    Implementeer de Europese regeling RED II zodanig dat er een prikkel ontstaat voor het
                    ontwikkelen       van het aanbod van groene en blauwe waterstof.
                o   Ontwikkel het beleidsinstrumentarium van subsidies en fiscaliteiten               voor fase 2 en 3.
                o   Creéer steun in Brussel         voor een     Europese (administratieve) bijmengverplichting   van  duurzame
                    gassen     (groen    gas en waterstof) van 10% per 2030.
                o    Presenteer de contouren van een programma voor gecombineerde kavels voor offshore wind
                    en   waterstof (zie fase 2/3).
                o   Ondersteun de aanvraag voor IPCEI-status               van  waterstofprojecten   voor  Europese subsidies.
     2022-2025
     Fase 2:      Opschalen       van    de   productie van groene en blauwe waterstof
    Voor groene waterstof is een serie elektrolyse-eenheden van ca. 100 MW nodig om de schaalsprong
     naar eenheden van 500 MW in 2025 en vervolgens van 1 GW te realiseren. Investeringsbesluiten voor
    grootschalige blauwe waterstofprojecten worden in deze fase verwacht, waardoor aan de markt
    aanbodzekerheid wordt geboden. In de clusters zijn in deze fase gecodrdineerde investeringen nodig
    waarmee regionale ketens van windenergie, elektrolyse, transport, opslag en afzetmarkten kunnen
    worden ontwikkeld. Naast financiéle ondersteuning per onderdeel vraagt dit ook om visie voor de
    organisatievorm en marktordening.
                o   Vul de financiéle middelen voor de stimuleringsregeling voor de opschaling van elektrolyse
                    geleidelijk aan tot 150mIin/jaar tot 2025.
                o   Tref de beleidsmatige voorbereidingen voor het nationaal uitrolprogramma waterstof, inclusief
                     besluiten over de extra offshore windkavels voor waterstof die nodig zijn (zie fase 3):
                      -
                           Voor het einde van 2021 moet er besluitvorming plaatsvinden over de extra hoeveelheid
                           hernieuwbare elektriciteit die wordt aangewend voor de conversie naar waterstof.
                      -
                           Uiterlijk 2022 is vervolgens een besluit nodig over de bijbehorende offshore windkavels.
                o    Start met een regionale ketenaanpak in Noord-Nederland als blauwdruk voor andere clusters.
                o    Implementeer op Europees niveau een certificeringssysteem voor waterstof zodat het gebruik
                    van duurzame waterstof voldoende gestimuleerd kan worden.
                o   Werk met buurlanden aan samenwerking tussen toezichthouders en beleidsmakers zodat
                    transportverbindingen tijdig ontwikkeld en gerealiseerd kunnen worden.
    1
      https: //www.dewereldvanwaterstof.nl/gasunie/infrastructuur/
                                                                                              6 mei 2020              Pagina 2 van 3
                                                                                                                                     3011
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    NV. Nederlandse Gasunie
                                                                    gaSuHe
     2025-2030
     Fase 3: Verbinden tussen        regio’s en ontwikkeling grootschalige waterstoffaciliteiten
     In deze fase komen de resultaten van de vorige fases tot uiting. Het nationaal uitrolprogramma waterstof
    gaat van start waardoor er kostenreductie gaat plaatsvinden. Groene waterstof kan vanuit de SDE++
    worden gefinancierd. Vraag en aanbod van groene waterstof in combinatie met blauwe waterstof worden
    aan elkaar verbonden met het landelijk transportsysteem (backbone) en opslagfaciliteiten in Zuidwending.
     Het gebruik wordt verder gestimuleerd met bijmengverplichtingen en een certificaatsysteem.
             o    Start Nationaal Uitrolprogramma Waterstof en uitrol extra offshore wind kavels.
             o    Implementatie (Europese) bijmengingsverplichting, oplopend naar 10% duurzame gassen in
                  2030 (groen gas én waterstof).
     Bij een stapsgewijze aanpak met heldere doelen per fase ontstaat er voldoende stimulans voor de
    ontwikkeling van de waterstofmarkt in Nederland. Samen met partners zal Gasunie in deze fases
     investeren in opschaling en voorbereidingen treffen om de infrastructuur tijdig gereed te hebben.
    Opschaling groen gas
    Groen gas wordt gemaakt van organisch restmateriaal, zoals rioolslib en mest. Veelgebruikte technieken
     hiervoor zijn vergisting en vergassing. Het biogas dat hiermee ontstaat wordt op dezelfde kwaliteit
    gebracht als aardgas en kan als groen gas worden bijgemengd in het gastransportnetwerk. Dit heeft als
    groot voordeel dat gebruikers geen aanpassingen hoeven te doen in hun huizen of fabrieken. De
     belangrijkste uitdaging voor de groen gassector is het opschalen van de productie. In het Klimaatakkoord
     is het doel gesteld op 2 miljard m3 (2 bcm, of 70PJ) groen gasproductie in 2030. Deze opschaling is snel
     nodig om de beschikbaarheid en betaalbaarheid voor verschillende gebruikersgroepen (huishoudens,
     industrie, mobiliteit) te verbeteren.
     Het nut   en  de noodzaak   van  groen gas is in algemene zin goed verankerd in de routekaart. Echter, de
     inzet van groen gas wordt omschreven als “sluitstuk waar andere alternatieven niet haalbaar blijken”.
     Hierdoor lijkt het alsof groen gas alleen zal worden ingezet als laatste oplossing. Dit perspectief staat
     haaks op de     systeemvoordelen   van groen gas.
    Groen gas is een volwaardig alternatief voor aardgas. Ten behoeve van warmte in de gebouwde omgeving
     kan het zeer doelmatig worden ingezet in bestaande installaties. Door het combineren van bestaande
     infrastructuur en inzet van hybride verwarmingstoestellen kunnen circa 4 miljoen huishoudens worden
    voorzien    in   hun  warmtevraag. Het is belangrijk dat deze systeemvoordelen         van groen gas worden
    onderschreven.
     De  voorgestelde financiéle en fiscale maatregelen in de Routekaart Groen Gas bieden de sector perspectief
    om    de benodigde opschaling te realiseren. Zo geeft het kabinet aan om een separate subsidieregeling
    voor de productie van groen gas te overwegen wanneer blijkt dat de huidige opzet niet voldoende
     beantwoordt aan het doel en de noodzaak. Zoals uit onze position paper over de SDE++ al bleek, is dit
     instrument onvoldoende geschikt voor de effectieve stimulering van groen gas. Wij adviseren daarom om
     met de voorbereidingen van een separate subsidieregeling te beginnen.
     Daarnaast      kijkt het kabinet naar de invoering van vraag-gestuurde instrumenten, zoals een
     bijmengverplichting voor groen gas of een differentiatie van de energiebelasting op groen gas (nu nog
    gelijk aan die van aardgas). Het is goed dat er vanuit de overheid in samenwerking met de groen gassector
     in de komende periode onderzocht zal worden welke financiéle middelen het beste voorzien in de behoefte
    aan opschaling. De samenhang tussen de maatregelen moet hierbij centraal staan, zodat er een pakket
     kan worden geformuleerd dat zorgt voor een balans tussen vraag en aanbod en bijdraagt aan het creéren
    van    een    liquide markt. Gasunie ondersteunt in ieder geval de ontwikkeling van een speciale
    subsidieregeling en adviseert om hier versneld voorbereidingen voor te treffen.
                                                                                6 mei 2020             Pagina 3 van 3
                                                                                                                      3012
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg Port of
       >            Rotterdam                                                                                                    06 mei 2020
       Inleiding
       Het   Havenbedrijf Rotterdam N.V. (HbR) dankt de leden van de commissie Economische Zaken en Klimaat                        voor  de
       gelegenheid een reactie te geven op de waterstof visie van het kabinet. HbR heeft met veel interesse en
       instemming de visie van het kabinet gelezen.
       Deze visie biedt     een   inspirerend wenkend perspectief die wij          graag mede in   samenwerking    met de verschillende
       partners    tot een succes     willen brengen.
       Graag    vragen   wij nog aandacht     voor een   aantal zaken   bij de   uitwerking.
       Samenvattend betreft dit de          volgende punten:
            e    Qverheidssteun        voor spoedige realisatie   van noodzakelijke energie-infrastructuur (waterstof, CO2,          warmte
                 en  stoom);
            eo
                 Spoedige realisatie van de wind        op  zee opgave    en   doorontwikkeling daarvan     na  2030;
            e    Stabiel   en  langjarig faciliterend beleid   en  aandacht     voor   samenhang   met  omliggende landen;
            eo    Eén loket   bij de rijksoverheid,
            eo    Een  gebiedsgerichte clusteraanpak waar infrastructuur              en projecten, maar  ook aanbod    en toepassingen
                 op elkaar kunnen worden         afgestemd;
            e
                 Samenwerking        vanuit  competenties bij de realisatie van projecten.
       Opgave        Haven-       en   industrie cluster       (HIC) Rotterdam
       Zoals bekend biedt de regio         Rijnmond   een  grote toegevoegde maatschappelijke          en  economische waarde      voor
       Nederland. Het haven-         en  industrie cluster is de vestigingsplaats      van vele (internationale) bedrijven,   biedt direct
       en indirect werk      aan  bijna  385.000 mensen, bedient      een   groot achterland     en heeft belangrijke  innovatiekracht in
       Nederland.
       Het behouden       van   deze waarde    en tegelijk  investeren in de ombouw         en opbouw   naar een   nieuw  en  duurzaam
       verdien-    en  ontwikkelvermogen       voor  Nederland is   noodzakelijk.      Concreet gaat het  hierbij om  het realiseren   van
       een   aanpak die broeikasgassen drastisch terugschroeft, tegelijkertijd de toegevoegde waarde                  van  dit gebied
       overeind houdt én investeert in de         ontwikkeling   van een    nieuwe economie.
       Dit is  een  complexe     opgave die vraagt    om een   specifieke regionale aanpak        met een  heldere  borging  in de
       landelijke ontwikkelingen. Hierbij is het van belang de internationale context waarin het haven-industrieel cluster
       opereert te bezien. Dit vanuit de strategische ligging alsmede de aard en schaalgrootte van de activiteiten.
                                                                     Pagina  1 van  5
                                                                                                                                             3013
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg               p+ of
                           Rotterdam
       Juist in deze           tijd  waarin       onze   samenleving geraakt wordt door de effecten                                        van  de corona          crisis is het                  van       belang te
       waarborgen               dat de ontwikkelkracht                van         dit  gebied behouden                blijft.   Alsmede       er kan worden ingezet op het herstel
       en   verdienvermogen,                   maar   ook vanwege                    leveringszekerheid             van     basischemicalién, energie (voor elektriciteit,
       warmte, transport)                  en   grondstoffen          in Noord-West            Europa.
       In drie           stappen            naar een            duurzaam havenindustrieel cluster
       De visie        naar      de toekomst uit de kabinetsbrief is helder. Ondersteunend hieraan werkt het                                                           Havenbedrijf
       Rotterdam             samen       met de      bedrijven        in haven           aan de realisatie             van een        Noordwest-Europese                    industrie cluster dat
       draait op duurzame elektronen                          en   moleculen in 2050. Deze                         aanpak        is beschreven in het              rapport ‘In drie Stappen
       naar een          duurzaam Industrie Cluster’                     van         de werkgroep            industriecluster           Rotterdam-Moerdijk                       en     onderstreept              in
       de recent           herijkte Havenvisie en het Rotterdams Klimaatakkoord. Want alleen door het realiseren                                                                              van
       vooruitstrevende/innovatieve projecten kunnen de doelen gerealiseerd worden.
       De   waterstofprojecten zijn daarbij                        een     wezenlijk onderdeel                   van      de bredere transitie opgave                      waar             het HIC          voor
       staat. Echter             er is  samenhang         en     synergie            tussen de verschillende                  ontwikkelingen, zowel                vanuit            energie,
       brandstoffen               en  grondstoffen        transitie. Deze                samenhang            kan alleen door            een   gebiedsgerichte                   industriecluster
       aanpak         in   lijn   met het Nationaal Klimaatakkoord worden                                     gerealiseerd.         Als dit wordt bereikt kunnen de
       Rotterdamse                industrieprojecten 20-25% van de totale nationale reductieopgave voor 2030 opleveren                                                                               en     tegelijk
       het    economisch verdienvermogen behouden en nieuw verdienvermogen opbouwen richting 2050.
          Ny VESTEREN
                   KOMSTBESTE!      INEEN NDIG
                                                                                                                                                                 —
                                                                                                                                                                 ==
                                                                                                                                                                                     =Z
              EDERLAND                                                                                                                                              ;
                                                                                                                                                                      fry
          Infrastru cour iscrucioalvaorCOp-reductie,
          nieuw energiesysteem en grondstoffen-                                                                                                      =
                                                                                                                                                           IS
                                                                                                                                                                    hm
          transitie ten bate van | aatdoelen en
                                                                                                                                                                      ES
                                                                                                                                                                               3
          ETRE         ELECES
                                                                                                 Hiden
                                                                                                                                                       ELER TRISH WARE
                                                                                                                                                            oy   !
                                                                                                                                                    |
                                                                                                                                                         "
                                                                                                                                                               i
                                                                                                                                                                       L
                                                                                                                                                                         |
                                                                                                                                                          FYROLY5
                                                                                                                                                               =)             CIRCULAIR
                                                                                                                                                                                                        ES
                                                                                                                                                                                            v
                                                                                                                                                                                                           f—
                                                                                                                                                                                                            —
                                                                                                                                                                                     —
                                                                                                                                                                                              -
                                                                                                                                                                                                   HL
                                                                                                                                                                                        -
                                                                                                                                                                                       VAREN OF BIOFUELS
                                                                                      i
                                                       p
                                                                               hy                                           X
                                                          RE
                                                          be
                                                                       -_—
                                                              CCU   .
                                                                         dra                                                                                               ul}
                                                             gies
                                                               he
                                                                                                                 »
                                                                                                                     sR
                                                                                                                           A
                                                                                                                  NATERSTOFME
                                                                           -
                                                                -—      A
                                                                                   -
                                                                                                     Fh
                                                                                                        Waka          |
                                                                                                                                    :
                                                                             -                                                   !      un                                         ;     od
                                                                         orn                                                  IWATERSTOYE
                                                                                                                               VATERST      ]                                                     7
                                                                                                                                                                                                             i
                                                                           2                                                                                                      -   "
                                                                                                                                                                                         ee
                                                                                                                                                                                            5
                                                                                                                                                                                                FOr        BT
                                                                                                                                                                                                              el
                                                                                                                                                                                                “3    }
                                                                                                                                                                                                ROTTEeraalr
                                                                                               Pagina         2 van   5
                                                                                                                                                                                                                      3014
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg Port of
       ~~           Rotterdam
       Waterstofvisie          voor    Haven van Rotterdam
       Het industriecluster maakt concrete         stappen     naar een     CO2-arme waterstofeconomie via              opschaling      en uitrol van
       waterstofproductie (zowel bestaande waterstof als               groene     waterstof)     voor   gebruik   in de industrie    en  bij
       mobiliteit,   maar   ook in circulaire toepassingen. Waterstof is daarmee zowel                   een   brandstof als   een   grondstof voor
       industrie   en  chemie.
       De visie  van   de Rotterdamse haven stelt dat         er in 2050 circa 20        miljoen   ton waterstof door de haven stroomt.
       Hiermee ontwikkelt Rotterdam zich tot            een   hub  waar    naast bestaande         productie    straks ook blauwe      en  groene
       waterstof wordt      gemaakt, gebruikt     en   verhandeld. Een groot deel           van   deze waterstof zal via     zeeschepen      in
       verschillende     vormen naar    Rotterdam     varen om     daar verder te worden verwerkt of te worden                  doorgevoerd      naar
       andere landen      (industriegebieden).
       Het is van   belang dat Rotterdam       naast   import ook    over    eigen productiefaciliteiten         en  de directe  beschikking heeft
       over  elektriciteit  van  wind op   zee.  Dit is  noodzakelijk     om   leveringszekerheid        te  behouden, alsook      in  verbinding te
       staan met de te ontwikkelen nationale waterstofinfrastructuur                    van   Gasunie.    Voortgang    en  realisatie   van  wind op
       zee  richting   2030  en  daarna is  voor  de waterstof     ontwikkeling       daarom      van  groot belang.
       In Rotterdam worden de duurzame waterstofmoleculen                     o.a.  gebruikt     voor  duurzame      chemie, synthetische en/of
       biobrandstoffen      productie   en  elektriciteitsproductie.      Hiermee wordt         een   nieuw duurzaam brandstofcluster
       gerealiseerd     met elkaar versterkende       koppelingen    naar    de gas-     en  elektriciteitssector.
       Om deze    ontwikkeling verder te stimuleren werkt het Havenbedrijf Rotterdam                         met Gasunie     aan  de  benodigde
       infrastructuur     om  vraag  en aanbod    bij  elkaar te  brengen,     en zo    de markt     voor  waterstof tot    ontwikkeling te
       brengen.    Dat  draagt bij  aan  het reduceren      van  de kosten     van   alle  aangesloten projecten.
       Waterstof als brandstof en grondstof voor industrie                    en   chemie
       Bedrijven    in het HIC willen de kansen      van   waterstof benutten         en   investeren in    vervanging    van  aardgas door
       blauwe waterstof       en ook door het vergroten        van  de  productie      en  toepassing     van meer    groene waterstof. Het
       realiseren   van   pilotprojecten   en  scale-up projecten      is nodig.    Hiervoor     zijn onderstaande projecten         noodzakelijk:
       Sleutelprojecten
       A. Aanleg   van een    centrale  pijpleiding   voor   waterstof door het         havengebied.      Deze 'backbone’ wordt ontwikkeld
       door het   Havenbedrijf     en Gasunie als    publieke    infrastructuur. De infrastructuur verbindt             producenten       en
       afnemers    en   creéert daarmee tevens       een   markt   voor   waterstof.
       B. Grootschalige     groene   waterstofproductie. Shell wil         in 2023    een   fabriek   voor   groene waterstof in      gebruik   nemen
       van  150-250 MW.       Nouryon/BP/Havenbedrijf          Rotterdam werken in           H2-Fifty   aan een    haalbaarheidsstudie       voor een
       250 MW     electrolyser.   Daarnaast zin    er  meerdere projecten in          voorbereiding       met   een  kleinere capaciteit. Deze
       grote electrolysers zijn gepland       op een    speciaal bedrijfsterrein voor productie             van  groene waterstof
       (conversiepark),     direct aan zee   gelegen (aanlanding wind          op   zee).
       C Het Klimaatakkoord biedt ruimte          voor   3-4 GW extra wind op           zee  gekoppeld     aan   elektrolyse.  Het   Havenbedrijf
       wil graag 2 GW hiervan in Rotterdam laten aanlanden                 om    op het    conversiepark      groene waterstof      productie
       mogelijk   te maken.
       D. Het  project    H-vision versneld   naar  de   volgende fase brengen. H-Vision is een project om blauwe waterstof uit
       aardgas   en   raffinaderijgas  te maken. Met       grootschalige productie van blauwe waterstof kan de industrie al voor
       2030 verduurzamen en de waterstofeconomie op gang brengen. Daarvoor is uitwisseling door middel van nieuwe
                                                                      Pagina   3 van  5
                                                                                                                                                      3015
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>Inhoudsopg        pert of
        +>
                  Rotterdam
     en  uitbreiding van de huidige infrastructuur noodzakelijk. Waterstof ‘blauw’ maken kan alleen als Porthos (CCS)
     wordt   gerealiseerd       en er  voldoende infrastructuur                                       voor     waterstof aanwezig is                             (de backbone).
     E. Import   van     waterstof    en  pijpleidinginfrastructuur                                     naar      Chemelot                    en       Duitsland ten behoeve                                 van de
     verduurzaming          van   met name de industrie in Geleen                                        en     Noordrijn-Westfalen.
     De  verwachting is dat de binnenlandse vraag scherp zal oplopen. In Rotterdam is de behoefte
     nu  al op jaarbasis 0,4 miljoen ton (Mt) en landelijk 0,8 Mt. De verwachting is dat dit in 2050 bijna                                                                                                       14 Mt          bedraagt.
     Als de helft   van     deze stroom door Rotterdam gaat dan is dat: 7 Mt. Vanuit Duitsland                                                                                      en          andere landen kan die
     vraag met nog        eens    13 Mt  oplopen.            Daarmee kan de waterstofstroom met als                                                                knooppunt Rotterdam                                    in 2050
     maar   liefst 20 Mt      bedragen;    een     groei           van         vijfduizend procent.                                Dit biedt daarmee kansen                                        voor       nieuw      en
     duurzaam     verdienvermogen           voor       Nederland.
     Import noodzakelijk
     Import   van  waterstof wordt         hierbij dan noodzakelijk.                                     Ter illustratie op de Noordzee staat                                                      nu       1 GW  aan
     windenergie opgesteld.           Dit zou    kunnen groeien tot 60-70 GW in 2050. Om 20 Mt groene waterstof te                                                                                                         produceren,
     zou  200 GW        aan  opgestelde windcapaciteit nodig zijn.                                         Het overgrote deel
     van  de waterstofstroom door Rotterdam zal dus uit import moeten komen                                                                                    om aan           de energievraag te voldoen.
                                                   PROJECTEN                                                                                                        PLANNING                                            ri mel       uil
                                                   |
                                                                                                                                                                                                                               nome:
        WATERSTOF-                                                                                                                                                                                                 mn
                                                                                                                                                                     y
                                                                                                                                                                                                                                        pik
                      2   E
                                                                                                                                                                                                                   an Midden-Osien
                                                  Eackbone                                                 Blavwe waterstof                                                   Backbone      en Moasdokis
        (Tale), [e],"] E IN                        De bodkbone wardind!
                                                                            produce    en
                                                                                           import          Hovisiom   woor
                                                                                                                           preduchia vom blows wolersiol
                                                                                                                                                                       cormersispork opesaicnesl
                                                   {imkers)  mat afrmmars in het  havengebisad             Aamigas en rfinoderijgas      wordt omgezet in                       {vmsbenngabache 2027)
                                ]                  Publieks infrosneciuur,                                 waterstof, Vrilkomends CO; wordt opgeslogen                               be Ln    J |
        ROTTERDAM START                                                                                    in lage gaaveldon
                                                                                                                               anderde   Noordzne   Porfork      |
                    )
        13] BACKBON E                             Snvoersie uth
                                                   PGW comvarsspork       (hadrifsiemein]   voor           '
                                                                                                            ran spar?                                                   Shell
                                                                                                                                                                                   naam
                                                                                                                                                                        Shell neem 150-250 MW
                                                   produce — watersiol middels elekirolyse.
                                                                                                                                                                                                    .
                                                                                                           Voor  het Wagvervoes is een consorlium   in
                                                                                                                                                                                       an
                                                                                                           ontwikkeling dof als doel heofi 500 fucks op                                                  :
                                                   Opschaling electrolysers                                            te
                                                                                                           wotersiof loten tijden. Onder de naam RHINE
                                                   Shellplan                                               rt                                   Himootneoinale
                                                               wen  [H0-250 MW
                                                   het conversiapark. Nearyom,
                                                                                    slecholyser op                  1 parfifn   sumer  aon een
                                                                                   BPin Hovenbedrijf
                                                                                      en
                                                                                                                sporicomidor hssen Rolierdom
                                                                                                           ironEER                              en Gena op
                                                   Rotterdam werken gazomenlijk
                                                   de                         250 MW
                                                                                        H2-Fifty can       LL       LREh
                                                       anbwikkeling  van sen
                                                                                          eeciolyser.
                                                                                                           Op kermijn kan watsrsiof cok gebrikt worden
                                                   Offshore Wind                                           voor  verwarming van kassen en gebouwen,
                                                   2GW Olishore      windenergie   is gekoppeld aon        mal  rome    waar vormienefien  of -pempen geen
                                                   productie grosne walersiol                              oplossing ijn
                                                                                                                                                                                  enn                             Connecfiz maf nafionoal HZ not,
                                                                                                                                                                                                                  Chemelot
                                                  Importterminals                                          Noost   de groe projeden    op deze  kool zijn nog          a
                                                                                                                                                                       A                     DR
                                                                                                                                                                                                  hr                          en Moordrije-Westialen
                                                   Grootschalige import van wotersioljverbindingen)        ial von kleinersin voorbereiding.                                                     WE
                                                                                                                                                                                        REE
                                                                                                                                                                                                                                         —_
                                                   is nedig om
                                                                 MoordwestEuropa      van  voldoenda                                                                            _                          R
                                                                                                                                                                                                                                  ,
                                                  chr    ome
                                                              nage:    fe voorzen. Doovoor       in
                                                   impaoriferminals en
                                                                       pijpleidingen nodig.
                                             bh
                                           h
                                             W  co:ruPLEDING
        RS Eo               om
                                                                                                       Pagina      4    van     5
                                                                                                                                                                                                                                                     3016
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg Port of
       ~~            Rotterdam
       HbR      appreciatie kabinetsvisie waterstof
       Zoals aangegeven         onderschrijft    en  steunt HbR met bovenstaande             projecten de realisatie      van de visie  van   het
       kabinet. Door middel         van  projecten wordt       een   wezenlijke bijdrage geleverd        aan   de basis  van  de waterstof
       transitie. Zoals    bij  aanvang    van   deze notitie kort    genoemd,      vraagt HbR     bij de uitvoering    specifiek aandacht voor de
       volgende randvoorwaarden:
       Randvoorwaarden           voor succes
       Energie-infrastructuur: spoedige            realisatie  van   noodzakelijke      infrastructuur is    een  belangrijke  succesfactor op
       weg    naar een    nieuw    energiesysteem.       Niet alleen   zijn projecten steeds      meer aan      elkaar gelinkt, voor een     nieuw
       energiesysteem        op basis   van   elektriciteit  en  waterstof is ook      dringend   een   aangepaste en/of nieuwe
       infrastructuur     nodig.    Dat geldt   tevens   voor   transport   en  opslag    van CO2,    warmte     en stoom. Een business       case van
       een   project   waarin ook de infrastructuur ‘buiten het hek’             van een     onderneming       moet worden     ingepast, zodat
       publiek private maatschappelijk waarde wordt gecreéerd.                      Een overheid die     randvoorwaardelijk bijdraagt          aan  het
       realiseren    van  energie infrastructuur trekt daarmee de             investeringsagenda        van   de industrie los.   Hierbij is van
       belang    robuuste     verbindingen      te realiseren met andere industriéle clusters waaronder Chemelot                   en  Noordrijn-
       Westfalen. De realisatie        van   wind op    zee  door   een  programmatische aanpak           is  hierbij als voorbeeld te benutten.
       Gebiedsgerichte clusteraanpak en samenhang: een slimme rolverdeling tussen de verschillende partijen die
       projecten moeten realiseren. Energie-infrastructuur en projecten, maar ook aanbod en toepassingen moeten                                     op
       elkaar kunnen worden afgestemd. Dit kan worden gerealiseerd vanuit een programmatische aanpak, waarbij
       noodzakelijke projecten voortgang kunnen maken zonder                       op elkaar te hoeven wachten. Daardoor kan de
       uitvoering kan per regio verschillen qua structuur               en  werkwijze,     maar  vraagt wel     om een    samenhangende aanpak
       vanuit    een  nationale visie. leder       (publiek privaat)    zal daaraan vanuit de juiste competenties dan moeten
       bijdragen.    In deze    rolverdeling zal meer dan in het heden aandacht               gegeven moeten worden           aan een    slimme
       koppeling     tussen    sectoren,   met de    juiste beleidsprikkels     en   ondersteuning      om   projecten   te realiseren. De
       industrie richt zich      daarbij vooral    op het   aanbod, terwijl    een    partij als het Havenbedrijf Rotterdam
                                                                                                                                     —
                                                                                                                                       in
       samenwerking        met andere      infrabedrijven
                                                              —
                                                                 als havenontwikkelaar in staat is        om    de verbindende functies
       daartussen te realiseren.
       Beleidskader/ Level playing Field: voor succes is een stabiel en langjarig beleid noodzakelijk. Daarbij is tevens
       van   belang samenhang in beleid te organiseren tussen de verschillende omliggende landen. Voorkomen moet
       worden dat bijvoorbeeld in Nederland hoge administratieve lasten of complexe procedures negatieve invloed
       uitoefenen op marktontwikkelingen en dat daarmee productie en ontwikkelingen weglekken naar het buitenland.
       Dit  belang geldt zowel        voor  beleidskaders     en   de realisatie   van   projecten. Concreet      zou  bij bijvoorbeeld bij
       nationale    implementatie       van   Europese kaders       en  richtlijnen de wetgeving door middel           van een   level  playing field
       toets kunnen worden           geflankeerd. Anderzijds        zou voor  de realisatie    van   projecten, zoals ook     aangekondigd       in de
       kabinetsvisie,     een   heldere programmastructuur            (één loket)    binnen de    rijksoverheid bijdragen      aan  structuur    en
       effectieve uitvoering.
       Meer informatie: waterstof in Rotterdam                www.portofrotterdam.com/waterstof
       Contactpersoon Havenbedrijf Rotterdam                N.V.
       Jaap Jelle Feenstra
       Public Affairs Officer Havenbedirijf Rotterdam   N.V.
       T 06-511.74.876 E   INES          portofrotterdam.com
       World Port Center
       Postbus 6622
       3002 AP Rotterdam
       www.   portofrotterdam.com
                                                                          Pagina 5  van 5
                                                                                                                                                        3017
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg                                                                                               VOOR DE NIEUWE
                                                                                                           ENERGIECENERATIE
          Position paper             —
                                         reactie op kabinetsvisie waterstof                       en
          routekaart groen gas
          In dit position paper geven wij als regionale netbeheerder een reactie op de Kabinetsvisie Waterstof
          en  de Routekaart Groen Gas. We geven allereerst een algemene appreciatie van beide stukken en
          brengen vervolgens een beperkt aantal specifieke punten en wensen naar voren.
          Algemene appreciatie
          Terecht constateert het kabinet dat in het klimaatneutrale     energiesysteem van de toekomst een —
          energiesysteem     waaraan   de komende decennia hard      gewerkt moet worden gassen een belangrijke
                                                                                              —
          rol blijven spelen. Deze klimaatneutrale gassen (waterstof, groen gas, biogas, etc.) spelen straks
          zowel een rol in het elektriciteitssysteem van de toekomst, waarin variabele hernieuwbare
          elektriciteitsproductie moet worden gecomplementeerd met regelbare gascentrales en energieopslag,
          als een rol in de mobiliteit van de toekomst, de (zware) industrie en in de gebouwde omgeving.
          In de Kabinetsvisie Waterstof    beschrijft het kabinet het belang van een internationale blik en
          samenwerking op het gebied       van  waterstof; daarnaast wijst het kabinet in de Kabinetsvisie Waterstof
          en in de Routekaart Groen Gas op het verzilveren van economische kansen. Beide onderschrijven wij
          van harte. Stedin is daarom ook één van de partners van Missie H2. Beide visies (waterstof, groen
          gas) bevatten enerzijds veel waardevolle informatie en tevens ook genoeg concrete
          aanknopingspunten voor beleid.
          Toekomst     van  het gasnet in de gebouwde omgeving
          In aanwulling op beide visies van het kabinet brengt Stedin graag de rol die bestaande gasnetten
          kunnen    spelen in een transitie naar een duurzame energievoorziening, onder uw aandacht.’
          Allereerst: het gasnet is van ons allemaal. De netbeheerders zijn in publieke handen en dat betekent
          dat als we onverstandige infrastructuurkeuzes maken, we dat allemaal met elkaar betalen. Waar het
          ons om gaat is dat we verstandige keuzes maken die zorgen voor een haalbare en betaalbare
          transitie naar een duurzame energievoorziening voor de samenleving als geheel. Het inzetten van
          bestaande assets zoals gasnetten kunnen de transitie goedkoper en haalbaarder maken.
          Het voordeel van een gasnet is dat er grote volumes aan energie tegen relatief lage kosten
          gedistribueerd kunnen worden. Het elektriciteitsnet van Stedin Groep behelst ca. 55.000 km aan
          elektriciteitskabels en het gasnet ca. 28.000 km aan gasleidingen. Echter, via het elektriciteitsnet
          distribueren wij jaarlijks ca. 22 TWh aan energie (elektriciteit) en via het gasnet 48 TWh (aardgas).
          Een verschil van grofweg een factor 4 in het voordeel van een gasnet?. Kijken we naar de kosten voor
          de bewoner van een elektriciteits- en een gasaansluiting, dan zien we het volgende. Een huishouden
          gebruikt gemiddeld ca. 3000 kWh aan elektriciteit en ca. 15.000 kWh aan aardgas (1.500 m3). De
          jaarlijkse kosten voor een elektriciteitsaansluiting bedragen € 230 en voor een gasaansluiting € 182. In
          vergelijking met het elektriciteitsnet distribueren we dus via het gasnet meer energie tegen lagere
          kosten.
          Systeembenadering
          Uiteraard is dit maar   één deel  van  het verhaal. In een eerlijke vergelijking behoren we te kijken naar
          de totale  systeemkosten.    Dat betekent:   naar de kosten  van opwekking, transport, distributie en alle
          systeemkosten    die  nodig zijn om  het  energiesysteem   als geheel betrouwbaar en veilig te laten
          functioneren. Ons pleidooi is om naar de kosten van het gehele energiesysteem te kijken. Dat gebeurt
          op dit moment onvoldoende. In veel gevallen worden de kosten van transport en distributie, en de
          overige systeemkosten (balancering, inzet van back-up centrales, etc.) niet of onvoldoende
          In   onze paper over waterstof in de    gebouwde omgeving hebben        we  dit ook opgeschreven.
          2
            Gerekend als “TWh per km net’.
                                                                                                                            3018
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg                                                                                                   VOOR DE NIEUWE
                                                                                                               ENERGIECENERATIE
          meegenomen in de businesscase              van  nieuwe  elektriciteitsproductie-eenheden. De invoering   van een
          producententarief kan      een   deel van het    probleem al oplossen.®
          Als verschillende   systeemkosten niet op de juiste plek worden afgerekend, leidt dat tot suboptimale
          keuzes. We zien dat op dit moment duidelijk gebeuren bij de stimulering van zonne-energie in
          Nederland. Via de SDE++ worden zonneparken gesubsidieerd, maar de dieperliggende kosten in het
          energiesysteem (forse verzwaring van elektriciteitsnetten bijvoorbeeld) worden niet meegenomen. We
          moeten uitkijken niet dezelfde fouten te maken bij de stimulering van groen gas en waterstof. Onze
          aanbeveling is daarom:
          1.   Onderzoek op het niveau          van  systeemkosten de verschillende routes    voor groen gas.  Bij de
               stimulering  van  groen gasproductie wordt op dit moment alleen gekeken naar de onrendabele              top
               van de productie-unit. De kosten van aanpassingen aan de infrastructuur worden daarin
               onvoldoende meegenomen. Onderzoek bijvoorbeeld of groen gasproductie op centrale locaties
               met invoeding op het gastransportnet goedkoper is dan een groot aantal kleine installaties die
               invoeden op de     lagedruk gasdistributienetten      van  de regionale  netbeheerders.
          Hybride warmtepomp
          In de Routekaart Groen Gas          schrijft het kabinet: “In de uitvoering van deze Routekaart zal ik (...)
          nader onderzoeken of en         zo  ja hoe hybridisering van de energievraag in de gebouwde omgeving
          verder gestimuleerd moet en kan worden.” Wij juichen dat toe. De hybride route is op dit moment
          teveel onbelicht gebleven. Vanuit een systeemperspectief verwachten wij dat dit echter een zeer
          belangrijke route zou moeten zijn, vanwege een aantal redenen.
          Allereerst vanuit  een kostenperspectief. Warmtenetten zullen voor een deel van de woningen een
          geschikte   route zijn. Elektrificatie met behulp van warmtepompen is een andere route. Echter is deze
          route niet  geschikt om massaal toe te passen. Dat zou tot enorme pieken in de vraag in een
          winterperiode leiden. Vanuit systeemperspectief is dat erg duur, omdat grote delen van het
          elektriciteitsnet dan verzwaard moeten worden en er grote elektriciteitscentrales beschikbaar moeten
          zijn om in deze piekvraag te voorzien. De hybride warmtepomp combineert ‘best of both worlds’: het
          neemt een grote hap uit de vraag naar aardgas, maar door over te schakelen op gas als het te koud
          wordt, kunnen hoge pieken in het elektriciteitsverbruik vermeden worden. Op systeemniveau is dit een
          kostenefficiénte route     voor   de  gebouwde omgeving. Daarnaast zou het ook        een oplossing in het
          eindplaatje   kunnen   zijn.  Een   belangrijke voorwaarde is daarbij uiteraard dat   de gassen  van
          klimaatneutrale herkomst        zijn.  In onze buurlanden wordt ook naar deze route gekeken.
          Het tweede perspectief is de haalbaarheid. In de praktijk zien we dat projecten waar een groot aantal
          woningen tegelijkertijd een flink aantal ingrepen moet ondergaan, lastig van de grond komen. In deze
          ‘alles in 1 keer’ aanpak komt de bewoner niet altijd mee. Die bewoner heeft verschillende redenen om
          niet mee te doen en wil zelf cok keuzes kunnen maken. Een ‘stapsgewijze’ aanpak zou daarom veel
          meer kans van slagen kunnen hebben dan deze ‘alles in 1 keer’ aanpak. Ja, de woning moet
          geisoleerd worden, maar dat hoeft niet persé op hetzelfde moment als de installatie van de hybride
          warmtepomp. En niet alle woningen in de straat hoeven in één keer deze stap te maken.
          2.   Voer  een  gronding onderzoek uit        naar de bijdrage die de ‘hybride route’ kan leveren aan een
               betaalbare   en  haalbare warmtetransitie in de gebouwde omgeving. Wij verwachten dat deze
               hybride route een belangrijk ingrediént zal moeten zijn in de mix van instrumenten op weg naar
               aardgasvrije gebouwde omgeving in 2050, en sterk kan bijdragen aan het draagvlak voor de
               warmtetransitie in de gebouwde omgeving. Overwogen moet worden niet alleen geld beschikbaar
               te stellen voor volledig aardgasvrije wijken, maar ook voor wijken met een forse aardgasreductie
               op basis van de hybride route. Het is een gemiste kans dit te laten liggen.*
          3
            Zoals eerder   betoogd     in de   position paper  van  Netbeheer Nederland t.b.v. de Rondetafel
          Netcapaciteit:
          https: //iwww .netbeheernederland.nl/ upload/Files/Postition          paper rondetafel  netcapaciteit 28    novem
          ber 2019     162.pdf
          4
             Lees hierover ook het essay        van  prof.  INEZ:
          https: //www.aardgasvrijewijken. niocumentenhandicidownioad les.ashx?idnv=1561489
                                                                                                                                3019
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg                                                                                                          VOOR DE NIEUWE
                                                                                                                      ENERGIECENERATIE
          Infrastructuurontwikkeling            en  marktordening
          Zowel in de Kabinetsvisie Waterstof als in de Routekaart Groen Gas wordt terecht beschreven dat ten
          aanzien   van   het  potentieel-    en  de   kostprijsontwikkeling    veel onzekerheden    zijn. Hoeveel groen gas en
          waterstof is   er  straks   beschikbaar, in welke        sector  en voor  welke prijs? Daamaast is    er onzekerheid
          over  de  ontwikkelingen       aan  de  vraagzijde: zijn er straks cv-ketels en hybride warmtepompen die
          kunnen werken met nieuwe gassen of een gewijzigde gassamenstelling?
          Het is daarom ook onzeker of           en hoe de gebouwde omgeving zal overschakelen op pure waterstof,
          groen gas    of  een   mengsel     van  beide (uiteraard naast warmtenetten en volledige elektrificatie). Als we
          het bestaande gasnet echter willen benutten voor deze klimaatneutrale warmtevoorziening, is het
          nodig  om   met elkaar de       richting  te  bepalen. Dat betekent dat de overheid samen met de
          netbeheerders moet nadenken              over   de verschillende transitiepaden en de implicaties die      deze hebben
          op  (stimulerings)beleid, wetgeving           en  betaalbaarheid.
          Een voorbeeld. In de Routekaart Groen Gas staat: “Het sectorstreven                   gaat indicatief uit van circa 25
          PJ  vergisting, 5 PJ thermische vergassing en 40 PJ superkritische vergassing in 2030.” Dit werpt de
          vraag welke richting we op willen gaan met de invoeding van groen gas: is dat de richting met grote
          installaties  (schaalvoordeel) die op geschikte (bestaande) plekken in het transportnet invoeden,
          inclusief het   (nadeel van) transport van (natte) stromen biomassa? Of blijft groen gasproductie een
          mix van een paar honderd kleine groen gas invoeders en een paar grote installaties? Wat is
          maatschappelijk gewenst?
          Een ander voorbeeld. Hoe verdelen               we groen gas? In     sommige delen van het land wordt lokaal
          geproduceerd       groen gas     ook  direct   lokaal  gebruikt. In  sommige gevallen worden ook nieuwe
          woningen    weer    op   een   gasnet aangesloten omdat,          zo is de redenering, gebruik gemaakt gaat worden
          van groen gas. Is dit de manier waarop we groen gas in Nederland gaan verdelen? Zoveel mogelijk
          regionaal? Of kiezen we voor een verdeling van groen gas naar de plekken in het energiesysteem
          waar deze het meest nodig is?
          Stedin is  van   mening      dat we  de   volgende uitgangspunten        moeten hanteren.
          e    Duurzame gassen moeten vooral ingezet worden op de plekken waar deze het meest nodig zijn.
               Het zou zonde zijn om duurzame gassen toe te passen op plekken waar er goede, betaalbare
               alternatieven zijn. Niet de ‘willingness to pay’ mag hier de doorslag geven, maar de waardecreatie
               moet leidend      zijn.
          e    Vanaf het    begin moet duidelijk zijn voor de burger dat de veiligheid van de energievoorziening en
               de  consumentenbescherming vergelijkbaar moeten zijn met de huidige situatie. Ongeacht of er nu
               waterstof, groen gas of iets anders door de aansluiting getransporteerd wordt.
          Netbeheerders       zijn aan de slag gegaan met groen gas en waterstof in de gebouwde omgeving. Om
          tot succesvolle     projecten te komen, is nodig dat de netbeheerders de wettelijke ruimte krijgen deze
          projecten in de praktijk te realiseren (zoals op Goeree-Overflakkee). Nu lopen we nog tegen een
          aantal barriéres aan. Stedin pleit daarom voor het volgende:
          3.   Verruim de definitie       van  ‘gas’ in de Gaswet, zodat de regionale netbeheerders           aan  de slag mogen
               met waterstof in de gebouwde omgeving.                  Op dit moment mogen de netbeheerders alleen
               wettelijke   taken uitvoeren. In de        gaswet    is waterstof niet gedefinieerd als ‘gas’, waardoor
               netbeheerders dus niet         aan   de   slag mogen met waterstof in de gebouwde omgeving.
          4.   Maak als Rijksoverheid samen met de netbeheerders ontwikkelingspaden voor de
               gasinfrastructuur. De toekomst van de gasinfrastructuur zal afhangen van de keuzes die we
               maken ten aanzien van de inzet van waterstof en groen gas. In welke volgorde doen we dat                      en op
               basis  van   welke    principes wordt      e.e.a.  verdeeld?
                                                                                                                                       3020
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>13977841
  inhoudsopd                                                                                          VOOR DE NIEUWE
                                                                                                      ENERGIE
                                                                                                               GENERATIE
          Stimulering   van  groen gas
          In beide stukken  van het kabinet wordt een aantal opties beschreven hoe verdere stimulering van
          groen gas-   en waterstofproductie vormgegeven kan worden. Het is belangrijk de juiste instrumenten    te
          kiezen.
          5.   Houd vast  aan  zuivere nettarieven. Voor de stimulering van groen gas moeten we de juiste
               instrumenten kiezen. Als netbeheerders willen   we graag dat we blijven vasthouden aan zo zuiver
               mogelijke nettarieven. Subsidiéring van duurzame energie mag ons inziens    niet via de nettarieven
               lopen, want daarmee creéren we intransparantie en verkeerde prikkels.
          Stedin  —
                    4 mei 2020  —
                                  Henri Bontenbal   —
                                                      henri.bontenbal@stedin.net —
                                                                                   06-17320431
                                                                                                                         3021
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>13977841
   Inhoudsopg
                                                                                                                   UREA, oO
                                                                                                                                  Lo"
                                                                                               ARENDO                              fig
                                                                                                        N.V. RENDO       Holding
                                                                               Klimaat                  Postbus 18
                          Vaste commissie voor Economische Zaken           en
                          cic.        tweedekamer.nl                                                    7940   AA Meppe!
                                   ER
                                                                                                        Setheweq    1
                                                                                                        7942 LA   Meppel
                                                                                                       Telefoon (0522) 856 400
                                                                                                        Fax  (0522) 856 800
                                                                                                        E-mail  [EE   2 rendo.nl
                                                                                                        Internet  www. rendo   nl
                  datum   6 mei 2020
            onderwerp     Position Paper Kabinetsvisie Waterstof en Groen Gas
                      van E.R. Veenstra
                telefoon  0522 856 801
                                -
                   e-mail
                          IRICEN)       endo.nl
                          D/EV/IAPM/20-65164
      onze    referentie
         uw   referentie
              bijlage(n)  1
                          Geachte heer, mevrouw,
                          Bijgaand ontvangt     u onze bovengenoemde       paper. We hebben deze   opgesteld samen met drie
                          van onze    aandeelhoudende gemeenten       t.w.  gemeente Hardenberg, gemeente Staphorst en
                          gemeente     De Wolden.
                          Bij vragen of   voor nadere informatie kunt  u contact opnemen met    ondergetekende.
                          Met                           ~~
                               vriendelijke groet,
                          Eddy VVeenstra™
                          Alge         directeur
                          Bank: ABN AMRO 46.30.53.060                      IBAN: NL91ABNA0463053060           BIC: ABNANL2A
                          BTW. NL805685492B.01                             KvK Meppel: 04052476
              MIX
|          PaaS  ai
  =    yma vasnds hadkal
  FSC
   ’
        FCF CONP138
                                                                                                                                       3022
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                   GO
                                    1a                                                                 oO
              JRENDD    HOLDING
                                      fig    gemeente
                                             ge                   “ZZ
                                                                               Geeneonte
                                                                            Hardrdenberg
                                                                                                   DE WOLDEN
                                                                                                            gemeente
           Position       Paper Kabinetsvisie Waterstof en                             Groen Gas
          Vooraf
          Wij waarderen     het dat    we  in de gelegenheid    worden gesteld om een Position Paper op te stellen naar
          aanleiding van    de kabinetsvisie Waterstof en de Routekaart Groen Gas. Enkele weken geleden
          hebben    we samen met drie van onze aandeelhoudende gemeenten (De Wolden, Staphorst en
           Hardenberg) gesproken met het Ministerie van Economische Zaken over de Routekaart Groen                      Gas.
          Deze Position Paper stellen we dan ook op, samen met deze drie gemeenten.
          Routekaart Groen Gas
          RENDO werkt als netbeheerder in Zuid Drenthe              en in Noord  Overijssel. Het gaat dan vooral om
          landelijk, uitgestrekt gebied. Enkele jaren geleden hebben          we   al als strategie bepaald om in 2030 nog
          slechts duurzame gassen te distribueren. Dit hebben we onderzocht en onderbouwd. In onze regio
          zijn voldoende afval- en reststromen biomassa beschikbaar voor de productie van groen gas. Heden
          bedraagt het percentage duurzame gassen in ons netwerk al 9%, dit loopt de komende jaren verder
          op. Gemeenten als Hoogeveen en Coevorden in Drenthe zijn feitelijk al een groot gedeelte van het
          jaar van het fossiele gas af. We zijn dan ook content met de voorliggende "Routekaart Groen Gas’ en
          de steeds prominentere rol voor duurzame gassen binnen de energietransitie. We willen een aantal
          aandachtspunten voor de verdere uitwerking benoemen:
               e    Stuur met gericht instrumentarium op het stimuleren van productieverhoging,
                   aanvullend op SDE
                    Gezien de gevraagde        en grote rol van groen gas binnen de energietransitie, is het belangrijk
                   dat de   productie wordt verhoogd. Uit gesprekken met mogelijke investeerders, blijkt dat er
                    behoefte is aan gerichte instrumenten en ondersteuning die tot productieverhoging leiden. De
                    huidige SDE-regeling biedt te weinig aanknopingspunten voor de verhoging van de productie
                   van   groen gas.
               s    Faciliteer en respecteer de voorwaarden             voor draagvlak     voor  lokale  productie
                    Draagvlak   en    betaalbaarheid    zijn wezenlijke onderdelen     van de  energietransitie. Dit geldt voor
                   zonne- en windparken, maar ook voor groen gas. Voor lokale en regionale initiatieven (van
                   onderop) is het belangrijk dat revenuen ook daadwerkelijk in de regio blijven: “lokaal
                   geproduceerd, lokaal geconsumeerd en lokaal geprofiteerd”. Het kan niet de bedoeling zijn
                   dat, door een systematiek van certificaten, in Drenthe en Overijssel geproduceerd groen gas
                   elders wordt ingezet, waarbij men daar eigenlijk gewoon fossiel gas blijft gebruiken.
               »
                    Duidelijkheid over allocatie
                    De in de routekaart voorgestelde aanpak eerst productie opschalen, daarna nadenken over
                                                                     —
                    allocatie —
                                leidt er toe dat plattelandsgemeenten onzekerheid ervaren ten aanzien van de
                    productie  van     hernieuwbare gassen. Je gaat ook geen moestuin aanleggen als je nog geen
                    zekerheid hebt of je de groenten wel zelf mag opeten. Voor de productie van hernieuwbare
                    gassen geldt hetzelfde. Wij vragen daarom om zo snel mogelijk duidelijkheid te verschaffen
                    over  de allocatie van groen gas.
               «    Neem groen gas meteen mee als alternatief              voor  fossiele energie
                    Volgend jaar    moet per    wijk en  kern in iedere  gemeente    een  warmtevisie worden     gemaakt. Om
                    in het landelijk gebied stappen       te kunnen maken binnen de       energietransitie, is het van belang
                    dat groen gas direct als alternatief voor fossiele energie        wordt  meegenomen. Op       veel plekken
                    in Drenthe en Overijssel is het elektriciteitsnet vol, het duurt nog jaren alvorens er weer op
                    grote schaal duurzame elektriciteit kan worden getransporteerd. Hiernaast is gebleken dat een
                    warmtenet in het landelijk gebied (schaal en afstanden) niet rendabel is (lagere
                    energievraagdichtheid).
                                                                                                                              _
                                                                                                                                3023
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                          UREA,
                                  40
                                                                                                         Q
                                    of
               JRENDO   HOLDING
                                    i
                                    lig
                                        ~~
                                             pemcente
                                             Staphorst
                                                          ()       =            Hardenberg
                                                                                                     BEWOLDEN
                                                                                                               serene
                e   Creéer ruimte op het volle elektriciteitsnet
                    Een aantal vergisters in ons werkgebied produceert elektriciteit in            plaats van groen gas. Het is
                    interessant  om     te onderzoeken in hoeverre de         productie  van elektriciteit omgezet kan worden
                    naar  groen gas. Hiermee wordt de           productie  van  groen gas   verhoogd    en er komt   meer  ruimte
                    op het volle elektriciteitsnet.
                »
                    Blijf ruimte geven aan innovatieve “bottom-up”-werkwijzen
                    Energietransitie gaat gepaard met innovatie in techniek, maar ook               met innovatie in de   wijze
                    waarop   we  resultaten boeken. Het is        belangrijk,  ook in de verdere    uitwerking  van  de
                    routekaart, dat    er  ruimte is en  blijft voor “innovatieve samenwerkingsverbanden van onderop”.
                    Het kan daarbij helpen als het Rijk een expertpool beschikbaar stelt met procesmanagers en
                    inhoudelijke kennis. Gedachte is dat deze experts lokale initiatieven kunnen ondersteunen in
                    het proces van goed idee tot de daadwerkelijke realisatie             —
                                                                                            met minimaal 50% lokaal
                    eigendom    als uitgangspunt.      Een   andere   optie  kan  zijn om  een specifieke subsidie te
                    verstrekken aan gemeenten die lokale groen gas initiatieven willen ondersteunen. De LEI
                    (lokale energie initiatieven) subsidie van de provincie Overijssel kan daarbij als voorbeeld
                    dienen.
          Kabinetsbrief Waterstof
           In de Kabinetsbrief wordt      gesproken over een voortvarende ontwikkeling van waterstof en volgt een
           heldere  en toekomstgerichte uiteenzetting van de waterstofvisie. Wij onderschrijven dit, waterstof
          wordt een wezenlijk onderdeel van het energiesysteem. Er bestaat zeker ook onzekerheid, vooral over
           inzet van pure waterstof in de gebouwde omgeving. Om het toekomstperspectief van deze inzet te
           bepalen zijn pilots en experimenten nu al nodig en essentieel om deze toepassing op de langere
          termijn Oberhaupt mogelijk te maken. In het opzetten van pilots en experimenten speelt het
           economische     perspectief voor regio’s     een    belangrijke  rol evenals de inzet   van  de lokale netbeheerder.
           Focus op het ‘doen’ via pilotprojecten en experimenten
           Om het economisch perspectief van waterstof op termijn te kunnen benutten                  en een   geleidelijke
           introductie mogelijk  te maken zouden        wij  graag extra focus zien op het concretiseren        (‘doen’) middels
           gerichte pilotprojecten   en   experimenten.      Hiermee   wordt   de  duurzame   waterstofketen    op gang
           gebracht, waarbij de inzet van bestaande infrastructuur een belangrijke rol speelt. Ook publiek-private
           samenwerking en handelingsperspectief voor de toekomst is hierbij nadrukkelijk van belang. In 2020
           starten wij i.s.m. partners met experimenten op EnTranCe' over hoe bestaande aardgasleidingen zich
           houden wanneer hier langdurig waterstof doorheen stroomt en welke veiligheids- en
           beheersmaatregelen benodigd zijn. Veiligheid staat hierin in alle opzichten voorop.
           In de kabinetsbrief wordt de      pilot Hoogeveen genoemd, als voorbeeld voor een
           waterstofdemonstratieproject        in de bebouwde omgeving. Ruimte voor dergelijke innovatieve
           samenwerkingsverbanden in pilotverband is cruciaal voor de praktische uitvoerbaarheid en
           (onderzoek naar) een nieuwe marktordening. In Hoogeveen wordt straks onder andere samengewerkt
           tussen de gemeente, een regionale          —
                                                        en landelijke netbeheerder, bedrijven, bewonersorganisaties en
           een regionale energieleverancier (codperatie). Op korte termijn moeten we ons hierbij realiseren dat
           waterstof in de gebouwde omgeving duur is t.0.v. ons huidige energiesysteem en dat de bewoners
           daarvan niet de dupe mogen worden. Dit vraagt om, net als bij andere duurzame energievormen,
           gerichte ondersteuning.
           Versneld concretiseren         van   het nieuwe economisch          perspectief
           !
             https://www.groenewaterstofbooster.nl/
                                                                                                                                  3024
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                          oo RZA4 “o,
              RENDD © ~~                    smene@®                7"
                                                                               ©
                                                                              Hardenberg
                                                                                                   re
                        HOLDING
                                            Staphorst
          Voor   regio's die voortbouwen op de       huidige assets,  kennis  en   kunde vanuit    aardgas is zicht op nieuw
          economisch perspectief belangrijk. Hier liggen kansen in de transitie            van  de lokale arbeidsmarkt en
          bedrijven, met als voorbeeld de contouren geschetst in Drenthe 4.0% Verder ligt in de uitvoering               van
          de ‘Hydrogen valley’ van Europa een unieke mogelijkheid lokale energiestrategieén te koppelen                  aan
          economische kansen die reproduceerbaar zijn naar andere regio’s.
          Meerwaarde power-to-gas voor            plattelandsgemeenten
          De meerwaarde van herinzet van         aanwezige gasassets in plattelandsgemeenten heeft aandacht
          nodig, specifiek waar aardgas is gewonnen. De inzet van deze assets kan een cruciale rol spelen om
          dunbevolkte gebieden blijvend van betaalbare warmte te voorzien en bovenal duurzame opwek te
          faciliteren. In combinatie met de agro-sector kunnen pilots worden ontwikkeld om de mogelijkheden
          van dure verzwaring van relatief uitgestrekte elektriciteitsnetten te voorkomen.
          Optimale    inzet assets     en  de kennis   en kunde    van netbeheerders
          Het is  een  logische gedachte     dat netbeheerders     een duidelijke   rol krijgen in de waterstofketen
          vanwege de vergelijkbaarheid vanuit de gasfunctie. Het publiek belang, de kennis en ervaring en de
          beschikbaarheid van assets maakt de netbeheerders een belangrijke schakel in de waterstofketen.
          Hiervoor   zou  waterstof onder de definitie    van  ‘gas’ moeten vallen in de Gaswet, zodat de         regionale
          netbeheerders     aan  de   slag mogen met waterstof in de bebouwde           omgeving.
          Gasinfrastructuur in       systeemintegratie
          Naast de inzet op gasinfrastructuur is systeemintegratie van belang en zal in de locatiekeuze voor
          conversie en opslag de netbeheerder minimaal inspraak moeten hebben. Met als uitgangspunt om
          investeringen in de uitbreiding     van  elektriciteitsinfrastructuur te  besparen    en om  efficiént bijmengen in
          het gasnet te faciliteren.
          2
            provincie Drenthe   pager Drenthed4 0
                                                                                                                              3025
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
        Vaste commissie       voor  Economische Zaken         en Klimaat
        Tweede Kamer der Staten-Generaal
        Postbus 20018, 2500 EA Den Haag
        KEES 2tweedekamer.nl
                                                                                                                 Alkmaar, 6 mei 2020
        Onderwerp:                    Position   Paper inzake Routekaart       Groen Gas    en  Kabinetsvisie waterstof
        Samenvatting
        *
            Wij danken de Minister voor zijn heldere visie op de toekomstige duurzame energievoorziening en in het
            bijzonder de rol van groen gas, zoals deze is verwoord in de Routekaart Groen Gas. Nut en noodzaak van
            gasvormige energiedragers zijn door de             Minister daarmee      duidelijk neergezet.
        e   De Routekaart benadrukt tevens het grote                 belang   van   opschaling en kostendalingspotentie. Daarbij
            wordt    specifiek verwezen naar        (super   kritische water) vergassing technologie (SCWG-technologie).
        »   SCW Systems (SCW), haar aandeelhouder PGGM en partner Gasunie New Energy hebben zich
            gecommitteerd aan een gefaseerde opschaling van hun SCWG-technologie die in 2025 moet resulteren
            in de productie van een half miljard kuub groen gas.
        e   Met deze gefaseerde opschaling en doorontwikkeling van de technologie, alsmede de grote variéteit in
            grondstoffen die in de installaties verwerkt kunnen worden en het belang van aanbod groen gas als
            onderdeel van de duurzame energievoorziening, is onze overtuiging dat groen gas op termijn met SCWG-
            technologie zonder subsidie kan worden geproduceerd.
        ®   Om de door de Minister geformuleerde uitdaging in te vullen waarbij “de technologie volledig wordt
            uitontwikkeld en de geprojecteerde kostendaling daadwerkelijk kan worden gerealiseerd” vragen wij om
            specifieke ondersteuning voor innovatieve vroege fase technologieén:
            1.    We dringen er bij de Minister op aan om in geval van innovatie ontwikkeling RVO meer ruimte en
                  handelingsvrijheid     te geven    om  projecten ook te beocordelen       op  hoofddoelstellingen    en niet strikt op
                  de oorspronkelijk bedachte wijze          waarop deze    hoofddoelstellingen worden gerealiseerd;
            2.    Wij verzoeken de Minister de          periode   tussen  toekenning     van  de SDE+ subsidie    en  realisatie van  de
                  geprojecteerde capaciteit         te   verlengen     voor   projecten    waar   sprake   is  van  een    vroege fase
                 technologie;
            3.    Wij onderschrijven de stelling         van   de Minister dat “ook reststromen        van   niet-biogene oorsprong,
                  zoals brandstoffen       uit afval    (RDF)    en  plastics, middels zogenaamde vergassingstechnologieén
                  ontsloten kunnen worden”. Wij verzoeken de Minister                 om  de positieve CO; impact     van  de circulaire
                  inzet  van   deze reststromen     mee    te laten wegen in    stimuleringsmaatregelen       voor circulair gas.
        *
            Wij onderschrijven       het  standpunt    van    de Minister dat    er in 2030 eerder   sprake zal zijn van een aanbod
            tekort dan        een  tekort in vraag        naar   groen gas.     In  relatie tot de    vraagontwikkeling willen we
            desalniettemin       een aantal   aandachtspunten benoemen:
            1.    Bij invoering    van   een   bijmengverplichting voor groen          gas vragen    we  de Minister deze mede te
                  faciliteren door   een   robuust    en toekomstbestendig beleid;
            2.    Een transparante       en centrale markt       voor  de handel     en  pricing van  groen gas    en  certificaten  van
                  oorsprong     (GVQ'’s)  bevordert de     lange termijn   vraag   ontwikkeling;
          SCW  Systems  B.V. | Diamantweg  36  | 1812 RC Alkmaar  | www.scwsystems.com |    KvK 58763368 | BTW 853170940 B01          1
                                                                                                                                         3026
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
             3.    Wij vragen de        Minister      zo  veel  mogelijk aansluiting      te zoeken    bij de     REDII ontwikkelingen   en
                   definities.
        e
              Bij vergassingstechnologieén wordt zowel methaan (groen gas) als groen waterstof geproduceerd.                            Om
             te kunnen komen tot         optimalisatie      van  zowel de    productie  als de kostprijs van    CO,-vrije gassen verzoeken
             wij de   Minister het     volgende:
              1.   Verruim de     mogelijkheden         van  fysieke bijmenging     van  groen waterstof in het      aardgasnet;
             2.    Maak het      mogelijk    in één    en  dezelfde   SDE-beschikking     de  productie   van    zowel groen gas als groen
                   waterstof te     subsidiéren;
             3.    Maak het      (beoogde)       subsidie-instrumentarium         (IPCEI, MMIP    waterstof, MOOI, DEI+, HER, SDE++)
                   voor   innovatie      en     exploitatie    van    groene     waterstof tevens      toegankelijk     voor   vroege  fase
                   vergassingstechnologieén.
        »    Tot slot vragen      we   aandacht      voor  de potentie    van   negatieve CO,    emissies  bij  de  productie van groen
             gas   en verzoeken      we  de minister      om voor    hergebruik    van  (groen) CO; {CCU} vergelijkbare
             stimuleringsmaatregelen            in te richten als   voor   permanente opslag (CCS).
        Nut en noodzaak van groen gas als essentieel onderdeel van het                       toekomstige energiesysteem
        Met veel interesse hebben           wij op 30 maart jl. kennis genomen van de brieven van de Minister over de “De
        rol van gas in het energiesysteem van nu en in de toekomst” en de twee daartoe behorende uitwerkingen
        namelijk de “Routekaart Groen Gas” en de “Kabinetsvisie waterstof”.
        Allereerst willen       we   langs deze       weg de Minister bedanken          voor zijn heldere visie op onze toekomstige
        duurzame energievoorziening                en  in het   bijzonder de rol van gasvormige energiedragers daarin. Het nu
        expliciet geformuleerde uitgangspunt dat CO;-vrije gassen een onvervangbare rol spelen in de
        verduurzamingsopgave van de Nederlandse samenleving ondersteunt onze niet aflatende ambitie, visie en
        inzet om te komen tot grootschalige en efficiénte omzetting van (organische) reststromen in groen gas en
        duurzame waterstof. We denken daarmee een belangrijke bijdrage te kunnen leveren aan het realiseren van
        een duurzaam, betrouwbaar en betaalbaar toekomstig energiesysteem.
        We hebben       uw   uitnodiging ontvangen          een  position    paper in te dienen inzake de “Routekaart Groen Gas”         en
        de “Kabinetsvisie waterstof”           waarvoor onze      hartelijke dank. We gaan in deze brief graag in op uw uitnodiging.
        Eerder    —
                    te weten 29      april jl. -
                                                  hebben    we  al een position paper ingediend inzake de SDE++ regeling welke is
        opgenomen in de Reader           Voortgang      SDE++  en  eerste  openstelling SDE++ 2020
        (https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail 2id=2020207805&did=2020D16695)
        We hebben       er tevens     voor    gekozen deze brief zelfstandig leesbaar          te maken waardoor         we helaas deels in
        herhaling vallen      ten  opzichte van onze position paper SDE++.
        Superkritisch watervergassen              met SCW     Systems     en  haar partners
        Samen met       onze    partners Gasunie New Energy              en  PGGM ontwikkelt SCW        Systems een 18 MW groen gas
        demonstratiefabriek in Alkmaar. Momenteel wordt                     gewerkt   aan  de ingebruikname van de eerste industriéle
        super kritische     watervergassingsunit          en  het opstarten     van  de  gehele productielijn inclusief gasbehandeling
        naar    groen gas   van   aardgaskwaliteit’.        De werking     van  deze hele keten    (invoeden van biogene reststromen,
        omzetting naar gas, gasbehandeling naar groen gas en rechtstreeks invoeden op het hogedruk netwerk van
        Gasunie Transport Services) is eind 2019 voor het eerst met positief resultaat getest. Afgelopen maanden is
        het systeem verder geoptimaliseerd, is de besturingssoftware in gebruik genomen en zijn de operators
        !
          Ter  verduidelijking: de opschaling van de demonstratiefabriek en de opbouw van toekomstige productiecapaciteit
        komt tot stand door de       huidige (industriéle) vergassingsunit te “dupliceren”. Het vergroten van de productiecapaciteit
        behoeft derhalve géén technologische opschaling van de huidige reactor, maar wordt gerealiseerd door meerdere
        identieke units   parallel  te schakelen.
          SCW   Systems B.V.  | Diamantweg     36  | 1812 RC Alkmaar  | www.scwsystems.com |    KvK 58763368   | BTW 853170940 B01       2
                                                                                                                                            3027
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
        opgeleid   met als doel de continue             productie van groen gas met de huidige reactor op industriéle schaal. Na
        het bereiken       van    deze   belangrijke mijlpaal zullen SCW en haar partners de demonstratiefabriek verder
        opschalen     naar    de beoogde capaciteit van 18 MW. Voor deze productiecapaciteit is in 2016 reeds een SDE
        subsidie verstrekt.
        Ambitie    en  concrete      opschalingsplannen
        In de brief “Routekaart Groen Gas”               verwijst de Minister naar het klimaatakkoord en het daarin uitgesproken
        streven   om    te komen tot 70 PJ             groengasproductie in 2030 (2 mld m?®), waarbij meer dan de helft van dit
        streven   (te  weten 40       PJ) moet worden geleverd met behulp van de super kritische vergassingstechnologie.
        Wanneer     we    deze    doelstelling van 2 miljard kuub groen gas in 2030 als uitgangspunt nemen en van daaruit
        terugrekenen naar de opschalingsstappen welke de sector moet realiseren dan is bovenal de doorlooptijd
        van de opschalingsprojecten de kritische factor. Vanuit dat besef hebben SCW en haar partners PGGM en
        Gasunie zich gecommitteerd aan een snelle en gefaseerde opschaling van onze nieuwe technologie, die in
        2025 moet resulteren in een half miljard kuub groen gas (ca. 20 petajoule                    = 500 MW productiecapaciteit)?.
        Reactie SCW op Routekaart Groen Gas                    n.a.v. eigen ervaringen
        Op basis    van    onze    eigen ervaring        zien  we   dat de door de Minister     geformuleerde uitdaging waarbij “de
        technologie volledig wordt uitontwikkeld en de geprojecteerde kostendaling daadwerkelijk kan worden
        gerealiseerd” een specifieke ondersteuning voor innovatieve vroege fase technologieén vereist. Gegeven het
        grote belang van de ontwikkeling van het aanbod van groen gas hebben we vanuit onze eigen ervaring op
        elk van de 3 genoemde pijlers een hulpvraag geformuleerd die kan bijdragen aan de ontwikkeling van vroege
        fase technologieén. Gaarne gaan we met de Minister cq. de betrokken overheden aan tafel om uit te vinden
        hoe de gezamenlijke ambities tot werkelijkheid kunnen worden gemaakt.
        1.   Instrumentering         onrendabele top
        Hernieuwbare        Energie subsidie         en SDE+
        De eerste stap in         onze    opschalingsstrategie betreft de realisatie van de 18 MW demonstratiefabriek in
        Alkmaar en de uitbreiding daarvan van 18 MW naar 100 MW. Hiertoe vind momenteel de commissioning van
        de eerste vol continue industriéle super kritische watervergasser plaats. In de loop van 2020 nemen de
        consortiumpartijen naar verwachting het besluit om de volledige capaciteit van de demonstratiefabriek (18
        MW) te realiseren door het “dupliceren” van de huidige industriéle vergassingsunit. Voor de uitbreiding van
        Alkmaar naar 100 MW is inmiddels een SDE+ subsidie aangevraagd in de voorjaarsronde van 2020.
        Deze   volgende fase van afronding van de demonstratiefabriek (18 MW) naar opschaling/uitbreiding (naar
        100   MW) is qua financiering misschien wel de moeilijkste stap in het gehele innovatieproces. Hulp van de
        overheid in de ontwikkeling van vroege fase technologieén is dan ook meer dan welkom en kan verschillende
        vormen aannemen:
        1.   Voor     het       realiseren      van      de    demonstratiefabriek      is  in   2016    een   Hernieuwbare     Energie
             investeringssubsidie verworven, een belangrijke stap en bijdrage in de ontwikkeling van onze
             technologie. De bevoorschotting hiervan is echter in 2018 door RVO stop gezet omdat het
             innovatieproces zich naar de mening van RVO niet exact volgens de parameters van de oorspronkelijke
                                          -                                 -
             subsidieaanvraag voltrekt. De hoofddoelstelling van de subsidieaanvraag, aantonen dat met de
             technologie op rendabele wijze conversie van (natte) biomassa in hernieuwbare energie op industriéle
             schaal kan plaatsvinden, wordt door RVO in haar beoordeling ondergeschikt gemaakt aan de exacte
             invulling van hoe dit gerealiseerd wordt. Innovatie en de wijze waarop het beoogde hoofddoel wordt
             gerealiseerd is echter inherent onvoorspelbaar maar hebben we in 2016 met de kennis van toen, zo goed
             mogelijk geprobeerd vast te leggen. Op grond van de opgedane ervaringen en inzichten is de weg naar
             ons hoofddoel in de loop van de tijd uiteraard gewijzigd. Het huidige toetsingskader biedt blijkbaar
        2
          Zoals verwoord in de brief        aan  de Minister:   Versnellingsaanbod productie   Groen Gas  van Groen Gas Nederland, TKI
        Nieuw Gas   en   Samenwerkende Partners            (0.a. Gasunie  en  SCW), 14 maart 2018
          SCW  Systems   B.V.  | Diamantweg     36 |  1812 RC Alkmaar  | www.scwsystems.com |  KvK 58763368 | BTW 853170940 B01       3
                                                                                                                                        3028
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
              onvoldoende flexibiliteit      om    met deze nieuwe inzichten        en  ervaringen rekening te houden, waarbij
              voorbij  wordt gegaan      aan  het feit dat nog    altijd hetzelfde hoofddoel wordt      gerealiseerd, sterker, door
              lering uit dit innovatietraject kunnen we het hoofddoel zelfs op meer efficiente wijze realiseren. We
              dringen er bij de Minister op aan om in geval van innovatie ontwikkeling RVO meer ruimte en
              handelingsvrijheid te geven om projecten te beoordelen op hoofddoelstellingen en de oorspronkelijk
              bedachte wijze waarop deze hoofddoelstellingen worden gerealiseerd minder zwaar te laten meewegen.
              Op deze wijze krijgen projecten de gelegenheid om gedurende de innovatiefase een leercurve te
              doorlopen zodat de hoofddoelstellingen op de meest verstandige wijze kunnen worden gerealiseerd.
              Voor het   exploiteren van de demonstratiefabriek (18 MW) is in 2016 een SDE+ subsidie verstrekt.
                                                                                                            -
                                                                                                                                 De
              beschikking vereist het volledig beschikbaar hebben van de geprojecteerde productiecapaciteit in                   de
              zomer van    2021. SCW     en  haar partners werken       aan  de realisatie  van een  robuuste demonstratiefabriek
              die  “dupliceerbaar” is en de basis vormt voor onze 20 PJ groen gas doelstelling in 2025. Vanuit onze
              praktijkervaring in het ontwikkelen en opschalen van super kritische watervergassing constateren wij dat
              de periode tussen toekenning van de SDE+ en de datum waarop de volledige capaciteit gerealiseerd dient
             te zijn, zeer krap is voor innovatieve vroege fase technologieén. Wij verzoeken de Minister daarom de
              periode tussen toekenning van de SDE+ subsidie en realisatie van de geprojecteerde capaciteit te
              verlengen voor vroege fase technologie projecten indien: reeds grote investeringen zijn gedaan, evidente
              voortgang is geboekt en aannemelijk gemaakt kan worden dat realisatie en productie van groen gas in
              het verschiet ligt. Hiermee krijgen partijen meer ruimte om de leereffecten uit de demonstratiefase
              werkzaam te maken in het proces van opschaling. In geval een afgegeven beschikking vervalt doordat
              een project (net) niet kan voldoen aan de gehanteerde tijdlimieten eindigt de ontwikkeling van de vroege
             fase technologie, nog voordat het zijn opschalings- en kostenreductiepotentieel heeft kunnen aantonen.
              Onze   overtuiging   is dat door de   gefaseerde opschaling en doorontwikkeling van de technologie, alsmede
              de grote variéteit in     grondstoffen die in de installaties verwerkt kunnen worden en het belang van
              aanbod groen gas als onderdeel           van  de duurzame energievoorziening, dat groen gas op termijn met
              SCWG-technologie zonder subsidie kan worden geproduceerd. Echter gegeven de huidige ontwikkelings-
              en opschalingsfase waarin de technologie zich nu nog bevindt alsmede de huidige positionering van
              groen gas en marktcondities is een exploitatie subsidie zoals de SDE-regeling noodzakelijk om de
              uitbreiding in Alkmaar naar 100 MW te kunnen realiseren. Alleen met een dergelijk afhame- en
              prijsgarantie is financiering en bouw van additionele productiecapaciteit mogelijk. De Minister schrijft in
              zijn brief dat “het huidige stimuleringskader voor groen gas niet optimaal bijdraagt aan de realisatie van
              de groengasambities uit het Klimaatakkoord” en oriénteert zich op alternatieve instrumenten. Wij
              onderschrijven deze conclusie van de Minister maar benadrukken tegelijkertijd nog eens ons specifieke
              belang bij het verkrijgen van een SDE+ beschikking op onze aanvraag voor groen gas in de voorjaars-
                                                             -
              ronde van 2020. Voor SCW betreft het een beschikking die noodzakelijk is voor de uitbreiding naar 100
              MW als belangrijke stap in de gefaseerde opschaling naar 500 MW in 2025.
        SDE++
        In  onze   position paper    van  29 april zijn we  gedetailleerd ingegaan     op de SDE++      regeling.
                                                                                                      -
        2.    Flankerend beleid
        Toekomstige opschaling         en kostenreductie is    —
                                                                 zo  schrijft de Minister  —
                                                                                             alleen mogelijk als wordt voldaan  aan
        een   serie randvoorwaarden. Daartoe zet de Minister flankerend beleid in:
        Locaties
        Het consortium is in      gesprek met verschillende havengebieden in Noord- en Zuid-Nederland teneinde aldaar
        nieuwe      productielocaties te ontwikkelen tot een capaciteit van circa 400 MW. Inmiddels zijn concrete
        grondreserveringsafspraken gemaakt en zijn de voorbereidingen voor een vergunningprocedure gestart.
        3
          Zie: https: //www.tweedekamer.nl/kamerstukken/detail ?id=2020Z07805&did=2020D16695)
          SCW   Systems B.V. | Diamantweg  36  | 1812 RC Alkmaar | www.scwsystems.com |    KvK 58763368 | BTW 853170940 B01      4
                                                                                                                                    3029
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
        Bij de keuze voor deze locaties hebben we ons laten leiden door overwegingen zoals deze door de Minister
        worden      genoemd: optimale ontsluiting van {lokale en regionale} biomassa, een minimale invloed op de
        leefomgeving van omwonenden en een afdoende schaalgrootte                         om   efficiéntie  en een  optimale inrichting
        van  het groengasproductieproces te waarborgen.
        Concreet     lopen we echter aan tegen vraagstukken met betrekking tot stikstof en milieuvergunning die
        specifiek zijn voor super kritische vergassing. Daarover zijn we overigens reeds langere tijd goed in gesprek
        met de provincie Groningen en de Omgevingsdienst Groningen. Hulp van de rijksoverheid bij deze
        vraagstukken is niettemin wenselijk. Ook kan worden bezien in hoeverre versnelling van de vergunning
        trajecten mogelijk is zoals bij de Crisis- en herstelwet. Wellicht kunnen de bezwarenprocedures worden
        verlicht en/of ingekort.
        Invoeding
        Superkritisch vergassen heeft als voordeel dat het proces op hoge druk plaatsvindt waardoor het
        geproduceerde gas zonder additionele compressiekosten op het nationale hogedruk transportleiding van
        Gasunie Transport Services ingevoegd kan worden. Het invoeden op de hogedruk transportleiding voorkomt
        verdere congestie op de regionale netten en leidt daarmee vanaf het punt van invoeding niet tot extra
        maatschappelijke kosten. Voor invoeding op het nationale hoge druk transportleidingnetwerk gelden echter
        strengere eisen ten aanzien van specificaties waar het groen gas aan moet voldoen in vergelijking tot de
        specificaties van invoeding op lokale en regionale netten. Deze aanvullende eisen resulteren in hogere Capex
        en Opex voor het project. De baten van vermeden investeringen in gasinfrastructuur komen echter niet ten
        goede aan het project. We vragen de Minister ten aanzien hiervan een gelijk speelveld te creéren.
        Grondstoffen
        In de Routekaart Groen Gas         geeft de     Minister  aan   dat “ook reststromen       van  niet-biogene   oorsprong, zoals
        brandstoffen uit afval       (RDF)  en   plastics,  middels    zogenaamde vergassingstechnologieén            ontsloten kunnen
        worden”. Wij     onderschrijven dit uitgangspunt.         Hiermee wordt      een  geheel   nieuw   potentieel  van grondstoffen
        ontsloten,     waarvan      de  geproduceerde        gassen weliswaar niet          specifiek   kwalificeren als groen      maar
        bijvoorbeeld     wel als circulair.  Aanwending       van   deze  grondstoffen     levert echter   een  aanmerkelijke bijdrage
        aan  de gewenste       verduurzamingsdoelstellingen          van onze    samenleving    en  geeft  een  aanzienlijke verruiming
        van  het   productiepotentieel     van    CO,-vrije gassen. Wij verzoeken de Minister         om   de positieve CO, impact    van
        de circulaire inzet     van  deze reststromen      mee  te laten wegen in     stimuleringsmaatregelen       voor  circulair gas.
        3.   Verduurzaming eindgebruik
        Wij onderschrijven het standpunt van de Minister dat               er  in 2030 eerder    sprake zal zijn van een tekort in
        aanbod dan      een  tekort in vraag     naar  groen gas. In relatie tot de    vraagontwikkeling willen we desalniettemin
        een  aantal   aandachtspunten benoemen.
        1.   Bijmengverplichting
             Een bijmengverplichting vergroot de vraag en verruimt daardoor de mogelijkheden om op termijn de
             productie subsidieonafhankelijk te maken. In praktisch opzicht is het daarbij van belang dat lange
             termijn contracten (10yr+) kunnen worden afgesloten met groen gas afnemers als één van de
             belangrijke voorwaarden om een gezond en financierbaar project te ontwikkelen. Daarom verzoeken
             we de minister om bij de implementatie van een bijmengverplichting robuuste en lange termijn
             perspectieven te bieden.
        2.   GVO’s
             Een   transparante     en centrale markt      voor de handel     en  pricing van   groen gas certificaten   van  oorsprong
             is  wenselijk.
        3.   Aansluiting bij    REDII
          SCW   Systems B.V. | Diamantweg  36  |  1812 RC Alkmaar  | www.scwsystems.com |    KvK 58763368   | BTW 853170940 B01        5
                                                                                                                                          3030
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
              Wij vragen de       Minister   zo  veel    mogelijk aansluiting de stroomlijning van nationale en Europese
              duurzamheidscriteria (RED!) voor de inzet van biomassa. Bijvoorbeeld ten aanzien van de
              duurzaamheidscriteria van biomassa, zodat als een producent kan aantonen dat een nieuwe
              biomassastroom aan de criteria voldoet en dat die stroom dan zonder lange trajecten snel gebruikt                               mag
              worden.
        Kabinetsvisie waterstof
        De Minister     geeft    aan  dat de    productie     van  Groen Gas in 2050 niet       volledig   in de vraag    naar   CO;-vrije  gassen
        kan voldoen. De kabinetsvisie definieert groen waterstof als waterstof die CO,-vrij is                                geproduceerd     met
        behulp   van   hernieuwbare elektriciteit            (electrolyse). Op     dit punt maken wij     een   fundamentele        kanttekening.
        In het proces     van    super kritische vergassing          (van biogene reststromen)         komt    namelijk    veel groen waterstof
        vrij. Zonder elektrolyse. Circa de helft              van  het door    ons   geproduceerde       syngas is groen waterstof. Echter:
        gelet   op het     huidige subsidie-instrumentarium                zet SCW dit groene waterstof             om  in groen gas      hetgeen
        gepaard gaat      met    aanmerkelijke omzettingsverliezen.              Dat is  jammer    nu  reeds   vandaag     de  dag  de vraag  naar
        zowel groen gas als groen waterstof het aanbod                    overschrijdt.
        Het op gang      brengen     van een      duurzame waterstofketen is            een  complex vraagstuk,        zo  vermeldt de brief. In
        de komende eerst fase             van    ontwikkeling      is het   van   belang   om   de kosten      van   productie     van  duurzame
        waterstof te     verlagen. Opschaling           van productie-installaties      is hiervoor   een  belangrijk    middel.
        SCW    opteert richting 2025          voor     de realisatie   van   grootschalige productie-installaties           voor   super kritische
        vergassing     in de     (chemische)      industrieclusters zoals        gevestigd    in de   havengebieden         van   Noord-   en Zuid
        Nederland. Daarmee is           er directe      aansluiting   met de Kabinetsvisie       gericht  op   regionaal     beleid in bestaande
        havens    en industrieclusters.
        Met deze nieuwe          productie-installaties wordt         naast groen gas veel groen waterstof            geproduceerd tegen        een
        aantrekkelijke kostprijs.        Een   belangrijk     deel  van   de gewenste     opschaling,   kostenreductie        en  innovatie is dan
        al een  feit als   “bijvangst”    van   de    ontwikkeling    van   de super kritische    vergassingstechnologie.
        Super kritische watervergassing kan dus reeds op korte termijn                          een   wezenlijke bijdrage leveren           aan  de
        ontwikkeling      van een     duurzame waterstofketen. Om met                  behulp   van  super kritische      vergassing    te kunnen
        komen tot     optimalisatie      van   zowel de     productie als de kostprijs      van   CO,-vrije   gassen is het     volgende nodig:
        1.    Verruim de      mogelijkheden       van    fysieke bijmenging      van   groen waterstof in het       aardgasnet;
        2.    Maak het      mogelijk     in één      en  dezelfde    SDE-beschikking de productie           van   zowel groen gas als groen
              waterstof te subsidiéren         (zoals    reeds aangegeven in        onze  position   paper   voor   SDE++);
        3.    Maak het      (beoogde) subsidie-instrumentarium (IPCEl, MMIP waterstof, MOOI, DEI+, HER, SDE++)                                voor
              innovatie    en exploitatie van groene waterstof tevens toegankelijk voor super kritische vergassing.
        Negatieve CO; bij productie van groen gas
        Bij de productie       van  groen gas komt groen           CO; vrij. Deze CO, kan worden gebruikt in processen waarbij het
        de  huidige (fossiele)      CO; kan vervangen of worden omgezet in nieuwe                   grondstoffen      waarmee      afhankelijk van
        de toepassing de CO, tijdelijk of permanent wordt                   vastgelegd.   Hiermee ontstaat       het potentieel van negatieve
        emissies   bij  de   productie    van   groen gas,     een   heel nieuw uitgangspunt dat         van   groot belang kan zijn      voor  het
        realiseren   van    de CO;   reductiedoelstellingen.          We verzoeken de minister         om voor    hergebruik      van (groen) CO,
        (CCU) vergelijkbare stimuleringsmaatregelen                  in te richten als   voor  permanente opslag (CCS) waarbij rekening
        wordt    gehouden         met de     (negatieve) CO; impact             van    de verschillende toepassingen             voor  CO,. Deze
        ontwikkeling      zal  eveneens     bijdragen      aan  het op termijn subsidieloos kunnen           produceren       van  groen gas.
          SCW  Systems   B.V.  | Diamantweg    36  |  1812 RC Alkmaar   | www.scwsystems.com |     KvK 58763368   |  BTW 853170940 B01           6
                                                                                                                                                    3031
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>13977841
 A Systems
        Conclusie
        Met de Routekaart Groen Gas is nut          en  noodzaak    van  groen gas goed   verankerd. Voor de  opschaling van de
        productie van    groen gas is    0.a. een  snelle  doorontwikkeling    van vroege fase   technologieén noodzakelijk. De
        huidige stimuleringsmaatregelen          in de innovatie-    en opschalingfase   van  vroege fase technologieén  sluiten
        niet goed  aan   bij de uitdagingen     en  voortgang   waar   wij voor staan. Om de door de Minister    geformuleerde
        uitdaging   in   te   wvullen  waarbij    “de  technologie volledig     wordt    uitontwikkeld   en  de  geprojecteerde
        kostendaling daadwerkelijk          kan worden       gerealiseerd”   vragen   wij  om   specifieke ondersteuning   voor
        innovatieve vroege fase       technologieén.
         SCW  Systems  B.V. | Diamantweg   36 | 1812 RC Alkmaar | www.scwsystems.com |  KvK 58763368 | BTW 853170940 B01      Z
                                                                                                                                 3032
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                      GREENPEACE                                     SISTULR
         Position              Paper
         Kabinetsvisie Waterstof en Routekaart Groen Gas
         Mei 2020
         Greenpeace        en  Natuur & Milieu delen graag       onze   gezamenlijke positie ten     aanzien   van  de
         Kabinetsvisie Waterstof          en de Routekaart Groen Gas.
         Kabinetsvisie Waterstof
         Het is     goed  nieuws dat     er een  kabinetsvisie  ligt die waterstof als essentiéle bouwsteen        voor   de
         energietransitie       ziet. Groene waterstof kan sectoren verduurzamen            waar   andere   energiedragers     niet
         toereikend zijn, het kan         een de schakel    vormen   tussen   productie  van  elektriciteit uit zon en   wind   en de
         toepassing in      sectoren die niet     makkelijk te elektrificeren zijn.    Daarnaast  zijn we  blij dat het kabinet
         inziet dat     voor  de  ontwikkeling en implementatie van een nieuwe energiedrager, zij regie moet
         nemen.       Tegelijkertijd missen in de visie de concrete ambities en daarbij horende acties om de schaal te
         creéren die nodig is. In dit position paper beschrijven wij de belangrijkste boodschappen die we mee
         willen geven.
         Houd doelen          voor    waterstof binnen bereik
         Met het beschreven beleid zal de duurzame               productie    en  toepassing van waterstof voorlopig
         nauwelijks      van  de  grond komen.      De SDE++ beoordeelt groene waterstof onterecht             negatief door   uit te
         gaan      van  de inzet  van  fossiele elektriciteit bij elektrolyse   en  door enkel 2000 draaiuren      per  jaar als
         duurzaam te        bestempelen.     Daarnaast is de ‘nieuwe      tijdelijke exploitatiesteun’ van   35 mln    euro
                                                                                                                             per jaar
         te beperkt      voor  het halen    van  de doelen. De ambitie uit het Klimaatakkoord omtrent 3-4 GW
         elektrolyse capaciteit        in 2030  blijft zo achter de horizon.    Daarmee stokt ook de     verduurzaming       van
         sectoren zoals      chemie, hoge-temperatuurprocessen             in de industrie  en zwaar   transport. Ook mist      ons
         land dan de macro-economische kansen in deze snel ontwikkelende sector.
         Wij verzoeken        daarom de Kamer het         volgende te bepleiten:
              1.      Dit kabinet   begroot   voldoende middelen       voor  exploitatiesubsidies voor realisatie van 500 MW
                      elektrolyse   in 2025  en  de SDE++ wordt      geschikt gemaakt voor de productie van waterstof uit
                      hernieuwbare energie.
              2.      Inde wind op     zee  tenders wordt de optie      van  offshore waterstof    productie   meegenomen.
              (08)    Er wordt   een  oplopende bijmengverplichting         voor   groene waterstof in de industrie      ingevoerd.
              4.      Er wordt in   navolging   van   deze kabinetsvisie   een   concrete routekaart waterstof 2030
                      opgesteld.
         Hieronder lichten        we  de onderdelen verder toe:
         Sub 1.       Exploitatiesubsidie        en  SDE++
         De beschikbaarheid          van  groene waterstof via uitrol     van  elektrolysecapaciteit is essentieel om ook de
         markt aan te jagen en om de kosten van elektrolyse door opschaling te doen dalen. Daarom vragen we
         om een exploitatiesubsidie die minimaal500 Megawatt elektrolysers financiert. Dit is meer dan de nu
         geplande 35 mln euro per jaar.
                                                                                                                                      3033
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
         Parallel daaraan moet de SDE++ aangepast worden                    voor een  techniek als     waterstofproductie die
         hernieuwbare elektriciteit inzet          voor een    hernieuwbaar      geproduceerde energiedrager.           Het is hierin
         noodzakelijk     dat  bij  de SDE-regeling      een  methodiek     gedefinieerd     wordt die   elektrolyse   op basis   van
         elektriciteit uit   aanwijsbare zon- en windparken mogelijk maakt en              -
                                                                                                dus   volledig CO2-vrij is,   zonder de
         2000   uur   beperking. Zie hiervoor ook onze inbreng aan u op 29 april                voor   de SDE++.
         Sub 2.     Koppeling tender           WOZ
         Windturbines kunnen          on   site de  energie   in waterstof    omzetten,    met   een   hoog   rendement    en  lagere
         kosten    om   de energie te transporteren. Groene             waterstofproductie kan (net als bij elektrificatie van de
         industrie) voor afnamezekerheid zorgen van hernieuwbare energie zoals windenergie op zee. Daarbij                              is
         de koppeling van de productie van groene waterstof aan extra productie van hernieuwbare
         elektriciteit,  en   dus  windenergie      op zee, cruciaal. In de Kabinetsvisie wordt aangegeven dat de
         mogelijkheden       voor een    tender    voor   offshore wind waarin extra groenestroomcapaciteit rechtstreeks
         wordt ingezet      voor   versnelde    opbouw     van   groene    waterstofproductie      en  kostenreductie onderzocht
         wordt.
         Wij  roepen op     nu  al in de Wet     Windenergie       op Zee te   regelen dat afname       voor  groene waterstof
         productie,    een   toetsingscriterium wordt         bij  een  tender. Om het     prijsverschil   tussen  grijze waterstof   en
         groene waterstof te        overbruggen, kan       voor    de elektrolyse   van zeewind-elektriciteit SDE++ subsidie
         worden     aangevraagd.
         Sub 3.     Bijmengverplichting
         In de haalbaarheid        naar  bijmenging     van  waterstof wordt      gekeken     naar  technische, praktische,
         regulatorische     en  veiligheids-    en  prijs. Wij vragen hier ook te      kijken  wat het    bijmengen    van  waterstof
         doet   voor   de transitie in de andere sectoren. We zien            goede mogelijkheden om           groene waterstof
         (verplicht) bij   te mengen in      grijze waterstof in de industrie. Het        gasverbruik van      SMRs zal hier direct
         door verminderen.
         Het  generiek bijmengen         van   waterstof in het      aardgasnet   in de gebouwde omgeving heeft geen
         voorkeur. Er zijn immers al         goede alternatieven        om van   het aardgas af te     gaan zoals   warmtepompen
         en  warmtenetten. Als        er  al waterstof voor ruimteverwarming wordt              gebruikt,    dan uitsluitend   voor
         woningen      en gebouwen       waar   andere opties niet       toepasbaar zijn.
         Sub 4.     Planning acties
         Groene waterstof is        vooralsnog    schaars    en
                                                                  per joule duurder dan      andere    energiedragers.    We moeten
         daarom slimme keuzes maken              over   het toepassen      van  waterstof. Sommige sectoren kunnen zonder
         groene waterstof niet verduurzamen               terwijl   voor  andere sectoren al CO2-vrije technieken beschikbaar
         zijn. We   vragen hier dan ook te sturen op de meest               prioritaire toepassingen      voor  groene waterstof
         zoals als   grondstof,    inzet via brandstofcellen in        specifieke inrichtingen     en zware    voertuigen, als
         brandstof in de industrie        en om een      balansfunctie te vervullen in       onze  energie-infrastructuur.      Hiervoor
         zijn ook   afspraken nodig      tussen    rijk, provincies    en gemeenten     en   met netbeheerders       over  het  gebruik
         van   het gasnet    voor   het vervoer van      waterstof of groen gas.
         Heel veel essentiéle acties moeten nog             uitgewerkt worden,       zo  erkent de waterstofvisie. Een        duidelijke
         tijdslijn ontbreekt. Voorbeelden zijn het bezien              van  de rol van  het   huidige gasnet    voor  waterstof, de
         marktordening       van een    eventueel      waterstofnet, het     in kaart brengen     van   import, het onderzoeken       van
         de  mogelijkheid      om   elektrolysecapaciteit      te tenderen rond wind op zee, de           uitwerking   van  certificering
         en  het bezien    van   opties   voor  fysieke   en  administratieve     bijmenging.    Deze zaken     bemoeilijken     nu sterk
         de realisatie   van   waterstofprojecten.        Het  bijgevoegde overzicht ‘Samenwerken              aan waterstof:    nu
                                                                                                                                           3034
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
         stappen voor 2025      en 2030’ schetst   een  mogelijke tijdlijn  voor   actie, uiteengezet door de Waterstof
         Coalitie.!
         De  vraagkant wacht op duidelijkheid over het toekomstige aanbod aan waterstof (volume en prijs).
         Omgekeerd wachten aanbieders op investeringen aan de vraagkant. Wij verzoeken de Kamer om na
         deze visie aan te dringen op een routekaart dat in de tijd aangeeft voor groene waterstof hoe ambitie
         uit het Klimaatakkoord voor de opschaling van elektrolyse naar 3-4 GW in 2030 gerealiseerd gaat
         worden.
         Routekaart Groen Gas
         In 2050 zullen alle   woningen   en  andere   gebouwen aardgasvrij zijn.       Een klein aantal   gebouwen   en
         wonhingen kan dan duurzaam verwarmd worden door duurzaam groen gas of duurzame waterstof.
         Duurzaam groen gas       en duurzame waterstof zijn      een schaarse warmtebron         voor  bijzondere gebouwen
         en  wijken  zoals monumenten      waar   isolatie niet goed mogelijk     is of woningen    in het buitengebied
         dichtbij de productie van groen gas. Hoeveel woningen verwarmd kunnen worden met hernieuwbaar
         gas is lastig in te schatten maar het aantal zal dichterbij de 100.000 zitten dan bij de 1 miljoen. Voor de
         proeftuinenregeling Aardgasvrije wijken pleiten wij voor een beperking van het aantal experimenten
         met waterstof of groengas tot enkel de wijken waar een warmtenet of elektrificatie echt geen optie is.
         Groen gas    en waterstof zijn duurder dan     aardgas, daarom kan       voor   de productie   van deze gassen  nu
         subsidie worden     aangevraagd (Stimulering      Duurzame    Energie).    Het is van  het grootste  belang dat deze
         subsidie alleen wordt verstrekt als de      grondstof   duurzaam is zodat      er geen lock-in met   bijvoorbeeld
         onduurzame      veehouderijbedrijven (mest).     We roepen op      om voor     de inzet van  groen gas  voor te
         sorteren op het duurzaamheidskader biomassa dat momenteel ontwikkeld wordt. Dit kan op                      een
         aantal manieren die beschreven is in       onze  inbreng   aan u op   29  april voor  de SDE++. Het   belangrijkste is
         dat  er in de periode tot het duurzaamheidskader gereed           is er geen   beschikkingen    voor
         biomassaverbranding       worden   afgegeven,   met   uitzondering    van  absolute no-regret toepassingen.
         !
           November 2019, ‘Tijd   voor dringt voor Groene Waterstof’, Waterstofcoalitie.
                                                                    3
                                                                                                                                3035
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
             Samenwerken                                 aan         waterstof:
             nu        stappen                 zetten voor 2025 en 2030
                                                                                                                                                            ng,
                                *
                                  1 MW  elektrolyse  in Nederland
                                »
                                  Waterstofleiding tussen Zeeland      en  de Deltaregio                                                                    =                              Voldoende CO2-vrij
                                                                                                                                                            Nederland
                                                                                                                                                                                           regelbaar vermogen
                                         »
                                           Beleidsvisie H2
                                         »
                                           Exploitatiesubsidie opschalingsfase 500MW                                                                        koploper
                                                                                                                                                            waterstof!
                                                         «
                                                           Uitrol Nationaal programma H2
                                                           Implementatie RED     Il (EU richtlijn)
                                                         »
                                                           Certificering H2
                                                         »
                                                           Besluit extra wind op    zee voor   H2
                           g
                                                                                       Nieuwe tenders               Uitrol opschalingsprogramma
                     -
                 —           -]
                       (                                                               offshore wind    voor H2     naar 3-4 GW
          |        =n   =
             —                |
              W  !
                   hn
              I]    =
          |}   |       a  2,
         POLITIE
                                                             60  MW  elektrolyse
                                                cm
                                Nu         2020             2021            2022           2023         2024       2025                                                                                       2050
                                                                                                                                                         Landelijk H2-backbone
                     R                                                                                                                                   transportnet
                                                                                                                           Eerste Backbone-verbinding                         fh
                                                                                                      H2-opslag in zoutcavernes
      BEDRIJFSLEVEN                                            «
                                                                 Opstarten nieuwe waardeketens
                                                                 voor  circulaire chemie    en  transport                                            &
                                                               »
                                                                 Eerste waterstofinfrastructuur binnen industrieclusters
                                                                                                                                                                                 H2-opslag
                                                                                                                                                    A
                                                                                                                                                                    Industrie-
                                                                                                                                                  oo             =.
                                                                                                                                                                    cluster
                                                   Eerste  investeringsbesluiten elektrolyzers
                                                                                                                                                          3
                                                                                                                                               \uyG   od
                                                                                                                                            An
                                                                                                                                          il + TI
                                                                                                                                                                                                                   3036
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg                                                ®     BezoekKadres
                                                                  Leonard          Springerigan      15
       @
                                                                  Postadres:
                                                            ©
                                                             =
                                                                  Postbus 779, $700            AT  Groningen
                       SIN N
                       SAMENWERKINGSVERBAND
                                                           Q,     osos224900
                                                                  (10)(2¢)       EEN
                       NOORD-NEDERLAND
                                                            &     son.
                    Aan                        Vaste Kamercommissie EZK
                    Van                        Samenwerkingsverband                               Noord-Nederland
                     Datum                     mei 2020
                     Betreft                    Uitnodiging opstellen position                              paper Waterstofvisie              en  Groen Gas
                     Ter  aanvulling      op de     position                       van    de provincie Groningen                en  provincie Drenthe
                 -                                                                                                                                          —
                                                                 papers
                 Noorden als voorbeeld                 voor    Nederland               en   Europa
                 Noord-Nederland is             verheugd dat het kabinet CO2-vrije waterstof als                                     een    noodzakelijke schakel         in
                 een    duurzaam energiesysteem beschouwt                                 en   dat    regio’s  een    sleutelrol wordt gegeven in de verdere
                 uitrol     van  waterstof. In Noord-Nederland worden concrete stappen gezet op weg                                                  naar een  groene
                 waterstofeconomie. Met de aanwijzing                               van    de regio als       Hydrogen Valley          door de Fuel Cell     Hydrogen
                      Joint   Undertaking        met het       project HEAVENN' wordt deze ambitie gestalte gegeven. Binnen dit
                 —
                 project worden alle elementen                           van            een       volledige      functionerende             groene    waterstofketen
                 gerealiseerd        en    verbonden        om      voldoende groene waterstof te                              produceren, handelen, opslaan,
                 transporteren, distribueren               en    te    gebruiken              in de     industrie, mobiliteit         en  de   gebouwde omgeving.
                 HEAVENN is het voorbeeld                 van een        geintegreerde                  waterstofeconomie in het Noorden,                 maar   is ook
                 een    voorbeeld       voor    Nederland        en     Europa.
                 Integrale benadering
                 Om     een    geintegreerde         waterstofeconomie te worden is het                              van    belang dat de gehele waardeketen
                 wordt ondersteund:
                        -
                                Aanbod     van    duurzame         energie:             voldoende           levering   van     groene elektriciteit als      grondstof
                              voor    de groene         waterstofproductie.                      Van     belang hiervoor is de versnelde realisatie                  van
                               grootschalige offshore windparken                            op de Noaordzee           (20   GW     windenergie      op  zee  boven de
                              Wadden).        Maar ook de        aansluiting van stranded onshore wind- en zonneparken; parken die
                              vergund zijn        maar    niet ontwikkeld worden vanwege                              netwerkcongestie.
                        -
                                Productie:          kleinschalige                  en           grootschalige           groene           waterstofproductie.            De
                               exploitatiesubsidie         voor        groene            waterstofproductie              is  een     goede stap       voor  de eerste
                               projecten op de korte termijn,                          maar       zal niet voldoende zijn             voor    het realiseren   van      de
                               doelstellingen        uit het Klimaatakkoord                     van     500 MW in 2025           en   3 tot 4 GW in 2030.
                        -
                                Opslag, transport         en    distributie: hydrogen ready maken                              van   bestaande      gasinfrastructuur
                               en  de  ontwikkeling van grootschalige opslag                               in bijvoorbeeld        zoutcavernes      om   de voorziene
                               grootschalige productie                 en      gebruik            te    accommoderen. Maar ook het omzetten                          van
                               elektriciteit in waterstof op kleine schaal kan in sommige                                      gevallen     een  belangrijke bijdrage
                               leveren    aan    het   oplossen        van       het tekort          aan   transport-     en    distributiecapaciteit.     Daarvoor is
                               het echter      nodig    dat   aan      de lokale net-flexibiliteit economische waarde wordt                                toegekend.
                               Dat  zou     de netbeheerder de                       mogelijkheid           geven    om     een     lange termijn overweging             te
                               maken tussen de              inkoop          van         flexibiliteit in de          vorm       van    waterstofproductie       en      de
                               maatschappelijke          kosten      van       de      uitbreiding        van  het elektriciteitsnet. De          implementatie      van
                 1
                    https://www.newenergycoalition.org/hydrogen-valley/
                                                                                                                                                                TT
                                                                     a   Mm                                                                                        GemeEnTE
           nt                        provinsje fryslin              Trem     i
                                                                               |                                Gemeente Assen            Tey Gemeente
   Provincie |  srenthe                                                                                    2                            BIN                    \Jromngen
     aa       a   Nas     ’                                                           Eo
                                                                    Opie,           provincie                                                 Emmen
                                     provincie fryslin .                         5
                                                                                    groningen
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                     de nieuwe     richtlijnen    voor   de interne elektriciteitsmarkt           van    de Europese Commissie          (met
                     bijzondere     aandacht      voor  art    32)  zou een     goede aanleiding zijn           om    in de  wetgeving de
                     noodzakelijke veranderingen door                   te  voeren      in  relatie tot       (in   de wet     verankerde)
                     mogelijkheid     voor   de netbeheerder          om   flexibiliteit in te   kopen.
                    Toepassing: gebruik          in de industrie als      grondstof    en   warmtebron, gebruik in de gebouwde
                     omgeving     en   in de mobiliteit. In de industrie kan waterstof                grootschalig      worden toegepast
                     en  voor   grote verduurzamingsslagen               zorgen. Daarnaast worden aankomende                     jaren veel
                     nieuwe    innovatie-       en  demonstratieprojecten            voor     waterstoftoepassingen            verwacht in
                     verschillende sectoren. HEAVENN is                een   voorbeeld     waarbij      nieuwe     toepassingen worden
                     gedemonstreerd.         Een   integrale benadering van           de keten is daarom           belangrijk waarbij     ook
                     wordt  gekeken       naar   demonstratie       van  waterstoftoepassingen.
                     Kennis: realisatie       van   een    robuust kennis-, onderzoeks-                en   scholingsprogramma zoals
                     beoogd    in de    programma’s        Gas    2.0, HyDelta,    Universiteit      van    het Noorden      en  HEAVENN.
                     De  competitieve      voorsprong zal behalve in infrastructuur               voornamelijk ook liggen         in kennis.
                     Met   een     koploperspositie         in   waterstof kan deze            kennis      optimaal geéxploiteerd          en
                     geéxporteerd       worden     en  talent    en  bedrijven geimporteerd.
          Groen Gas
          Net als   CO2-vrije waterstof is        groen gas      een   belangrijke schakel       in  een    duurzaam energiesysteem.
          De   verbreding    van   de SDE+      naar  de SDE++ zal       naar  verwachting echter           niet de   noodzakelijke groei
          van    groen   gas tot stand         brengen.      Andere      CO2-beperkende maatregelen                  hebben     een   lagere
          onrendabele top, waardoor             er een    reéle kans is dat het       budget     is  uitgeput voordat groen gas           aan
          bod komt.
                     Breng  in de SDE++      een   schot   aan voor     Groen Gas. Leidt dit        budget af     van  het aantal PJ groen
                     gasproductiecapaciteit         dat   we voor       dat  jaar  willen    realiseren, zodanig         dat de   gewenste
                     capaciteit    van    337 tot 775 PJ in           2050, zoals      genoemd         in de Routekaart Groen            Gas,
                     gerealiseerd     kan worden       en  kijk  ook   naar  opties buiten de SDE++.
                     Maak   meer     regionale pilots mogelijk         voor een     lokale integratie       van   ketens. Van    producent
                     (waterschap        rioolzuivering/         boer)    via    netwerk       (link     warmtenet)         naar   gebruiker
                     (wijk/complex).       Deze kunnen aanvullend              lopen   aan    of worden        gewaarborgd       binnen de
                     pilots aardgasvrije wijken.          Nu wordt biomassa            bij  riool-   en    afvalwaterzuiveringslocaties
                     omgezet     in stroom. Het is      een    gemiste kans      om   dit niet in te zetten in        bijvoorbeeld wijken
                     waar  de  gasleidingen bewaard kunnen blijven zoals oude binnesteden.
                     Bied financiéle       en    organisatorische ondersteuning               aan     proeftuinlocaties       waar   in   een
                     campus-omgeving            naast    productie       eveneens        innovaties       plaats kunnen vinden.            De
                     EnergieCampus’         in Leeuwarden kan zich ontwikkelen tot                     een    proeftuin    voor  groen gas
                     productie    en  opslag     van  energie. Ook kunnen consortia op deze locatie diverse innovaties
                     verder ontwikkelen. De energiecampus is                    een   voorbeeld       van    een   plek   die multimodaal
                     ontsloten is,    ruimtelijk goed ingebed, ontwikkeld               met   draagvlak      van   de omgeving      en  nabhij
                     de eindgebruikers        in de stad
          2
            https://www.energiecampusleeuwarden.nl/
                                                                                                                                               3038
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Bijlage
            HEAVENN is verbonden met de                  investeringsagenda waterstof Noord-Nederland®                     maar
           ook met:
                1.  De OV bus    projecten      in  Groningen (20 bussen)        en  Drenthe   (10 bussen).
                2.  Het EU CEF       Synergy project TSO 2020               met    de   Hystock electrolyser bij de
                    ondergrondse gasopslag van            Gasunie in   Zuidwending (Veendam).
                3.  Initiatieven  gericht    op de realisatie    van   grootschalige      groene   waterstofproductie
                    voor  de industriéle vergroening zoals          Djewels    1 (20 MW)    van  Nouryon    en  Gasunie
                    voor  de productie     van    BioMethanol    bij BioMCN; Djewels        2 (40 MW)    van  Nouryon,
                    Gasunie, SkyNRG       en    SHV   voor  de productie    van    groene kerosine beide in      Delfzijl;
                    de   GZ     next      electrolyser       (10   MW)       van     NAM/Shell       voor    industriéle
                    warmteproductie bij           Emmtec in combinatie met              levering  aan   het OV    en   de
                    gebouwde omgeving            in Emmen.
               4.   De  opschaling    naar     near   GW   en  GW schaal met         HyNetherlands (600 MW)           van
                    Engie  en Gasunie, NortH2 (1.000 GW)             met  Gasunie, Shell     en  Groningen Seaports.
                5.  De  grootschalige ondergrondse opslag                van    groene waterstof voorzien          in de
                    zoutcavernes       in   Zuidwending alsmede              het    Hydrogen      ready    maken      van
                    gasleidingen    en  aanleg van       nieuwe  leidingen alsook de ontwikkeling         van   mobiele
                    H2 infrastructuur      (trailers)   om   groene waterstof te leveren          aan  tankstations    en
                    industriéle afnemers.
                6.  Zero   emission     mobility      door de     upgrading       en   nieuwbouw      van   een   aantal
                    waterstoftankstations in Groningen,            Delfzijl  en   Emmen in    aanvulling   op de reeds
                    aanwezige    H2 tankstations in        Groningen    en   Delfzijl  alsmede de realisatie     van  het
                    grote H2 tankstation bij het multifuel tankstation              van  Green Planet in Pesse.
                7.  Aankoop   en   inzet   van    H2  voertuigen: 105 passagiersvoertuigen, 8          zware   trucks, 4
                    afvalvoertuigen,       10      lichte  bestelbussen        en    1   binnenvaartschip       inclusief
                    bunkervoorziening        in  aanvulling   op de extern     gefinancierde    30 H2 bussen.
                8.  De  Waterstofwijk       in   Hoogeveen     met 100 nieuwbouwhuizen              en  tenminste 250
                    bestaande woningen.
          3https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user upload/Documenten/Beleid en documenten/Docum
          entenzoeker/Klimaat en energie/Energie transitie/Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland.pdf
                                                                                                                                3039
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    Position paper                                                                        provincie] jrenthe
    Kabinetsvisie waterstof                            en    Routekaart Groen Gas                        voor      de Vaste
    commissie               voor      Economische Zaken                         en   Klimaat         van     de Tweede
    Kamer der Staten-Generaal
    Geachte leden           van    de vaste Kamercommissie                   van  EZK,
    Hartelijk dank dat u mij in de gelegenheid stelt om de zienswijze van de provincie Drenthe en onze samen-
    werkingspartners over de Kabinetsvisie waterstof onder de aandacht te brengen. In deze paper ga ik achter-
    eenvolgens in op de wijze waarop waterstof in onze provincie reeds wordt toegepast, onze appreciatie van de
    Kabinetsvisie waterstof en ook zal ik stilstaan bij een aantal aandachtspunten m.b.t. de verdere uitwerking van
    de Kabinetsvisie.
    Drenthe steunt waterstof in het         belang  van   de energietransitie
    Waterstof    speelt een belangrijke rol in de energietransitie. In het Klimaatakkoord zijn daarover afspraken gemaakt en
    is een stevige ambitie opgenomen.      Drenthe wil bijdragen aan het ontsluiten van de belangrijke rol van deze duurzame
    energiedrager en vormt samen met Groningen en Friesland ‘de’ Hydrogen Valley. Uit de Kabinetsvisie blijkt dat regio’s een
    belangrijke sleutelrol vervullen bij de verdere uitrol van waterstof. In onze provincie werken private en publieke partijen
    nauw samen aan de opschaling van waterstofproductie en innovatieve technologische toepassingen voor bijvoorbeeld
    vervoer en de woningbouw. Ik wil ter illustratie stilstaan bij een selectie van projecten uit onze provincie.
    GZI Next Emmen
    Op het terrein van de voormalige gaszuiveringsinstallatie (GZI) in Emmen wordt gewerkt aan de realisatie van een
    lokale ‘energy hub’, waarbij waterstofproductie, green gas productie en zonne-energie op één locatie samenkomen
    en de in uitgebruik geraakte aardgasinfrastructuur zoveel mogelijk hergebruikt zal worden. We hopen op deze
    locatie al op korte termijn een grootschalige waterstoffabriek te kunnen realiseren die waterstof gaat leveren aan
    industrie  en vervoer.
    Waterstof    vulpuntennetwerk
    Om het    rijden op waterstof aan te jagen komen in 2020-2021 zes innovatieve kleinschalige waterstof
    vulpunten in Drenthe. Zij vormen samen een dekkend netwerk voor personenauto’s. Het initiatief komt
    van de bedrijven Resato (preducent van waterstof vulpunten) uit Assen en Orange Gas uit Heerenveen. Zij
    willen vanuit Drenthe het netwerk verder uitbouwen naar Groningen en Friesland. Resato en Orange Gas
    werken hierin samen met Gasunie en Friesland Lease. Om de vulpunten te kunnen realiseren krijgen de
    partijen financiering vanuit de Drentse Energie Organisatie (DEO), het energiefonds van de provincie.
    DEO gaat ook werken met laagdrempelige leningen om de aanschaf van waterstofauto’s te stimu-
    leren.
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
      Waterstofwijk Hoogeveen
      Zoals ook in de waterstofvisie    benoemd, wordt in Hoogeveen       een  nieuwbouwwijk van     een kleine 100 woningen
      ontwikkeld die    volledig  met waterstof verwarmd zal worden. Hiervoor worden nieuwe          verwarmingsketels op waterstof
      ontwikkeld.    Nog interessanter is mogelijk de tweede fase    van het  project: uitrol van de technologie naar de naastge-
      legene bestaande wijk van 1100 woningen en daarmee aantonen dat waterstof in de bestaande bouw kan worden
      geimplementeerd. De gemeente Hoogeveen heeft hiervoor een aanvraag ingediend voor een bijdrage bij het ministerie
      van BZK in het kader van het programma aardgasvrije wijken.
      Kabinetsvisie waterstofvisie
      Het zal  u duidelijk zijn geworden dat in Drenthe waterstof in de belangstelling staat. We hebben dan ook met
      genoegen kennisgenomen van de waterstofvisie van het kabinet. Het kabinet laat zien werk te willen maken van
      een geintegreerde waterstofeconomie in Nederland. Naar onze mening geeft de visie impulsen op de juiste gebieden
      met aandacht voor innovatie, opschaling en internationale samenwerking. De centrale rol die de regio en met name
      Noord-Nederland speelt in de plannen van de minister zien wij als erg belangrijk. Zo kunnen Rijk en regio pilots zoals de
      waterstofwijk in Hoogeveen gezamenlijk faciliteren.
      Het echte werk     gaat  nu beginnen. We zijn dan ook erg benieuwd naar de volgende stappen en de concrete uitwerking
      van de visie in het aangekondigde waterstofprogramma. Wij zijn bereid om met de minister hier invulling aan te geven.
      Wij hebben hierbij alvast een paar aandachtspunten.
      Opschaling
      Het kabinet faciliteert de   opschaling van waterstof door per 2021 een deel van de bestaande klimaatenveloppemid-
      delen  voor  tijdelijke exploitatiesteun beschikbaar te stellen. Hiervoor zet het kabinet circa € 35 miljoen per jaar in. Dit is
      een belangrijke, eerste stap in opschaling en kostenreductie van waterstof. De minister geeft aan dat met het voorge-
      stelde opschalingsinstrument een serieuze start kan worden gemaakt met de opschaling van elektrolyse richting de
      100 MW geinstalleerd vermogen Onze verwachting is echter dat dit niet voldoende zal blijken om de ambitie
      van 500 MW electrolysecapaciteit in 2025 te realiseren, zoals afgesproken in het Klimaatakkoord. Volgens
      “Een programmatische aanpak voor innovaties op het thema waterstof in Nederland voor de periode 2020               —
                                                                                                                           2030  —
      Waterstof voor de energietransitie” van TKI Nieuw Gas ligt de financieringsbehoefte voor waterstof technologieén tot
      2030 waarschijnlijk boven de € 1,5 miljard. Noord-Nederland gaat alleen al uit van een benodigde publieke steun van
      € 100 miljoen per jaar in de periode t/m 20241. Het is daarom van belang om de ontwikkelingen de komende
      periode nauwgezet te monitoren en om waar nodig bij te sturen.
      Exploitatiesubsidie versus innovatie- en demonsiratiesubsidie
      De exploitatiesubsidie voor de opschaling van waterstof geschiedt door herschikking van een deel van de bestaande
      middelen voor waterstofpilots binnen de DEI+. Door een deel van de middelen aan te wenden voor de ondersteuning
      van innovatieve pilots via de DEl+ en een ander deel te gebruiken voor opschaling beoogt het kabinet op de meest
      kosteneffectieve manier hoopt de minister een substantiéle kostenreductie van groene waterstof te realiseren. Wij
      maken ons zorgen dat de zo nodige innovatie- en demonstratieprojecten voor verschillende energietransitie-
      technologieén nu minder ondersteuning zullen ontvangen. Het kabinet kort immers op innovatie en demon-
      stratie om de exploitatiesteun te bekostigen. Ook hier vinden wij het van belang dat het gebruik van de
      DEl+ wordt gemonitord en dat op tijd wordt bijgestuurd, mocht dat nodig zijn.
      Sturing integrale keten
      Om een geintegreerde waterstofeconomie te worden is het van belang dat de alle elementen binnen de waarde-
      keten worden ondersteund: van grondstof, productie, opslag, transport, distributie en het gebruik van waterstof. Een
      integrale benadering van de keten is daarom belangrijk, waarbij cok wordt gekeken naar demonstratie van
      waterstoftoepassingen.
      1   Investeringsagenda waterstof Noord-Nederland.
                                                                                                                                       3041
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
      Gebruik   van  Nederlandse      bedrijvigheid en   kennis
      De  investeringen    in waterstof bieden ook economische kansen        en het perspectief voor meer werkgelegenheid. In
      Drenthe plukken sommige bedrijven hier al vruchten van. We zien op dit moment internationale waardeketens
      ontstaan voor de uitrol van waterstoftechnologie. We vinden het belangrijk dat de Nederlandse industrie belangrijke
      schakels   voor deze ketens kan leveren       en  waarderen daarom de aandacht die in het stuk     van TKI Nieuw Gas (Waterstof
      voor  de  energietransitie:    Een  programmatische aanpak     voor innovaties op het thema waterstof in Nederland     voor de
      periode   2020  —
                         2030) hieraan wordt geschonken.
      We zouden het op        prijs stellen als het nationale waterstofprogramma concreet kan uitwerken op welke manier de
      Nederlandse industrie          een krachtige positie in de internationale waterstofketens kan verwerven.
      Routekaart Groen Gas
      RENDO/NTRA heeft op verzoek            van uw   Kamercommissie ook   een  position paper  ingestuurd.  De Provincie Drenthe
      werkt in de   regio onder     meer   met RENDO/NTRA       nauw samen aan   de energietransitie. In de position paper van RENDO/
      NTRA is ook aandacht besteed          aan  de Routekaart Groen Gas.   Wij sluiten ons aan bij de punten rondom dit thema die
      RENDO/NTRA in haar         position  paper heeft opgenomen.
      Voor  een   nadere  toelichting,    aanvullende informatie of het beantwoorden     van  vragen  naar aanleiding van  het boven-
      staande ben ik    altijd bereid.
      Hoogachtend,
      Tjisse Stelpstra
      Gedeputeerde     Provincie Drenthe
                                                                                                                                      3042
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
         §        Ar                   }                        )           .
      RGR troningen
                                                                                                          Griffie Commissie Economische Zaken                                en  Klimaat
                                                                                                           t.a.v.   KREEDtweedekamer.nl
                                                                                                           Postbus 20018
                                                                                                           2500 EA Den              Haag
      Datum                          :  6 mei 2020
      Documentnr.                    :  2020-042984/19/A.13
      Dossiernummer                  :  K16122
      Behandeld door                 :  T.R.    van  Wonderen
      Telefoonnr.                    :  (050)3164067
      Antwoord op                    :  Uitnodiging opstellen position paper kabinetsvisie waterstof                                       en
                                        routekaart groen gas
      Bijlage                        —-
      Onderwerp                      .  Position     paper      t.a.v. kabinetsvisie waterstof                  en    groen gas
      Geachte mevrouw/heer,
      De Provincie          Groningen verwelkomt de kabinetsvisie waterstof                                  en de routekaart groen gas. Wij vinden het zeer van
      belang      dat het     rijk uitspraken        doet     over    de    richting waarop           het   energiesysteem zich moet of gaat bewegen en regie
      voert op die ontwikkelingen. Noord-Nederland en Nederland zijn uniek gepositioneerd om een koploper                                                                        te worden
      in schone waterstof en andere duurzame gassen. De Provincie Groningen zet zich hier actief voor in. Zo rijden er
      vanaf volgend jaar 22 waterstofbussen in de provincie, kijken we naar structurele toepassing van een waterstoftrein
      en hebben wij gezamenlijk met het bedrijfsieven de Investeringsagenda Waterstof Noord-Nederland opgesteld.
      Daarnaast heeft schone waterstof een grote rol in de verduurzaming van de industrie in onze provincie, waar reeds
      grote hoeveelheden worden afgenomen. Het is dan ook niet voor niets dat Noord-Nederland is uitgeroepen als
      "Hydrogen Valley' van de EU.
      Geografisch is er potentie voor grootschalige toelevering van duurzame elektriciteit via wind op zee. Daarnaast kan
      het uitgebreide bestaande gasnetwerk ingezet worden en is er mogelijkheid voor grootschalige opslag van
      waterstof. Verder hebben de bedrijven en kennisinstellingen reeds veel gasexpertise, dat mede tot uiting komt bij
      het grote onderzoeksprogramma 'HyDelta'. Deze factoren brengen grote economische kansen met zich mee voor
      onder andere de Nederlandse energiesector, chemie, havens, kennisinstellingen en maakindustrie.
      Opschaling van groene waterstofproductie is echter nodig om de kosten te laten dalen. Alleen op die manier kan
      de grote potentie worden ingelost. De doelstellingen van het klimaatakkoord voorzien hierin: 500 MW in 2025 en
      3-4 GW in 2030. De aangekondigde exploitatiesteun voor groene waterstofproductie in de kabinetsvisie is een
      goede stap voor de eerste projecten op de korte termijn, maar zal niet voldoende zijn voor het behalen van de
      doelstellingen          van    het klimaatakkoord. Wat betreft groen gas                            hopen wij dat het kabinet de steun                        aan     projecten blijft
      monitoren         en waar        nodig andere opties te verkennen                      om aan        de grote potentie te voldoen.
      Exploitatiesteun
      De kabinetsvisie sluit               goed aan op onze Investeringsagenda Waterstof Noord-Nederland. In deze gezamenlijke
      investeringsagenda van bedriiven en overheden in Noord-Nederland, hebben wij het Rijk opgeroepen om
      exploitatiesteun beschikbaar                   te maken voor de opschaling van groene waterstofproductie. De Provincie Groningen
         Martinikerkhof 12              Sint Jansstraat4                     Postbus610                           Telefoon                      Www,   provinciegroningen.nl
         9712 JG    Groningen           9712 JN Groningen                    9700AP  Groningen                    050 316 4911                   info@ provinciegroningen.    nl
        De  provincie Groningen werkt valgens normen die zijn vastgelegd in een handvest voor dienstverlening. Dit handvest vindt u op onze website of kunt u cpvragen hij de
        afdeling Bestuur, Juridische Zaken & Communicatie: 050 3164160. BTW: NLO0192.32.822.     B01 / Kv: 01182023 / IBAN: NL84 ABNA 0446 0456 81 / BIC: ABMNANL2A
                                                                                                                                                                                             3043
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
      is daarom        verheugd dat de kabinetsvisie een effectieve exploitatiesteun voor groene waterstofproductie aankondigt.
      Dit  geeft de benodigde duidelijkheid, waardoor bedrijven durven te investeren.
      De omvang           van    de steun, € 35         miljoen per jaar, lijkt voldoende                    voor     de eerste tientallen MW                  elektrolyse. Willen we
      aan    de vraag        aan     groene waterstofproductie voldoen, dan zullen                                 we   echter snel moeten                groeien naar honderden
      MW      elektrolyse. De doelstellingen in het Klimaatakkoord spreken over 500 MW in 2025 en 3 tot 4 GW in 2030. We
      roepen het Rijk dan ook op om in het nationaal waterstofprogramma de integrale benadering vast te houden
      en in te zetten op de opschaling.
      Wind op         zee
      Voldoende aanbod                 van    duurzame/schone                energie is een kritische succesfactor voor het slagen van de transitie
      naar groene waterstof. Grootschalige windenergie op zee is daarom een vereiste. Boven de wadden is hiervoor
      ruimte. De Eemshaven is reeds een belangrijk energieknooppunt in Noordwest Europa en kan in de toekomst een
      hubfunctie vervullen voor transport van zowel duurzame elektriciteit en groene waterstof. Het is momenteel al zeer
      geschikt als uitvalsbasis voor bouw en onderhoud van windparken op zee. Bovendien is de aanwezigheid van
      duurzame energiedragers een steeds belangrijkere vestigingsplaatsfactor voor bedrijvigheid. Met ons Gronings
      bod ambiéren wij daarom de realisatie van 20 GW windenergie op zee boven de wadden.
      In  Europees verband is de aangekondigde offshore windstrategie van groot belang. Allereerst voor het realiseren
      van    schaalvergroting van windenergie op zee. Daarnaast kan met deze strategie ook (Europese) knelpunten in
      regelgeving worden aangepakt, bijvoorbeeld met betrekking tot ecologie. Naar verwachting komt de Europese
      offshore windstrategie in het najaar onder het Duitse voorzitterschap uit. De Provincie Groningen roept het
      kabinet op om versneld kavels voor windparken boven de wadden te realiseren en in Europees verband
      zich in te zetten voor grootschalige windenergie op zee en het wegnemen van knelpunten in regelgeving.
      Waterstof in           Europees          en  internationaal            verband
      De Provincie           Groningen is blij met de actieve inzet op waterstof van het kabinet in Europees en internationaal
      verband. De          opschaling van waterstof is mede afhankelijk van Europees industrie en klimaatbeleid. Verruiming van
      de staatsteun            voor      projecten van Europees gemeenschappelijk belang (IPCEIl) kan een cruciale doorbraak
      betekenen in de                Europese opschaling en kostenverlaging van waterstoftechnologie. Behalve een versnelde
      systeemtransitie zal dit veel nieuwe werkgelegenheid met zich mee brengen bij onder andere maakindustrie,
      toeleveranciers en kennisinstellingen. Dit past bij de visie om in de huidige omstandigheden Europees in te zetten
      op 'green recovery’ en herstelmaatregelen de vergroening van de economie te laten bevorderen en andersom.
      Als   aangrenzende provincie verwelkomen wij daarnaast de samenwerking van het kabinet met Duitsland. Wij zien
      veel nieuwe          projecten over de grens in Nedersaksen en Noord-Rijn Westfalen. Het is daarom goed dat gezamenlijk
      thema's worden opgepakt die zijn vastgelegd in de gezamenlijke verklaring van het kabinet met Duitsland en dat
      vanuit deze verklaring verdere samenwerking wordt verkend.
      De Provincie           Groningen ziet ook kansen voor het Just Transition Mechanism en het Just Transition Fund. Just
      Transition is         opgezet om regio's te ondersteunen die hard worden geraakt door de sociaaleconomische gevolgen
      van    de energietransitie. Vanuit de Europese Commissie kijkt men positief naar een rol voor de Provincie Groningen
      in het Just Transition Mechanism.                            Enerzijds zijn er de vooruitstrevende plannen van Groningen als groene
      energieprovincie en de concrete projecten, tegelijkertijd ligt er een enorme opgave voor ons op het gebied van wind
      op zee, waterstof, vergroening chemie en de bijbehorende transitie van fossiel naar hernieuwbaar op de
      arbeidsmarkt. In een onderzoek van de Europese Commissie naar de sociaaleconomische gevolgen van de
         Martinikerkhof 12              Sint Jansstraat4                     Postbus610                           Telefoon                      Www,   provinciegroningen.nl
         9712 JG    Groningen           9712 JN Groningen                    9700AP  Groningen                    050 316 4911                   info@ provinciegroningen.    nl
        De  provincie Groningen werkt valgens normen die zijn vastgelegd in een handvest voor dienstverlening. Dit handvest vindt u op onze website of kunt u cpvragen hij de
        afdeling Bestuur, Juridische Zaken & Communicatie: 050 3164160. BTW: NLO0192.32.822.     B01 / Kv: 01182023 / IBAN: NL84 ABNA 0446 0456 81 / BIC: ABMNANL2A
                                                                                                                                                                                      3044
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                               provincie
                                A              groningen
      energietransitie           voor     Noord Nederland erkent                    en    onderschrijft de Europese Commissie de mogelijikheden die
      waterstof in de transitie               voor   Groningen kan spelen.
      De Provincie            Groningen rekent erop dat het kabinet snel met ons aan de slag gaat om een Just Transition
      Plan     voor het        JTF uit te werken, passend ook bij de afspraken in het kader van het NPG.
      Groen Gas
      De Provincie          Groningen juicht het toe dat het kabinet noodzaak en potentie ziet in het vergroten van de productie
      van    groen gas.         Wij zien groen gas als een belangrijke energiebron van de toekomstige energiemix. Wel kent de
      productie        van   groen gas nog           een     aanzienlijke onrendabele top in vergelijking met andere technologieén. Ondanks
      de grote        potentie zijn        daarom de         afgelopen jaren veel vergistingsprojecten niet aanmerking gekomen                                                   voor steun
      uit de SDE+.
      In de SDE++             zijn verbeteringen doorgevoerd. Desondanks voorzien wij dat groen gas projecten in de SDE++
      wederom buiten de boot gaan vallen door de lage kosteneffectiviteit op de korte termijn. Met oog op de rol van
      groen gas in de toekomstige energiemix roept de Provincie Groningen het kabinet op om blijvend te
      monitoren of groen gas projecten adequate steun ontvangen en waar nodig opties te verkennen buiten de
      SDE++.
                                                                                                     Hoogachtend,
                                                                                                     Gedeputeerde Staten                   van     Groningen:
                                                                                                                                 Jd 0
                                                                                                                                                ,
                                                                                                                                                   voorzitter.
                                                                                                                                              ,
                                                                                                                                                secretaris.
         Martinikerkhof 12              Sint Jansstraat4                     Postbus610                           Telefoon                        Www,  provinciegroningen.nl
         9712 JG    Groningen           9712 JN Groningen                    9700AP  Groningen                    050 316 4911                    info@ provinciegroningen.   nl
        De  provincie Groningen werkt valgens normen die zijn vastgelegd in een handvest voor dienstverlening. Dit handvest vindt u op onze website of kunt u cpvragen hij de
        afdeling Bestuur, Juridische Zaken & Communicatie: 050 3164160. BTW: NLO0192.32.822.     B01 / Kv: 01182023 / IBAN: NL84 ABNA 0446 0456 81 / BIC: ABMNANL2A
                                                                                                                                                                                            3045
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                               essent
           Position   Paper
           Routekaart Groen gas
          Deze      position paper        zet uiteen hoe         wij bij Essent aankijken tegen groen gas                  en
          de recent verschenen routekaart Groen Gas die de minister                                   onlangs     naar     de
          Tweede Kamer heeft               gestuurd.
          Inleiding
          Essent is marktleider in Nederland met ruim 30           procent  van  de groengasmarkt.   Niet alleen  nemen    NS
          en  ProRail  jaarlijks 13,7 miljoen m® groen gas bij      ons af voor de verwarming   van  stationsgebouwen      en
          wissels. Ook bieden wij huishoudens de             mogelijkheid hun gasverbruik te verduurzamen door groen
          gas te   gebruiken.   Groen gas is  een   duurzaam alternatief     voor aardgas. Dit duurzame gas ontstaat uit
          het verwerken van biomassa. Biomassa bestaat uit verschillende organische materialen, zoals rioolslib,
          modder, tuinbouwafval, groente-, fruit- en tuinafval, bladeren en meer. Zolang het maar organisch
          materiaal is, want anders kan er geen groen of biologisch gas geproduceerd worden. Biogas heeft
          echter nog niet meteen dezelfde eigenschappen als aardgas. Daarvoor moet het ‘opgewaardeerd’
          worden: er wordt CO; aan het gas onttrokken en het gas wordt vervolgens gezuiverd. Dit zorgt ervoor
          dat groen gas uiteindelijk dezelfde kwaliteit als aardgas heeft en beide gassen door elkaar gebruikt
          kunnen worden en in het bestaande aardgasnetwerk ingevoed kan worden.
          Nut   en  noodzaak    van  groen gas
          De wereld     van energie   staat niet stil. Geleidelijk verandert Nederland in een land dat 100 procent op
          duurzame energie draait. Dit is ook in        lijn met de ambitie en afspraken uit het Klimaatakkoord. Groen
          gas  is zo’n duurzame    energiebron    die  bijdraagt aan de doelstelling van het Klimaatakkoord. De meeste
          huishoudens in Nederland hebben nu nog een aardgasgestookte cv-ketel. De doelstelling vanuit het
          Klimaatakkoord is echter om van het aardgas af te gaan. Dit betekent dat ketels die alleen gebruik
          maken van aardgas op termijn zullen uitfaseren. Maar deze bieden wel de mogelijkheid om op groen
          gas te verwarmen. Het hangt echter van de locatie en beschikbaarheid van andere bronnen af of biogas
          het beste alternatief is. Totdat er een definitieve vervanger van aardgas is, moeten we zeker niet
          stilzitten.
          Stap    voor   stap verduurzamen is de beste manier               om   heel  Nederland   mee   te   krijgen   in de
          energietransitie én     om  deze betaalbaar te houden. Niet in één keer        van het  aardgas af,  maar   gebruik
          maken     van  tussenoplossingen. Wij     zien hierin   een grote rol weggelegd   voor hybride warmtepompen.
          Dit  zijn warmtepompen        met  een  cv-ketel    voor  de koudste   dagen  en voor  wanneer er netcongestie
          optreedt.    Door groen gas te    gebruiken     in deze installaties verduurzamen    we  de huishoudens zonder
          grote investeringen     in de infrastructuur.
                                                                                                                              3046
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Reactie   gepresenteerde beleidsagenda
          De routekaart Groen Gas laat zien dat      er in de energietransitie een belangrijke rol is weggelegd  voor
          duurzame gassen. De routekaart zit      vol ambitie, een opschaling van de huidige 9,6 PJ groen gas     naar
          70 PJ groen gas per   jaar. Dit is een grote stap zeker als we  afhankelijk zijn van decentrale initiatieven
          van  de  opwek van  groen gas, die  voornamelijk secundair zijn voor de bedrijfsvoering.  Concrete stappen
          om   dit verder te stimuleren komen niet duidelijk naar voren in de routekaart.
          Gebouwde     omgeving
          De  Rijksoverheid kan de stap naar groen gas in de gebouwde omgeving stimuleren, waardoor er een
          flinke CO.-besparing behaald kan worden. Ook wanneer een woning of gebouw nog niet volledig van
          het aardgas afgaat, kan men al stappen zetten. Voor woningeigenaren en ondernemers is nu vaak
          onduidelijk wat zij kunnen doen en wat hen dit oplevert. Daarom maken wij ons hard voor goede
          communicatie richting de consument over verduurzamingsmogelijkheden die sowieso verstandig zijn.
          Betere isolatie en het gebruik van hybride warmtepompen spelen hierbij een belangrijke rol. Dankzij
          een stapsgewijze aanpak helpen we Nederland met praktische en betaalbare oplossingen. Tegen
          relatief lage kosten kunnen we de CO;-uitstoot terugbrengen en het wooncomfort verhogen. Zo krijgen
          we meer tijd om de complexe vraag van de energietransitie te beantwoorden. Bovendien sluit dit beter
          aan    bij de wensen en mogelijkheden van de consument en helpt dit de belasting van het
          elektriciteitsnet te verminderen.
          Koppeling met opwek groen gas
          In de huidige opzet van de ‘Wijkgerichte Aanpak’ wordt verondersteld dat er een directe koppeling
          met een groengas-productie te maken is voor een wijk. Deze directe koppeling is niet nodig en werkt
          onnodige prijsverhogend voor groen gas. Door groen gas in te voeden in het bestaande net is het net
                                                                                                                 —
          als aardgas  —
                          makkelijk te verspreiden door het land. De energietransitie is te duur om ons fijnmazige
          infrastructuur voor gas te verwijderen. Laten we die daarom goed gebruiken, voor alternatieve
          duurzamere gassen. Groen gas wordt in deze transitie een sluitstuk op plekken waar alternatieve
          verduurzamingsstrategieén technisch of economisch niet haalbaar zijn. Of op locaties waar met het
          hybridiseren van de energievoorziening netcongestie en/of onnodige verzwaring van het
          elektriciteitsnet voorkomen kan worden. De directe koppeling met groen gas kan gemaakt worden
          door middel van certificaten. Hiermee sluiten we aan bij de systematiek van hernieuwbare energie.
          Uiteindelijk zullen er te weinig binnenlandse groengasproducenten zijn om aan de behoefte te
          voldoen. En zal het aantal productielocaties van groen gas naar verwachting niet in de pas lopen met
          de toekomstige vraag. Groen gas is immers een restproduct. Groen gas is daarom voornamelijk een
          optie als groene waterstof technisch of economisch nog geen oplossing is.
          Instrumentering onrendabele top
          Groen gas kent    een onrendabele top ten     opzichte van aardgas.  Gezien het  belang van  groen gas in de
          strategie vragen wij ook      voor   instrumenten    voor  deze onrendabele top. Die bestaat uit twee
          onderdelen:    subsidiering en vraagstimulering.   De door de minister  voorgestelde mogelijkheden om de
          SDE++ hiervoor in te zetten kan op      onze  steun rekenen. Wel vragen    wij ons af of deze mogelijkheid
          voldoende zekerheid bieden voor toekomstige producenten. De SDE+ is voor sommige technieken nu
          nog een erg onzeker mechanisme. In hoeverre nieuwe producenten hierop een business case kunnen
          bouwen, is voor ons een vraag. Vraagstimulering van groen gas kan een duurzame business case
          ondersteunen. Door wijken over te zetten op groen gas, utiliteitsbouw te verduurzamen met groen
          gas en door individuele verduurzaming met groen gas ontstaat een stijgende vraag. Dit stimuleert
          groengas-producenten om hun installaties uit te bouwen.
                                                                                                                       3047
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
             Gemeente Rotterdam
     ae
             Position Paper Kabinetsvisie Waterstof
             Waterstof is    van enorm      belang voor de energietransitie Rotterdamse regio
             De Rotterdamse haven en de omliggende regio staan in de energietransitie voor een grote
             opgave en we willen deze met de grootst mogelijke voortvarendheid aanpakken.
             De  productie van blauwe en groene waterstof, de import van duurzame waterstof uit andere
             landen   en het gebruik hiervan industrie en zware mobiliteit zijn hier belangrijke
             oplossingsrichtingen.
             Met de juiste ondersteuning vanuit het Rijk kunnen we ervoor zorgen dat de CO,-emissies in
             de regio-Rotterdam (+- 20% van de nationale uitstoot) conform het Parijs-akkoord kunnen
             worden verminderd,        terwijl de economische dynamiek die             ontstaat door de haven    (in
             Rotterdam    en ver   daarbuiten)     behouden     blijft en  nieuwe economische kansen kunnen
             worden benut.
             Brede coalitie    van  samenwerkende        partijen werkt aan waterstofhub
             We werken in      een  brede coalitie    met regionale partners samen om de             haven  van Rotterdam
             en  de omliggende regio       te ontwikkelen als waterstofhub. Hierin trekken             we samen   op met
             o.a. het  havenbedrijfsleven, ontwikkelaars          van   nieuwe     technologieén, netbeheerders,      en
             uiteraard het    Havenbedrijf     Rotterdam    en  de Provincie Zuid-Holland.
             Via de Rotterdamse Klimaattafel weten            we   elkaar vlot te vinden     en  werken   we samen aan    de
             energietransitie.
             Landelijk trekken     we   in de Waterstof Coalitie op met         gelijkgestemde bedrijven, overheden,
             kennispartijen     en NGO’s    om ervoor   te  pleiten dat     we   als land de kansen    pakken die waterstof
             ons  kan bieden.
             Wat is  er nodig?
             We vinden het      een  goede    zaak dat het kabinet      uitspreekt    dat we  op  waterstofgebied    een
             koploper willen worden en blijven. De kabinetsbrief waterstof biedt bovendien een aantal
             concrete mogelijkheden waar we erg enthousiast over zijn:
                  e   We zijn blij met de opdracht aan het Havenbedrijf Rotterdam om het potentiéle
                       importaanbod uit overzeese gebieden in kaart te brengen, dit is zeer aan ons
                      toevertrouwd. In die context zijn         we   ook   blij dat het Rijk zich wil inzetten  voor  het
                       ontwikkelen     van  bilaterale relaties met      potentiéle H2-exporteurs;
                  e   We   zijn benieuwd      naar  de uitkomsten      van   het onderzoek     naar  combitenders tussen
                      wind op     zee en   waterstofproductie.      We    hopen dat hier handvaten       uit komen
                      waarmee      de  doelstellingen   voor   ontwikkeling       van  nieuwe  windparken opgeschroefd
                       kunnen worden,       en waarmee     de ambities      voor   groene waterstof kunnen worden
                      gehaald;
                  e
                       Ontwikkeling van      infrastructuur is    een  randvoorwaarde       voor   de waterstofeconomie.
                      We waarderen het dat het kabinet hier              een   belangrijke  rol in wil spelen. We  zijn
                       benieuwd     naar   de uitkomsten uit de      Industriebrief,    waarin de waterstofinfrastructuur
             Contactpersoon:   Resham   Newalsing, gemeente  Rotterdam
             IGEN          0) otterdam. nl
             06 10284005
                                                                                                                             3048
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
             Blad: 2/2                                                                                                         .
                                                                                                                                 ae
                            binnen     en  tussen de industrieclusters         meer  in detail wordt onderzocht. We       hopen dat
                            hier  een    concreet     plan  uit komt waardoor de       benodigde   infrastructuur vlot kan
                            worden      aangelegd.
                   De  stimuleringsregeling        voor   elektrolyse   is een  aandachtspunt.    We  zijn er erg blij mee   dat het
                   kabinet de ambitie uit het klimaatakkoord               voor  500 MW    geinstalleerd  vermogen in 2025       en
                   3-4 GW in 2030       nogmaals onderschrijft,        en   dat ze verschillende instrumenten in      stelling
                   brengt  om   die   ontwikkeling      te ondersteunen. We        krijgen echter  signalen  uit de markt dat de
                   financiéle steun die in de brief wordt          toegezegd niet voldoende is om de ontwikkelaars van
                   electrolysers    in staat   te  stellen  om  die  doelstelling te halen. Bovendien moet deze steun
                   verstrekt worden wanneer elektrolyse op basis van elektriciteit uit aanwijsbare zon- en
                   windparken plaatsvindt en dus volledig CO2-vrij is.
                                                   -
                   De 2000-uurbeperking genoemd in de kabinetsbrief is zodoende onnodig.
                   Wij willen  u  graag verzoeken         bij de minister    aan te dringen  op  een onderzoek met de sector
                   naar een   steunpakket,        waarmee     de  doelstelling van 3-4 GW gehaald       kan worden. Hier
                   werken wij    samen     met    onze   regionale partners graag aan mee.
                   Hartelijk dank!
                   Contactpersoon:   Resham    Newalsing, gemeente    Rotterdam
                   CTE           ©) rotterdam. nl
                   06 10284005
                                                                                                                                     3049
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Position Paper Routekaart Groengas
          Attero, 24 april 2020
          Als grote  groengasproducent omarmt Attero de ambities in de            Routekaart Groengas,   maar   heeft
          Attero hierbijnog wel de volgende aandachtspunten:
          1.   SDE++: Om de ambitie te behalen acht Attero het          noodzakelijk  om een specifieke stimulering
               beschikbaarte stellen voorde productie van duurzaam gassen uit vergisting en vergassing. De
               ministerwordt verzocht, omwille        van  het belang van beschikbaarheid van voldoende groene
               gasvormige energiedragers       in de toekomst, schotten in de SDE++ regeling op te nemen waarmee
               budget wordt zeker gesteld om groen gas projecten te realiseren.
          2.   REDIIl: Geletonderstaande      onderbouwing verzoeken wij u Staatssecretaris Van Veldhoven te
               vragen de vermenging van fossiele stromen met biogene stromen bij afleveringen transport van
               Groengastoe te blijven staan in een gesloten Groengas massabalans systematiek via het
               Vertogas GvO systeem in bewezen combinatie           met het NEa HBE    systeementevensaan haarte
               vragen, in het kadervan het      na de zomerte behandelen       Wetsvoorstel, omvoorinzet Groengas
               alsdubbeltellendetransportbrandstof          onder  RED-ll geen  strengere eisen te stellen aan  deze
               werkwijze dan de Europese wetgeving voorschrijft.
          3.   Beschikbaarheid biomassa: Attero vraagt aandacht van de overheid            om  haar mogelijkheden te
               benutten    om meer    biomassavoorvergistingte ontsluiten        en haar beleid op gft-afvalen berm-en
               slootmaaisel hiervooraan te passen.
          Inleiding
          Attero   produceerde     in 2018 zo’n 23%    van het Nederlandse groengas      (bron: CBS) en maaktal jaren
          haar ambities waar doorde productie hiervan steeds verderopte schroeven. Groengas wordt
          geproduceerd uit een groeiende hoeveelheid gft-afval en organisch materiaal uit restafval en voor
          een klein deeluitafgevangen biogas uit stortplaatsen. Attero buigt daarmee afvalom in duurzame
          energie en beperkt schadelijke methaanemissies. Attero heeft kennis genomen van de Routekaart
          Groengasendiverse standpunten rond de Nederlandse implementatie van de hiermee
          samenhangende Renewable Energy Directive phase 2(RED-Il)               en doetin deze position papergraag
          suggestiesvoorde nadere uitwerking van beiden.
          Schotten in SDE+H     nodig om groengas ambities waar te         kunnen maken
          In de routekaart groen gas wordt       een  stevige ambitie gesteld   om  25 PJ aan duurzaamgas te
          produceren uit vergisting. Echter wordt deze ambitiete weinigvertaald            in de beschikbare
          stimuleringsmaatregelen. Beschreven wordt dat de SDE ++ het primaire             instrument zal  blijven voor
          het stimuleren    van  de  groengasproductie. De nieuwe systematiek        van ranking vantechnologieénin
          de SDE++ leidt ertoe dat      projectenin bijvoorbeeld    zon  en wind  voorrang hebben op groen gas,
          waardoor het     beschikbare budget voor productie van duurzame gassen beperkt wordt.
          Om de ambitie te behalen acht Attero het         noodzakelijk   om een specifieke stimulering beschikbaarte
          stellen voorde    productie van duurzame gassen uit vergisting en vergassing. De minister wordt
          verzocht, omwille van het belang van beschikbaarheid van voldoende groene gasvormige
          energiedragersin de toekomst, schotten inde SDE++ regeling op te nemen waarmee budget wordt
          zekergesteld omgroen gas projecten te realiseren.
          Het  zou  bij de uitwerking van de SDE++ daarnaast logisch zijn dat groengas-technologieén die het
          beste aansluiten    bij de ambities op het gebied van circulariteit niet achter worden gesteld op
          technologieén diedaarminderop scoren. Bij vergisting            tot groengas komt digestaat   vrij dat na
                                                                                                                        3050
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          opwerkingtoegepast kan worden waarmee organische stof              en nutriénten behouden     blijven tot de
          bodem.    Bij vergassing blijft de productie beperkttot groengas.     Attero kan de  suggestie inde
          Routekaart om voor      vergassing aanvullende     stimuleringsmaatregelen    binnen SDE++te ontwikkelen
          indit kaderdan ook niet      plaatsen.
          Behoud systematiek GvO         bij implementatie REDII noodzakelijk     voor rendabele business cases
          Een  bijmengverplichting blijkt een     be proefde methodeom hetgebruik        van fossiele grondstoffen
          terugte dringen. Dit geldt      voor brandstoffen   maar ook voor  producten. In het Circular Economy
          Action Plan worden ook      bijmengverplichtingen voorgesteld     voor  producten in de bouw, automotive
          enverpakkingen (% toegepast gerecycled plastic), waardoor           consistentie in beleid gewaarborgd
          wordt.
          Voorwat betreft de      bijmengverplichting isermomenteel discussie overde traceerbaarheid van
          biobrandstoffen (implementatie EU-REDII). Attero volgt een eigen koers in deze discussieen
          legitimeert dat via de bijzondere positie die zij als producent van Groengas inneemt in de keten van
          afval naar   hernieuwbare    transportbrandstof. Als Nederlandse producent van Groengas als duurzame
          transport brandstof delen wij de zorgen       van de politiek, handhaving   (o.a. NEa) en ambtelijke
          beleidsmakers. Alleen maken wijons nu ook zorgen dat er bij de verscherpte discussie rond de RED-II
          invoering een polarisatie     ontstaat vanuit  standpunten die uitvoeringsregels voorinzet van Groengas
          als geavanceerde     transportbrandstof     gaan raken. Een onbedoeld gevolg kan zijn dat ongelijke
          gevallen onder      NLRED-Il uitvoeringsregels gelijk zullen worden behandeld. Dit zou zeeronterecht
          zijn en sterkten nadele uitpakken van de Groengas keten in deze markt. Groengas uit vergisting geldt
          als een “Geavanceerde Transportbrandstof” conform RED-1, waardoor HBE’s dubbel tellen. De
          inkomsten uit HBE per eenheid Groengas gaan halveren als dubbeltelling vervalt. De vraag naar HBE
          uit Groengas zal heel sterkverminderen als een duurzaam cyclisch          product uit afval in dezelfde
          categorie wordt ingedeeld alsin overvloed verkrijgbare        HBE met   een  hogere CO, footprint plus uit
          veel minderduurzame biomassa          en productiemethode.
          Als Nederlandse     producentvan Groengas zet Attero zich in voor een betrouwbare en transparante
          waardeketen.      Op die manierkunnen én willen wij ook bijdragen aan de verduurzaming           van
          transport. De bestaande systematiek        met GvO   Groengas (Door Vertogasin Nederland gesloten
          biobrandstoffen     productie-toepassing balans) voldoetin principe aan zowel HBE RED-1als RED-II          EU
          eisen omditte     waarborgen. Op het naleven van de GvO-Groengas           en HBE systematiek wordt
          toezichtgehouden door Europees erkende certificerende instanties (vrijwillige schema’s, zoals
          Nederlandse NTA8080 en ISCCEU). Alle partijenin de productieketen Groengas worden hiervoor
          geauditeerddoorin het kadervan RED en ook door Nederland officieel erkende auditeurs. Uiteraard
          delen  wij de zorgen omtrent fraude entreden wijgraagin gesprek met het Ministerie overstrikte
          handhaving bij uitvoering van maatregelen hoe deze zorgen wegte nemen zijn. Echter, de gevolgen
          van de huidige interpretatie van het Ministerie en/of reacties vanuit andere marktpartijen hierop zou
          in onze  ogen, zoals bovenstaand      onderbouwd, disproportioneel kunnen uitpakken voor de Groengas
          transportbrandstoffen keten.
          Bij strengere eisen bij de Nederlandse implementatie van de EU-REDII dan hierin voorgeschrevenis
          hetrisicogroot dat investeringen in groengasprojecten onvoldoende rendabelworden.
          Denk ook    aan  het ontsluiten van biomassa
          Als we  de  Groengas-ambities willen halen dan zal erveel      meer   biomassaontsloten moeten worden.
          Uiteraard dient daarbij    geborgd te worden dat biomassa die als voedsel dient niet de energieroute          in
          gaat. Stromen die nog beterontsloten kunnen worden           zijn berm- en slootmaaisel en gft-afval.
                                                                                                                           3051
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          In Nederland hebben    we naar   schattingtot 1  miljoenton berm- en slootmaaisel.     Dit wordt nu voor
          een  belangrijk deel ondergeploegd op akkers en vooreen belangrijk deel gecomposteerd. In 2018
          heeftde   regeringde Vrijstellingsregeling Plantenresten aange past zodat overheden hun berm-en
          slootmaaiselin een straal van 5 km. kunnen onderploegen. Onderploegen is goedkoperdan vergisten
          en  composteren waardoor de populariteit van deze       route  hoogis. Nadeelvan deze verruiming van
          de Vrijstellingsregeling Plantenresten isdat   plasticdat zich in berm-en slootmaaisel bevindt ook op
          akkers  beland, iets dat ook al meermalen doorde Plastic Soup Foundation is geagendeerd
          (https://www.plasticsoupfoundation.org/2018/03/nieuwe-vrijstellingsregeling-zorgt-nog- meer-
          verspreiding-zwerfplastic/). Een ander nadeel isdatinvasieve exoten (zoals de Japanse
          duizendknoop) zich nu nog snellerverspreiden. Als berm- en slootmaaisel wordt vergisten daarna
          gecomposteerd dan wordt niet alleen groengas geproduceerd maarworden ook de plastics
          grotendeels verwijderd en de invasieve exoten afgedood. Het enige wat hiervoornodigis, is dat
          overhedenvergisting in hun aanbestedingen waarderen met gunningspunten.
          Van het Nederlandse    gft-afval belandt nog circa de helft  (1,5 miljoen ton) niet in de groene bak, maar
          in het restafval. Daarnaastisde    vervuilingin het gft-afval dat  doorgemeenten wordtingezameld de
          afgelopentwintigjaarverviervoudigd. Hieris nog winst te behalen voorgemeenten als zij de
          communicatie endienstverleningrichting burgers verderoptimaliseren. En ook hiergeldt dat het aan
          de gemeentenisomin hun        aanbesteding   voor de verwerking van gft-afval gunningspunten toe te
          kennen aan vergisting. Dit gebeurt regelmatig, maarzekernietin alle aanbestedingen.
          Atteroisgraag bereid nadere toelichtingte geven       op haarzienswijze.   Neem   daarvoor contact op met
           ROEM
                  Corijn: Robert.corijn@attero.nl of 06 15 85 70 95
                                                                                                                     3052
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg              |
                                                                                                   Edisonweg 37 D1 4382 NV  -               -
                                                                                                                                                Vlissingen      -
                                                                                                                                                                   Nederland
                                                                                                                ea (OD    iy k= rgeside
                                                                                                                                     [0 [0  Eg)
                                                                                                                                                  {o1(e)]Tga oF] EoPA=l=l oT fo Mal
          SDR
          PLATFORM
    |
    Industrial Symbiosis
                Smart Delta Resources                (SDR)   Position      Paper Kabinetsvisie Waterstof
                Op 30 maart j.l. heeft het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) de kabinetsvisie waterstof
                gepubliceerd. Op 14 april j.l. heeft de vaste commissie EZK besloten om informatie te vergaren uit het werkveld aan
                de hand van position papers. Deze position paper is namens SDR! bedrijven opgesteld en in het bijzonder door Yara,
                Zeeland Refinery, Dow, North Sea Port, @rsted, PZEM, Gasunie en de Provincie Zeeland.
                Belang industriecluster Zeeland
                Zeeland huisvest       een krachtig grensoverschrijdend industriecluster van chemie, staal, energie en food, en heeft
                daarbij haar eigen havenbedrijf North Sea Port (nr. 3 in Europa in economisch toegevoegde waarde: €14 mld). De
                impact van het behalen van de klimaatdoelstellingen van het cluster is essentieel voor het behalen van het
                Nederlandse Klimaatakkoord. De schaal van Zeeland is groot op zowel CO; uitstoot {(ruim 20 Mton/jr waarvan 9.5
                Mton/jr voor het Nederlandse deel van deze regio) als waterstofconsumptie {520 kton H; /jr, meer dan 1/3 van de
                totale Nederlandse industriéle consumptie binnen een straal van 15 km). Verduurzaming van het cluster is van vitaal
                belang om de huidige industrie te behouden én voor het creéren van een attractief vestigings- en
                investeringsklimaat. Tevens is de economisch toegevoegde waarde van het industriéle cluster van cruciaal belang
                voor de leefbaarheid van de regio {ca. €5,6 mld en de directe en indirecte werkgelegenheid van 33.000 voor
                Zeeland).
                Hydrogen       Delta  Programma
                Zeeland     en  de  grensoverschrijdende    Delta   regio, kent een helder transitiepad betreffende waterstof. Deze is
                verankerd in de SDR       Roadmap?     waar  alle SDR   bedrijven aan hebben meegewerkt en ondersteunen. Blauwe
                waterstof middels CCS, groene waterstof middels elektrolyse gevoed door wind en zon, en mogelijk oranje waterstof
                middels de kerncentrale in Borsele, Daarnaast voldoet North Sea Port aan alle voorwaarden om als strategische
                waterstofhub op te treden voor waterstof invoer, opslag, gebruik en doorvoer, De huidige grootschalige productie en
                vraag naar industriéle waterstof (~¥520 kton/jaar) met doorgroei naar ~1,2 Mton/jaar in 2050, ligt hierbij aan de basis.
                Bovendien beschikt het havengebied al gedeeltelijk over een backbone én kan hierbij gelinkt worden naar mobiliteit
                en de gebouwde omgeving. Niet voor niets is hebben de SDR bedrijven de ambitie om als grootste waterstofcluster
                van Nederland en Vlaanderen internationaal koploper te blijven in de industriéle waterstofeconomie.
                                                                                                                                                ~
                Het ambitieuze       Hydrogen    Delta Programma      zet in op de realisatie van een  grote groene waterstofpilot (op            100-200
                                                                                                       ~
                MW schaal       voor  2025}  en  op grootschalige groene waterstofproductie (op          GW schaal in   2030) waarbij      blauwe
                waterstof wordt       ingezet in de overgang naar groen. Het groeiscenario is geént op de realisatie {vanaf medio
                2022/2023) van grootschalige regionale pilots op 20-150 MW schaal bij Zeeland Refinery en Yara die tot 2030
                doorgroeien naar mogelijke toepassingen op 1 GW schaal of groter. De studie® naar de regionale locatie verkenning
                voor de implementatie van elektrolysers op 1 GW schaal wordt medio mei j.|. afgerond. Tegelijkertijd ligt de focus op
                de uitbreiding van de leidinginfrastructuur van H; en CO; (voor blauwe waterstof) binnen North Sea Port met
                aantakking op het landelijke waterstofnet én op transport per schip. De regionale backbone zal de komende jaren in
                stappen worden opgezet. De bestaande industriéle waterstofverbinding tussen Dow en Yara (de eerste in Nederland
                door een bestaande Gasunie leiding!) biedt daarvoor een uitstekende opstap.
                Specifieke Zeeuwse kansen
                De Hydrogen Delta is bijzonder sterk.        Naast de    grote schaal van de huidige en stijgende toekomstige productie én
                verbruik                        in
                             (~1,2 Mton/jaar 2050%)      van  waterstof, de directe toepassing van waterstof als grondstof (binnen de
                chemie    en    raffinage) én de hechte samenwerking         binnen de  grootschalige industrie, haven    en   overheden biedt de
                regio  een    aantal unieke additionele kansen:
                '
                  Smart Delta Resources      (SDR) is een initiatief van twaalf energie- en grondstof intensieve bedrijven binnen Zeeland, West-
                Brabant   en   Oost-Vlaanderen die inzetten op   verduurzaming van de industrie en industriéle symbiose. Leden zijn: ArcelorMittal,
                Cargill, Dow, Engie, Fluxys, Gasunie, ICL, Impuls, Lamb Weston, North Sea Port, Provincie Oost-Vlaanderen, Provincie
                Zeeland, PZEM, Suiker Unie, Trinseo, Yara, Zeeland Refinery.
                2
                  SDR Roadmap ‘Towards a climate neutral industry in the Delta Region’ (CE-Delft, februari 2018)
                3
                  ‘Grootschalige GW-elektrolyse in de Hydrogen Delta’ (Arthur D. Little, mei 2020)
                *
                  SDR-roadmap CE-Delft, ADL-verkenning
                                                                                                                                                                    Pagina 1
                                                                                                                                                                            3053
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg             |
                                                                                                    So [Sela Rey PIER: Sc 1 8 NAVARRVA IS a To [=Ta W (ET [S14 E13 lo!
                                                                                                                                                     Il
                                                                                                                +31 (0)118 724900 info@impulszeeland.nl
                                                                                                                                       -
          SDR
          PLATFORM
    |
    Industrial Symbiosis
                     e
                            Grootschalige aanlanding wind op zee: In Borsele zal vanuit de windparken {Borsele I-lI-11l-IV) voor de
                            Zeeuwse kust     naar verwachting de komende jaren circa 1,5 GW aanlanding gerealiseerd worden. Daarnaast
                            bestaat de kans dat de aanlanding van lJmuiden Ver Alpha er circa 2 GW aan toevoegt. De bestaande
                            Sloecentrale kan de flexibiliteit     {aan  de elektriciteitskant) van wind op zee opvangen.
                     e      De SDR   regio  beschikt   over   meerdere steamrefarmers       (Yara en Zeeland Refinery) die grootschalig en
                            flexibel de instabiele groene waterstof output van een elektrolyser kunnen stabiliseren. Deze flexibele
                            integratie kan oplopen tot 30% (maar liefst 100 kton per jaar!).
                     e
                            Detijdens   de  elektrolyse geproduceerde zuurstof (O;) kan afgezet worden in de regio. Staalgigant
                            ArcelorMittal is   grootverbruiker van O, in hun productieproces. Ook Zeeland Refinery en Yara kunnen
                            (kleinere) hoeveelheden O; direct toepassen om hun processen te optimaliseren.
                     e      Dekerncentrale in Borsele biedt mogelijk op termijn opportuniteiten voor het realiseren van een CO,-vrije
                            basislast aan elektriciteit voor grootschalige elektrolyser(s).
                Hulp van    het  Rijk noodzakelijk
                De Zeeuwse ambitie       om internationaal koploper te blijven in de industriéle waterstofeconomie heeft ondersteuning
                nodig van het Rijk. Enerzijds via wet-, regelgeving en regulering en anderzijds via het opzetten van
                financieringsinstrumenten. Om de Zeeuwse kansen te verzilveren en het groeiscenario te verwezenlijken is het
                noodzakelijk om een rendabele business case te ontwikkelen. Zeker tot 2030 is het niet mogelijk om zonder subsidie
                kosteneffectief groene waterstof te produceren {dat geldt wereldwijd). Daarnaast ervaart Zeeland een significant
                competitief nadeel op CCS projecten en transport, gezien de relatief grote afstand tot lege gasvelden op de
                Noordelijke Noordzee. Het Rijk heeft de capaciteit en mogelijkheid om de Zeeuwse business case positief te
                beinvloeden. De belangen voor economie en klimaatdoelen zijn immers immens.
                Generieke Nederlandse         uitdagingen:
                     1.     Tijdelijke afdekking onrendabele top. Er zijn robuuste financieringsmechanismen nodig              voor het afdekken
                            van  de onrendabele top       van  groene waterstof {top-up op regeling SDE ++). Door toekomstige
                            schaalvergroting     en  innovatiestappen in het elektrolyseproces zal de business case zichzelf meer
                            rechttrekken    (zoals ook   in  zon- en  windenergie is gebeurd).
                     2.     Leidinginfrastructuur. Financiéle-       en planologische steun voor    realisatie van leidinginfrastructuur is nodig
                            met name voor      CO;   en H..
                Specifiek Zeeuwse uitdagingen:
                     3.     lUmuiden Ver Alpha. Op termijn heeft Zeeland meer dan 7 GW voor elektrificatie nodig om aan de
                            waterstofvraag van de industrie te voldoen. Hiervoor is voldoende aanlanding van wind-op-zee cruciaal. Er
                            wordt dan ook     van   het Rijk gevraagd om aanlanding van IJmuiden Ver Alpha in Borsele zeker te stellen en
                            om  ook verdere     aanlanding van toekomstige Nederlandse windparken in Zeeland te faciliteren. Daarnaast            is
                            een  uitvraag  in  de vorm van een gecombineerde wind-op-zee-waterstoftender {zoals aangekondigd in
                            Kabinetsvisie   waterstof)    welkom.
                     4.     380kVin de     Kanaalzone.      Om in Kanaalzone Gent-Terneuzen de elektrificatie-       en grootschalige
                            waterstofambities     waar   te kunnen maken moet        een  versterking van  het bestaande 150 kV elektriciteitsnet
                            naar  het 380 kV niveau     gerealiseerd    worden.
                     5.     Level playing field CCS. Momenteel is        er geen level playing field voor blauwe waterstof in Zeeland. Bedrijven
                            nabij Porthos (Rotterdam) en Athos (lJmuiden) krijgen feitelijk voorrang t.o.v. andere regio’s die verder weg
                            liggen. De huidige opzet van de SDE++ voor CCS borgt dan ook geen level playing field, omdat deze geen
                            rekening houdt met de afstand tot Porthos en niet met transport van CO... We vragen het Rijk daarom om
                            een generieke compensatie van transportkosten uit alle regio's.
                     6.     Evenwichtig en transparant beleid: We willen geen waterstof-concurrentiestrijd tussen de Nederlandse
                            industriéle regio’s. We willen wél dat regionale waterstoffeiten (vraag, aanbod en randvoorwaarden)
                            worden gewaardeerd in het beleid. Dit moet evenwichtiger en in balans met de Nederlandse economische
                            en klimaatbelangen als geheel. Zeeland vervult hierin een zeer belangrijke positie.
                Conclusie
                Zeeland    speelt op nationaal     niveau   een  hoofdrol binnen het verduurzamen       van  de industrie én het behalen   van de
                klimaatdoelen. De schaal waarop in Zeeland waterstof geproduceerd én verbruikt wordt {en kan worden) is leidend
                in Nederland. De ambities en kansen zijn helder, evenals de benodigdheden van en samenwerking met het Rijk. De
                Kabinetsvisie Waterstof biedt hiervoor          goede   handvaten. De    aanpak  in Zeeland  vergt maatwerk   en Zeeland kan dit
                niet alleen. De   tijd dringt.
                                                                                                                                                        Pagina 2
                                                                                                                                                              3054
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                    RWE
          In dit Position   Paper beschrijven wij de visie van RWE op de ontwikkeling van
          waterstof    en  op de Kabinetsvisie Waterstof.
          Ter informatie is tevens de stand van zaken           van   de  huidige waterstof projecten van
          RWE    bijgevoegd.
          Nu stappen        nodig    op basis     van   goede Kabinetsvisie Waterstof en
          doelen Klimaatakkoord
          Wij zijn als RWE   positief dat het kabinet met     de waterstofvisie verder      richting geeft aan
          de ambitie   om   koploper en internationale     hub te worden in waterstof. De combinatie           van
          de ambitie uit het Klimaatakkoord       (500MW electrolyse in        2025    en 3-4GW in    2030)   en
          deze Waterstof Visie bieden      een  duidelijke context    voor  de concrete     ontwikkelingen. Wij
          vragen daarom       meer  focus op drie punten die      moeten leiden tot      daadwerkelijke
          iInvesteringen in elektrolyse capaciteit in    Nederland in de komende          jaren.
              1.   Focus op het ontwikkelen       van  de vraag
          Tidige ontwikkeling van      de vraagmarkt naar klimaatneutrale waterstof is nodig             om   het
          lange termijn investeringsperspectief (voor ontwikkelaars, bouwers, afnemers en
          netwerk) stevig    neer te zetten  en te internationaliseren. Dat is      nodig om     de volumes uit
          de markt te halen     om  de ambities   van  3-4 GW in 2030 uit het Klimaatakkoord te
          realiseren. Daar valt niet tegenop te subsidiéren. De eerste stap kan             zijn het introduceren
          van een   bijmengverplichting    in gasnet   en transport. Het Kabinet noemt deze optie in de
          Visie. Wi pleiten   ervoor  deze optie versneld    te onderzoeken       en te implementeren.
              2.   Heldere   afbakening van de markt en het gereguleerde domein
          Het kabinet erkent terecht het      grote belang    van   infrastructuur in het ontwikkelen      van
          Nederland als waterstof hub. Het is echter        van  belang dat de markt alle ruimte krijgt om
          te investeren.   Op dit moment laat de Visie te veel ruimte voor netwerkbedrijven             om   te
          iInvesteren in  productie en opslag van     waterstof.
          Alleen al het feit dat een   netwerkbedrijf ruimte     in een  vrije markt inneemt betekent dat        er
          minder ruimte is voor     competitie tussen marktpartijen. Competitie zorgt voor innovatie
          doordat de beste     technologieén    overleven   en  de minder     goede   niet. Competitie zorgt
          ervoor   dat bedrijven   die geloven dat hun product beter presteert,          gaan investeren.
          Verder zorgt    competitie voor druk op de kosten,        wat goed    is voor de consument. Meer
          bedrijven   met  gereguleerde inkomsten       die deze markt betreden leiden tot minder
          investeringen vanuit de markt,      meer   inefficiénte technologieén       en hogere    kosten.
                                                                                                                    3055
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
              3.   De natuur     geeft ons straks 6000         uren  groene stroom
                                                                                       -
                                                                                         waarom    oogsten we
                   die niet?
          Zelfs als  er  kostendalingen plaatsvinden, zijn de beschikbaar gestelde instrumenten
          zoals onder     meer   de SDE++ niet voldoende.
          Dat heeft voor      een  belangrijk deel te maken met de harde bovengens van 2000
          draaiuren (Full Load Hours, FLH) die gesubsidieerd kunnen worden. Daarmee is een
          business     case voor   electrolyse projecten vrijwel niet haalbaar.
          Met het Klimaatakkoord is         er een  duidelijk doel gesteld voor de    uitrol van  hernieuwbare
          elektriciteitsproductie     in Nederland    richting    2030. Dit zal meer   dan 35 GW    aan
          opgesteld vermogen         zon  & wind tot gevolg moeten hebben. Tevens is          er een   ambitie
          opgenomen        voor 3-4 GW     aan   elektrolysecapaciteit in 2030 voor de productie van
          groene waterstof.
          De vraag is echter hoe       er gegarandeerd       kan worden dat deze     elektrolysecapaciteit ook
          daadwerkelijk gebruik maakt van de beschikbare               zon  & wind elektriciteit? Aangezien de
          zon  niet  altijd schijnt en het ook niet altijd waait is het moeilijk voor te stellen dat de
          elektrolysecapaciteit continue         kan draaien op elektriciteit geproduceerd door          zon & wind.
          De  grafiek hieronder geeft weer gedurende              hoeveel (vollastjuren dit wel mogelijk is. Op
          basis  van    de doelstellingen voor 2030 voor zowel          zon, wind en  elektrolysecapaciteit,    en
          rekening     houdend met     weerprofielen, concluderen wij dat het mogelijk is        om    in 2030 4
          GW   aan   elektrolysecapaciteit met 6.000 vollassturen te           opereren   uitsluitend op basis
          van zon    & wind productie in Nederland. In de praktijk zien wij dat vanaf 5.000 vollasturen
          een  business     case  binnen bereik kan komen.
                                   Elektriciteitproductie o.b.v. zon & wind
                                               in Nederland in 2030
                    si                                                                               Zon PV
                    ieulimILAuhi          LIN                                                       um WO
                                                          5
                                                                                                    a'WOo7
                4 GW
                                                   mmmli In
                                                          li
                                                          hi
                                                     TRI | il
                                                        Vollasturen
                                                                    I
                                                                    bilo      Wiki
                                                                                                                     3056
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          Waterstof projecten RWE
          In Eemshaven in        Groningen werkt RWE           aan        het ontwikkelen       van een  electrolyser voor de
          productie van     groene waterstof op basis             van      windenergie.       Het project
          Eemshydrogen        moet industrie in Noord Nederland van waterstof gaan voorzien.
          Daarvoor moet       een   elektrolyser tot      100 MW op het terrein               van  de Eemshavencentrale
          van RWE worden         gebouwd.      Dit  ligt dicht bij windpark Westereems van innogy,                dat de
          groene stroom       gaat leveren, Op deze manier                  zou   met   windenergie    op een
          kosteneffectieve manier          aanzienlijke volumes groene waterstofkunnen                     worden
          geproduceerd.       De haalbaarheidsstudie is inmiddels                     afgerond   en de betrokken   partijen
          werken aan   de business         case.
          Mogelijk dat in de toekomst Duitse en Nederlandse waterstof initiatieven                           aan  elkaar
          gekoppeld  kunnen worden            om   tot   een grotere          en  snellere  marktontwikkeling    te komen,
          en daarmee     een    grotere CO: reductie.
                                              (Storage and distribution )
                           (Wind farm )
                                                      Ha
                                  )                                               /
                                                                     Existing market
                                                                               —
                                                                                   LY
                                                                               -
                                                                   h
                      If no wind:        :
                                                                :
                        Biomass?                                :
                            :
                                       +                        *     New markets
                            [A
                        05                   (Electrolyser )
          Om de toenemende hoeveelheid groene waterstof te kunnen leveren                                aan  de industrie in
          Noordrijn-Westfalen en Nedersaksen, wordt naar verwachting                                in 2022 het eerste
          openbaar toegankelijke waterstofnetwerk van Duitsland                            in gebruik genomen.    RWE
          Generation heeft        samen     met BP,    Evonik, Nowega              een  intentieverklaring ondertekend om
          het zogeheten GET         H2-kernproject te ontwikkelen.
                                                                                                                              3057
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                             Skizze einer deutschland-
                                                                                             weiten He-Infrastruktur
                                                                                           |
                                                                                           |
                                                                                             (Quelle: FNB Gas e.V.) mit
                                                                                             dem GET H2   Nukleus als
                                                                                             erstem Baustein.
                                                                                          |
                                                                                     Chemiepark
                                                                                     Marl, Evonik
                                   Gasleitungen von OGE,
                                   Evonik, Nowega umgestelit
                                   fiir He-Transpaort
                                                      -
                                                                                  ho
                                                                                     Pi
                                                                                                     —
                                                                                                tt
                                                                                             et
                                                                                                  Ruhr Oel Raffinerie -
                                                                                                  BP Gelsenkirchen
          De groene waterstof wordt met duurzame                       energie geproduceerd                          in  een  100 MW
          elektrolyser van   RWE Generation in                 Lingen.  De waterstof wordt                    getransporteerd         naar
          industriéle klanten zoals         raffinaderijen        en  chemieparken           in    Lingen,              Marl en
          Gelsenkirchen. Dit gaat         grotendeels via          bestaande     gaspijpleidingen van de
          systeembeheerders Nowega                      en  OGE, die worden omgebouwd                       voor         het vervoer van 100
          procent waterstof, Ook wordt een nieuw deel aangelegd door Evonik. Net als bij
          elektriciteits- en gasnetten,              moet de    toegang    tot dit waterstofnetwerk                         openstaan  voor
          alle producenten,   handelaren                 en  consumenten. Dit maakt de snelle en betrouwbare
          integratie van waterstofprojecten mogelijk.
          Door  een  dergelijke infrastructuur te bouwen, hopen de projectpartners een stap te
          zetten  naar een   duurzame nationale waterstofeconomie. Voor de projectpartners is het
          belangrijk dat de politiek nu snel het noodzakelijke juridische                              kader creéert            om de
          betrokken    bedrijven in staat te stellen de              productie van groene waterstof en                           de
          bijbehorende waterstofinfrastructuur snel                    uit te breiden    en        investeringszekerheid te
          bieden.
          RWE's betrokkenheid in het GetH?2 project laat zien dat waterstof voor RWE                                             een
          belangrijke toekomstige activiteit is.
                                                                                                                                             3058
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                   ELEKTRISCH RIJDEN OP WATERSTOF
                   NRCC EE]8 CLE INE SS                               CRE LE          dr
              Inleiding
              De  geplande rondetafelbijeenkomst over de Kabinetsvisie Waterstof en routekaart groen gas is
             vanwege corona omgezet in een schriftelijke ronde. RAI Verenging is verheugd met de
              Kabinetsvisie Waterstof, als beleidsagenda die het belang van de ontwikkeling van duurzame
             waterstof   en de unieke uitgangspositie van Nederland onderstreept. Wel plaatst zij enkele
              kanttekeningen, zoals de te eenzijdige focus op zwaar vervoer, terwijl waterstof voor alle typen
             voertuigen goed inzetbaar is, met positieve resultaten voor milieu en klimaat en geluid. Dit
              position paper gaat nader in op die kanttekeningen en beschrijft een aantal randvoorwaarden
             voor een   succesvol waterstofbeleid.
              6 mei 2020
          Standpunt
          RAI  Vereniging   ziet waterstof als een  onmisbare schakel in de      energietransitie van fossiele brandstoffen
          naar  volledig  duurzame   energiebronnen    voor  alle soorten  voertuigen: van personenauto’s tot bestelauto's,
          van bussen tot vrachtwagens en vuilniswagens, kolkenzuigers en andere reinigingsvoertuigen. Dit zijn
          producten die haar leden op de markt brengen. Vanwege het belang van waterstof voor de mobiliteit was
          RAI Vereniging in 2012 initiatiefnemer en medeoprichter van het H2Platform, samen met de NWBA en de
          Rijksoverheid (ministeries    van lenW   en EZK), als  één  van de  pijlers onder de SER Duurzame Brandstofvisie
          2014   en van  de Mobiliteitstafel van  het Klimaatakkoord. Nederland doet        er goed  aan  stevig in te zetten op
          waterstof   en zo  gebruik te maken van haar     gunstige ligging   naast de  Noordzee,   waar  grote windfarms
          kunnen voorzien in de behoefte     aan   CO2-vrije energie, zowel voor direct gebruik als in opslag, flexibiliteit en
          netstabilisatie’. Goeree-Overflakkee zag dit vroegtijdig in en fungeert als duurzame koploper en duurzame
          proeftuin van Nederland. De voorzitter van RAI Vereniging, Steven Van Eijck, is er waterstofambassadeur.
          Inzet van waterstof voor personenmobiliteit is -naast andere technieken- noodzakelijk voor het behalen van
          de CO,-reductiedoelstellingen in het Klimaatakkoord. Met alleen batterij-elektrisch rijden zijn die
          doelstellingen niet haalbaar, zelfs niet als alle benodigde energie volledig duurzaam zou worden
          opgewekt?. De Kabinetsvisie stelt dan ook terecht dat waterstof een sleutelrol bij COz-reductie vervult,
          zowel bij mobiliteit, als binnen de gehele energietransitie. Soms waait de wind hard of schijnt de zon
          overvloedig, terwijl er nauwelijks behoefte is aan elektriciteit. Dan is waterstof de manier om die duurzaam
          opgewekte energie op te slaan. Elektriciteit van windmolenparken op zee kan ter plekke worden omgezet
          naar waterstof en per pijplijn naar het vasteland. Dat is zelfs goedkoper dan het vervoer van elektronen per
          stroomkabel®. Eenmaal aan land kan het worden opgeslagen, vermengd worden in het huidige gasnet of
          rechtstreeks dienen als elektriciteitsbron     (elektrolyse) voor  het elektriciteitsnet. Maar ook ‘stand    alone’, als
          generator, kan waterstof via    een  brandstofcel worden     ingezet   daar waar  het nodig  is om  de
          stikstofproblematiek aan te pakken. Een cross-sectorale uitrol van waterstof in Nederland, zoals
          beschreven in de Kabinetsvisie Waterstof, vormt meteen hét vliegwiel voor ‘zero emissie elektrisch rijden’.
          Koninklijke RAI  Vereniging                  Europaplein  6                           Postbus 74800                       1
                                                       1078 GZ Amsterdam                        1070 DM Amsterdam
                                                                                                                                   3059
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                VERENIGING
            Randvoorwaarden
            Om de    potentie van (rijden op) waterstof optimaal te benutten     is het zaak  om zo   snel mogelijk een
            aantal randvoorwaarden te vervullen:
          . Voldoende waterstoftankstations
            Werkelijk commitment vanuit de overheid is cruciaal om in 2025 in lijn met het Klimaatakkoord vijftig
            waterstofstations operationeel te hebben. (“laden van je elektrische auto even makkelijk moet zijn als
            opladen van je mobiele telefoon. Dat geldt ook voor waterstof”) RAI Vereniging organiseert bijeenkomsten
            bij autofabrikanten met het H2Platform, om Nederland als gidsland op hun netvlies te krijgen. Echter, alleen
            met voldoende tankstations zijn producenten daadwerkelijk bereid hun waterstofvoertuigen en dan met   -
            name personenauto’s- in Nederland op de markt te brengen.
            Doorbreken     kip-ei-situatie
            Automobilisten willen alleen     een  waterstof-elektrische auto als  ze  zeker weten dat   ze gemakkelijk en
            binnen redelijke afstand kunnen tanken. Tankstation exploitanten investeren alleen in waterstof-vulpunten
            als zij de forse investering kunnen terugverdienen, en dat lukt alleen als er voldoende waterstof-elektrische
            auto’s  rondrijden.  Duitsland  en  Frankrijk werken al aan de uitrol van een grootschalig waterstoftanknetwerk,
            Nederland    zou dit goede  voorbeeld moeten      volgen. Daarnaast blijft fiscale stimulering nodig om ervoor te
            zorgen   dat particuliere en zakelijke autokopers een waterstofauto daadwerkelijk kunnen aanschaffen. Dat
            de cap van 45.000 euro in de bijtellingsregeling voor leaseauto’s niet van toepassing is voor
            waterstofauto’s gaat daarbij helpen. Omdat waterstofauto’s altijd een cataloguswaarde hebben boven dit
            bedrag zou die uitzondering zou ook in de subsidieregeling voor particulieren opgenomen moeten worden.
            Die regeling verschijnt binnenkort in de Staatscourant      .
         3. Betaalbaarheid
            Waterstof is nog relatief duur ‘aan de pomp’: 10 euro exclusief btw. Die prijs is kunstmatig hoog. Kijken we
            naar Duitsland, dan kan dat ook anders; daar is in samenspraak met het ministerie binnen H2Mobility een
            pre-commerciéle prijsafspraak gemaakt. RAI Vereniging pleit voor een overeenkomstige constructie en
            prijs aan de pomp dat een robuust toekomstperspectief biedt voor gebruikers en exploitanten in de
            aankomende transitie.
            4  Wegnemen vooroordelen           en  misverstanden
            Veiligheid
            De petrochemische en automotive industrie hebben inmiddels jarenlang ervaring met de productie van
            waterstof, waardoor het al jaren een gecontroleerd en veilig proces is. Het rijden op waterstof is niet
            gevaarlijker of ongevaarlijker dan rijden op benzine of diesel, maar dit vooroordeel leeft nog wel. Om
            hieraan te werken is onder het NEN het Waterstof Veiligheid Innovatie Programma (WVIP) gestart. RAI
            Vereniging en de leden ondersteunen dit programma actief, met financiéle middelen en expertise.
            Vergelijking aandrijflijnen
            ledere  aandrijving  heeft zijn eigen   kracht en voordelen. Voor waterstof    liggen die vooral op het  gebied
            van  betrouwbaarheid van de actieradius, gewicht van het voertuig en grondstofgebruik           bij productie.
            RAI Vereniging ziet echter dat bij batterij-elektrisch de nadruk vaak wordt gelegd op de        -eveneens
                                                                                                                              3060
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                              VERENIGING
          ruime-  mogelijkheden en potentie, terwijl bij waterstof-elektrisch de aandacht juist primair uitgaat naar
          de  belemmeringen, waardoor de mogelijkheden en potentie ondersneeuwen. Het is zaak bij
          vergelijkingen tussen verschillende aandrijflijnen alle voor- en nadelen eerlijk mee te nemen. De
          doelstelling van de Mobiliteitstafel onder het Klimaatakkoord en de Europese CO2-wetgeving voor
          personenauto’s zijn beide gericht op tank-to-wheel emissiereductie. Bij een verdere vergelijking is het
          goed om naast well-to-wheel ook de footprint van de productie van het voertuig en gebruik van
          grondstoffen mee te wegen. Dit kan door middel van een Life Cycle Assessment (LCA) zoals
          uitgevoerd door gerenommeerde onderzoeksbureaus als Fraunhofer. Wordt de vergelijking op deze
          manier gemaakt, dan blijkt waterstof-elektrisch een zeer lage CO2-footprint te hebben.
          Vooral  voor zwaar    transport?
          Waterstof is   zeer geschikt voor alle voertuigen     met een  motor, zoals personenauto’s, bestelwagens      en
          licht en zwaar   wegtransport. De Kabinetsvisie focust echter binnen mobiliteit vooral op zwaar
          transport. Op   zich lijkt dit begrijpelijk, want voor zwaar transport is batterij-elektrisch nog geen
          serieuze   optie. Toch   is het onwenselijk,   en wel om  de volgende redenen:
           e    Om de ambitie in het Klimaatakkoord         van 100% nieuwe   emissievrije auto’s in 2030 te behalen is,  naast
                batterij-elektrische auto's, ook de inzet    van (onder meer) waterstof-elektrische personenauto’s
                onmisbaar
           o    Waterstof-elektrische     personenauto’s leggen     geen beslag  op het elektriciteitsnetwerk, dat de komende
                jaren steeds zwaarder wordt belast doordat er meer batterij-elektrische auto's komen en elektriciteit
                ook voor veel andere toepassingen, zoals koken en verwarmen van woningen, nodig is
           e    Consumenten die vanwege hun           persoonlijke woon- of reissituatie niet willen of kunnen kiezen  voor
                een  batterij-elektrisch voertuig kunnen wél emissievrij    rijden met waterstof-elektrische auto en zo toch
                bijdragen aan CO--reductie
           e    Als bij de prioritering van waterstofinzet alleen wegtransport waterstof toebedeeld’ krijgt, heeft het
                voor  waterstof-personenautofabrikanten zoals Hyundai, Toyota, Renault, Honda, Daimler, nauwelijks
                nog  zin om verder te innoveren in waterstof en de opgedane kennis vervolgens ook in te zetten voor
                uitbreiding van hun markt naar zware bedrijfsvoertuigen, bussen et cetera. Het eenzijdig prioriteren
                van waterstof in de transportsector dwarsboomt zo de uitrol van deze technologie bij partijen die
                hiertoe juist zo goed in staat zijn
          Wachten op 100% groene waterstof?
          Volledig groene waterstof is het einddoel, in de zin van concurrerende tarieven in 2030°, maar vooralsnog
          zijn de drie ‘kleuren’ waterstof grijs, blauw en groen nog complementair. Gestaag groeien we naar volledig
          groen, maar het is zaak alvast te beginnen met de waterstof die nu beschikbaar is, los van de kleur, zodat in
          ieder geval alle tankinfrastructuur gereed is als groene waterstof eenmaal betaalbaarder is. Bij batterij-
          elektrisch rijden wachten we niet totdat alle kilometers op groene stroom worden afgelegd, omdat
          elektrisch rijden de opmaat is naar Zero Emissie mobiliteit. Waarom zouden we dat bij waterstof-elektrisch
          wel doen? Ook al is de waterstof nu nog niet 100% groen, vanuit klimaatoogpunt en
          luchtkwaliteitsoverwegingen is het nu al beter dan rijden op benzine of diesel en is wachten onverstandig.
          Ook met rijden op waterstof is het beter meteen te beginnen, op weg naar een volledige emissievrije
          mobiliteit.
                                                                                                                                3061
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                         VERENIGING
          Bronnen
          T
            www.iea.org/commentaries/three-reasons-why-the-iea-report-on-hydrogen-is-a-game-changer
          2
            'Duurzame Brandstofvisie met  LEF, SER, juni  2014
          *
            www.profadvanwijk.nl,  aug. 2018
          4
            www.ise. fraunhofer.de/de/presse-und-medien/news/2019/fraunhofer-ise-vergleicht-treibhausagas-
            emissionen-von-batterie-und-brennstoffzellenfahrzeugen.html
          °
            ‘Waterstofroutes Nederland’, CE Delft, juni 2018
                                                                                                           3062
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                              6 mei 2020
               wy
             KONINKLIJKE
                  Kenniscentru
                        :
                                m   en
                                       belangenbehartiger
                  van
                      zakelijke   energie- en
                                              watergebruikers
              Position paper Waterstof
                                                                         3063
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                             6 mei 2020
          Samenvatting
                 Stevige stimulering waterstofeconomie is nodig             om   de  doelstellingen  uit het Klimaatakkoord te
                 bereiken:
                     Oo   Innovatie   electrolysers    en  alternatieve routes     om  groene   waterstof te produceren    om
                          doelmatigheid      te  verhogen (MMIP, Innovatiefonds, e.d.)
                          Innovatie t.b.v.    waterstof als grondstof, in combinatie met CCU,           voor  het maken   van CO2-vrije
                          bouwstenen      voor   synthetische kunststoffen       en CO2-arme     brandstoffen
                          Opschaling productie        d.m.v.  electrolysers   en  alternatieve routes   om   de productiekosten
                          factoren   te verlagen.    Inzet  van een   adequaat budget      hiervoor  (zoals Groeifonds) en
                          samenwerking in Europa in IPCEl verband
                     Oo   Uitrol van   de  infrastructuur: transport, opslag, aansluitingen
               | Ontwikkel  waterstoftransport infrastructuur via organische,              evolutionaire    aanpak
                     Oo   Fase 1 realisatie lokale initiatieven.      Samenwerking       tussen  private  en publieke
                          (netwerkbedrijven) partijen. Regionale          instanties   (bijvoorbeeld provincies    en havenbedrijven)
                          verbindende rol
                          Fase 2  Organische ontwikkeling          van een  publieke waterstof backbone
                          Fase 3 Internationale uitrol       van  de backbone in       NW-Europa; invulling structuren    voor
                          capaciteit, interoperabiliteit (kwaliteit/zuiverheid), balancering           en  kosten
                          Fase 4 Uitbreiding publieke backbone infrastructuur             waar   doeltreffend en doelmatig
                          Aansluiting   andere sectoren via distributie         (gebouwde omgeving, mobiliteit)
                 Organiseer en orden     een   betrouwbare       en  betaalbare klimaatneutrale       waterstofvoorziening:
                     oO   Zet in op  een  mix    van  blauwe,   groene   en  andere   vormen van    kiimaatneutrale    waterstof
                     0    Ontwikkel    een   infrastructuur    voor  CCS
                     ©    Ga  van  lokale   en  regionale voorziening naar nationaal         en internationaal
                     0    Maak   optimaal gebruik        van  aardgasinfrastructuur     en zoutcavernes
                     co   Ga  naar een    dedicated     waterstof voorziening,      om nuttige toepassingen mogelijk te maken        en
                          dfzetzekerheid aan       te jagen; op basis van     Europese kwaliteitseisen en standaarden
                 Ontwikkel wet-   en   regelgeving     voor   waterstof: publieke backbone infrastructuur, kwaliteit,          etc.
                          Zorg dat het wetgevend kader de uitrol           van een    waterstofeconomie faciliteert
                          Leg de gewenste rollen        en  taken   voor de publieke netbeheerder vast,       met wettelijke  taken  en
                          volledige rechtshescherming          voor  netwerkgebruikers.     Publieke  netwerkpartijen    hebben
                          hooguit een rol daar waar de         markt faalt,   naar beoordeling door de toezichthouder
                               =
                                     Voor zover de     huidige publieke aardgas leidingen         voor waterstof worden ingezet,
                                     moeten de kosten worden          gebaseerd op     de  geldende gereguleerde      activawaarde
                               =
                                     Regulering     van  de  publieke  backbone     infrastructuur  door ACM
                               =
                                     Requlering geldt niet voor bestaande en nieuwe private waterstof infrastructuur                om
                                     hieuwe initiatieven      en  maatwerk     mogelijk te maken
                 Onderzoek voorwaarden          en  werk die uit:
                          Kwaliteit: bandbreedte met          ondergrens (bijvoorbeeld 95% zuiverheid)
                          Opslag:   niet alleen   waterstof;,   ook  ammoniak, mierenzuur, methanol, of tolueen (als H2
                          drager)
                          Veiligheid
                          Certificering  en   garanties    van  oorsprong   voor   de verschillende ‘kleuren’    waterstof
                                                                                                                                        3064
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                           6 mei 2020
          1.    Potentie    van   waterstof
          Reductie     van  de energievraag,       gebruik van energie van hernieuwbare bronnen en elektrificatie
          vormen     belangrijke ingrediénten om nationaal en internationaal afgesproken emissiereductiedoelen
          te kunnen bereiken. Maar naast elektrificatie zal               er in een duurzame energievoorziening ook          een
          blijvende    en  aanzienlijke behoefte zijn        aan   vloeibare   en gasvormige energiedragers. Schattingen         voor
          het aandeel      van   deze   blijvende behoefte      aan   moleculen   lopen uiteen,   maar  liggen  in de ordegrootte
          40-60% in 2050        (nu  ca.  80%).!
          Vloeibare     en  gasvormige energiedragers blijven nodig als brandstoffen               voor toepassingen     waar
          elektriciteit                                 in
                          (eventueel opgeslagen batterijen)               niet toereikend of inefficiént  is, maar   ook in de
          procesindustrie       voor synthese van chemische producten en materialen. Waterstof is al belangrijk als
          grondstof in de chemische industrie en dit zal naar verwachting steeds belangrijker worden. Tot slot
          zijn vloeibare en gasvormige energiedragers nodig voor grootschalige opslag en transport van
          energie    om   vraag   en  aanbod    van   energie   met elkaar in evenwicht te kunnen        brengen. Moleculen
          zoals waterstof vervullen          een  belangrijke    rol in de systeemintegratie tussen gas      en elektriciteit,
          tussen moleculen        en   elektronen.
          Waterstof zal op de        langere termijn     een   belangrijk onderdeel     uitmaken    van de energiemix    en   kan de
          energie-    en  industrietransitie     naar een    klimaatneutrale energie-       en grondstoffenvoorziening      in
          belangrijke     mate ondersteunen. Nederland is             goed gepositioneerd      om  deze kans te verzilveren door
          de   ligging  aan zee    (wind-op-zee parken, zeehavens),           de bestaande    gasinfrastructuur,
          opslagfaciliteiten (zoutcavernes, uitgeproduceerde gasvelden),                   een liquide gasmarkt    en hub,   en heeft
          kennis   en   ervaring, ook t.a.v. elektrochemie           (elektrolyse).  Waterstof is inmiddels ook      een  Europees
          speerpunt      en  in onder    meer   Duitsland wordt net als in Nederland         een  waterstofbeleid ontwikkeld.
          Waterstof kan       aan   de klimaatneutrale moleculen behoefte             een  grote bijdrage leveren, waarbij
          onderscheid wordt         gemaakt     naar  verschillende “kleuren       van waterstof”:
          eo    Blauwe waterstof uit        aardgas of    uit processen     waarbij waterstof als bijproduct wordt gevormd,
                waarbij de CO, wordt afgevangen             en  opgeslagen onder de zeebodem (CCS) of wordt hergebruikt
                (CCU);
          e     Groene waterstof door          elektrolyse van     water d.m.v. hernieuwbare elektriciteit       (wind-op-zee);
          e     Gele waterstof door import          van  klimaatneutrale waterstof uit onder         meer  Portugal, het Midden-
                Oosten, Australié       en  Rusland.
          2.    Vraagstukken       en  belemmeringen
          VEMW ziet       een  aantal    belangrijke vraagstukken        en  belemmeringen die     voor een   doeltreffende    en
          doelmatige ontwikkeling           van een   klimaatneutrale      waterstofvoorziening opgelost respectievelijk
          weggenomen moet worden.
          Infrastructuur
          Het ontbreekt       aan een     infrastructuur   voor   waterstof zoals    een  waterstoftransportsysteem, de opslag
          van   waterstof in     zoutkoepels     en  tanks,  een   infrastructuur   voor  de afvang, transport    en opslag (CCS)
          en   hergebruik (CCU)       van   CO;  en een   hub   voor   de import, export    en doorvoer  van   klimaatneutrale
          1
             TKI Nieuw   Gas, Waterstof voor de energietransitie, p. 25, 2020
                                                                                                                                      3065
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                         6 mei 2020
          waterstof. De    ontwikkeling    van  productielocaties     voor  hernieuwbare elektriciteit, waterstof         en CCS
          zullen niet  geheel gelijk lopen.    Die getrapte ontwikkeling leidt        tot discrepanties    in de tijd die opgelost
          moeten worden:      tijdige  beschikbaarheid t.b.v.      een  functionerende voorziening,        volgtijdelijkheid  van
          beschikbaarheid voorzieningen, financiéle           zekerstelling   en  financiering, e.d.
          Regulerend kader
          Er is een  bestaand privaat waterstofnetwerk tussen industriéle clusters in Rotterdam, Antwerpen                      en
          Duinkerken. Als waterstof      een  belangrijke rol gaat vervullen        in de voorziening    van  de behoefte    aan
          klimaatneutrale moleculen dan vereist dat           een  veel groter netwerk      (transport   en  opslag)  tussen méér
          clusters  van  industriéle  gebruikers. Zo’n    infrastructuur zal     een  schaalgrootte    en functionaliteit
          moeten hebben die      vergelijkbaar is met     de ruggengraat      van   de bestaande gastransportvoorziening.
          In Nederland hebben      we   de unieke situatie dat      er een  —
                                                                               deels  afgeschreven   -
                                                                                                        publieke
          aardgasinfrastructuur aanwezig        is die met relatief    beperkte investeringen kan worden benut als
          waterstofinfrastructuur.
          Voor   een  waterstof backbone infrastructuur         aan  te  leggen door    een  publieke netbeheerder bestaat
          nog geen    regulering  omdat waterstof geen         aardgas? is,  en  daarmee® niet onder de Gaswet valt.
          VEMW meent dat       een   dergelijk kader er wel zou moeten komen, waarbij elementen uit het huidige
          kader voor gasnetbeheer een vertrekpunt vormen. Voor bestaande of nieuw aan te leggen private
          netwerken zou een dergelijke regulering niet moeten gelden om private initiatieven en maatwerk
          mogelijk te blijven maken.* Dat betekent dat het dan vrij is aan partijen (privaat bedrijf, publiek
          netwerkbedrijf dat onderdeel is van een groep met een netbeheerder) om investeringen te doen in
          waterstoftransportvoorzieningen, alsmede het beheer                en  onderhoud daarvan uit te       voeren.
          3.   Wegnemen belemmeringen
          De   genoemde vraagstukken        moeten    opgelost worden,      en   knelpunten    moeten weggenomen worden
          in de  periode   2020-2050    om  het  genoemde potentieel        van    waterstof  voor de energie-     en
          grondstoffenvoorziening       in Nederland te kunnen verzilveren.
          Voorzieningsketen
          Er is nog geen bestaande klimaatneutrale           waterstofvoorziening.       Daarmee is ook de
          voorzieningsketen     van  productie transport opslag
                                                 -              -
                                                                          —
                                                                            verbruik niet   georganiseerd      en geordend.
          Voor VEMW is het      belangrijkste uitgangspunt        voor  zo’n voorziening    marktordening, vergelijkbaar
          met de elektriciteits-   en  de  (aard)gasvoorziening.      Markt    waar   markt kan,  en waar     dat niet kan  een
          (systeem)rol    voor een  netbeheerder      . De  gewenste rollen      en  taken voor  de  —
                                                                                                        publieke   -
                                                                                                                     netbeheerder
          moeten vastgelegd worden, met wettelijke taken en volledige rechtsbescherming voor
          netwerkgebruikers. Zo'n werkwijze blijkt in de huidige elektriciteits- en gasvoorziening doeltreffend
          én doelmatig te werken.
          >
            Gaswet:  aardgas dat bij een temperatuur van 15° Celsius en bij een druk van 1,01325 bar in gasvormige
          toestand verkeert  en in hoofdzaak bestaat uit methaan of een andere stof die vanwege haar eigenschappen
          aan methaan gelifkwaardig is
          3
            Tenzij waterstof wordt bijgemengd met aardgas, maar ook dan moet aardgas (methaan) de hoofdcomponent
          van het mengsel zijn, los nog van beperkingen m.b.t. de veiligheid
          4
            Zie ook Ecorys en TNO, Waterstoftransport      —
                                                             verkenning marktordeningsalternatieven, 2018
                                                                                                                                    3066
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                              6 mei 2020
          Alleen    wanneer      de waterstofmarkt       (productie, opslag, levering) zou falen en er op grond van vrije
           marktprincipes onvoldoende           geinvesteerd wordt in voorzieningen die nodig of gewenst zijn, dan kan
          er een    rol zijn  voor  publieke netwerkbedrijven. De toezichthouder moet op basis van een duidelijk
           kader beoordelen        of zo’n publiek netwerkbedrijf in voorkomende situaties een rol heeft en onder
          welke voorwaarden.
                e    Productie
           De  productie     van  elektriciteit,  gas  en  (grijs)  waterstof is   volledig  aan  de   markt, aan commerciéle
           marktpartijen.      In de productie     maar   ook de     levering   van  waterstof, waaronder de bouw van
          elektrolysers      en  andere routes     om   klimaatneutrale waterstof te          maken, zijn diverse commerciéle
           marktpartijen actief of hebben plannen              om een     actieve   positie in te nemen.    Voor zover  de   productie
          van   groene waterstof niet door de markt             uitgevoerd      zou  kunnen worden ziet VEMW         een   rol voor de
          overheid     om   belemmeringen die marktinitiatieven               in de weg staan, weg te      nemen  (zie: ‘stimulering’).
                e
                     Transport: hergebruik aardgasinfrastructuur of                nieuwe infra?
          Gasunie heeft       becijferd dat het ombouwen            van  de   landelijke aardgasinfrastructuur, die beheerd
          wordt door netbeheerder           GTS’,    naar een   —
                                                                    dedicated    —
                                                                                   waterstof ‘backbone’      een investering vergt
          van   0,8-2,5 mrd      euro. Véél  goedkoper dan het aanleggen              van een   geheel   nieuwe
          waterstofinfrastructuur. Dat verdient steun                en behoeft nader onderzoek,         bijvoorbeeld  naar    de
           kosten die in     rekening gebracht       mogen worden         en  hoe die kosten verdeeld moeten worden            over de
          gebruikers     van   de voorziening.      Belangrijk uitgangspunt        voor  VEMW is     —
                                                                                                       vanuit een gereguleerde
          toegang tot de backbone             dat de kosten      gebaseerd worden         op de  huidige gereguleerde waarde van
                                           —
          de bestaande        her-te-gebruiken      assets  en  nieuwe      investeringen, vermeerderd met een redelijk
           rendement op die investeringen. En daarmee niet op                    een  ‘economische waarde’ in      een
           ‘waterstofmarkt’. Dat is       van  groot belang      voor   het  vestigingsklimaat    van   de industrie in Nederland:
          een    betrouwbare voorziening die beheerd wordt door                   een   monopolist op basis van doelmatige
           kosten. Een gereguleerde landelijke backbone mag uitsluitend aangelegd, beheerd en onderhouden
          worden door een netbeheerder (bijvoorbeeld GTS) en niet een netwerkbedrijf (bijvoorbeeld Gasunie
           New energy ). Dat sluit dus uit dat een netwerkbedrijf deze taken verricht.
                e
                     Opslag
          Opslag    van   energie   in de  vorm van     waterstof, ammoniak, methanol,            mierenzuur t.b.v. de
          flexibiliteitsbehoefte      van  het systeem én de eindverbruiker gaat              uitdagender    en complexer worden
          dan de flexibiliteitsmarkt       nu  is.  Sommige industriéle afnemers, zoals            in de kunstmestindustrie
           (ammoniak)      en   de chemische industrie        (methanol, mierenzuur)         kunnen    een rol spelen in buffering    en
          als swing consumers. Uitgangspunt: markt waar markt kan, en waar dat niet kan is er mogelijk een
           (systeem) rol voor een netwerkbedrijf. De netbeheerder maakt op contractuele basis gebruik van
          opslagfaciliteiten van derden wanneer de netintegriteit dat vereist, bijvoorbeeld wanneer
           marktpartijen hun posities (short, long) niet hebben kunnen verevenen op een flexibiliteitsmarkt®.
                eo   Verbruik     en toegang
           Eindverbruikers willen       gebruik maken       van een     waterstofvoorziening die klimaatneutraal         ,
           betrouwbaar       en  betaalbaar is. Indien     er  sprake    is van een    landelijke backbone infrastructuur
          ®>
             Gasunie Waterstof Services zit in      een groepsmaatschappij met netbeheerder Gasunie Transportservices (GTS)
          ©
             Ter vergelijking:  op de  gasmarkt    contracteert    landelijk netbeheerder GTS capaciteit in de opslagen Norg en
          Grijpskerk   van   marktpartij  NAM   (Shell+Exxon)    en   maakt het via de markt gebruik van de private opslagen van
          onder meer Taga. GTS is geen eigenaar noch beheerder van gasopslagen.
                                                                                                                                         3067
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                         6 mei 2020
          aangelegd door      een   publieke netbeheerder, dient de toegang           tot deze backbone      gereguleerd’ te zijn.
          Met    wettelijke taken    voor een   door de minister     aan  te  wijzen netbeheerder      en  met toezicht op de
          regulering    en  markt door de Autoriteit Consument           en  Markt   (ACM).
          Stimulering
          Er is nog geen sluitende      voorziening    voor   de stimulering    van  klimaatneutrale waterstof. Zo'n
          voorziening wordt door VEMW wel als essentieel® beschouwd                    om  de  doelstellingen   uit het
          Klimaatakkoord op het        gebied   van  waterstof te realiseren. Dat vraagt       een  stevige stimulering     op een
          aantal vlakken:
          e     Beschikbaar stellen     van  innovatiefondsen      (o.m. MMIP, Innovatiefonds, e.d)        om   de
                doeltreffendheid     en  doelmatigheid     van  de  waterstofproductie (electrolysers, plasmatechnologie,
                pyrolyse, photolysis,    en  andere processen      waarbij waterstof vrijkomt) te vergroten;
          eo    Beschikbaar stellen    van   instrumenten      om  de opschaling    van  de waterstofproductie te faciliteren
                en  de productiekosten      factoren te   verlagen.   De SDE++ moet      een  bredere toepassing      van
                waterstof (pre- en post-combustion blauw, en groen) mogelijk                maken. In de Kabinetsvisie wordt
                voor  groene waterstof 35      miljoen   euro   per jaar gereserveerd.     Om tot   een  opschaling richting     500
                MW in 2025 te     komen, zal dit    budget vergroot     moeten     worden;
          e     Uitrol van  de voorziening: transport,       opslag, aansluitingen;
          e
                Ontwikkeling van kennis m.b.t. de waterstofbenutting:              o.m.  CCU, brandstof, mobility fuel;
          e
                Ontwikkeling    van  CCS  voor   blauwe waterstof.
          Hierbij moedigt de industrie de overheid           aan om   bij de ontwikkeling     van de waardeketens       voor
          waterstof actief    samen    te werken met de       Europese    Commissie     en gelijkgestemde lidstaten, zoals       via
          de Green Deal      en de IPCEI   voor  waterstof. Op die manier kan sneller worden            opgeschaald    en  worden
          de kosten    en  risico’s om   de leercurve te    doorlopen verdeeld.
          Kwaliteit
          Het   potentieel   van  waterstof is mede     zo  groot omdat     er  diverse  productie-   en  aanvoermogelijkheden
          zijn zoals blauwe     (aardgas CCS/CCU), groene (elektrolyse
                                           +                                       van  groene stroom) en gele (import van
          blauwe of groene waterstof) waterstof. Voor 2050 voorziet VEMW een dedicated waterstofsysteem.
          De zuiverheid (waarden, bandbreedtes) van de geproduceerde en getransporteerde waterstof is
          hierdoor, én door de verschillende toepassingen (gebruik als grondstof in combinatie met CCU en/of
          CO;-vrije of CO,-arme brandstof voor hoge temperatuur toepassingen), een onderwerp dat aandacht
          behoeft. Onderzoek® moet duidelijk maken wat een optimale bandbreedte en samenstelling is, om
          uiteenlopende toepassingen bij aangesloten eindverbruikers veilig, (milieu) technisch                    en economisch
          verantwoord      mogelijk te maken,      met als randvoorwaarde         een zo  groot mogelijke realistische
          marktwerking      t.a.v. het aanbod. Ter indicatie:
          e     Het aanbod    van   waterstof kan in kwaliteit variéren       van  95%   (blauw)  tot  99,9999% (groen);
          e     De vraag   naar  waterstof kwaliteit kan variéren       van   90%   (verbranding)   tot  99,9999% (feedstock)
          Stel de bandbreedte vraagt         een  minimum kwaliteit      van   95 procent, dan zal    een  specifieke
          eindverbruiker die      een  benodigde kwaliteit      van  99,9999 procent heeft het getransporteerde            en
          7
             rTPA: gereguleerde derdentoegang
          #
             Waterstof  opgewekt met elektrolyse is nog circa 4 maal duurder dan met aardgas
          9
             Om cijfers te geven op het vlak van de zuiverheidsgraad dienen de meerkosten voor een            extra zuivering in
          rekening gebracht te worden
                                                                                                                                     3068
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                           6 mei 2020
          aangeboden waterstof           moeten     opwerken tot die kwaliteit. De kwaliteit beperkt zich overigens niet
          alleen tot  het percentage waterstof; er moeten ook grenzen gesteld worden aan welke stoffen wel
          en  niet —
                     en   in welke mate       -
                                                 toegestaan mogen worden.          De zuiverheid is naast maximale
          marktwerking van groot belang voor                 de investeringen   van  eindgebruikers    in hun installaties
          (feedstock en branders).
          Bijmenging
          In de transitie    naar een     klimaatneutrale       waterstofvoorziening      is het bijmengen    van groen gas   en
          groene   en  blauwe waterstof in de           aardgasvoorziening      een  mogelijkheid.    Dit kan  volgens  VEMW
          leiden tot nuttige toepassingen, die tevens de afzetzekerheid kunnen vergroten. Uit oogpunt                        van
          veiligheid, betrouwbaarheid,            beheer     en onderhoud    van  gasinstallaties  dient  nadrukkelijk rekening
          gehouden te worden met Europese kwaliteitseisen en standaarden, zoals die door onder meer CEN
          worden ontwikkeld. VEMW ziet bijmenging als een te overwegen transitiestap, maar is geen
          voorstander van een verplichte bijmenging van waterstof in aardgas. VEMW geeft in analogie in
                                -                     -
          overweging dat de opwekker              van   biogas   nu ook  keuzemogelijkheid heeft       om  dat gas zelf te
          gebruiken    of  om    het als groen gas       bij te mengen met     aardgas   in het RNB distributienet.
          Veiligheid
          Waterstof is geen       aardgas,    ammoniak of elektriciteit! De        veiligheid   van de voorziening vraagt
          specifieke eisen, die nader onderzocht               en uitgewerkt   moeten worden.
          Dat  geldt ook voor de meting van waterstof, die andere                 —
                                                                                    nader uit te werken     -
                                                                                                              randvoorwaarden
          vraagt dan    aardgas.
          Certificering
          Zoals de kabinetsvisie ook         aangeeft      is het van groot belang dat spoedig      tot  een  sluitend systeem   voor
          garanties   van   oorsprong      (GvO) en certificering wordt gekomen. De Richtlijn Hernieuwbare Energie
          (RED-Il) maakt de ontwikkeling van een GvO-systeem verplicht. Om grensoverschrijdende handel
          mogelijk te maken is het volgens VEMW van groot belang dat aangesloten wordt bij Europese
          spelregels en meetmethodieken'. Verder is het wenselijk dat Nederland gebruik maakt van de
          keuzemogelijkheid die RED-Il biedt, om ook energie uit niet-hernieuwbare bronnen op te nemen in
          het GvO-systeem, zodat bijvoorbeeld ook blauwe waterstof eronder valt. Binnen de RED-Il wordt
          een certificeringsmethode ontwikkeld voor het certificeren van groene waterstof. Het is belangrijk
          dat Nederland daarbij aansluit in het implementeren van de SDE++, zodat partijen die groene
          elektriciteit  gebruiken      voor    waterstofproductie dit      aan  kunnen tonen     en  daarmee    meer   subsidiabele
          draaiuren toebedeeld          krijgen.
          4.   Traject  naar    waterstofeconomie
          De Nederlandse industrie opereert in                een internationale context, met      van  oudsher   een  sterke
          handelspositie, transport infrastructuur, het toevoegen                 van  waarde,   en  de continue zoektocht     naar
          optimalisatie-,    innovatie-     en   kostenreductiemogelijkheden.         Een klimaatneutrale
          waterstofvoorziening biedt kansen voor de verschillende toepassingen                      in de industrie,  met  name   als
          12
             De Commissie     stelt, uiterlijk op 31 december 2021, overeenkomstig artikel 35         een gedelegeerde handeling
          vast ter aanvulling    van  deze  richtlijn door de    bepaling van een  gemeenschappelijke Uniemethode die voorziet
          in gedetailleerde regels waardoor marktdeelnemers aan              de vereisten van de vijfde en zesde alinea van dit lid
          moeten voldoen
                                                                                                                                      3069
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                         6 mei 2020
          grondstof   en  bij de productie     van  hoge temperatuur       warmte. VEMW verwacht dat           er een
          internationale    waterstofvoorziening zal       gaan ontstaan. De industrie zal hierin de        voorziening kunnen
          en  moeten kick-starten door        toepassingen    waar    (nog)  geen alternatieven zijn    voor  de toepassing    van
          moleculen    en  de vervanging     van  grijze moleculen.
          Een klimaatneutrale        waterstofvoorziening zal      niet in één keer tot stand komen. Meer         voor  de hand
          liggend  is een  evolutionaire, organische ontwikkeling           via lokale initiatieven zoals in de clusters
          Groningen, Rijnmond, IJmond, Zuid-Limburg              en  Zeeland,   naar een  nationale   verknoping van die
          initiatieven  (‘backbone’),     een  uitbreiding  met distributie     voor de mobiliteit   en  de  gebouwde
          omgeving,    en een     internationale   Noordwest-Europese waterstofvoorziening. Met, om de blauwe
          waterstofroute      mogelijk te maken, een CCS-voorziening (transport en opslag van CO). Deze
          geschetste organische ontwikkeling hoeft niet volgtijdelijk te zijn. Sterker nog, de onderscheiden
          ‘fasen’ zullen gelijktijdig ingezet moeten worden en parallel aan elkaar ontwikkeld worden, ieder                    met
          zijn eigen snelheid en doorlooptijd.
          Fase 1 zal  gekenmerkt worden door lokale           initiatieven. Die initiatieven   zijn er  al, maar   moeten   nu  ook
          tot realisatie  gebracht     worden. Dat vergt    stimulering, samenwerking        tussen   private   en  publieke
          (netwerkbedrijven) partijen. Regionale          instanties zoals    havenbedrijven spelen hierbij      een   belangrijke
          verbindende rol.
          In fase 2 gaan lokale      en regionale voorzieningen en installaties via een mogelijk door een publiek
          netwerkbedrijf aan te leggen backbone infrastructuur met elkaar verbonden worden. Dat zal
          gebeuren via de organische groei van deze waterstof transport backbone. In deze fase zullen
          activiteiten  van een     publiek netwerkbedrijf
                                                               —
                                                                  inclusief assets binnen de    gestelde
          reguleringsvoorwaarden         -
                                           moeten overgaan in       een  netbeheerder, waarop       een   regelgevend kader     van
          toepassing   zal  zijn.  In dat kader is ook de relatie tussen      publieke  en  private  activiteiten   van groot
          belang   om  nieuwe      investeringen   van  private partijen mogelijk te maken en de uitrol daarvan te
          kunnen verantwoorden.
          In fase 3 vindt   een    internationale uitrol  plaats   naar  landen als Duitsland,   Belgié   en  Frankrijk.
          Waarschijnlijk    ontstaan er    tijdens  de fasen 1-3 ook in de      ons omringende    landen initiatieven®!     en
          infrastructuren    voor    klimaatneutrale waterstof. Dat betekent dat al vanaf fase 1            nagedacht    moet
          worden    aan  aspecten als capaciteit, interoperabiliteit (kwaliteit/zuiverheid), balancering              en
          kostenstructuren.
          In fase 4 wordt de backbone infrastructuur verder             uitgebreid   waar  dat doeltreffend     en  doelmatig kan
          gebeuren    en  zullen ook andere sectoren via distributie worden            aangesloten    zoals de   gebouwde
          omgeving    en  mobiliteit.
          11
             Duitsland heeft net als Nederland    een  waterstofvisie ontwikkeld: Nationale    Wasserstoffstrategie, januari
          2020
                                                                                                                                    3070
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                 de
          -
                                                                                  NEDERLAMNDSE VERENIGING DUURZAME ENERGIE
          Position paper in reactie op Kamerbrieven                      gasvormige energiedragers
          Op 30 maart heeft de minister drie brieven naar de Kamer gestuurd over gasvormige
          energiedragers. De NVDE onderschrijft de analyses in de brieven, maar om echt impact te
          hebben zullen de    voornemens     nog wel  een   stuk concreter moeten worden.
          De rol van gas in het energiesysteem: Heldere analyse, die navolging verdient
          Deze Kamerbrief biedt een heldere introductie voor de andere twee Kamerbrieven, met                   een
          duidelijke analyse van de rol van gasvormige energiedragers. Groene moleculen vormen een
          belangrijk onderdeel van het energiesysteem van de toekomst. Op dit moment is 20% van ons
          energieverbruik elektriciteit. Zelfs met een verdubbeling van het elektriciteitsverbruik, zal nog
          60% van het energieverbruik bestaan uit moleculen. Daar waar elektronen eenvoudig zijn om te
          vergroenen, zijn moleculen eenvoudig om op te slaan en kunnen zo een bijdrage leveren aan het
          in balans houden van het energiesysteem.
          Ook voor de rol van elektriciteit en wellicht warmte in het energiesysteem van de toekomst zou
          een integraal beeld overigens zeer welkom zijn. Bij schone elektriciteit is de afgelopen jaren aan
          de aanbodkant veel succes geboekt, met substantiéle uitrol en doorlopende kostenreducties.
          Maar de samenhang met de vraagkant en de infrastructuur kan en moet beter om de
          broodnodige continuering die voor het Klimaatakkoord nodig is te borgen. De NVDE pleit
          daarom    voor een  routekaart elektrificatie.
          Kabinetsvisie waterstof: Goede eerste stap voor een lange reis verdere concretisering nodig
                                                                                   -
          Het is zonder meer goed nieuws dat er nu een breed gedragen waterstofvisie ligt. Het document
          behandelt de volle breedte     van  het onderwerp    en dat is  belangrijk. Tegelijk zijn   er  nog veel
          zaken   onzeker, waardoor de visie weinig concreet wordt. De         doelstellingen van     500 MW
          elektrolyzer-capaciteit   in 2025 en  3-4 GW   capaciteit in 2030 worden weliswaar          onderschreven,
          maar   de consequenties hiervan worden onvoldoende          uitgewerkt.    Het is dus   belangrijk om de
          visie in de komende    tijd steeds verder aan   te scherpen.
          Concrete   punten hiervoor:
          e    De  generieke doelen    voor 2030 en 2025 vertalen naar doelen per sector. Gegeven de
               onzekerheden in de sectorale toepassingen is het       voor nu belangrijk dat er in elke sector
               voldoende wordt     begonnen met het ontwikkelen van de vraagkant voor waterstof. In alle
               sectoren moet de    vraagkant de komende jaren ervaringen opdoen, niet eens zozeer met de
               techniek maar vooral met de praktische, wettelijke en regulatorische aspecten van de
               toepassing van waterstof. Daarbij activeert het de markt wanneer er al indicatieve doelen
               worden gesteld per sector. Op basis van de ervaringen in de komende jaren kunnen dan
               concretere doelen worden geformuleerd die weer sterker richting geven, ook voor 2030.
          e    Een stappenplan in de beleidsagenda ontbreekt, evenals een planning van de
               aangekondigde acties en onderzoeken. Dat zou de onderlinge samenhang versterken.
          e    De exploitatiesubsidie voor waterstof op basis van elektrolyse is qua instrument precies wat
               op dit moment nodig is. Hiermee kan productie worden ondersteund die essentieel is voor
               leren en kostenreductie. We zien dan ook uit naar de nadere uitwerking, zoals de financiéle
               condities en de looptijd. De ingezette 35 miljoen per jaar is een begin, maar naar
               verwachting niet voldoende om de eerste 500 MW aan capaciteit te realiseren. Ook hier
               geldt: snel leren van de ervaringen met het instrument en als het nuttig blijkt, opschalen.
          eo
               Uiteindelijk zal groene waterstof vooral via de SDE++ gestimuleerd moeten worden. Dat is
               nu nog niet goed mogelijk. Hiervoor is het belangrijk een mogelijkheid te creéren om
               productie van hernieuwbare elektriciteit samen te realiseren met vraag naar
                                                                                                                           3071
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                 wide
          -
                                                                                  NEDERLAMNDSE VERENIGING DUURZAME ENERGIE
              waterstofproductie en/of       directe elektrificatie. Hier is een heldere overheidsvisie       nodig.
              Ook het aanbod     van  schone elektriciteit heeft hier behoefte aan, zie      een   recente
              marktstudie    over  wind op  zee.
               In de  beleidsagenda ontbreekt aandacht voor het oplossen van fiscale en
               nettariefbelemmeringen:
                        o   Waterstof is niet adequaat opgenomen in de energiebelasting- en
                            accijnsregelgeving. Om dubbele belasting te voorkomen moet er expliciet
                            duidelijkheid komen dat de input van elektriciteit voor de productie via
                            elektrolyse en voor bewerking van waterstof volledig vrijgesteld is van
                            energiebelasting.
                        o   Het  capaciteitstarief voor (grote) netaansluitingen heeft       een   grote impact op de
                            business   case van  elektrolyzers,  zeker bij beperking   van  het aantal vollasturen
                            (bijvoorbeeld   door  subsidievoorwaarden).      Voor situaties   waarbij elektrolyzers
                            een  duidelijke systeem-ondersteunende rol spelen en daarmee de
                            maatschappelijke netkosten verlagen, dienen hiervoor (al dan niet tijdelijke)
                            oplossingen verkend te worden om deze waarde tot uitdrukking te laten komen
                            in de business case van de elektrolyzer. Dit geldt overigens ook voor andere
                            opties die het systeem kunnen ondersteunen, zoals          vraag-respons      en  power-to-
                            heat.
          Daarnaast hebben     we   twee  aanbevelingen    om  waterstof   inpasbaar te maken       in het bestaande
          aardgasnet:
              Netbeheerders gaan onderzoeken hoe de           huidige gasleidingen geschikt gemaakt kunnen
              worden voor waterstof. Om dit goed mogelijk te maken moet een AMvB tijdelijke taken de
              netbeheerder in de gelegenheid stellen om deel te nemen aan experimenten op dit gebied.
              Het is belangrijk dat hierbij een flexibel systeem tot stand komt, waarbij individuele
              projecten minimaal vijf jaar uitgevoerd kunnen worden en er mogelijkheden zijn voor
              verlenging. Er is voldoende tijd en ruimte nodig om kennis en ervaring op te doen, zodat
              opschaling daarna ook echt mogelijk is. Daarvoor moet deze AMvB uiterlijk eind 2020 van
              kracht zijn.
              Wet-   en regelgeving   moet worden     aangepast teneinde waterstof als systeem-energiedrager
              te kunnen inzetten. Hierdoor kan de betaalbaarheid          voor  bewoners worden        geborgd door
              het voor netbeheerders mogelijk te maken om kosten voor waterstofexperimenten te
              socialiseren over alle gasgebruikers. Hiervoor lijken twee alternatieve routes te bestaan; het
              opstellen van een nieuwe Waterstofwet of een aanpassing van de Gaswet (c.g. het
              gasgedeelte van de aankomende Energiewet). Op dit moment is nog niet duidelijk welke
              route de voorkeur heeft. Beide routes moeten verkend worden en een gedegen afweging is
              nodig om te bepalen wat het beste alternatief is.
          Routekaart groen gas:      Gedegen kader    —
                                                        nu  snel aan  de  slag
          De NVDE is   positief over de Routekaart Groen Gas. De Routekaart schetst een gedegen beeld
          van het  huidige speelveld van groen gas en de veranderingen die daarin nodig zijn.
          De Routekaart laat zien dat     groengasmoleculen nodig zijn in de energietransitie, in specifieke
          toepassingsgebieden     zoals  grondstof in de chemie, brandstof voor zwaar transport en
          verwarming    van  woningen en gebouwen in stadskernen en buitengebieden.
                                                                                                                           3072
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                 de
          -
                                                                                  NEDERLAMNDSE VERENIGING DUURZAME ENERGIE
          Daarmee onderstreept de Routekaart het belang van groen gas als spijtvrije en noodzakelijke
          optie in de energietransitie. Met een groei van de groengasproductie naar 70 PJ in 2030 kan een
          broeikasgasreductie van circa 4,5 Mton gerealiseerd worden’. Dat geeft een belangrijke bijdrage
          aan   de doelen    van het Klimaatakkoord.
          Er leven twee zorgen rondom de        ontwikkeling van groen gas: enerzijds dat de ontwikkeling van
          groen gas stagneert, omdat       er nagedacht wordt over de prioritering van de inzet; anderzijds dat
          andere oplossingen in de wacht worden gezet vanwege het gebruik van mogelijk ooit groen gas.
          Dat moeten we zien te voorkomen. Het is belangrijk om snel aan de slag te gaan met het
          ontwikkelen van groen gas én van andere oplossingen in de gebouwde omgeving.
          Onder de      huidige condities zal de groengasproductie in 2030 echter hoogstens een derde
          bedragen van die beoogde ambitie van 70 PJ (zie informatiedocument). De inspanningen van de
          sector   en  de overheid op groen gas zullen dus driemaal effectiever moeten worden dan nu het
          geval   is. De NVDE benadrukt daarom de urgentie van een snelle uitwerking van de Routekaart.
          De NVDE      en  haar leden  spelen graag hun rol bij de uitwerking van de beleidsvoornemens            uit de
          Routekaart. Concrete      onderwerpen die we daarbij willen noemen zijn:
               SDE++: onderzoek als eerste hoe de effectiviteit      van de SDE++    voor   groen gas verbeterd kan
               worden.
               Productielocaties: overweeg het aanwijzen        van specifieke productielocaties.       De locaties die
               vrijkomen     door wegvallende aardgasproductie,     zoals in de Routekaart benoemd, zijn
               daarvan     een voorbeeld. In de  huidige praktijk lopen veel groengasinitiatieven vast op het
               feit dat de beoogde productielocaties, vaak (te) dicht bij omwonenden, uiteindelijk niet
               geschikt blijken. Een benadering waarbij groengasproductie op specifieke locaties
               gefaciliteerd wordt, vergelijkbaar met de wind op zee benadering, kan ook bijdragen aan
               kostenreductie en professionalisering van de sector.
               Sectororganisatie: de NVDE onderschrijft de oproep van de minister om te komen tot een
               centrale en integrale sectororganisatie voor groen gas. Een verkenning hiernaar is inmiddels
               van start. De NVDE is ervaren in het verbinden van partijen met verschillende rollen en
               belangen achter één gezamenlijke transitiemissie. Wij zullen, waar nuttig, daar ook op het
               gebied van groen gas een rol in spelen. We noemen daarbij graag twee initiatieven die al in
               gang zijn gezet die kunnen bijdragen aan een professionalisering van de sector:
               o     het opstellen van een gedragscode met maatschappelijke organisaties wordt verkend.
                     Daarin kan bijvoorbeeld afspraken worden opgenomen over grondstoffen en
                     productielocaties;
               o     Er start binnenkort een traject waarin groengasorganisaties een gemeenschappelijke
                     feitenbasis gaan inrichten (‘panorama’), die ook publiek toegankelijk wordt. Als eerste
                     proeve daarvan heeft de NVDE een informatiedocument opgesteld.
          '
            CE Delft  (2018) rapport 3,5 Mton CO2-reductie, daarnaast kan bij substantiéle groei  van  mestvergisting
          een  reductie   van 1 Mton COz-eq gerealiseerd worden,
                                                                                                                           3073
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
             15018)   %\ Fath!
                   GROUP
          Position paper Louwman                              Group!         t.a.v. Kabinetsvisie waterstof d.d. 14 mei
          2020
          6 mei 2020
          Louwman          Group is leverancier          van   waterstof mobiliteit       van  de merken Toyota          en  op   termijn Mercedes-
          Benz     en   Fuso. Louwman           Group     is actief lid  van   het Nationale H2 Platform         en neemt een         actieve
          verbindende rol in het              gehele waterstof domein.
           Vanuit het merk           Toyota zijn de ambities           op het   gebied   van   waterstof indrukwekkend. Toyota levert al
          sinds 2015 de waterstof aangedreven Toyota Mirai                           waar er   wereldwijd inmiddels          meer    dan 10.000     van
          zijn geproduceerd             waarvan er      in Nederland 62        rondrijden. Belangrijke mijlpaal          was   de levering     van  35
          Mirai taxi’s      voor     het   doelgroepen       vervoer    in Den    Haag.
          Toyota      zet vol in op de verdere uitrol van waterstof mobiliteit.                    Begin   2021 wordt al de tweede            generatie
          Mirai     geintroduceerd           met een sterk verbeterde fuel cell            technologie waarbij       de   productiecapaciteit wordt
          vertienvoudigd           naar    30.000 stuks per       jaar. Vanaf 2025 wordt de waterstof technologie verder uitgerold
          naar     meerdere personen-             en  bedrijffswagen modellen.
          Daarnaast wil          Toyota     samen met externe           OEM’ers de waterstof         technologie uitbreiden          naar zwaar
          transport (bussen            en   vrachtwagens)       en   de  scheepvaart.      Een eerste voorbeeld daarvan is Caetanobus
          waarbij      samen       met   Toyota    een    waterstof OV bus is ontwikkeld            en gelanceerd.       Louwman Group is
          momenteel in            een   onderzoeksfase         om   deze waterstof OV bus in Nederland te introduceren.
          Kabinetsvisie           zeer    positief maar te weinig           aandacht      voor    waterstof mobiliteit           voor
          personenauto’s              en   bestelwagens.
          Net als het kabinet is Louwman                     Group van mening dat (duurzame) waterstof een onmisbare schakel
          is  voor een       succesvolle energietransite. Waterstof biedt grote kansen voor de Nederlandse economie
          en    gaat   niet alleen        een   belangrijke      rol spelen     in de  energietransitie als ‘backbone’ voor de
          energiemarkt,            de industrie      en   de bebouwde omgeving. Naar                 onze volle overtuiging is waterstof ook
          onmisbaar          voor    duurzaam       en   CO,-vrij (personen-)mobiliteit             en transport.
          Wij hebben dan ook               met veel interesse        kennisgenomen        van   de “Kabinetsvisie waterstof”, zoals deze eind
          maart 2020 door de minister van Economische Zaken en Klimaat                                (EZK) naar de Tweede           Kamer werd
          verstuurd. Als één            van   de automotive        bedrijven     van  Europa hebben wij vooral gekeken               naar   de rol die het
          kabinet      voor    waterstof ziet in relatie tot duurzaam               en  CO.-vrij (personen-)mobiliteit.           Na  zorgvuldige
          bestudering         van    de tekst komen wij tot de conclusie dat de Kabinetsvisie weliswaar veel oog heeft                              voor
          het    potentieel       van   waterstof     voor    (zwaar)transport,       maar   dat de Kabinetsvisie       juist   op het terrein    van
          waterstof(-elektrisch)             voor  personenauto’s         en  bestelwagens tekortschiet.
          1
             Louwman    Group is een familiebedrijf, opgericht in 1923, en behoort met ruim 80.000 autoverkopen per jaar tot de grootste automotive bedrijven
          in Europa. Louwman Group hiedt zowel personenauto’s als bedrijfswagens op de particuliere en zakelijke markt aan. Andere activiteiten zijn: leasing
          en financiering, schadeherstel, onderdelen, logistiek en vastgoed. Onze Care divisie, Welzorg (WMO), Welzorg Auto op Maat, Welzorg Woning op
          Maat en RSR, biedt hulpmicddelen en mobiliteit op maat voor ouderen en mensen met een lichamelijke beperking. Auto.nl, Driven,
          Fietsvoordeelshop, Mobility Invest Group en autodeelbedrijf WeGo zijn de jongste uitbreidingen waarmee Louwman Group haar toonaangevende
          positie in mobhiliteit versterkt. Louwman Group werkt vanuit een missie: de passie om mensen te bewegen. Klanten, medewerkers en de
          samenleving staat voorop in alles wat we doen. We willen hen de best passende mobiliteit bieden. Behalve in Nederland is de onderneming actief in
          Belgi€é, Denemarken, Zweden en Tsjechié, De import- en dealerbedrijven van ce merken Toyota, Lexus en Suzuki vormen de basis. Daarbij voert
          Louwman Group als Retail partner de merken Mercedes-Benz, Peugeot, Ford, Mazda, Mitsubishi Motors, Byton, Morgan, Smart, Fuso, TVR,
          Mclaren, Maserati en Daihatsu. Zie voor meer informatie onze website: https://www.louwmangroup.nl/news/
                                                                                                                                                              3074
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
             15018)   %\ Fath!
                  GROUP
          Investeer in waterstof-infrastructuur en stimuleer het potentieel van waterstof voor CO,-vrij
          {personen-)mobiliteit en transport
          Een snelle verbetering van de waterstof-infrastructuur is cruciaal voor het benutten van het
          potentieel van waterstof voor duurzaam en CO;-vrij (personen-)mobiliteit en transport. Oftewel, er
          moeten in hoog tempo meer waterstoftankstations door heel Nederland komen. Een landelijk
          dekkend netwerk kan tegen relatief geringe kosten in vergelijking met laadinfrastructuur snel worden
          ingericht om waterstofvoertuigen een kans te geven. Hierbij moeten ook slimme combi’s worden
          gemaakt voor tankstations voor personenwagens en bussen en vrachtwagens. De overheid kan dit
          kip-ei probleem als geen ander doorbreken door ondernemers zekerheid te bieden.
          Stimuleer het gebruik        van waterstof in openbaar vervoer, taxi- en doelgroepenvervoer en het
          overheidswagenpark. Waterstof is niet belastend voor het elektriciteitsnetwerk en kan bovendien snel
          getankt worden. Het is daarmee bij uitstek de brandstof voor voertuigen die weinig stil staan zoals
          bijvoorbeeld de Politie, opereren in binnenstedelijke gebieden zonder voldoende laadruimte of snelle
          inzet vereisen zoals de hulpdiensten. Daarnaast is waterstof uitermate geschikt voor zwaar
          personenvervoer zoals bussen, waardoor het ook in bijvoorbeeld het openbaar vervoer een uitkomst kan
          bieden.
          De Louwman           Group is van mening dat de Kabinetsvisie waterstof met bovenstaande punten dient te
          worden       aangevuld. Het zou namelijk eeuwig zonde zijn als we voor de mobiliteit het potentieel van
          waterstof niet ten volle zouden benutten. Waterstof-elektrisch kent veel voordelen waardoor het bij
          uitstek ook geschikt is voor automobiliteit.
          Voordelen        van  waterstof voor duurzaam           en CO,-vrij (personen-)mobiliteit            en  transport
          Een    belangrijk voordeel is dat waterstofauto’s snel laden en een grote actieradius hebben. Waterstof-
          auto’s zijn elektrische auto’s, waarbij de elektromotor wordt aangedreven door een brandstofcel in plaats
          van een batterij. In deze brandstofcel wordt waterstof omgezet in elektriciteit. Met een volle tank rijdt
          een    waterstofauto tot wel 800 elektrische kilometers. Het voltanken                van een     waterstofauto duurt slechts
          enkele minuten        en  in tegenstelling  tot  bij batterij-elektrisch rijden, hebben temperatuurs- en
          weersomstandigheden nauwelijks              invloed   op de actieradius. Daarnaast is een waterstof auto in de basis
          goedkoper        dan  een  batterij elektrische auto als deze in grote aantallen kan worden               geproduceerd         omdat
          er  geen    grote dure accupakketten nodig zijn.
          Verschillende groepen van consumenten hebben verschillende voorkeuren, waarbij iedere technologie
          zijn doelgroep dient. Een overheid die streeft naar 100% nul-emissie nieuwverkopen in 2030 heeft elke
          doelgroep nodig        en  daarmee ook elke nul-emissie       technologie,     dus ook waterstofauto’s.
          Daarbij komt dat de CO,-‘footprint’          van een auto    op waterstof     lager  is dan die    van een     batterij-elektrisch
          voertuig?.     Waterstof is ook     een efficiéntere drager van energie dan batterijen: 1 kilogram waterstof bevat
          waterstof ongeveer 100 keer zoveel energie als 1 kg batterij. Het vol inzetten op stimuleren van
          waterstofauto’s draagt daarom ook bij aan optimaal gebruik van ons elektriciteitsnetwerk. Waterstof-
          elektrisch     rijden  ontlast het elektriciteitsnetwerk     en  draagt bij  aan   het  garanderen       dat   batterij-elektrisch
          auto’s voldoende opgeladen zijn.
          2
            https: //www.automobilwoche.de/article/20190715/NACHRICHTEN/190719939/1276 /studie-zur-co-gesamtbilanz-wasserstoff-schlaegi-
          batterie?utm   source=mailchimp&utm medium=newsletter&utm campaign=autohandel
                                                                                                                                               3075
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                  “© -»
                                                                                             @D®                      ENERGIE
                                                                                                                            ERLAN
                                                                                                  0 GT
           Reactie op de kabinetsvisie op rol waterstof                           en   routekaart groen gas
           Position paper          Energie-Nederland
           Ambities   goed neergezet door kabinet
           Energie-Nederland is blij met de kabinetsvisie    waterstof   en  de routekaart  voor   groen gas die minister
           Wiebes op 30 maart in     een drietal brieven aan  de Tweede Kamer bekendmaakte. Het kabinet zet            duidelijk
           in op duurzame     en CO2-vrije gassen in het energiesysteem. De kabinetsvisie       voor  waterstof past  goed bij de
           eigen  visie van  Energie-Nederland, waarin   eveneens   is aangegeven hoe     een  gefaseerde aanpak eruit kan
           zien.
           Met het   verschijnen van de kabinetsvisie staan het toekomstig belang waterstof nu ook duidelijk op de
           kaart  en op de politieke agenda. Dat is nodig, want op veel terreinen is actie nodig om waterstof echt van
           de grond te krijeen. Niet alleen in Nederland, maar ook internationaal. Alleen dan is de ontwikkeling van
           waterstof ook echt een win-win-situatie; een energiedrager waarmee op termijn een grote CO2-reductie
           kan worden bereikt én die economische kansen        voor  Nederland biedt. De kabinetsvisie zet dit helder uiteen
           en  spreekt  daarmee   een  welkome ambitie uit. De overheid wil serieus met waterstof        aan de  slag en   zal
           hiermee ook verder gaan.
           Met de routekaart groen gas zet het kabinet      een zelfde  lijn uit. De routekaart schetst  een groot potentieel
           voor  groen gas in de toekomstige CO2-vrije gasvoorziening. Het kabinet wijst terecht erop dat stimulering,
           innovatie en professionalisering belangrijke sleutels zijn voor de verdere ontwikkeling.
           In de brieven   van het kabinet worden de ambities    goed neergezet,      maar er is wel behoefte  aan een    verdere
           uitwerking   en  verdieping om  deze  samen  daadwerkelijk te kunnen      realiseren.  Energie-Nederland    wil
           daarom de    volgende punten    nader uitlichten:
           Voeqg een duidelijk stappenplan en tijdsfasering toe aan de aanpak
           De voorgestelde aanpak en route voor de ontwikkeling van zowel waterstof als groen gas kan veel sterker
           uit de verf komen    wanneer  deze wordt   aangevuld met een duidelijk stappenplan en bijbehorende
           tijdsfasering,  waarin een  planning  van aangekondigde acties en onderzoeken wordt aangegeven. Een
           dergelijk stappenplan met tijdsfasering schept helderheid voor de markt zodat ontwikkelaars beter weten
           waar ze   op kunnen koersen    en  rekenen.
           Bekijk offinanciéle middelen    in overeenstemming zijn    met ambitie
           Zowel   voor  waterstof als voor  groen gas gaat het om   stevige ambities. Om deze waar te maken is naast een
           private bijdrage ook passende publieke financiering nodig. Dat geldt zeker in de fase waarin er nog sprake is
           van een onrendabele top voor projecten. Daarbij is van belang dat zowel de juiste instrumenten
           beschikbaar zijn als voldoende financiéle middelen. Op beide punten zijn er zorgen. Voor de ontwikkeling
           van waterstof juicht Energie-Nederland het toe dat het kabinet de stap zit om het gat tussen de DEI+ en de
           SDE++ te vullen met een nieuw ‘tusseninstrument’. Die stap kan helpen bij de benodigde schaalvergroting
           voor waterstofproductie met elektrolyse. De kanttekening die wij hierbij wel maken is dat de benodigde
           middelen (€ 35 miljoen) beperkt zijn. Daarmee is het de vraag of dit voldoende opstap biedt naar de
           beoogde schaalvergroting tot 3-4 GW die in het Klimaatakkoord is opgenomen voor 2030,
           Die budgetvraag is ook aan de orde bij de middelen voor de SDE++. Daarin is € 575 min beschikbaar voor
           CO2-reductieprojecten waaronder ook projecten voor ‘blauwe’ en ‘groene’ waterstof zouden vallen.
           Energie-Nederland ziet de verbreding van de SDE++ naar projecten voor CO2-reductie als een belangrijke
                                                                                                                               1/3
                                                                                                                                   3076
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                      LD -»
                                                                                                 @P®                      ENERGIE
                                                                                                                          NEDERLAND
                                                                                                      -s
           stap die kan bijdragen    aan  het realiseren  van afspraken uit het Klimaatakkoord. Daarbij is het dan wel zaak
           dat de beschikbare middelen in        overeenstemming zijn met de ambities en de beoogde afspraken voor
           realisatie. Dat evenwicht    lijkt er nu nog niet te zijn.
           Ten aanzien   van  groen gas heeft     Energie-Nederland in een recent position paper aan de Tweede Kamer
           over  de verbreding van    de SDE++     geconstateerd dat hier een knelpunt aan de orde is. De concurrentie op
           kosteneffectiviteit in de SDE++ maakt dat projecten (zoals groen gas) in opeenvolgende rondes buiten de
           boot kunnen vallen, omdat deze relatief duur zijn. Dat kan problemen opleveren met het realiseren van
           afspraken voor CO2-reductie in de gebouwde omgeving of voor de ambities die in de routekaart voor groen
           gas zijn opgenomen. Daarbij is het wenselijk dat na elke SDE++-ronde wordt geévalueerd of de realisatie
           van deze ambities op koers liggen, zodat waar nodig bijgestuurd kan worden,
           Verder onderzoek     nodig  om   te beoordelen   of en  wanneer een    bijmengverplichting    een   alternatief is
           In zowel de kabinetsvisie    voor   waterstof als de routekaart     voor groen gas komt de     optie van een
           bijmengverplichting als    een   alternatief instrument    aan  de orde. Energie-Nederland vindt het een goede
           zaak  om  deze  optie  te onderzoeken. Een     dergelijk  onderzoek is   wenselijk om goed te kunnen beoordelen of
           en wanneer een     bijmengverplichting     een  werkbaar    alternatief kan  zijn. Er is eerder in Nederland gekeken
           naar de mogelijkheden voor een verplicht aandeel duurzame energie of een verplichting voor
           energiebesparing bij leveranciers. Die verkenningen bieden bruikbare informatie voor een adequaat
           ontwerp van een bijmengverplichting en hoe hierbij rekening gehouden kan worden met marktaspecten,
           financiéle en juridische implicaties voor zowel producenten, leverancier als consumenten. Zo komt in de
           kabinetsvisie niet aan de orde bij wie de verplichting komt te liggen en hoe de hoogte van de verplichting
           wordt bepaald. Daarnaast is niet beschreven hoe naleving wordt gehandhaafd en wie meebetaalt aan de
           financiering ervan. Dit zijn concrete uitwerkingsvragen waar Energie Nederland graag over meedenkt met
           het kabinet. Het is daarbij niet alleen van belang naar het ontwerp van een verplichting zelf te kijken, maar
           ook naar de randvoorwaarden, zoals timing, waarbinnen dit nieuwe systeem zal functioneren. Het
           onderzoek kan daarbij ook belangrijke aanknopingspunten geven wat een geschikt moment is om dit
           instrument in te zetten: kan dit al in de aanloopfase een rol vervullen of is voor een goede werking het juist
           nodig dat er al een bepaalde schaalomvang van de markt is bereikt?
           Zorg voor een koppeling tussen waterstofproductie met elektrolyse en meer duurzame opwekcapaciteit
           Waterstofproductie met elektrolyse kan een belangrijke optie voor het bereiken van CO,-reductie worden.
           Het  gebruik  van  waterstof kan in industrie    en  andere sectoren    er voor   zorgen dat het   gebruik van aardgas of
           olie afneemt. Dit zal in deze sectoren leiden tot      een   daling van  de CO;-uitstoot,   maar  de  feitelijke CO--
           reductie zal  vervolgens afhangen      van  de manier waarop de      benodigde elektriciteit is   opgewekt. Wanneer er
           tegenover de    extra vraag naar elektriciteit geen extra      duurzame opwekking staat, dan        zal er meer stroom
           uit gas- of kolencentrales worden       geproduceerd    om   die extra vraag te bedienen. De CO»-uitstoot        bij
           elektriciteitsopwekking    zal dan toenemen      en is er uiteindelijk netto geen CO;-reductie door elektrificatie.
           Om dat te voorkomen moeten           maatregelen die waterstofproductie met elektrolyse of elektrificatie
           stimuleren, gelijk op   gaan met    maatregelen die zorgdragen voor een toename van hernieuwbare productie.
           Koppeling van waterstofproductie met elektrolyse (of elektrificatie) met meer duurzame opwekcapaciteit                  is
           op  termijn wenselijk om te voldoen aan de afspraken uit het Klimaatakkoord voor CO»-reductie. Zo geeft
           PBL aan dat met elektrolyse en elektrificatie er in de industrie een CO2-reductie van 4 miljoen ton bereikt
           kan worden en tegelijk de elektriciteitsvraag met circa 25 TWh kan stijgen. Zonder aanvullende
           investeringen in duurzame opwekcapaciteit (bovenop de afspraken in het Klimaatakkoord voor de
                                                                                                                                 2/3
                                                                                                                                      3077
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                          LD -»
                                                                                                      @P®                    ENERGIE
                                                                                                                             NEDERLAND
                                                                                                           -s
            elektriciteitssector), zou dit kunnen resulteren in een stijging van 8 9 miljoen ton CO, in de energiesector
                                                                                              —
            als de industriéle elektriciteitsvraag met 25 TWh toeneemt door elektrificatie en waterstofproductie met
            elektrolyse. De reductie met 4 miljoen ton bij de industrie voor realisatie van het Klimaatakkoord slaat dan
            om in een netto-stijging van emissies. Dit illustreert het belang dat er naast investeringen in elektrificatie en
            waterstofproductie met elektrolyse er ook gelijktijdig wordt geinvesteerd in extra duurzame
            opwekcapaciteit.’
             Energie-Nederland roept daarom de Tweede Kamer op om EZK te verzoeken om een onderzoek te doen
            naar   manieren en mogelijkheden voor het koppelen van SDE++ subsidie voor elektrificatie aan extra
            investeringen in duurzame opwekcapaciteit. Over de uitwerking van deze koppeling voor de SDE++ is een
            afspraak in het Klimaatakkoord gemaakt, maar hier is tot nu toe geen opvolging aan gegeven,
            Netwerkbedrijven          moeten third    party  access bieden bij infrastructuur waterstof en groen gas
            Om de opmars         van   waterstof    en groen gas  mogelijk te maken is een toegesneden infrastructuur
            noodzakelijk. Het is        een  goede zaak dat het kabinet onderzoeken in gang zet hoe de benodigde
            infrastructuur tot stand kan komen            en  voortbouwen op het reeds      aanwezige leidingennet voor aardgas.
             Energie-Nederland         ziet hierbij  een duidelijke  taak weggelegd    voor  netwerkbedrijven. Dit ligt in het
            verlengde     van   de   huidige  activiteiten  voor  de  Nederlandse    energie-infrastructuur. Door die taak op te
            pakken    kunnen      zij de  markt  faciliteren  en mee   helpen  om   op gang te komen. Een belangrijke voorwaarde is
            dat het voor marktpartijen via third party access mogelijk is deze infrastructuur te gebruiken (analoog aan
            hoe gasopslag is geregeld via de Gaswet). Wat betreft andere activiteiten, die rechtstreeks aan de markt
            gerelateerd zijn (zoals handel, productie en opslag), is het volgens Energie-Nederland in beginsel aan
            marktpartijen om deze te ontwikkelen. Daarvoor is het van belang dat de overheid heldere voorwaarden
            schept voor deze marktontwikkeling en voor de rol van betrokken partijen.
            Belangrijfk   om    groen gas goed van de grond te krijgen         voor  betaalbare  en  effectieve transitie
             In dezelfde    lijn als voor waterstof, schetst het kabinet       een  routekaart  voor  groen gas. In Nederland is een
            behoorlijk potentieel         aan groen gas dat beschikbaar      zou  kunnen komen.     Stimulering,  innovatie en
            professionalisering zijn belangrijke sleutels voor het nemen van verdere stappen. Energie-Nederland vindt
            het belangrijk om groen gas goed van de grond te krijgen. Dat biedt namelijk een vooruitzicht op een
            betaalbare, effectieve en laagdrempelige transitie in met name de gebouwde omgeving. De energietransitie
            vraagt namelijk veel van huiseigenaren: de materie is complex en oplossingen zijn vaak duur. Recent
            onderzoek      van   Energie-Nederland? laat zien       dat groen gas één    van  de manieren is  om   de overgang naar een
            duurzaam      energiesysteem        in de  gebouwde omgeving makkelijker        te maken op een manier die de
            klimaatdoelen haalbaar én betaalbaar houdt.
          1
            Ter illustratie  van  de omvang    van  de benodigde  extra investeringen in duurzame opwekcapaciteit: een toename van de
            elektriciteitsvraag    met 25 TWh in 2030 komt      overeen  met circa 6 GW extra aan wind op zee (bovenop de geplande 11
            GW in 2030)
          2
            Het onderzoek is terug te vinden op        https://www.energie-nederland.nl/grotere-co2-winst-door-laagdrempelige-aanpak-
            gebouwde-omgeving/
                                                                                                                                   3/3
                                                                                                                                        3078
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                   ©
         PRIMAGAZ
          BETREFT                                                             DATUM
          Position paper Kabinetsvisie Waterstof                             6 mei 2020
          en  Routekaart Groen Gas
                                                                                                          Deventer, 6 mei 2020
         Primagaz en Biopropaan
         SHV     Energy en haar dochterbedrijff Primagaz hebben                   met    genoegen     kennisgenomen van de
         Kabinetsvisie Waterstof en de Routekaart Groen Gas en maken graag gebruik van de mogelijkheid
         hierover een position paper in te dienen. Wij onderschrijven de onvervangbare rol van gasvormige
         energiedragers bij de verduurzaming van Nederland, maar zijn verbaasd over de minimale rol van
         duurzame gassen als biopropaan in de gepresenteerde Routekaart
         Primagaz levert propaan en butaan aan de industrie, de agrarische sector én de gebouwde omgeving.
         Sinds twee jaar levert Primagaz ook biopropaan. Een 100% duurzame brandstof en alternatief voor
         aardgas. Biopropaan komt vrij bij de productie van biodiesel en bio-kerosine en wordt gemaakt van rest-,
         afval-,  en andere  natuurlijke producten.
         Haalbaar, betaalbaar,      maar   vooral direct beschikbaar
         Biopropaan blijkt bij uitstek    geschikt te zijn    voor  het verduurzamen      van  de  gebouwde omgeving. Zo kan
         biopropaan aardgas €én op één vervangen in bestaande cv-ketels, de aanpassingen zijn minimaal. Maar
         ook een warmtenet kan gevoed worden met biopropaan in een ketelhuis. In beide gevallen is biopropaan
         de ideale transitie-oplossing voor toekomstige duurzame gassen als waterstof en syngas.
         Op dit moment is voldoende biopropaan beschikbaar om 40.000 huishoudens mee van het aardgas te
         halen en daarmee de COz-uitstoot tot 71% te verlagen.
         Groot potentieel
         Hoe   veelzijdig biopropaan ook mag zijn, het valt niet onder de definitie ‘groen gas’. Met groen gas wordt
         in de Routekaart bio-methaan bedoeld dat is           opgewerkt tot aardgaskwaliteit. De grondstoffen van groen
         gas  en   biopropaan zijn   echter   beiden   duurzaam      en natuurlijk. Door de focus op bio-methaan dreigen
         duurzame gassen als biopropaan buiten de boot te vallen waardoor de ‘opschaling’ van dergelijke
         duurzame gassen niet of nauwelijks wordt gerealiseerd. Dat is zonde want het potentieel van biopropaan
         is flink. Zo zal de nieuwe bio-kerosinefabriek in Delfzijl vanaf 2022 ieder jaar 15.000 ton biopropaan
         produceren.
         Complicaties    in Gaswet
         In de Gaswet is de       mogelijkheid om duurzame gassen als biopropaan te kunnen transporteren en
         distribueren nog niet expliciet opgenomen. In de Gaswet staat weliswaar dat netbeheerders mogen
         experimenteren met biogas, maar uit recente contacten met netbeheerders blijkt dat de definitie van
         biogas onbekend is. Vanwege deze onduidelijkheid worden projecten met biopropaan op dit moment
         niet voortgezet.
                                                                     1/2
             Primagaz Nederland B.V.  *
                                        Boreelplein 40 *
                                                         7411 EH Deventer  «
                                                                             T 0800 0137  «
                                                                                            fl primagaz.nl   *
                                                                                                               www,primagaz.nl
                             IBAN NL79 INGB 0007 0248 90   =
                                                             BIC INGBNL2A =
                                                                             BTW NL0OO1051726B01 -
                                                                                                   KVK 08020547
                                                                                                                               3079
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                 O
         PRIMAGAZ
         Stimuleer  opschaling biogassen
         Biopropaan is, ondanks positieve gesprekken met het PBL, niet opgenomen in de SDE++. De minister
         spreektin de brief over de Routekaart over het stimuleren van andere duurzame gassen door de SDE++
         te verbreden en noemt hierbij specifiek bio-LNG en syngas.
         Doordat biopropaan nog niet in aanmerking komt voor SDE-subsidies moet biopropaan het in de praktijk
         afleggen tegen brandstoffen die wel gesubsidieerd worden. Kortom, het potentieel van biopropaan
         wordt onvoldoende gezien en benut. Daarom vragen wij de leden van de Tweede Kamer aandacht voor
         de volgende twee punten:
              1. Stimuleer ook de productie        en distributie  van   andere    biogassen dan bio-methaan
                  Door   de   toepassing     van    biopropaan      te   stimuleren     via  de    SDE++     kunnen    woningen,
                 appartementencomplexen          en zelfs wijken eenvoudig        van  het  aardgas   worden    gehaald.
              2.  Maak het transporteren      en  distribueren    van   biogassen via het gasnetwerk mogelijk
                  De Gaswet is niet     duidelijk   over   de definitie   van ‘biogas’. Door deze onduidelijkheid weg          te
                  nemen,  kan biopropaan ingezet worden als            alternatief voor aardgas.
         Eelco de Graaf   —
                             General   Manager Benelux
                                                             ze
                                                        PRS
                                                                    2/2
             Primagaz Nederland B.V. *
                                       Boreelplein 40 *
                                                        7411 EH Deventer   «
                                                                             T 0800 0137  »
                                                                                            [ES  primagaz.nl *
                                                                                                               www.primagaz.n|
                            IBAN NL79 INGB 0007 0248 80   =
                                                            BIC INGBNL2A  =
                                                                             BTW NLO01051726B01 =
                                                                                                  KVK 08020547
                                                                                                                                  3080
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                                                                                          [/
  Inhoudsopg                                                                                                                                     c]{0]    3, [cV.$
                                                                                                                                                 NEDERLAND
          Position    Paper Groen Gas
          t.b.v. de    inbreng position       papers op de Routekaart Groen Gas d.d. 6 mei 2020
          Aan: Leden Tweede Kamer Commissie EZK
          Van: Groen Gas         Nederland, KVGN, Vereniging Groen Gas Producenten, Engie
          d.d.: 6 mei 2020
          Op   30    maart  jl. heeft   de Minister       van     Economische Zaken        en  Klimaat   een  drietal beleidsbrieven    gepresenteerd.
          Het betreft de De Rol            van   Gas in het Energiesysteem              van  Nu   en  de  Toekomst’, Routekaart      Groen Gas    en   de
          Kabinetsvisie Waterstof. Hierin             beschrijft de Minister het belang           van  gasvormige energiedragers in relatie       tot de
          ambities uit het Klimaatakkoord. De                  geschatte    omvang     van  30% tot 50%     gasvormige energiedragers als aandeel
          in de finale    energievraag       in 2050     lijkt  realistisch en  wordt herkend door de groen gassector.           Aardgas speelt    hierin
          voorlopig     nog   een  belangrijke      rol.
          De   (groen)gassector       is blij  met de Routekaart         en  ziet het als  zijn verantwoordelijkheid       om het aandeel gasvormige
          energiedragers        de komende        jaren     fors te vergroenen       om een     volledig COz-neutrale energievoorziening in 2050
          mogelijk te maken.         Dit komt tot        uiting in    een  gezamenlijke inzet      ter  verhoging   van  de  productie   van  duurzame
          gassen, waaronder groen gas              en  waterstof'. In lijn met de oproep in de Routekaart tot samenwerking in de sector
          is dit   position  paper   opgesteld       door het merendeel         van   de  gasproducenten.
          Inzet groen gas
          Belangrijkste voordelen          van   de inzet     van   groen gas   zijn:
                eo     De relatief   geringe investeringen die nodig zijn in de infrastructuur. Nederland beschikt reeds                       over een
                       fijnmazige gasinfrastructuur die ook geschikt is voor groen gas;
                e      De flexibiliteit   van   de   huidige gasinfrastructuur biedt de mogelijkheid tot verdere hybridisering van het
                       warmte-aanbod in de            gebouwde omgeving: duurzame gassen en aardgas kunnen tegelijkertijd worden
                       ingezet;
                e      De moleculen uit groen gas                 zijn geschikt als basis      voor   transport   en opslag van elektronen, en als
                       grondstof    voor     de chemische industrie. Waar koolstofmoleculen                    nodig zijn leveren de moleculen uit
                       groen gas    een   duurzaam alternatief           voor  fossiele   moleculen:
                e      (Groen gas biedt de        mogelijkheid om, bij afvang en              het  langdurig vastleggen      van CO,    een  bijdrage  te
                       leveren   aan   de  zogenaamde negatieve COz-emissies
          Op grond van deze punten is het COz-neutrale groen gas een uitstekend alternatief op plaatsen waar elektrificatie
          niet mogelijk is (bijvoorbeeld in de oude binnensteden), hoge temperaturen nodig zijn (industrie) en
          (koolstof)moleculen gewenst zijn.
          Uitbreiding productie
          De ambitie      om   70 PJ groen gas te realiseren in 2030 is               uitdagend    maar   noodzakelijk. De minister geeft al aan dat
          er  aanvullende instrumenten             nodig zijn.      De haalbaarheid is inderdaad        afhankelijk van vele factoren, waaronder
                 (1)   De beschikbaarheid         van biomassa: groen gas-productie in Nederland vindt voornamelijk plaats op basis
                       van   [natte) organische reststromen uit o,a, de agrarische sector, voedselverwerkende Industrie en
                       huishoudens.          Doelmatige inzet op basis van duurzaamheidsciteria en cascadering is hierbij het
                       uitgangspunt. Verwerking geschiedt via vergassing- en vergistingtechnologie. Naast groen gas levert
                       laatstgenoemde technologie digestaat. De sector pleit ervoor dat
                       o    locaties waar veel hiomassa aanwezig is voorrang krijgen in het locatiebeleid;
                       o    er samenhangende stimulering komt voor de ontwikkeling van nieuwe biomassastromen, zoals
                            gecascadeerde aquatische biomassa;
          1
            Er zijn daarnaast ook andere gasvormige energiedragers die veelal                voor  specifieke toepassingen worden ingezet, zoals
          bijvoorbeeld (bio)propaan. De stimuleringsmaatregelen dragen                   voor een  belangrijk deel ook bij aan de groei van voor
          bepaalde doeleinden specifieke gassen.
                                                                                                                                                               3081
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                                                                             [/
  Inhoudsopg
                                                                                                                                     ch: do], [cV.§
                                                                                                                                     NEDERLAND
                          Er  een   gericht Innovatieprogramma komt voor digestaatverwaarding, de voorbewerking van
                          biomassa   en de verhoging van de biogasopbrengst;
                          De   Fertilizer Directive gevolgd wordt waarin organische meststof ook als meststof wordt
                          aangemerkt, hetgeen       de  afzetmogelijkheden        van  digestaat verbetert.
               (2)  De   ontwikkeling    van   de markt. In de Routekaart Groen Gas wordt groen gas nu gepositioneerd als
                    ‘sluitstuk”, lees bijvoorbeeld onder sectie             3: ‘verduurzaming eindgebruik’, waar de minister zegt:
                    “beleidsmatig acht ik het daarom van belang             om  eerst de    productie van groen gas te vergroten alvorens
                    definitieve keuzes te maken         over   de inzet   van   groen gas.” Deze terughoudende positionering brengt
                    risico’s met zich mee. Ten eerste kan dit investeerders, hard nodig voor de gewenste productieverhoging,
                    ontmoedigen. Ten tweede kunnen gemeenten afzien van de optie groen gas en kiezen voor duurdere
                    alternatieven. Dit staat een schone en betaalbare energievoorziening in de weg. De sector pleit ervoor
                    dat met name in de gebouwde omgeving
                    0     groen gas wordt gepositioneerd als volwaardig alternatief voor aardgas;
                    ©     gemeenten/RES-en de inzet van groen gas, met het oog op de beperkte beschikbaarheid van
                          duurzame biomassa, combineren met het terugdringen van de warmtevraag door isolatie- en
                          besparingsmaatregelen en hybridisering;
                          niet alleen wordt gekeken naar de kosten van groen gas per KWh of per m3, maar naar de integrale
                          systeemkosten
               (3)  Innovatie. In de Routekaart       lijkt innovatie vooral gericht       op vergassingstechnologie. Qua innovatie pleit
                    de sector   voor
                    Q     een   genuanceerdere         benadering      waarin      meerdere      technologieén ruimte krijgen        in  het
                          innovatiebeleid. Dit zal leiden tot verhoging        van  de  gasopbrengst en het circulair maken van     de groen
                          gas-waardeketen.
                          Aandacht    voor efficiénte conversietechnologie: Het is bijvoorbeeld efficiénter om groen gas in te
                          zetten als  transportbrandstof in plaats van groen gas om te zetten in waterstof, dat te comprimeren
                          en daarna via een brandstofcel om te zetten in (COz-vrije) stroom voor aandrijving. SDE++ stimuleert
                          op dit moment niet altijd de meest efficiénte routes.
                          Nadere specificaties van de benodigde innovaties in de gassector. Op dit punt volgt de sector de
                          aanbevelingen van het position paper van TKI Nieuw Gas/Topsector Energie.
          Samenwerking overheid en sector
          Met het oog op het geleidelijk vergoenen van de gasvormige energiedragers in ons energiesysteem, is een
          gecoordineerd scenario voor de ontwikkeling van duurzame gassen essentieel. Hierin liggen taken voor de
          overheid  en voor   de sector,   bij voorkeur in   onderlinge samenwerking.          De sector heeft reeds   stappen gezetrichting
          “vereniging,   harmonisatie     en   professionalisering”     in de  vorm van      onderzoek   en  gesprekken.    Middels 0.a. een
          gedragscode     op het  gebied   van   biomassa zal de sector zichzelf       reguleren. Op het gebied      van  samenwerking pleit
          de sector  voor:
                    ©]    betere afstemming regelgeving         en visie op duurzame gassen tussen          rijk, provincie en gemeenten;
                    o     meer   harmonisering     met   EU-regels,  in  lijn met het haderende      decarbonisatiepakket. Zo lijkt NL af te
                          wijken met uitgangspunten in de SDE++ regeling              en  duurzaamheidscriteria     van  de RED Il.
                          betrekken netbeheerders         en andere   ketenpartners bij       verdere  uitwerking   Routekaart
          SDE++2
          De  SDE-regeling functioneert goed        voor    hernieuwbare elektriciteit       maar heeft wat aanpassingen nodig om ook
          het volume    aan  duurzame gassen te laten       groeien. M.b.t. de specifieke situatie van groen gas, pleit de sector voor:
          2
            NB: Dit is een  samenvatting     van  de in het   position paper     SDE++   van  GGNL   gemaakte punten.
                                                                                                                                                3082
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>13977841
                                                                                                                                             [/
  Inhoudsopg
                                                                                                                                   c]1{0]    3, [cV.$
                                                                                                                                    NEDERLAND
               1.   Meer stabiliteit in de SDE. De         (half)jaarlijks  wisselende tarieven maken de       systematiek  onvoldoende
                    robuust   om   investeringen op     te baseren.
               2.   Een SDE++      regeling die gelijke kansen biedt voor hernieuwbare gassen, warmte en elektriciteit.
                    Dit vraagt  om een    bredere grondslag voor de berekening van:
                           COz-reductie:  voor  groen gas geldt ook een besparing hij de bron: denk hijv. aan de methaanreductie
                    -
                         van mestverwerking en het afvangen en vervioeien van COy;
                    -
                          de integrale kosten van de energietransitie: neem ook de maatschappelijke kosten mee voor
                          distributie en opslag van elektriciteit ten opzichte van hernieuwbare gassen.
               3.   Een  versnelling   in de  ontwikkeling     en  toepassing   van  instrumenten    om   innovatie te stimuleren    (zowe|
                    binnen als buiten de     SDE)
              4.    Het waarderen      van de reeds hestaande vergistingsinstallaties Een verlengde levensduur            voor  bestaande
                    biogas-WKK-installaties die zich bij
                                                -
                                                                de  verlenging voortaan     gaan richten op  productie  van groen gas
                                                                                                                                        -
                                                                                                                                          is
                    daarvan een goed voorbeeld.
          Alternatieve   en  aanvullende instrumenten
          De Routekaart noemt naast de SDE++           een   aantal aanvullende instrumenten. Onder andere de inzet         van  garanties
          van Qorsprong (GvQO’s).     De sector ziet hierin     een  mechanisme dat recht doet       aan de markt  van  vraag  en  aanbod.
          Bovendien voorkomt dit mechanisme het twee keer meetellen                         van  CO;-reductie. Ook komt hiermee de
          groenwaarde-transfer       binnen   Europa op gang,      leidend tot   een  evenwichtige    en liquide handel in groen gas. De
          Routekaart noemt ook       een  bijmengverplichting      die voorziet in  een  structurele basis  voor groen gas  ontwikkeling.
          De sector   zou  zich kunnen vinden in     een   doel  van  10% groen gas in 2030,
          Om 2 bcm groen gas te realiseren in 2030 moeten               overheid, markt en sector in beweging komen. De stip op de
          horizon vraagt    om  creativiteit en  lef bij alle partijen. Vanaf de gemeenschappelijke ambitie in 2030 moet worden
          terug geredeneerd naar de noodzakelijke interventies in het heden. Er is dan ook geen tijd te verliezen: de
          relevante veranderingen en acties moeten op zeer korte termijn worden ingezet willen ze tijdig effect hebben.
          Met  inachtneming van deze punten          zien wij  een  haalbare, betaalbare     en gestructureerde  transitie tegemoet    naar
          een klimaatneutraal 2050. De sector levert hier graag            een bijdrage  aan.
          Vanzelfsprekend zijn wij     beschikbaar    voor   het een  nadere   toelichting.
          Hoogachtend,
          Gerd  van  der  Logt (06 5243 23 77)
          GroenGas    Nederland, mede      namens     KVGN, Vereeniging Groen Gas Producenten          en  Engie
                       VERENIGING               _ae—
                                                                                     .kvgn                                 4
          v6           GROEN GAS
                                                                                        Ee                          c]  {eA   [cP -§5
                                                                                                                    NEDERLAND
                  PRODUCENTEN                    CNGIC                                    =
                                                                                                                                                  3083
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                                  HzPlatform
                                                                                                                  OP WEG MET WATERSTOF
    Inbreng H;   Platform ten aanzien      van   de Kabinetsvisie Waterstof
    Voorzitter    KEI&M   Dencher    (robert.dencher@h?2-platform.nl)
    6 mei 2020
    Geachte leden     van  de Kamercommissie         voor  EZK,
    Bij deze geeft het H, Platform,      namens     haar participanten uit de sector graag haar        inbreng  over  de waterstofvisie; mede
    met het oog op     uw  aankomende       vragenronde.
    De meerwaarde       van  waterstof   ligt bij toepassingen die moeilijk te elektrificeren zijn, waar behoefte blijft        aan
    moleculen. Zoals de Kabinetsvisie schrijft, er is zicht op een forse kostenreductie, 50-60% in de komende                   10 jaar.
    Daarmee kan waterstof dé         emissievrije energiedrager      worden   voor  toepassingen als      zwaar en  lange afstands-transport,
    semi-stationaire    toepassingen     op  bijvoorbeeld    de  bouwplaats,  verwarmen van        oudere, slecht te isoleren woningen,
    industriéle vraag    naar  hoge temperatuur warmte          en voor  het opvangen     van  pieken   en  dalen in hernieuwbare
    elektriciteitsproductie     en -vraag.
    Toepassing    van  waterstof biedt Nederland ook grote economische kansen                en  voordelen. Nederland is reeds de grootste
    waterstofproducent       binnen Europa      (circa 800.000   ton/jaar), en heeft daarom      een   hoge  mate  van  vakkennis. De
    geplande expansie      in waterstof biedt Nederland        een  nieuw, breder macro-economisch perspectief. Denk daarbij             aan de
    bestaande industriéle gassector,        maar   ook   aan de maakindustrie   —
                                                                                   bijvoorbeeld     leveranciers  van  systemen:
    electrolysers, brandstofcellen, infrastructuur, compressoren, tankinstallaties, verwarmingsketels. Daarnaast biedt
    waterstof een oplossing voor topsectoren van de Nederlandse industrie die op den duur CO;-vrij moeten worden.
    We hebben      nu een  vertaling nodig    van   visie naar  concrete ambities   en  bijhorende     acties om  de schaal te creéren die
    nodig  is. Dat betekent    stimulering van de productie én het gebruik         van   “blauwe”    en  “groene” waterstof en het
    organiseren    van  de transport infrastructuur. Deze drie zaken moeten hand in hand stappen maken.                   Overheidsregie   en  -
    stimulering is nodig om de markt kansen te bieden. Anders realiseren we niet de groei van waterstof als                    duurzaam
    alternatief, noch de ambitie uit het klimaatakkoord omtrent 3-4 GW elektrolyse capaciteit in 2030.
    1.   Wij verzoeken de      Kamer aan te      dringen op   een  stappenplan dat helder       in tijd aangeeft hoe   een  reeks acties gaan
         leiden tot realisatie    van  de ambities uit het klimaatakkoord.
    Hieronder    een  aantal suggesties    om    de visie met concrete acties in gang te zetten:
    2.   Stimulering van de productie:        groene    waterstof
              De  productie   van  groene waterstof zal met het       huidige pakket niet van de grond komen richting de genoemde
         -
              ambities (3-4 GW elektrolyse in 2030). De SDE++ beoordeelt de productie van groene waterstof                      — elektrolyse -
              onterecht negatief door uit te gaan van de inzet van deel fossiele elektriciteit bij de elektrolyse en door enkel
              2000 draaiuren per jaar als duurzaam te bestempelen. De hernieuwbare elektriciteitssector kan aan een extra
              vraag vanuit groene waterstof        producenten voldoen;      met  graagte zelfs. Zon-     en windparken draaien     tezamen
              het grootste deel    van  de tijd.  Voor   een goede   businesscase  en   uitrol conform het Klimaatakkoord is juist extra
              vraag essentieel    en nu  beperkend, zoals de Afry-studie onlangs toonde.
         -
              De ‘nieuwe    tijdelijke exploitatiesteun’ van     35 min. per jaar is te  beperkt voor     het halen van  de doelen.
    Wij verzoeken de      Kamer    aan  te dringen    op  een SDE++   regeling die de productie van waterstof uit hernieuwbare
    energie daadwerkelijk stimuleert. Zo ‘n regeling            moet een methodiek       definiéren die elektrolyse op basis      van
    elektriciteit uit aanwijsbare zon- en windparken            toestaat en  mogelijk    maakt   -
                                                                                                   en  dus  volledig CO;-vrij is, zonder de
    beperking van     maximaal 2000 draaiuren.          Wij verzoeken de Kamer      aan te   dringen op     een proces   om in samenspraak
    met de sector    uiterlijk  de  SDE++   voor   2021   hierop in te richten.
                                                                                                                                                 3084
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
     3.   Organiseren    van   de  H,-transportinfrastructuur
     Waterstof is per eenheid energie veel         goedkoper te transporteren dan bijvoorbeeld elektriciteit. Ook kan het huidige
     gasnet hiervoor gebruikt worden. De realiteit          van  vandaag    is dat die infrastructuur  voor  waterstof nog ontbreekt         en
     verantwoordelijkheden        voor realisatie onhelder zijn. Een andere overweging in de decarbonisatie is het aspect                 tijd.
     De  aanleg  van   nieuwe elektrische kabels duurt veel        langer   en  is duurder dan het aanpassen     van   het bestaande, deels
     vrijkomende aardgas leidingnet.
     Wij verzoeken de       Kamer erop aan te     dringen dat de overheid         een  regisserende rol  op zich  nemen voor       de
     ontwikkeling van de benodigde waterstof infrastructuur zoals de backbone tussen de Nederlandse
     industrieclusters, maar ook voor marktwerking en codrdinatie met omringende landen. Waar mogelijk wordt de
     bestaande    aardgasinfrastructuur hierbij        benut.
     4. Stimulering van      het  gebruik van waterstof als duurzaam alternatief
     De ontwikkeling     van  waterstof in de mobiliteit heeft de laatste paar jaar grote stappen gemaakt,               o.a.   behulp  van   de
     DKTI-subsidies. Tankstation houders zijn         geinteresseerd     en  de voertuigen stroom komt op gang. Het is echter
     essentieel  voor   het vertrouwen in de markt        om   de kip-ei  situatie te doorbreken    en dat het “Convenant        Stimulering
     Waterstofmobiliteit”      er snel komt.   Wij verzoeken de Kamer erop aan te dringen dat dit Convenant er in 2020
     daadwerkelijk komt        en de middelen (bijv. DKTI subsidie ’s) vrij te maken om de 50 tankstations in 2025 te
     realiseren.
     Voor de   gebouwde omgeving         is waterstof op    termijn  een   goed alternatief voor het verwarmen         van  oudere, alleen
     tegen  extreme kosten te isoleren       woningen.     De bestaande gas infrastructuur kan        gebruikt worden, hetgeen        een
     kosten-  en  tijdsvoordeel kan opleveren.       Om succesvol te kunnen         zijn, moet daar  nu al ervaring   mee   worden
     opgedaan    via  proefprojecten. Wij     verzoeken de Kamer       aan te    dringen   op het continueren    en  uitbreiden    van   het
     aantal  proefprojecten, zoals in Hoogeveen          en   Rozenburg, tot 3-5 projecten,       met het oog op    mogelijk
     grootschaliger toepassing in de toekomst.
     Voor de industrie die reeds veel waterstof         gebruikt zijn   met   name    de  bovengenoemde voorwaarden grootschalige
                                                                                                                              -
     betaalbare   productie     van “blauwe”    en  “groene” waterstof en transportinfrastructuur         —
                                                                                                            van  belang. Wij verzoeken
     de Kamer    aan te    dringen  op een   stappenplan     dat helder in    tijd de reeks acties  aangeeft  die moeten leiden        naar
     realisatie van   de ambities uit het klimaatakkoord.
     5.   Regelgeving    :  Naast de hierboven     genoemde beleidsvragen zijn          er een aantal regelgeving kwesties       waarvoor    wij
          uw  aandacht vragen
     a)   Duurzaam     geproduceerde waterstof moet bij gebruik voor transport gewaardeerd worden als hernieuwbare
          en klimaat-neutrale      energie. Groene waterstof moet in aanmerking komen voor hernieuwbare brandstof
          eenheden (HBE) en voor broeikasgaseenheden (BKE), blauwe waterstof voor BKE. Dit moet worden geregeld bij
          de implementatie van de zogenoemde Renewable Energy Directive 2 (RED 2) in Nederland.
     b)   Emissievrij vervoer op waterstof moet worden beloond in (nieuw) fiscaal beleid; dus ook in beleid rond een
          eventuele kilometerheffing, milieuzones en beperkingen aan mobiliteit vanuit het stikstofbeleid.
     c)   De overheid moet voor het eigen wagenpark en bij aanbestedingen het gebruik van waterstof bij openbaar- en
          doelgroepenvervoer stimuleren. Tevens ondersteunt ze de ontwikkeling van emissie-vrije voertuigen door
          Nederlandse voertuigfabrikanten.
     Certificering   moet met     spoed worden gerealiseerd, liefst EU-breed en van zowel blauwe als groene waterstof,
     zodat partijen specifiek voor duurzaam geproduceerde waterstof kunnen kiezen. Het in het Europese project
     CertifHy ontwikkelde certificeringskader wordt hierbij geadviseerd.
                                                                                                                                                 3085
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                                                                                           Stichting   Duurzaam Marrum
                                                                                                                                Ringweg21
                                                                                                                         9073 HG Marrum
          Position     Paper Stichting       Duurzaam Marrum              over  Routekaart Groen Gas
          Mei 2020
          Naar    aanleiding   van  de  mogelijkheid      om een     position  paper op te stellen      over  de Routekaart Groen
          Gas is deze notitie     geschreven.      De   plannen    voor  twee   biovergisters bij    Marrum      (waarvan    inmiddels
          één is   gerealiseerd)    waren    aanleiding    voor   de  stichting  Duurzaam Marrum          om   zich in de   complexe    en
          zeer   diverse materie     van  biovergisting gaan verdiepen. Daarbij           is er een    andere invalshoek dan de
          biogasbranche, die de gebruikelijke gesprekspartner is van de overheid,                      en  worden aspecten        aan de
          orde   gesteld   die normaalgesproken          onderbelicht     blijven. Bij het stimuleren      van   duurzame
          energieopwekking is het belangrijk dat             de energie ook echt duurzaam is           en  dat  greenwashing wordt
          voorkomen.
          Hoofdpunten
          De   belangrijkste boodschappen die            we  willen meegeven zijn de       volgende.
          1.       Voer duurzaamheidskaders            en cascadering      zo snel mogelijk in, zodat      er geen biomassa wordt
                   vergist of vergast    waarvoor een       nuttiger toepassing mogelijk        is.
          2.       Waarborg     dat de duurzame biomassa lokaal betrokken wordt.
          3.       Houdt bij de stimuleringsregelingen            voor  groengas   rekening    met het extra       energieverbruik die
                   zonder vergisting of vergassing niet          zou  plaatsvinden.
          4,       Het is  aan te  bevelen,    als het gaat    om   vergisting  van  producten      uit de  landbouw, ook       mee  te
                   wegen of de    vergisting past bij de visie op kringlooplandbouw.
          5.       Zorg bij opschaling     van  de   groengasproductie tegelijk ook voor opschaling van de opsporings-
                   en  controlecapaciteit bij     de overheid      om  fraude tegen te gaan.
          Deze punten worden hierna            toegelicht.
          Doelstelling     70 PJ in 2030
          Zoals in de routekaart staat,        geldt vergisting op dit moment, inclusief de opwaardeer- en
          reinigingstechnologieén         om  groen gas te produceren, als volwassen en nagenoeg uitontwikkeld. De
          technologieén thermische en superkritische vergassing worden momenteel op demonstratieschaal
          getest. De vergassingstechnologieén zijn dus nog een belofte waarvan onzeker is of deze ingelost
          zullen worden. De haalbaarheid van 70 PJ groengasproductie in 2030 is blijkens de routekaart wel
          ten dele    afhankelijk   van  de mate waarin de nieuwe            technologieén ook daadwerkelijk commercieel
          opgeschaald      kunnen worden.
          De techniek     vergisting   is erg duur t.o.v. andere duurzame           energiebronnen        als gevolg van hoge
          operationele      en onderhoudskosten          en een    hoog elektriciteitsverbruik. Ook is         er veel warmte
          benodigd. Afgezien       van   de  goedkopere vergisting bij riool- en afvalwaterzuivingsinstallaties, gelden
          voor   de SDE+ in 2019 als      basisbedragen (= kostprijs + winstmarge) € 0,062 tot € 0,087 per kWh voor
          mono- en      allesvergisting.   Dat is €   0,61  tot €  0,85  per  m® groen gas. Aangezien de techniek             van
          vergisting al    nagenoeg uitontwikkeld         is, zal  maar   op  beperkte schaal kostprijsverlaging mogelijk zijn.
          Vanuit de     gasbranche wordt       gewezen op het voordeel dat de           gasinfrastructuur        er al ligt en weinig
          kosten    meebrengt.     De  praktijk   is echter dat de wat       grotere groengasprojecten          niet aangekoppeld
          1
            Zie ook: Ekwadraat Advies      B.V., Groen Gas Keten: Stand       van zaken  en  omvang in Nederland        (februari 2020),
          blz. 16-18.
                                                                                                                                           3086
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          kunnen worden op het gasnet dat ter             plekke ligt,  maar    dat  er nieuwe grotere       gasleidingen of
          zogenaamde ‘gasboosters’           worden   aangelegd     om   het gas op het net te kunnen invoeden. Maar
          belangrijker    is nog dat   er in de toekomst veel minder gas door de             leidingen zal    gaan   en er  veel
          minder afnemers zullen zijn. De kosten           voor   de  gasinfrastructuur zullen        in de toekomst dan      over  veel
          minder kuubs gas       en veel minder     gebruikers omgeslagen          worden, waardoor het         huidige   voordeel
          voor een    groot deel   teniet wordt    gedaan.
          De onzekerheid of de       vergassingstechniek zijn        belofte zal inlossen     en  blijvend hoge     kosten   van
          vergisting betekenen dat de haalbaarheid onzeker                is en  of groen gas    werkelijk de grote rol zal kunnen
          spelen die het     in de routekaart    krijgt toebedeeld.      En dat   geldt zeker als de beperkte beschikbaarheid
          van  duurzame      biomassa,    waarvoor    geen    nuttiger gebruik mogelijk is,       in  ogenschouw wordt
          genomen.
          Duurzaamheidskaders           en  beschikbaarheid biomassa
          Het is  positief dat er duurzaamheidscriteria voor biomassa voor groengasproductie zullen worden
          ingevoerd. Het kabinet geeft daarnaast aan in te zetten op cascadering om de biomassa zo
          hoogwaardig mogelijk in te zetten. Dit is ook zeer belangrijk. Een denkrichting zou kunnen zijn om
          niet toe te staan dat groengasproducenten betalen (afgezien van transportkosten) voor
          grondstoffen,     waarvoor een      nuttiger toepassing, zoals       veevoer    of grondverbetering mogelijk          is. Of
          dat  groengasproducenten          niet meer   mogen betalen        voor  deze   grondstoffen dan partijen die de
          grondstoffen hoogwaardiger toepassen.
          Wat   opvalt in de onderzoeksrapporten?, waaraan in de routekaart gerefereerd wordt, is de wel erg
          hoge schattingen van beschikbare biomassa uit reststromen. Bijvoorbeeld gewasresten van
          akkerbouwgewassen. Een groot deel hiervan wordt als benutbaar voor biogasproductie beschouwd.
          De praktijk leert echter dat deze gewasresten nu vooral voor grondverbetering worden gebruikt. En
          dan nog is   er  in de akkerbouw behoefte          om   organische    stof in de   vorm van     compost of    vaste mest op
          de  grond   te brengen.    Het is niet  voor   niets dat de    biovergisters    die  er nu   al zijn de lokaal aanwezige
          gewasresten amper als         grondstof gebruiken.
          Energieverbruik, ketenemissies          en  SDE-subsidie
          Energie die de productie-installatie zelf verbruikt (direct energieverbruik)
          Om   een   biovergister   in  bedrijf te houden     is veel warmte      en  elektriciteit  nodig. Afgezet tegen de
          geproduceerde energie kan dit om tientallen procenten gaan, vooral als laag-energetische producten
          zoals drijffmest worden vergist. Netto is er dus veel minder duurzame energie dan er gesubsidieerd
          wordt. Voor de benodigde energie kan het biogas worden aangewend. Dit gebeurt vaak bij vergisters
          die d.m.v. WKK elektriciteit en warmte opwekken. De eigen elektriciteit en warmte die voor het
          proces van energieopwekking worden benut leveren in zoverre geen Garanties van Qorsprong
          (GVQ’s) en dus ook geen SDE+subsidie op. De laatste jaren is echter de productie van ‘groen’ gas
          sterk in  opkomst waarbij het biogas         tot  aardgaskwaliteit wordt opgewerkt. Als             van  het  biogas groen
          gas wordt    gemaakt, zijn     voor  gas die  voor   het  verwarmen van        de vergistingssilo’s wordt gebruikt
          geen Garanties      van Oorsprong mogelijk        en   ook geen SDE+subsidie. Maar de             benodigde    elektriciteit
          voor  het   productieproces      van  biogas  en voor    de  biogasopwerking        wordt echter vaak gewoon          van het
          net gehaald zonder dat dit met de geproduceerde duurzame energie wordt verrekend. Een belangrijk
          verbeterpunt voor de SDE-subsidieregels is dan ook om alle verbruikte energie voor het
          productieproces van de duurzame energie in mindering te brengen op geproduceerde energie. Want
          het is toch   raar  dat bij bijv.  een windturbine de stroom die de turbine zelf               gebruikt wel   in mindering
          2
            CE Delft, Potentieel  van  lokale biomassa    en invoedlocaties    van  groen gas:  een   verkenning   voor  2030  (januari
          2020);  New   Energy Coalition,   Groen gas uit biomassa:     potentie, technologie    &   verwachtingen (juli 2019)
                                                                         2
                                                                                                                                         3087
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          komt op de toe te kennen GVO’s               en   eventuele    subsidie, terwijl dit  om   minder dan 0.2%   van  de
          geproduceerde energie gaat,             en  bij  een   biovergister  die  ‘groen’  gas  produceert   de stroom niet in
          mindering komt, terwijl         die  een   veel groter stroomverbruik heeft.          (In het in voetnoot 1  genoemde
          rapport wordt      ervan   uitgegaan dat bij vergisting het elektriciteitsgebruik gemiddeld 8% is van de
          groengasproductie.)
          De  voorgestelde aanpassing van de subsidieregels is eenvoudig in te voeren d.m.v. een aanpassing
          van  (artikel 6 van) de Regeling garanties van oorsprong voor energie uit hernieuwbare
          energiebronnen en HR-WKK-elektriciteit of van het Besluit of Uitvoeringsregeling Stimulering
          Duurzame Energie Productie. Een alternatief zou zijn om biovergisters te verplichten om in de eigen
          energiebehoefte te voorzien d.m.v. het geproduceerde biogas.
          Overige   vormen van       extra   energieverbruik bij biovergisting (indirect energieverbruik)
          Er is ook reden     om naar     andere     vormen van       extra energieverbruik te kijken. Allereerst kan men
          denken    aan  de energie die       benodigd       is voor  het bouwen/construeren van de energieinstallatie en het
          onderhoud     ervan.    Dit  blijft in de SDE voor alle vormen van duurzame energie buiten beschouwing                  en
          om   redenen    van   praktische aard is dit te billijken. Overigens steekt biovergisting op dit punt niet
          gunstig af t.o.v. bijvoorbeeld windenergie.
          Wel is  er reden    om   te  kijken   naar    extra   transport. Bij biovergisting geldt ‘hoe lokaler, hoe
          duurzamer’,     maar    bij bepaalde      vormen van       industriéle  biovergisting vindt veel transport plaats,
          zowel   voor  de   grondstof     als het    restproduct (digestaat).      Mest   en  andere   grondstoffen  en
          restproducten      worden ook zonder            biovergisting veelvuldig getransporteerd dus het is vooral relevant
          of er extra transport plaatsvindt of juist minder vergeleken met de situatie dat er geen biovergisting
          plaatsvindt. Bij een biovergister in het Noord-Friese Marrum wordt bijvoorbeeld volgens de
          exploitant dikke fractie van (kalver)mest aangevoerd vanaf de Veluwe en wordt de dikke fractie van
          het digestaat naar Frankrijk geéxporteerd. Daarbij kan dus de afstand vanaf de Veluwe naar Marrum
          en  terug als  extra worden beschouwd. Enkele reis is dit                ca.  150 km. Als   gerekend wordt met de meest
          gunstige vorm van vervoer van de dikke fractie dan is het extra energieverbruik van dit transport
          (well to wheel) ca. 15% van de energie die uit deze dikke mestfractie wordt opgewekt. (Zou het om
          drijfmest gaan, dan was dit percentage vele malen hoger. Jaarlijks leidt het extra transport ook tot
          veel emissie van C02, zwaveldioxide, stikstofoxiden en fijnstof.)
          Een ander    praktijkvoorbeeld        is het    vergisten   van  graanafval    uit Belgié, Duitsland  en Polen in de
          inmiddels failliete    biovergister       in het Noord-Hollandse Hensbroek.
          Bij de biovergister     in Marrum is ook          sprake   van een  extra   scheidingsstap die ook de nodige energie
          kost. De kalvermest wordt immers op de Veluwe gescheiden, in de biovergister weer verdund
          (anders is het niet goed te roeren), en na vergisting wordt het digestaat opnieuw gescheiden.
          Verder   blijkt  in de  praktijk dat digestaat moeilijker af te          zetten is dan    niet-vergiste mest, zodat het
          naar  verder    liggende bestemmingen             gaat of   er meer   bewerkingsstappen       van het digestaat nodig zijn.
          Met het extra      energieverbruik van transport en van extra bewerkingsstappen van grondstof of
          digestaat die zonder vergisting niet zouden plaatsvinden zou eigenlijk rekening gehouden moeten
          worden bij de subsidiéring (en het toekennen van GVO’s). Het is gewenst om rekening te houden met
          dit indirecte energieverbruik om een eerlijkere concurrentie te bereiken tussen de verschillende
          technieken voor het opwekken van duurzame energie, maar ook tussen de verschillende
          biovergistingsprojecten.         Dit is  complexe       materie  maar  wel    belangrijk  om  ook daar stappen in te
          zetten.
          Ketenemissies
          Vanuit de   (bio)gasbranche wordt gewezen                 op de  gunstige    score van   groen gas op het  gebied  van
                                                                                                                                      3088
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
          ketenemissies. De        vergistingsbedrijven   scoren   op dit punt echter heel verschillend. Als     men   het effect
          op ketenemissies meeweegt in           bijvoorbeeld    de SDE++ dan dienen wel alle ketenemissies te worden
          meegenomen.
          Fraudegevoeligheid         en  professionalisering
          Het kabinet     lijkt professionalisering   en  gedragsregulering van     de sector als  oplossing te zien voor het
          beperken van fraude en overlast. De mest- en afvalbranche is erg fraudegevoelig en bij biovergisters
          zijn al talrijke fraudezaken aan het licht gekomen. De aantrekkelijkheid om te frauderen neemt alleen
          maar toe naarmate groengasproductie meer gestimuleerd wordt. Als er ook duurzaamheidscriteria
          voor de te vergisten biomassa gaan gelden, komt daar het frauderisico bij dat biomassa ten onrechte
          als duurzaam wordt         bestempeld. Bedrijven die duurzaamheidscertificaten afgeven blijken             in de
          praktijk  niet in staat    om  fraude op te sporen. Zo kon      een bedrijf als Biodiesel Kampen jaren
          ongehinderd zijn       gang gaan   (weliswaar    niet in de biogasbranche     maar  in de  biodiesel). Om fraude op
          te sporen, zal    tegelijk  met de   opschaling   van  de  biogasproductie   ook de controle door de overheid
          opgeschaald      moeten worden.
          Overlast   en  risico’s zijn cok al in eerder overheidsonderzoek® benoemd. De              aanbevelingen die toen
          gedaan zijn    op die    punten,  o.a. professionalisering, lijken  geen effect te hebben      gehad. Sommige
          biovergisters,     ook enige die in de laatste jaren     gerealiseerd  zijn, leiden tot  meer   overlast voor  de
          omgeving dan        uit de vergunningaanvragen       met  bijbehorende    geur-  en  geluidsonderzoeken bleek.      De
          omgeving ondervindt de          gevolgen   als een  geuronderzoek    achteraf niet   blijkt te kloppen,  en  niet de
          onderzoeksbureaus die het rapport hebben              geproduceerd.    Het invoeren    van  de  mogelijkheid   om
          consequenties, zoals schorsingen,         te  verbinden aan gemaakte fouten        door onderzoeks-     en
          adviesbureaus,       zou er  waarschijnlijk  voor  kunnen zorgen dat zij hun werk beter gaan doen.
          3
            Nut en  risico’s van  co-vergisting, Syntheserapport,   Commissie  Deskundigen   Meststoffenwet
                                                                       4
                                                                                                                                  3089
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
                                              ip” VNG
            Interprovinciaal Overleg
                                                              VNG                         = UNIC VA
                                                                                          WATLCRSCHAPPLCN
        ROUTEKAART GROEN GAS EN KABINETSVISIE WATERSTOF
        IPO, Unie    van   Waterschappen       en VNG maken      van  de  gelegenheid gebruik     om   te reageren op de kabinets-
        brieven    over   de Routekaart Groen Gas (32813          -
                                                                     485)  en  de Kabinetsvisie Waterstof (32813-4877). De brief
        over  de rol  van    gas in het energiesysteem van de toekomst hoort hier ook bij (32813 486).
                                                                                                              -
        Decentrale overheden zijn beperkt betrokken bij de voorbereiding van de standpuntbepaling                       van het Kabi-
        net.  Maar, het Rijk heeft toegezegd dat de decentrale overheden in de uitvoeringstrajecten                    van de Route-
        kaart Groen Gas intensief zullen worden betrokken met deelname                   aan de daaraan   gekoppelde overlegstruc-
        tuur.  Wij  gaan   ervan   uit dat dit ook  geldt voor  de  vervolgtraject    van de kabinetsvisie op waterstof.
        ROUTEKAART GROEN GAS
        In de visie staat dat groen gas en waterstof essentiéle en onvervangbare onderdelen                   zijn van de verduurza-
        mingsopgave van de samenleving en van de energievoorziening in 2050.
        Wij  duiden de     hoofdlijnen    van  de Routekaart Groen Gas als        volgt:
                  =
                       Groen gas is geen transitiebrandstof          maar   is in 2050   een wezenlijk  onderdeel    van de energie-
                       voorziening;
                  =
                       Allerlei biogene reststromen zullen binnen het duurzaamheidskader moeten worden ingezet
                       voor opschaling van de productie zoals: dierlijke mest, GFT, reststoffen landbouw, zuiveringsslib,
                       etc.
                  =
                       Het   Rijk gaat de opschaling van     de  productie van     groen gas met   een  financieel  stimuleringspak-
                       ket stimuleren;
                  =
                        Vergunbare     locaties  voor  productie  en   opslag van groen gas (en waterstof) zijn een probleem.
                       Er zal   een  onderzoek worden verricht         naar geschikte locaties, waarbij naast de aardgasinfra-
                       structuur ook de rioolwaterzuiveringen (rwzi's) van de waterschappen worden betrokken;
                  =
                       Er wordt vooral ingezet op innovaties (superkritische vergassing), vergisting en op landelijke ar-
                       rangementen, zoals invoeding van het groen gas in het hoofdnet met mogelijke bijmengverplich-
                       ting.
        In algemene zin onderschrijven de decentrale overheden de betekenis en de rol van groen gas in de ener-
        gievoorziening van 2030 en 2050. De ontwikkeling naar 2050 lijkt met meer onzekerheden omgeven, vooral
        aan de aanbodkant. Het Rijk heeft een wezenlijke rol om deze ontwikkeling te stimuleren. Wij benoemen
        hierna een aantal aandachtspunten en lichten deze verder toe. Wij gaan ervan uit dat wij deze punten in de
        verdere vormgeving van de Routekaart Groen Gas als decentrale overheden in het overleg met EZK verder
        kunnen uitwerken en bespreken. De volgende uitgangspunten zijn daarbij van belang.
             1.   Betrek decentrale overheden            en  houders    van reststromen       goed bij Routekaart Groen gas
                  De decentrale overheden hechten            aan  de  toezegging     van  EZK dat zij, naast commerciéle partijen,
                  netbeheerders       en  GasUnie, goed worden betrokken in het            vervolg van de Routekaart Groen Gas.
                  Unie   van   Waterschappen      zal daarbij een   codrdinerende rol vervullen.
                  De  ontwikkeling van groen gas        en groene waterstof      in de energietransitie  is voor de decentrale  over-
                  heden     om  verschillende redenen      van  belang:
                  -
                       In de eerste     plaats  beschikken de    waterschappen en de gemeenten over grote hoeveelheden
                       afvalstromen waaruit ook nu al biogas wordt gewonnen (zuiveringsslib, GFT en in de toekomst
                       mogelijk ook huishoudelijk afval en maaisel). De waterschappen hebben veel ervaring met de
                       productie van biogas door middel van vergisting van zuiveringsslib en produceren op dit mo-
                       ment op 70 locaties ongeveer 25% van de totale hoeveelheid biogas in Nederland (120 miljoen
                       kuub). Zij voeren deze hoeveelheid verder op, maar de mogelijkheden zijn mede afhankelijk van
                                                                                                                                      3090
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    ~~ Pagina2van5
                   financiéle, juridische     en technische randvoorwaarden. Dit        biogas wordt op dit moment op be-
                    perkte   schaal  opgewaardeerd      tot groen gas.
              -
                    In de tweede     plaats is de ontwikkeling van groen gas en op termijn waterstof een bepalende
                                                                                     -            -
                   factor voor de oplossing van het probleem van opslag van hernieuwbare energie en de ver-
                   wachte capaciteitsproblemen van het elektriciteitsnetwerk. Dit is ook van belang voor de regio-
                    nale energie strategieén.
              -
                    In de derde plaats omdat vooral groen gas van wezenlijke betekenis is voor het aardgasvrij ma-
                    ken van een deel van de gebouwde omgeving, met name van de oude wijken waarvoor nog
                   weinig alternatieven voorhanden zijn.
              -
                   Tot slot spelen de gemeenten en provincies een rol als bevoegde gezagen voor de vergunning-
                   verlening voor de productielocaties van groen gas.
           2. Maak     duidelijke    keuze   voor  inzet  van  het schaarse groen gas
              Er  gaat  naar onze    verwachting   een  spanningsveld ontstaan tussen de gewenste hoeveelheden groen
              gas en de inzet van geschikte biogene reststromen. Noch in het Klimaatakkoord, noch in de Route-
              kaart Groen Gas wordt een keuze gemaakt voor de prioritaire inzet van het schaarse groen gas. Er
              Is een vraag naar groen gas vanuit diverse sectoren en alle worden van belang geacht:
                    =
                        Gebouwde omgeving (warmtevoorziening voor woningen en bedrijven)
                    =
                          Mobiliteit (naast elektrisch rijden ook rijden op groen gas en waterstof)
                    =
                         |ndustrie (behoefte aan hoge warmte voor procesindustrie en moleculen groene grondstof-
                        fen)
                    =
                         Elektriciteit (door middel   van  WKK's)
              Hoeveel groen gas is er nodig in 2030 en 2050 voor industrie en mobiliteit              en welke alternatieven
              zijn er voor deze sectoren, bijvoorbeeld elektriciteit en waterstof?
              Het is   van  belang   dat het kabinet   een  duidelijke keuze maakt in welke sector het groen gas bij voor-
              keur moet worden         ingezet. Bepalend    zou moeten    zijn de hoogste maatschappelijke relevantie. De
              vraag    naar  groen gas zal    naar verwachting   sterk stijgen, terwijl sprake is van schaarste,
              Gemeenten hebben de           regie hij het bepalen van welke wijken voor 2030 van het gas af gaan en bij
              de keuze van de alternatieven. Afhankelijk van de omstandigheden en |lokale verschillen zal die af-
              weging worden gemaakt. Voor het overgrote deel van de gebouwde omgeving is groen gas niet de
              oplossing en zal worden ingezet op warmtenetwerken en warmtepompen (in combinatie met isola-
              tie). Op een aantal plekken is de inzet van groen gas wel van wezenlijke betekenis. Het is van belang
              dat er dan voldoende aanbod is. Dit geldt bijvoorbeeld voor wijken waar de gebouwenvoorraad
              moeilijk of niet kan worden aangepast (monumenten) of er geen ruimte is voor een warmtenet (bin-
              nensteden. Ook in landelijk gebied, waar veel potentieel bestaat voor groengasproductie, ligt het
              voor de hand dat de gebouwde omgeving daarvan kan meeprofiteren, bij voorkeur met inspraak en
              participatie.
              De borging van productie en inzet zal vorm moeten krijgen in het kader van de warmteplannen die
              ook binnen de Regionale energiestrategieén een rol spelen: Regionale Structuurvisie Warmte (RSW)
              en de Gemeentelijke Transitievisie Warmte (TVW).
           3. Koppel stimuleringspakket aan gewenste inzet
              Zorg er voor dat het aangekondigde stimuleringspakket aansluit bij de gewenste benutting. In het
              Klimaatakkoord is vastgelegd dat 70 PJ (2 miljard kuub) alleen al nodig is voor de warmtetransitie in
              de gebouwde omgeving. Bij ongewijzigd beleid zal het merendeel van het benodigde groen gas als
              gevolg van de bestaande financiéle prikkels vooral worden benut voor mobiliteit. Voor een inzet
              voor de gebouwde omgeving is aanpassing van de SDE ++ nodig, maar zou als aangekondigd in de
              kamerbrief ook andere financiéle stimuleringsmaatregelen moeten worden onderzocht.
           4. Stimuleer innovatieve         vergassingtechniek,      maar zet   ook in op   vergistingstechniek (SDE ++)
                                                                                                                             3091
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    ~~ Pagina3van5
              Het kabinet leunt     voor de realisatie van  de groen gas ambities   zwaar  op het succes van innovatieve
              technieken     en  met name op die van   superkritische vergassing.   Deze techniek is veelbelovend en kan
              een   ‘gamechanger’ worden, ook op het terrein van circulariteit en terugwinning van grondstoffen,
              De productie is net gestart, maar de techniek is nog sterk in ontwikkeling. Men wil de productie
              binnen 5     jaar opvoeren tot 20 PJ in 2025 en 40 PJ in 2030. Dat is ambitieus. Een sterke stimulering
              van   de  doorontwikkeling van deze techniek voor toepassing op diverse biogene en andere stromen
              is dan ook wenselijk, evenals monitoring van de resultaten. De techniek is om diverse redenen mo-
              gelijk ook interessant voor zuiveringsslib. Nader onderzoek moet dit uitwijzen. Ook andere dan bio-
              gene stromen zouden in aanmerking komen voor toepassing van deze techniek. De milieueffecten
              van deze techniek zouden in brede zin, afzonderlijk naar de toegepaste reststromen, in beeld moe-
              ten worden gebracht.
              De onzekerheid en afhankelijkheid van vergassingstechniek voor het behalen van de groen gas am-
              bities onderstreept de noodzaak om tegelijkertijd vergistingstechnieken te stimuleren met vol-
              doende financiéle ondersteuning. Met name de landbouw (mest) en de waterschappen (zuiverings-
              slib) hebben al veel ervaring hebben opgedaan met vergisting. Ook door vergisting van GFT wordt
              steeds meer biogas geproduceerd. Op dit moment is de stimuleringsregeling SDE ++ onvoldoende
              om de productie op te schalen. De productie van biogas en groen gas (in feite opgewaardeerd bio-
              gas) is vergeleken met wind en zon relatief kostbaar, waardoor de SDE ++gelden eerder voor wind
              en zon worden ingezet. Een aanpassing van de SDE is in elk geval nodig om het potentieel van het
              zuiveringsslib en GFT beter te kunnen benutten.
           5. Concretiseer het Duurzaamheidskader
              Welke duurzaamheidskaders worden concreet            ingezet bij de inzet van biogene stromen? Hierin zul-
              len keuzes moeten worden        gemaakt. Wij onderschrijven dat toepassing moeten worden gestimu-
              leerd van biogene stromen die niet concurreren met voedselvoorziening of circulaire economie. Wat
              is de stand van zaken van het lopende onderzoek naar duurzaamheid en inzet van biomassa en hoe
              verhoudt dit zich tot de groen gas ambities als genoemd in het Klimaatakkoord en de Routekaart
              Groen Gas?
           6. Integreer Routekaart Biogrondstoffen
              Er is  een  Routekaart   Biogrondstoffen   in ontwikkeling (Landbouwtafel en LNV) die naar verwachting
              binnenkort beschikbaar komt. In deze routekaart worden de            biogene reststromen en toepassings-
              en verwaardingsmogelijkheden in beeld gebracht en gekwantificeerd. Afvalstoffenwetgeving is
              soms een belemmering voor hoogwaardige toepassing van deze stromen. Er lijkt nog weinig aan-
              dacht voor de aanbodkant van groen gas en evenmin voor de integraliteit tussen de diverse klimaat-
              tafels en ministeries op dit doorsnijdende thema. Er valt veel voor te zeggen om de onderzoeksre-
              sultaten    van  deze Routekaart evenals    van  het duurzaamheidsonderzoek bedoeld onder punt 2 in
              de   uitvoering   van de Routekaart Groen Gas te    integreren.
           7. Andere     aandachtspunten bij      de realisatie  van Groen Gas
              We constateren daarnaast dat de         productie  van groen gas    naar verwachting voor een groot deel
              afhankelijk is van mestverwerking. Met alle recente ontwikkelingen van het [andbouw- en mestbe-
              leid, is dit een wezenlijke factor voor de realisatie van de gewenste groen gas productie. De toepas-
              sing van mest voor groen gas productie zal in de uitvoering van de Routekaart om een nadere uit-
              werking vragen. Mogelijk vraagt dit ook om maatwerk. Mestverwerking in relatie tot biogasproductie
              Is een aandachtspunt voor zowel provincies (milieuhygiéne, mestbeleid), waterschappen (waterkwa-
              liteit) als gemeenten (bodemkwaliteit).
              Een   moeilijkheid bij  de ontwikkeling van groen gas is een gebrek aan geschikte en vergunbare loca-
              ties. In het kader van de   uitvoering van de Routekaart Groen Gas hebben de waterschappen daarom
              aangeboden om met EZK een onderzoek uit te voeren naar mogelijkheid van opschaling van groen
              gas op de locaties van de rwzi's en mogelijke vergisting van andere reststromen (bijv. maaisel of
              mest). Daarbij spelen ook juridische aspecten een rol. Daarnaast verkennen de waterschappen de
                                                                                                                         3092
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    ~~ Pagina4van5s
                  mogelijkheid de bestaande biogas productie (die nu wordt benut           voor de energievoorziening van de
                  rwzi) ter beschikking te stellen voor de gebouwde omgeving.
             8.   Laat ook voldoende ruimte         voor  lokale  en  regionale arrangementen
                  Het   lijkt er op dat het  Rijk sterk wil inzetten op  een landelijke infrastructuur voor groen gas met
                  gebruikmaking      van  het bestaande    landelijke aardgasnetwerk. Daarbij wordt gedacht aan een bij-
                  mengverplichting, waarmee woonwijken virtueel gedeeltelijk aardgasvrij kunnen worden gemaakt.
                  Deze voorkeur lijkt ingegeven door efficiency, maar mogelijk wordt ook sterk vastgehouden aan be-
                  staande structuren. De decentrale overheden pleiten ervoor om daarnaast voldoende ruimte te ge-
                  ven aan lokaal en regionaal maatwerk, waarbij lokale kansen kunnen worden benut en via een recht-
                  streekse verbinding woonwijken aardgasvrij kunnen worden gemaakt. Daarmee zou mogelijk ook
                  invulling kunnen worden gegeven aan de wens van participatie van bewoners. Hiermee kunnen be-
                  woners meeprofiteren en kan het draagvlak voor productielocaties worden vergroot.
        Het is  duidelijk dat er nog veel meer biomassastromen zullen moeten worden ingezet om de gewenste hoe-
        veelheden als      genoemd in het Klimaatakkoord en de Routekaart Groen Gas te realiseren en dat hiervoor de
        betrokkenheid van veel partijen, onderzoek en innovaties nodig zijn. Als decentrale overheden zijn wij graag
        bereid hieraan bij te dragen.
        KABINETSVISIE WATERSTOF
        In het  algemeen       kunnen de decentrale overheden in grote       lijnen de rol en betekenis van de ontwikkeling
        van waterstof als geschetst in het de Kabinetsvisie onderschrijven. Wij vinden het zeer van belang dat het
        rijk uitspraken doet over de richting waarop het energiesysteem zich moet of gaat bewegen en regie voert
        op die ontwikkelingen. We zien eveneens duidelijke raakvlakken met groen gas, maar zien ook dat de ont-
        wikkeling van (groene) waterstof voor wat betreft technologie en -infrastructuur anders loopt dan die van
        groen gas. In een eerste reactie benoemen wij een aantal aandachtspunten.
             1.   Opschaling van groene waterstofproductie is nodig om de kosten te laten dalen.
                  In de waterstofvisie wordt aangesloten bij de ambitie van het Klimaatakkoord voor 500 MW in 2025
                  en 3 tot 4 GW in 2030. De aangekondigde exploitatiesteun van €35 miljoen per jaar voor groene
                  waterstofproductie in de kabinetsvisie is een goede stap voor de eerste projecten en de eerste MW
                  elektrolyse, maar zal niet voldoende zijn voor het behalen van de doelstellingen van het klimaatak-
                  koord. Als we aan de vraag naar groene waterstof willen voldoen en bijvoorbeeld de potentie in de
                  Industrie willen vervullen dan zal de productie sneller moeten groeien naar honderden MW. Wij
                  roepen het Rijk dan ook op tijdig de exploitatiesteun voldoende op te schalen en die intentie vroeg-
                  tijdig uit te spreken. Zekerheid voor investeerders zal mede het tempo bepalen.
             2.   Steun    voor   integrale benadering
                  Om de      waterstofproductie en -economie op gang te brengen is het nodig dat op de gehele keten
                  wordt ingezet op productie van groene elektriciteit en productie van waterstof tot en met transport,
                  opslag en afname. Het kabinet kiest voor die integrale benadering. Wij ondersteunen die lijn en
                  pleiten voor het versneld aanwijzen van kavels op zee voor productie van windenergie, zodat vol-
                  doende groene energie beschikbaar komt voor productie van waterstof. Tevens pleiten wij ervoor
                  om, net als bij groen gas, duidelijke keuzes te maken voor inzet van de schaarse groene waterstof.
                  Een waterstofladder kan hierbij helpen. Prioriteit zou moeten liggen bij bestaande industriéle toe-
                  passingen, zodat onze industrie zich duurzaam kan ontwikkelen.
             3.   Stel voldoende      onderzoeksgelden beschikbaar voor kleinschalige conversie
                  Wij begrijpen het belang van een nationale infrastructuur voor waterstof en de landelijke arrange-
                  menten die daarvoor nodig zijn. De aansluiting op de decentrale energievoorziening is wel een aan-
                  dachtspunt. Zeker wanneer waterstof na 2030 ter beschikking zou kunnen komen voor de warmte-
                  voorziening van de gebouwde omgeving. Het is daarnaast wenselijk dat in de subsidiemogelijkheden
                                                                                                                             3093
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>13977841
  Inhoudsopg
    ~~ PaginaSvan5
              en  regelgeving rekening   wordt  gehouden    met lokale  mogelijkheden  voor  kleinschalige conversie
              naar  waterstof.
           4. Ontwikkeling van regionale energie hubs en ondersteuning demonstratieprojecten
              Als oplossing voor knelpunten in het regionale elektriciteitsnet en het balanceren van het energie-
              systeem kunnen ook regionale energiehubs een rol spelen. Het is van belang om dit te onderzoeken
              en in de te ontwikkelen infrastructuur ruimte te laten voor lokale en regionale toepassingen. Dit zou
              bijvoorbeeld kunnen op geschikte bedrijventerreinen. Het zou goed zijn als demonstratieprojecten
              worden ondersteund.
              De Unie   van Waterschappen gaat met het oog       op innovaties voor de langere termijn een eerste
              verkenning   doen naar de mogelijke inzet van de   rwzi als energiehub met gecombineerde productie
              van  groen gas, waterstof en elektriciteit uit wind en/of zon. Er is een groot tekort aan vergunbare
              locaties en de waterschappen beschikken over een potentieel van ongeveer 325 rwzi's, waarvan een
              deel mogelijk geschikt zou kunnen zijn voor deze functie. Onderzoek moet dit uitwijzen. Lokale her-
              nieuwbare   energie kan  potentieel door elektrolyse op kleinere of middelgrote  schaal worden omge-
              zet in (groene) waterstof, waarbij de vrijkomende zuurstof    zou kunnen worden benut in het zuive-
              ringsproces.
           5. Betrokkenheid decentrale overheden         bij uitvoering  Kabinetsvisie
              Graag worden wij als decentrale overheden beter betrokken bij de verdere uitwerking       van de Kabi-
              netsvisie. Het IPO kan daarbij  een coordinerende rol vervullen.
                                                                                                                     3094
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>