<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>24047439
                                                Interprovinciaal wolvenplan
         In opdracht  van
         Interprovinciaal overleg (IPO) -
                                          Bestuurlijke Adviescommissie Vitaal Platteland (BACVP)
         Opgesteld door   IPO werkgroep Lupus
         Auteurs:
                                                                  EE      SPERFY       BREERFIERES
         512.    512¢
                        Wsiz] 51.2¢       W512e51.2e      |
         (Versie 1.3)
         Versie   14 augustus 2018
         Disclaimer
         Aan opgenomen     regelingen kunnen   geen rechten worden ontleend.   Raadpleeg de website van het
         IPO en  BlJ12 voor de meest actuele informatie.
                                                                                                            0000000593
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>24047439
         Inhoudsopgave
         1.0    yl                                                III                III               III        III
                                                                                                                                                                                   —_—_     hh.              5
             I)         Voorgzaschicdenis                    van    dil  WoIVENDIa               cima misemmommostsnims
                                                                                                                                               sms sisson iis sinstess suis sm ss mamma                      6
             1.2        Werkwijze voor                   dit     WolVenplan.        rrr
                                                                                                                                                               rr                errr ere aaa 6
             1.3        Yoornagmsa                   Wellaliike KatBiS.cmmmmmmestuumomimmoammomms                                      samme ne benim sama a aomhaveesnenine 7
             1.4        Bevoegdheden                   en      mandatering..              icin                      irises              rns   res  sess    ssi   rrr               snes seens   seen  senses 7
             1.5        DIRT   Ve   | ToT =      UT le oN                                                                                                                                                    7
         2.0    LH                                                                                                      Th                         Th
             2.1        $8 NSABEIBBL..commmmmmmmas                     mamma         mssammm          ETT                                        TS                      RANA                      TTT       9
             2.2        BINS           ELIT       DE   cs avnsssswnannnns nuns aswnn
                                                                                     swum snnsnsnn vous ans  ss
                                                                                                                whi  ss wns  aust   suays  sas   svn  sans    4h asst sss      anas  ATR   ERAS       SHR  10
         30     Ey                   LR                     ITT”
                                                                                                                                                                                             ,” hh         11
             3.1        Leidende            COMMUNICATE                Prin IP ES          iii   tiie irises              rer         reer rrr     rrr   serena       res  rres  sare   res  sears   eras  11
         4.0    II,                                                                                                                                                                                        13
             4.1        Usd                                   LU |     hhh                                                                                                                                 13
             4.2        Gunstige           staat      van      instandhouding....                cco                                        re   rrr                                 re                    13
             4.3        Rcticye Soo                 EAR     EEC   CFI            commvrtveorivme      ironman
                                                                                                                                           Pe rE                                 AIR 13
             4.4        Afwijking van de bescherming: ontheffing-                                        en      vergunningverlening........ccocviiiiinninninnnnn, 15
         50     Schade       en    preventie bij landbouwhuisdieren.......coiiii                                                 ee                                                                        22
             5.1        RL                         I
                                                                                                                                                                                                  —_—      22
             5.2        VoOorkomen               Van      SChade.....         eee          eee   cee                   rere            srr        rere   reser       rrrne sees  rrr    nnn renee     nnn  22
             5.3        Beoordeling               van      de situatie,        was      het    een    Wolf?        coi
                                                                                                                                                                                rrr ae 22
             5.4        TeZaMOSTKOMINE                       10 U8 SENATE           casas                ssrmmmmmrm         tress            nissan                             Snr            nT       a  23
             5.5        ONdersteUNiNg                  Van       Prevent...               ieee     ieee creiisirssrres      sats  irre   sees sans   ies    srsssssnssrers    sess sssessessennnsnn        25
         6.0    RE                                Lt     LLL       II
                                                                                                                                                                           I ——. 27
             6.1        LL]                                           TT                              T_T
                                                                                                                                                                                            hh 27
             6.2        Doel     van        WolVeN MONIT                NE.     uur                 iii   iris  sr rre  ers  eres  seas
                                                                                                                                         saris  srr  srs       rs   errs ares  reese saan  sansnsasnsns    27
             6.3        Stand aad            YOO        WOIVEHTIOITLOUINI                 cusrvsmsnsinssvsmmnisnrassm
                                                                                                                                     sms s sna nssmasama awww wean sos swiss 27
             6.4        Monitoring              van ZWerve            nite   WOVEN...                 mscismimmammsssmm            roms      mis  aan  s  sams  sores sess   ssn  mass   sarsssse    wm ss 28
             6.5        Monitoring              van     territoriale WoIVEN..........      eect
                                                                                                                                            reer                  sree sree seers seen seeaneens           28
             6.6        gr                               RE                 LE LT                       mT
                                                                                                                                                                                         ———————           30
             6.7        Verwerking              en     opslag van         wolvenmateriaal                  en      data...   eevee                                                                         30
             6.8        27    e] a Te [= ge 1 Te [=     ro   T=]  *<                                                                                                                                       31
             6.9        MOnoring                VAN     SNGEIe SSE CIE                    mmr         issn          mm    rr             sR     TE               TE   SORTA                       AAA      31
         1.0    FE TV BIPVCEBY  cr   in     na     ns
                                                         avi     ws        os                55            5A                   AH         RA       A           RAR      SR      RR       SH         RH    33
         8.0    SY  feo
                         3 011k 0 TT 4    =  PPP                                                                                                                                                           39
         9.0    a                                                                                                                                                             _           hh40
                                                                                                                                                                                                               0000000594
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>24047439
         iL                      TT T_T                                                          TT,
         11.0 Verklarende begrippen en afkortingenlijst.....c.coovvvvvirivinnnnns ARER
                                                                                       NR AR ARERR ARH ARR 46
                                                                                                              0000000595
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>24047439
         1.0         Inleiding
         “Ze  zijn   nog   vrij ver   achter  ons  -
                                                     ik zie ze  echter wel     -
                                                                                 Het is  een  hele  massa   -
                                                                                                              en ze lopen nogal snel
                                                                                                                                          —
         En door     ons   achterna te     lopen
                                                   —
                                                      halen  zij ons  in  —
                                                                             Wat   onvoordelig     uit kan  pakken
                                                                                                                     —
                                                                                                                       voor een    jong
             wow   1
         gezin
         Lees in de     voorgaande regels         in plaats   van  jong gezin de provincies         en het is meteen     duidelijk dat het
         verstandig      is om goed te anticiperen op de terugkeer van wolven naar Nederland. Wolven lopen
         inderdaad       nogal snel en als provincies wil je niet zoals in het vervolg van het lied, al improviserend
         achter de feiten        aan   blijven lopen.
         De  provincies zijn namelijk wettelijk verantwoordelijk                   voor   het natuurbeleid in relatie tot wolven. Dit
         omvat de       aspecten soortenbescherming, monitoring, tegemoetkomingen in faunaschade                                en  het
         verlenen      van   ontheffingen.
         Sinds 1996 komen            er weer   wolven in    ons   buurland Duitsland        voor.   Nadat daar in 2000 de eerste
         voortplanting werd geconstateerd heeft                  er een    snelle  uitbreiding   van   het leefgebied van de wolf
         plaatsgevonden.           Het werd daardoor steeds          waarschijnlijker dat er ook wolven in Nederland
         gesignaleerd       zouden worden. Inmiddels is dat met                enige regelmaat gebeurd:         in 2015 verbleef     een
         jonge wolf die geboren           was   in Duitsland    enige dagen       in de  provincies Drenthe      en Groningen.
         Vervolgens zijn        er  in 2016, 2017     en  in 2018 zwervende wolven in verschillende delen                 van  Nederland
         aangetroffen. Driekwart            van   de  provincies heeft momenteel             een  of meerdere wolven op bezoek
         gehad.
         De  terugkeer       van    de wolf  verloopt    niet  onopgemerkt. Ervaring          in binnen-   en  buitenland leert dat      er
         vrijwel   geen diersoort is die via de          (sociale)media       keer op keer zulke vette      koppen    haalt  en  blijft
         halen. Dat is      logisch:    we zijn het samenleven         met wolven al       generaties lang verleerd      en  hierdoor
         ontstaan      er ook    problemen.      Het meest in het oog         springende vraagstuk       is hoe  we  zowel de wolf als
         landbouwhuisdieren kunnen beschermen. De                       huidige landbouwpraktijk         is immers niet     meer
         ingesteld     op de    aanwezigheid       van  wolven. Als      een   wolf wordt waargenomen of als           vee  is aangevallen
         dan levert dat vanuit de          samenleving veel        vragen,    meningen,      emoties   en  discussies op. Gelet op de
         wettelijke taken wordt dan ook              aan   de provincies      gevraagd: “wat gaan jullie doen?”
         De  ervaring     van    de  afgelopen jaren      leert dat   een   gezamenlijk wolvenplan         of draaiboek een goed
         instrument is       om    bij een  diersoort als de wolf, die binnen enkele             dagen door meerdere provincies
         kan zwerven,        eenduidig     beleid te   voeren.    De   ervaring leert ook dat       we  nog keer op keer nieuwe
         dingen    leren    en   situaties treffen die niet      zijn voorzien. Vanuit de       wettelijke taken: bescherming          van
         de wolf     en  zorg   voor    schadegevallen,     is het telkens      mogelijk gebleken      om   ook in nieuwe situaties
         goede oplossingen           te bedenken. Zo moet ook dit nieuwe               wolvenplan worden gelezen.           Het is geen
         wet   van    Meden      en   Perzen,  maar een     hulpmiddel       van  waaruit in standaardsituaties snel         gehandeld
         kan worden        en   in  uitzonderingsgevallen       een   oplossingsdenkrichting wordt geboden.               Het
         voorliggende wolvenplan zal als daar aanleiding toe bestaat worden herijkt                           en aangepast.
         Dit wolvenplan is primair geschreven voor de provincies zelf. Het geeft richting aan gezamenlijk
         beleidsuitvoering van provinciale taken rondom de wolf. Andere organisaties of personen kunnen                                   er
         hopelijk     ook hun voordeel        mee    doen   maar    zijn  niet  aan  dit  plan gebonden, tenzij     er  sprake   is van een
         formele overeenkomst of             gezagsverhouding         op basis    van  dit  plan of de  wet.
                                                                                                                                             0000000596
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>24047439
         1.1       Voorgeschiedenis          van  dit  wolvenplan
         Om voorbereid te      zijn  op de komst      van    de wolf in Nederland hebben          Rijk, provincies    en  het
         toenmalige     Faunafonds in 2011        opdracht gegeven         aan   onderzoeksbureau Alterra         om   de  mogelijke
         conseqguenties     van de komst      van  de wolf     naar   Nederland te verkennen. De Regiegroep              Wolf,
         bestaande uit     vertegenwoordigers van Rijk, provincies               en  BlJ12, heeft de uitvoering begeleid. Het
         verkennende rapport        van   Alterra verscheen in 2012           (Groot   Bruinderink et    al., 2012).
         Als uitvloeisel   van de  verkenning heeft Alterra           samen     met het platform Wolven in Nederland (WiN)
         en  de universiteiten    van  Tilburg    en  Maastricht in      opdracht van het Rijk een ‘Voorstel voor een
         wolvenplan     voor  Nederland’      opgesteld (Groot Bruinderink            en  Lammertsma       2013).  Dit rapport   was
         voor  de   Bestuurlijke  Adviescommissie Vitaal Platteland               (BAC VP)   van  het  Interprovinciaal overleg
         (IPO) aanleiding    om   de  Regiegroep Wolf opdracht            te geven     om een   operationeel draaiboek op te
         stellen  voor   de eerste fase    van  de vestiging van de wolf in Nederland. Dit operationeel draaiboek is                     in
         maart 2016 door de BACVP            vastgesteld, primair bedoeld voor gebruik in relatie tot de provinciale
         verantwoordelijkheden         met    betrekking tot natuurbescherming, natuurbeheer, schadebestrijding                       en
         schade-afhandeling.
         1.2       Werkwijze     voor    dit  wolvenplan
         Vertrekpunt     voor  het  voorliggende wolvenplan            was    het  Operationeel draaiboek wolf        —
                                                                                                                        fase 1 uit
         2016. De actualisatie     en  uitbreiding     is  opgesteld    door de     ambtelijke IPO-werkgroep Lupus, bestaande
         uit een  aantal leden    van   de   IPO-werkgroep Natuurwetgeving               en  medewerkers       van BlJ12.  Vanwege
         decentralisatie    van  het natuurbeleid        was   het  Rijk niet   langer  in de  werkgroep vertegenwoordigd.
         Daarbij   is gebruik gemaakt       van  de  praktijkervaring die       in 2017   en  2018 is  opgedaan     met
         veldwaarnemingen, meldingen             van   aangevallen      vee en   vondsten     van in het verkeer     doodgereden
         wolven.
         Veel personen      en organisaties die bij deze praktijkgevallen betrokken waren hebben de Lupus
         werkgroep direct of indirect voorzien van informatie die goed benut kon worden om het wolvenplan
         verder te verbeteren. Moesten           we   in het   vorige draaiboek verschillende scenario’s            nog testen door
         middel   van   rollenspelen,    nu was    dat in veel    gevallen    in de  praktijk mogelijk.
         Om te kunnen reflecteren op de recente               maatschappelijke opvattingen           en wensen      met   betrekking
         tot de wolf heeft de     werkgroep Lupus          op 4  juli 2018    een   bijeenkomst georganiseerd         met  een  aantal
         stakeholders die vanuit verschillende invalshoeken                 bij de wolf betrokken zijn.       De uitkomsten    van
         deze   bijeenkomst zijn ook benut         om    dit wolvenplan verder vorm te geven.
         Het ‘voorstel    voor een   wolvenplan’ (Groot Bruinderink              en  Lammertsma      2013)    onderscheidt    vijf
         verschillende fases in de vestiging         van   de wolf:
         fase 1:  er  bevindt zich   (af en toe)    een   zwervende wolf in Nederland;
         fase 2:  er  bevindt zich   een   territoriale wolf in     Nederland;
         fase 3:  er  bevindt zich   een   territoriaal   wolvenpaar       in  Nederland;
         fase 4:  er  bevindt zich   een   territoriaal   wolvenpaar        met  jongen   in Nederland;
         fase 5:  we   bevinden   ons  tien   jaar  na  deze eerste     voortplanting.
         Dit wolvenplan heeft betrekking           op fases 1 tot     en  met 4. Een situatie tien      jaar  na voortplanting     is zo
         ver  vooruit dat dit momenteel geen            operationele      betekenis heeft.
                                                                                                                                            0000000597
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>24047439
         1.3       Voornaamste         wettelijke       kaders
         De wolf is aangewezen als strikt beschermde soort in het                     Verdrag      van   Bern?   en   in  Bijlage  Il en IV  van
         de  Habitatrichtlijn.    Een ander internationaal            juridisch   kader vormt het        verdrag van Washington
         (CITES?).  Dat   verdrag   is relevant      voor   het  vervoeren van       dode of levende wolven of delen daarvan.
         Op  30  juni  2014 is de wolf in Nederland aangewezen als beschermde inheemse diersoort
         (Staatscourant 18306).         Het   opzettelijk doden,        vangen of verstoren         van   wolven is verboden op           grond
         van  artikelen 3.5    en  3.6  van    de Wet     natuurbescherming.           Voor bestaande houders              van  in
         gevangenschap geboren            en gefokte wolven wordt vrijstelling verleend                  van    het verbod      om    de dieren
         of daarvan     afkomstige producten, onder zich te hebben.
         Op grond    van   artikel 7.8   van    de Wet     natuurbescherming          is de Nederlandse strafwet             van  toepassing
         op eenieder die zich in de exclusieve economische                    zone   schuldig     maakt    aan   overtreding      van   regels
         gesteld bij   of krachtens de artikelen 3.5            en  3.6  van  deze wet.
         Deze   en  andere wetgeving die          van   toepassing      is staat  verderop      in dit wolvenplan verder uitgewerkt.
         1.4       Bevoegdheden          en    mandatering
         Provincies    zijn verantwoordelijk         voor   het beleid ten aanzien         van   wolven op het Nederlandse
         grondgebied, tenzij      in dit  wolvenplan of         op basis    van  wetgeving expliciet        is aangeven dat de
         verantwoordelijkheid         elders    ligt of in  bepaalde      situaties  naar een      andere autoriteit overgaat. Ook             zijn
         de provincies     verantwoordelijk         voor   het beleid met       betrekking    tot   bijvoorbeeld de tegemoetkoming
         in de landbouwschade die door wilde                 dieren, waaronder de wolf, wordt veroorzaakt.
         De  provincies hebben        BlJ12   gemandateerd          om   te beslissen op aanvragen            voor een      tegemoetkoming
         in schade    bij gehouden      vee, veroorzaakt door wolven. BlJ12                draagt daarnaast         o.a.   zorg  voor
         voorlichting    over  schadepreventie          aan   grondgebruikers.
         1.5       De wolf in     Europa
         Wolven leven      van  oudsher      vrijwel overal      in  Europa    en  kwamen ook in Nederland ruim                 verspreid
         voor”. Door het gebrek        aan    wilde    prooidieren      en  intensieve    bejaging     waren ze      in veel landen
         uitgeroeid. Strikte Europese bescherming                 en een enorme        toename       van  wilde hoefdieren         (herten    en
         wilde  zwijnen)    heeft   een   ontwikkeling richting          herstel  van   de   populaties ingezet.         Wolven komen        nu
         in Europa    op diverse    plaatsen      voor: van     Scandinavié tot in      Spanje     en  Italie  en  vooral in    Oost-Europa.
         In Duitsland vond de eerste          voortplanting       sinds    lange tijd plaats     in 2000 in de deelstaat Sachsen.
         Sindsdien is het aantal wolvenroedels in Duitsland sterk toegenomen                            en  zijn  er anno     2016/2017      78
         territoria bekend®. In circa driekwart            van   de territoria vindt ook        voortplanting plaats.         Jonge wolven
         verlaten op     een  leeftijd  van    één of twee jaar hun roedel, op zoek                naar een    eigen leefgebied.        Dat  zijn
         alleen al in Duitsland      nu  jaarlijks    meer    dan honderd dieren. Vanuit het oosten                 van    Duitsland    en  het
         westen    van   Polen hebben wolven vooral in               noordwestelijke richting hun areaal herwonnen.
         Uitbreiding    is vastgesteld     in Niedersachsen         (1° territorium     in  2011/12, toegenomen              naar  18 in
         2016/17)    en   Denemarken        (1°  paar in   2017).     De   dichtstbijzijnde     roedel wolven in Niedersachsen is in
         2018   vastgesteld bij Meppen, hemelsbreed                  op 20 km     van  de   provincie Drenthe.
         Ook in   Frankrijk neemt het aantal wolven toe en breidt de soort het areaal vanuit de Alpen in
         noordelijke richting verder uit. De Franse populatie omvatte in 2016/17 53 territoria®. In 2013                                  is voor
         het eerst   voortplanting geconstateerd              in de  Vogezen.     In Belgié    is in 2011    en  in 2018     een  wolf in de
         Ardennen     gemeld.    In  januari    2018    vestigde     een   in Duitsland    geboren wolvin zich           in Vlaanderen      na
                                                                                                                                                    0000000598
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>24047439
         een  zwerftocht die ook door Nederland voerde. Dat        ontwikkelingen   verrassend snel kunnen gaan
         bleek in augustus 2018 toen deze       (gezenderde)  wolf samen   met  een  partner op cameravallen werd
         vastgelegd.
         Gezien de forse afstanden die zwervende wolven kunnen          afleggen   moeten   we er rekening  mee
         houden dat   er  jaarlijks in geheel Nederland zwervende wolven kunnen opduiken.         De meeste dieren
         zullen afkomstig zijn   van   de Pools-Duitse  populatie (Centraal-Europese laaglandpopulatie)    maar ook
         wolven uit de Franse     populatie kunnen    ons land bereiken. Wolven zijn   adaptief en cultuurtolerant en
         zullen zich niet  beperken    tot uitgestrekte bos- en natuurgebieden. Overal, ook    in de Randstad,
         kunnen in de komende jaren zwervende wolven           verschijnen. Wanneer     en waar de wolf zich in
         Nederland zal   vestigen   en  eventueel zal gaan  voortplanten  valt niet te voorspellen. De kans op
         permanente vestiging is realistisch.
                                                                                                                      0000000599
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>24047439
         2.0      Samenwerking
         ‘Samen kom je verder.’ De grote actieradius              van wolven maakt samenwerking op verschillende
         schaalniveaus ook      nodig. Bijvoorbeeld samenwerking tussen dierhouders die zich door het maken
         van  gezamenlijke afspraken         over  preventie beter kunnen voorbereiden              op  bescherming van     het  vee.
         Of de  samenwerking       tussen    en met   provincies    om   haar  wettelijke   taken    goed   te kunnen uitvoeren.
         Met   een  aantal   organisaties    en  partners organiseren de provincies          een   structurele   samenwerking,
         gebaseerd    op   wettelijke taken.    Met andere       organisaties   en  partners is de samenwerking minder
         formeel of incidenteel,      gericht   op  bijvoorbeeld     communicatie      over  wolven of de betrokkenheid         van
         vrijwilligers bij wolf-gerelateerde       zaken.
         2.1       In Nederland
         Samenwerking gericht         op  bescherming      van   de wolf  en  bescherming      van vee    tegen de wolf
         Buiten de   samenwerking waarbij provincies             rechtstreeks   zijn betrokken zal      er rondom wolven ook
         worden   samengewerkt         tussen derden     onderling.    Een voorbeeld is het     samenwerkingsverband Wolven
         in Nederland waarin de        provincies   geen rol   spelen   en  dat ook niet hoeven te doen. In de toekomst is
         ook  samenwerking denkbaar tussen bijvoorbeeld schapenhouders                      en  vrijwilligers die helpen   met het
         plaatsen   van   rasters. Ook daarin hoeven de          provincies   geen rol te  spelen.
         Structurele   samenwerking vanuit         de   wettelijke taken    van  de overheden
                  Elke   provincie   is vanuit de Wet      natuurbescherming zelfstandig verantwoordelijk              voor   de
                  uitvoering    van   beleid  voor   de wolf’. Omdat wolven grote afstanden              afleggen  en  ook territoria
                  zich niet   aan  provinciegrenzen hoeven          te houden is    een  interprovinciale samenwerking          en
                  beleidsuitvoering gewenst.          De  samenwerking verloopt         via het   Interprovinciaal overleg (IPO)
                  en  gezamenlijke uitvoeringstaken zijn belegd bij             BlJ12.  Daarbij wordt via het IPO afstemming
                  van   beleid  gezocht, dit wolvenplan         is daarvan   een  voorbeeld.
                  De  gezamenlijke uitvoeringsorganisatie             BIJ12 van  de provincies heeft       uitvoeringstaken    op het
                  gebied    van  monitoring, databeheer, onderzoek, preventie               en   athandeling    van faunaschades.
                  BIJ12 werkt     (voornamelijk)     in  opdracht van     de  provincies   en  is gemandateerd      om namens      de
                  twaalf    afzonderlijke Gedeputeerden           Staten  van  de provincies onder voorwaarden           een
                  tegemoetkoming te          verlenen in de schade veroorzaakt door            natuurlijk in het wild levende
                  beschermde inheemse diersoorten               aan  bedrijfsmatig geteelde landbouwgewassen of
                  gehouden landbouwhuisdieren.              Daarnaast is BlJ12     o.a. verantwoordelijk       voor het  (uit laten
                  voeren)    van  taxaties.
                  De   provincies   voorzien in de     nabije toekomst       een verdere toename         van  rondzwervende
                  wolven,     met  bijpehorende      kans op faunaschades        en een   toenemende kans op territoriale
                  vestigingen    van    wolven. Deze twee zaken maken het             oprichten    van een    ‘wolvenbureau’
                  waarvoor     al eerder de contouren zijn         geschetst®   nu  gewenst. In de voorgaande jaren zijn
                  verschillende taken       van een    dergelijk wolvenbureau, zoals        een    wolvenmeldpunt, enige
                  monitoring     en een    structuur   voor   het beoordelen      en  afhandelen      van  schademeldingen
                  belegd bij    bestaande     organisaties,    zoals Wolven in     Nederland,     de   Zoogdiervereniging,    WENR
                  en  BlJ12. Het wordt door de         provincies gewenst geacht         om   in de   toekomst, dit  vanuit de
                  overheid sterker te       organiseren     en  verder te   professionaliseren. Daarbij        wordt  gekozen    voor
                  het versterken      van  de bestaande uitvoeringsorganisatie BlJ12. Omdat in BlJ12                nu  al
                                                                                                                                      0000000600
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>24047439
                   meerdere wolf-gerelateerde zaken samen komen en een professionele en onafhankelijke
                   taakinvulling belangrijks is, kan hier op de meest efficiénte wijze invulling worden gegeven
                   aan   de taken behorende       bij een wolvenbureau. Enkele formele taken die              begin   2018 nog in
                   opdracht bij     externe  partners zijn belegd   zullen dan op termijn overgaan            naar  BlJ12,
                   bijvoorbeeld het wolvenmeldpunt. Het streven             is gericht   op  een  volledig operationeel
                   wolvenbureau in 2020. De          taakafbakening van     een   wolvenbureau       bij BlJ12 is opgenomen in
                   bijlage   3.
                   Voor   een   aantal  regelmatig voorkomende uitvoeringswerkzaamheden                   is zeer  specialistische
                   kennis of materiaal      noodzakelijk   waarover   BlJ12 niet zelf beschikt. Te denken valt           aan  secties
                   op dode wolven       en  DNA-onderzoek. Hiervoor is       samenwerking geregeld           met instituten als
                   Wageningen Environmental Research (WENR)                en   het Dutch Wildlife Health Centre          (DWHC).
                   Als  een   territorium wordt    vastgesteld wordt     een   gebiedsproces gestart       waarin de betrokken
                   stakeholders      (landbouw, terreinbeheerders)       samen     met de betreffende        provincie(s)   een
                   schadepreventieplan opstellen         waarin risicolocaties     en  —bedrijven    in beeld worden       gebracht.
                   B1J12 zal hierin adviserend       optreden  maar   is geen trekker of initiatiefnemer. De
                   verantwoordelijkheid       voor   het opstarten  van een     dergelijk gebiedsproces ligt bij de
                   provincie,
         Er zijn tal van    situaties denkbaar    waarbij de provincies zullen samenwerken met andere overheden,
         maatschappelijke partners         en  burgers die geen structureel geformaliseerd kader behoeven. Te
         denken valt     aan   voorlichtings-  en  educatieprojecten     of samenwerking        met   vrijwilligers bij  onderzoek.
         Daarnaast     zijn  er incidentele  gebeurtenissen    denkbaar     waarbij bijvoorbeeld        een  dierenambulance,
         politie, gemeente, terreinbeheerder of faunabeheerder kan zijn betrokken. De werkwijze in
         dergelijke gevallen      staat veelal beschreven in    protocollen,     zie bijlage  1.
         2.2       Binnen      Europa
                   Bij het nakomen      van  verplichtingen   tot het zorgen     voor een   goede instandhouding van de
                   soort   zijn de lidstaten de   eerste  gesprekspartner voor Europa.          Dat in Nederland de taken         zijn
                   gedecentraliseerd      naar  de provincies doet daar niet       aan  af. De provincies zijn     ingevolge de
                   Wet    natuurbescherming® verantwoordelijk geworden               voor een    goede bescherming voor          de
                   wolf. Voor de rapportage        over  de aanwezigheid     van   wolven in    ons   land en   de ‘staat  van
                   instandhouding’ richting de Europese Unie werken               we   daarom    samen    met het    Rijk. BlJ12
                   helpt de provincies bij     het  opstellen van  de voortgangsrapportage natuur              en zorgt voor de
                   gegevensleveringen die hiervoor nodig zijn.          De  provincies zullen     in  afstemming      met het   Rijk
                   streven    naar  grensoverschrijdende samenwerking            en  afspraken. Aangezien        het  om
                   grensoverschrijdende zaken gaat zal         er vooraf worden        afgebakend     wie  hierbij vanuit welke
                   rol  en  bevoegdheid of mandatering        met buitenlandse        partners in overleg zal treden.
                   Bij wolventerritoria zijn letterlijke grensgevallen mogelijk.          Een territorium kan zich        over  de
                   grens met Duitsland of       Belgié uitstrekken. Vanuit Nederland zal bij vermoedens               van een
                   dergelijke    situatie door de betrokken     provincie(s)    contact worden       gezocht    met de
                   buurlanden’®      om  de  monitoring   samen   af te stemmen. De        monitoring     van   wolven   gebeurt
                   voornamelijk      met  genetische    methoden   en  is voor   deze   regio  al internationaal     afgestemd
                   binnen het CEwolf consortium. Vanuit Nederland is WENR                  daarbij betrokken.
                   Ondanks dat Nederland in verschillende          opzichten afwijkt van        andere    Europese gebieden
                   waar    wolven leven    (klein, dichtbevolkt,  dicht wegennet, intensief         agrarisch grondgebruik)
                   kunnen     we  veel leren  van   ervaringen  met wolven elders. De        provincies zullen samenwerking
                                                                                                                                       0000000601
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>24047439
                  blijven zoeken met buitenlandse overheden               en  instellingen   die al    langer    kennis  en  ervaring
                  hebben   opgedaan. Bij de totstandkoming            van  dit   wolvenplan      is al rekening gehouden        met
                  internationale   ervaringen   met de wolf.
         3.0      Communicatie
         Communicatie     over  de wolf start al in   onze   jonge kinderjaren. Sprookjes als Roodkapje, de wolf                   en de
         zeven  geitjes of de drie  biggetjes  zijn ieder   van ons     met de     paplepel ingegoten.         Ze  vormen een
         onbewuste referentie in      ons denken    over   de   ‘grote boze’ wolf. Maar wat als er             een   echte wolf op de
         stoep staat? Dan barsten de media haast uit hun voegen                 met   nieuws, meningen, vragen            en
         discussies. Publiek wil weten hoe “het” zit       en    de  sprookjesboeken bieden dan              geen uitkomst. Om
         deze reden hoort    bij dit wolvenplan ook      een   communicatieplan.
         Op basis  van  de ervaring met het    gebruik van het communicatieplan                 in het eerste draaiboek wolf
         (veel te gedetailleerd   en  te technisch)   is dit onderdeel       nu  sterk  vereenvoudigd.         Dit  communicatieplan
         omvat alleen de taken     en  rollen van  de   provincies, IPO,       Bll12  en  partners die in      opdracht van     deze
         voornoemde organisaties werkzaamheden uitvoeren. Alleen de grote                         lijnen  en   afspraken daarover
         zijn opgenomen. Als in de komende         jaren mocht blijken dat          er op onderdelen behoefte is            aan  nadere
         communicatieafspraken       tussen deze    organisaties of       met   anderen, dan kan dat separaat van dit
         wolvenplan worden uitgewerkt.
         3.1      Leidende    communicatieprincipes
         3.1.1    Organisatorisch
                  Wie  uiteindelijk verantwoordelijk is,       is ook   aan   zet  voor  (het organiseren van)          communicatie
                  daarover'.
                  Indien  verantwoordelijkheden        over   meerdere overheden verdeeld                zijn,  is de hoogste
                  daarvan primair    aan  zet voor   (het organiseren van)          communicatie        daarover.*
                  Provincies  en  BlJ12 zorgen middels hun          eigen websites      voor   goed    vindbare      algemene
                  basisinformatie    over  de wolf  en   wolvenbeleid, uitslagen         van    DNA    onderzoek, gevalideerde
                  wolvenwaarnemingen        en  zorgen tevens       voor een      goede doorverwijzing           naar  bronnen met
                  uitgebreide   informatie   (bijvoorbeeld      Wolven in      Nederland).
                  B1J12 zorgt middels communicatie via de website                voor  actuele informatie          over
                  preventiemogelijkheden       en  schademeldingen          in relatie tot de wolf. Daarnaast verzorgt BlJ12
                  in voorkomende      gevallen  communicatie         en  voorlichting richting stakeholders.
                  In voorkomende      gevallen wordt     actieve communicatie           over  wolven vanuit de provincies
                  afgestemd    met de direct   belanghebbenden (bijvoorbeeld terreineigenaren).
                  Het detailniveau    van  communicatie       over   concrete     gevallen   is  altijd gehouden       aan  wettelijke
                  kaders, zoals de privacywetgeving         en   de Wet    natuurbescherming.
                  Als er een  territorium wordt     vastgesteld zal dit door de betrokken provincie(s)                   op het niveau
                  van  gemeentegrenzen bekend worden gemaakt. De betrokken provincie(s) zorgen dan
                  tevens  voor  communicatie     over    procesvervolg       en   beleidsveranderingen           die daar  van
                  toepassing zijn.
                                                                                                                                         10
                                                                                                                                         0000000602
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>24047439
         3.1.2 Inhoudelijk
               De  terugkeer    van  de wolf is    een  natuurlijk proces, er  is expliciet  geen   sprake  van een
               herintroductie     van  deze soort in Nederland.
               Veiligheid    van mensen     is niet  onderhandelbaar, als het gedrag        van een   specifieke  wolf
               daartoe   aanleiding geeft zal worden ingegrepen.
               Spontane terugkeer        van een    eerder  uitgestorven  soort is vanuit internationaal       gemaakte
               doelstellingen, afspraken        en  wetgeving   waaraan   ook Nederland zich heeft verbonden           een
               positief effect voor    onze    biodiversiteit.
               De  wolf jaagt    op wilde dieren     maar   ook op landbouwhuisdieren zoals         schapen.   Een aanval op
               schapen    is voor  de betrokkenen vaak        een  emotioneel    ingrijpende gebeurtenis.      Voor deze
               emoties is    begrip. Zonder hiermee getroffen dierhouders te kort te willen doen plaatsen                  we
               gevallen   wel in het   perspectief     dat er (zonder wolf) jaarlijks   al 4000 tot 13.000    schapen
               worden    gedood of verwond door honden en vossen.
               Wolven    zijn streng beschermd. Vee kan in veel gevallen goed worden beschermd met
               preventieve maatregelen als elektrisch gaas, kuddewaakhonden of                   ’s nachts ophokken.
               Bijkomend voordeel        is dat daarmee ook schade door honden            en vossen    kleiner kan worden.
               Een wolf is    een  roofdier,  geen    knuffel, die met respect behandeld       moet    worden,   maar   vormt
               niet op voorhand      een   bedreiging    voor mensen.   Menselijke     activiteiten in het   buitengebied
               als wandelen, trimmen, mountainbiken, paardrijden, jagen, vissen, kamperen                     enzovoort    zijn
               in een  wolventerritorium gewoon           mogelijk. Als  een  territorium is   vastgesteld zal het gedrag
               van mensen      zich daar enigszins op moeten aanpassen. Wolven mogen nooit worden                     gevoerd
               om  gewenning      te voorkomen. Honden dienen in          een   territorium   altijd aangelijnd   te zijn of
               onder strikt    appél  in de directe    nabijheid  van mensen     te blijven®:.
               Wanneer     en waar    de wolf zich in Nederland zal     vestigen    en  eventueel zal gaan     voortplanten
               valt niet te   voorspellen.   Zwervende jonge wolven zullen in toenemende mate in                 een  groot
               deel  van ons    land opduiken.      Wolven zijn  adaptief  en  cultuurtolerant     en  zullen zich niet
               beperken     tot uitgestrekte     bos-  en natuurgebieden.
                                                                                                                                11
                                                                                                                                0000000603
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>24047439
         4.0       Soortenbescherming
         4.1       Wettelijke bescherming
         De wolf is aangewezen als strikt beschermde soort in het                 Verdrag van Bern'?       en  in Bijlage  Il en IV van
         de  Habitatrichtlijn.    In de Wet     natuurbescherming        is daarom   een    beschermingsregime geformuleerd.
         Dit houdt in dat     er ten aanzien     van  de wolf    een  aantal verboden       gelden.   Het is verboden     om   in het
         wild levende wolven in hun           natuurlijke verspreidingsgebied opzettelijk          te  doden,    te vangen of te
         verstoren. Verder is het verboden           om   de voortplantingsplaatsen of rustplaatsen             van  deze dieren te
         beschadigen      of te vernielen. Daarnaast       geldt   er een   verbod   om    uit het wild  afkomstige wolven,       dood
         of levend, onder zich te hebben.
         Een ander internationaal        juridisch   kader vormt het       verdrag van Washington (CITES®).            Dat  verdrag    is
         relevant   voor   het  vervoeren van      dode of levende wolven of delen daarvan.
         4.2       Gunstige     staat van      instandhouding
         In het  ‘natuurpact’ (2015)       is vastgelegd   dat door de      provincies de verplichtingen        vanuit de    Vogel-   en
         Habitatrichtlijnen     worden     nagekomen,      ook buiten het Natuurnetwerk Nederland. Deze
         verplichtingen,     de  overige internationaal afgesproken biodiversiteitsdoelen                 en de Rode     Lijsten, zijn
         leidend in de inspanningen op het           gebied   van   soortenbescherming.         Voor de wolf is relevant dat
         Nederland te klein is      om   ook op de     langere termijn     een  populatie wolven       te huisvesten die op
         zichzelf groot genoeg is       om een    gunstige   staat   van   instandhouding      te bereiken. Dit gegeven is al
         geruime tijd geleden door de Europese             Commissie       onderkend® waarbij is aanbevolen dat lidstaten
         tot gezamenlijke managementplannen komen                    op het niveau    van    grensoverschrijdende
         deelpopulaties.     Voor Nederland        gaat het hier    om  de   Centraal-Europese laaglandpopulatie (Pools-
         Duitse wolven met inmiddels ook dieren in Denemarken                    en  Belgié).
         4.3       Actieve    Soortenbescherming
         Op grond    van   de Wet     natuurbescherming dragen           de  provincies, ieder    in hun   eigen provincie,
         gezamenlijk     zorg  voor   het  nemen van     de  nodige maatregelen        voor    het behoud of herstel       van een
         gunstige   staat  van   instandhouding       voor  de   van  nature in Nederland voorkomende soorten                 genoemd
         in bijlagen Il,  IV en  V  bij de Habitatrichtlijn.     Deze  maatregelen kunnen betrekking hebben                op actieve
         soortenbescherming, aanvullend             op het  provinciaal beleid     ten aanzien     van   het realiseren    en  beheren
         van  het Nationaal Natuurnetwerk.
         De  Centraal-Europese laaglandpopulatie             van   de wolf vertoont      een   sterk positieve trend. Deze
         populatie    is de voornaamste bron         van  wolven in    ons   land. Er is  gebleken dat wolven goed          in staat  zijn
         om   zich te  verplaatsen     in het   landschap bij    het zoeken    naar  nieuw     leefgebied.   Dat  aanrijdingen    in het
         verkeer   een   belangrijke    doodsoorzaak      zijn  is een  punt  van  aandacht'’. Te verwachten valt dat
         wolven zich zullen vestigen in         gebieden die voldoende rustig zijn           en kunnen voorzien in voldoende
         voedsel   voor   de wolf. Wolven zijn       adaptief en cultuurtolerant        en   hoeven zich niet te     beperken    tot
         uitgestrekte    bos-  en   natuurgebieden.      Een   verdergaande inspanning          om   |leefgebieden geschikt      te
         maken, of     om  bestaande      reguliere   activiteiten in eenmaal      ingenomen leefgebieden           te beperken     is in
         zijn algemeenheid       niet  noodzakelijk.
                                                                                                                                           12
                                                                                                                                           0000000604
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>24047439
         Wel kan het lokaal    nodig zijn   om   rust te  garanderen      in de kern     van het   leefgebied   van   gevestigde
         wolven,   met  name   gedurende      de  voortplantingsperiode. Daarbij           valt te denken     aan  zonering   van
         recreatie zoals   nu ook al  gebruikelijk    is bij andere kwetsbare diersoorten zoals             een   zeearend of
         kraanvogel.   Dit geldt  ook  voor   de  (her-)begrenzing      van   ‘hondenlosloopgebieden’          in  een
         wolventerritorium. Terreinbeheerders zijn hiervoor primair                  verantwoordelijk.
         Sterfte in het verkeer zal    naar  verwachting       in ons land   een  belangrijke doodsoorzaak          van  wolven zijn.
         Voor zwervende wolven valt        onmogelijk te voorspellen          waar    deze wegen zullen kruisen         en  kunnen
         redelijkerwijs geen maatregelen        worden genomen. Indien in de toekomst mocht                    blijken  dat  er vaker
         wolven op dezelfde      plaatsen  worden      doodgereden       dan zal daar     een  maatwerkoplossing gezocht
         moeten worden.       Binnen   een  territorium      zijn ecoducten met       geleidende     rasters uiteraard    een   ideale
         oplossing  om   zowel wolven als wilde hoefdieren           veilig het verkeer te laten kruisen.
         Ook  preventieve maatregelen        om vee     te beschermen       tegen aanvallen       van  wolven vallen     (mede)
         onder actieve   soortenbescherming.         Het   oogmerk    van   deze    maatregelen     is  daarbij het  belang   van  de
         wolf, namelijk het voorkomen dat gevestigde wolven zich kunnen                     gaan   specialiseren    op het doden
         van  landbouwhuisdieren. Dat        zou   namelijk    kunnen leiden tot afname          van   de  maatschappelijke
         acceptatie  van   de wolf.
         4.3.1    Beheer   van  wilde  prooidieren    van   de   wolf
         Wolven   zijn gespecialiseerd    in jacht op hoefdieren. In Nederland zijn ree, damhert, edelhert en wild
         zwijn de  voornaamste wilde       prooidiersoorten. Niet al deze soorten komen overal in ons land voor.
         Alleen reeén leven ruim     verspreid over het land, de andere soorten hebben een beperkter
         verspreidingsgebied en worden in delen van het land ook actief geweerd (nulstand beleid). Andere
         prooidieren, zoals hazen, konijnen, vogels of plaatselijk bevers nemen nergens in Europa een
         aanzienlijk deel van de menukaart in.
         Voor wilde hoefdieren is door stakeholders aanbevolen                 om    leefgebieden     te optimaliseren door het
         vergroten   van  eenheden     rustgebied (verminderen          van   dichtheid    aan  wegen en paden).
         Aantrekkelijke leefgebieden      voor   wilde    prooidieren kunnen         mogelijk indirect bijdragen tot minder
         potentiele predatiedruk      op landbouwhuisdieren. Het is            aan   de terreinbeheerders       om   te besluiten of
         en waar   grotere rustgebieden      voor   de hoefdieren gewenst           zijn.
         Vanuit het   perspectief   van  de wolf is het     aantrekkelijk    als in  geschikte gebieden meerdere           soorten
         hoefdieren leven. De autonome         ontwikkeling       van  hoefdierpopulaties       in  ons   land en  omringende
         landen maakt het     aannemelijk dat damhert, edelhert en wild zwijn hun areaal geleidelijk verder
         zullen uitbreiden. Het is niet nodig om ten behoeve van de wolf dergelijke hoefdieren actief te
         introduceren in gebieden waar deze soorten nu nog niet voorkomen. Wel kan door provincies
         worden besloten om in geschikte wolvengebieden geen actief nulstandbeleid te voeren voor zich
         spontaan vestigende hoefdieren.
         De invloed   van  wolven op de omvang         en   trend   van hoefdierpopulaties is beperkt’®. Wolven pakken
         vooral jonge of verzwakte dieren die geen rol            spelen in de reproductie. De populatietrends van
         hoefdieren worden in hoofdzaak beinvloed door aspecten als voedselaanbod of ziektes'. Alleen bij
         hoefdieren die niet van nature in ons land thuishoren (moeflon) is het aannemelijk dat de komst van
         wolven de populatie kan decimeren.
         Populaties van hoefdieren worden overal in Nederland actief beheerd, op grond van
         faunabeheerplannen. Het oogmerk van dit beheer is het voorkomen van schade aan gewassen, het
         voorkomen van problemen ten aanzien van de verkeersveiligheid of het voorkomen van onnodig
                                                                                                                                       13
                                                                                                                                       0000000605
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>24047439
         lijlden van  zieke of   gebrekkige      dieren. De    aanwezigheid      van  wolven doet hier niets     aan   af. Wolven
         gaan dit faunabeheer niet          voor ons overnemen.
         Bij beheer, bijvoorbeeld        in het   geval   van  reeén, wordt het quotum        voor   afschot in de    regel bepaald
         door   voorjaarstellingen      en   te verwachten      aanwas    in  samenhang     met de   natuurlijke mortaliteit en de
         mortaliteit als    gevolg   van   aanrijdingen.     Een  verhoogde natuurlijke mortaliteit door wolvenpredatie
         kan in dat   geval    worden verdisconteerd in het          afschotplan, zonder dat het onderliggende
         faunabeheerplan behoeft te worden aangepast. Omdat doelstanden worden bepaald in relatie                                 tot
         bovengenoemde wettelijke belangen, ligt                het niet  voor   de hand    om  doelstanden te     verhogen      om  het
         voedselaanbod        voor  de wolf te     verbeteren, omdat       er  dan schade    aan  deze  belangen kan gaan
         optreden.
         Wolven kunnen wel          een  indirect effect hebben op het beheer            van  hoefdieren. In    gebieden     waar
         wolven leven passen hoefdieren hun                gedrag  aan.  Dit wordt minder      voorspelbaar     voor   de  wolf,  maar
         ook   voor  de   mens   (jager).    Dit kan eventueel in     een    aantal situaties vragen    om   aanpassingen      in de
         gangbare werkwijze         van  wildtellingen      en afschotrealisatie. Of het     vervolgens nodig      is om  op grond
         van   de aanwezigheid van de wolf te komen tot een aanpassing van het faunabeheerplan wordt in
         samenspraak tussen de provincie en de faunabeheereenheid bekeken. In gebieden met territoriale
         wolven zal in het faunabeheerplan speciale aandacht moeten worden gevraagd voor gedetailleerde
         monitoring van hoefdieren, afschot en prooionderzoek.
         4.4        Afwijking    van  de    bescherming: ontheffing-            en  vergunningverlening
         44.1      CITES
         De Convention        on International Trade in        Endangered Species of wild flora and fauna (CITES)             is een
         internationale overeenkomst             om   de handel in beschermde         planten  en  dieren te   reguleren.    CITES-
         certificaten zijn     gebonden     aan een     individu  en worden niet vooraf verstrekt. Voor het            vervoer van
         een   wolf (dood     of levend),    ook binnen Nederland        en   ook als dit  voor  onderzoek of translocatie
         geschiedt,    is in  principe  een    CITES-certificaat vereist. Dat      geldt  ook voor   producten/delen       van een
         wolf. Bloed     en  weefsel vallen daar ook onder. Voor            bepaalde    aangewezen     wetenschappelijke
         instellingen geldt overigens         een   soepel regime    t.a.v. monsters     van  bloed, weefsel of speeksel,        voor
         bijvoorbeeld DNA-onderzoek. Keutels                en urine  (die  op natuurlijke wijze zijn uitgescheiden) vallen         in
         elk  geval buiten de CITES-regels.         Voor in het veld    gevonden wolvenkeutels zijn dus geen CITES-
         papieren nodig.       Een CITES-certificaat is ook niet vereist         voor  spoedvervoer     van een   gewonde wolf
         naar een   dierenarts,     op voorwaarde dat het dier          na   behandeling    weer   op dezelfde    plek wordt
         vrijgelaten.
         Het   transport   van een    dode wolf       (of resten)  naar een    onderzoeksinstituut     waar   dissectie   plaats vindt
         (bijvoorbeeld     Alterra of   DWHC)      is  ‘praktisch-vrijgesteld’.    Omdat het transport      van een    dode wolf
         naar een   onderzoeksinstituut          en  het  spoedtransport      van een   gewonde     wolf  naar een    dierenarts in de
         praktijk zonder CITES-certificaat plaats kan vinden, is               een  certificaat pas  noodzakelijk bij    een
         vervolgtransport       of opslag.    Certificaten kunnen worden          aangevraagd bij    de  Rijksdienst    voor
         Ondernemend Nederland              (RVO).
                                                                                                                                         14
                                                                                                                                         0000000606
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>24047439
         4.4.2      Wet   natuurbescherming
         Afwijkingen      van  het  beschermingsregime          voor   de wolf kunnen vanuit de Wet          natuurbescherming
         worden toegestaan         bij ontheffing®.      Voor   ontheffingverlening     is het  college van Gedeputeerde            Staten
         in de   regel  het  bevoegd     gezag.    Uitgezonderd      van  deze  bevoegdheid zijn ontheffingen           voor   handel in
         dieren, deze ligt bij het de       minister    van  Landbouw Natuur        en Voedselkwaliteit. Ook de
         ontheffingverlening        voor   gebieden     en  activiteiten die onder    bevoegd     gezag    van  het   Rijk zijn gebleven
         ligt  niet bij de provincies. Voorbeelden hiervan zijn militaire oefengebieden                    en activiteiten ten
         aanzien    van   hoofdwegen,       -vaarwegen      en —spoorwegen.       Ontheffingen kunnen worden verleend                ten
         behoeve      van  limitatief in de Wet      natuurbescherming opgesomde belangen. Ontheffingen                       kunnen
         alleen worden verleend          wanneer er      geen andere       bevredigende oplossingen zijn         en wanneer er      geen
         afbreuk wordt      gedaan      aan  het streven     om   de  populaties van   de soort in hun      natuurlijke
         verspreidingsgebied         in een  gunstige    staat  van   instandhouding te laten voortbestaan.
         4.4.2.1    Beoordeling      van  activiteiten   en  ruimtelijke ingrepen     op territoriale wolven
         Te verwachten valt dat het          regulier gebruik      van   terreinen niet leidt tot    overtreding     van
         verbodsbepalingen         ten aanzien      van  de wolf omdat wolven zich        waarschijnlijk zullen vestigen         in
         relatief   rustige  terreindelen.     Bij  het terreinbeheer is wel extra      zorgvuldigheid       op  zijn plaats   waar   het
         gaat    om  de  voortplantingslocaties. Wolven zijn daar kwetsbaar               voor   verstoring    en   het hol mag niet
         worden      beschadigd. Ruimtelijke ingrepen            of evenementen in de directe          omgeving     van  deze locatie
         dienen te worden beoordeeld op eventuele                  aantasting    van het  leefgebied     van  de wolf.    Aantasting
         van    het leefgebied    is  ontheffingsplichtig     wanneer      te verwachten valt dat dit kan leiden tot          verstoring
         van   de wolf of het verlaten       van   de  voortplantingsplaats.      Voor de wolf kan       ontheffingverlening verder
         aan   de orde zijn ten behoeve         van   onderzoek.
         4.4.2.2    Ingrijpen bij wolven
         Ingrijpen bij wolven       is op korte    termijn slechts     aan  de orde als wolven      gevaarlijk of problematisch
         gedrag vertonen        en  in het  geval   er hybridisatie     met honden    zou  optreden. Op       de   lange termijn    wordt
         ingrijpen    uit oogpunt     van  de  bestrijding    van   schade,   overlast of populatiebeheer         niet op voorhand
         uitgesloten.     De  mogelijkheden daartoe zijn echter gebonden               aan   internationale     verdragen,     wet-   en
         regelgeving,     zaken die buiten de        bevoegdheid      van   de provincies liggen.     Cruciaal is de vraag     wanneer
         en   op welk schaalniveau        gesproken kan worden           van een  gunstige    staat  van   instandhouding van de
         wolf. Daarvoor moet eerst           grensoverschrijdende overeenstemming               ontstaan     en  in gezamenlijke
         managementplannen             op het niveau     van  grensoverschrijdende deelpopulaties beleid zijn vastgelegd.
         Bovendien zal      er  ook dan alleen kunnen worden ingegrepen als                er  geen andere      bevredigende
         oplossingen zijn.
         We onderscheiden drie soorten              van  potentiele     conflicten: wolf-mens     ,
                                                                                                    wolf-hond      en  wolf-vee. Onder
         alle  omstandigheden geldt          dat de   veiligheid   van mensen      voorop staat. Tabel 1       geeft   een   overzicht
         van    mogelijke probleemsituaties.
                                                                                                                                           15
                                                                                                                                           0000000607
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>24047439
         Tabel 1a. Wolf    en mens. Omgang met mogelijke probleemsituaties met wolven: gedrag van wolven,
         oorzaak, inschatting situatie en maatregel. Ontleend aan Groot Bruinderink en Lammertsma (2013)
         en  Niederséchsisches     Wolfskonzept (2017).
         LLGELE!   Gedrag                        Oorzaak                      Inschatting              \ EET
         Wolf  en  Wolf bezoekt ’s nachts          Normaal    gedrag,         Ongevaarlijk.   Een      Geen  [ eventuele
         mens      bebouwd    gebied               wolf is niet               probleem    kan          beschikbare
                                                   geinteresseerd    in       ontstaan als wolven      voedselbronnen
                                                   mensen maar     mijdt      regelmatig               verwijderen.
                                                   geen  bebouwing            voedsel(resten)    in of Geval observeren
                                                                              bij bebouwing    vinden  en documenteren
                   Wolf bezoekt    overdag       Normaal    gedrag,   wolf ~~ Ongevaarlijk             Geen  / eventuele
                   bebouwd    gebied             is niet geinteresseerd                                beschikbare
                                                 in mensen maar      mijdt                             voedselbronnen
                                                 geen   bebouwing                                      verwijderen.  Geval
                                                                                                       observeren   en
                                                                                                       documenteren
                   Wolf viucht niet meteen       Normaal    gedrag,   wolf    Ongevaarlijk /           Geen  / oppassen
                   maar   observeert   mensen    heeft nog geen               oppassen    voor lokken  voor gewenning.
                                                 slechte  ervaring            en voeren                Geval observeren
                                                 meegemaakt.      Vooral                               en documenteren
                                                 jonge wolven zijn vaak
                                                 nieuwsgierig
                   Wolf  verblijft langdurig     Divers:                      Monitoren, mogelijk      Oorzaak opsporen
                   (minstens   2 weken)   in of  1) Paartijd,  zoekt          conditionerings- en      en wegnemen, wolf
                   nabij bebouwd     gebied      partner of ziet honden       gewenningsprobleem,      zenderen  en
                                                 als concurrent               risico op hybridisatie   verjagen. Honden
                                                 2) Voedselbronnen            en/of  letsel hond       afschermen   van
                                                 3) Sociale  verhouding                                mogelijke  contacten
                                                 met hond                                              met de wolf.
                                                                                                       Publiek voorlichten.
                   Wolf benadert meermaals       Mogelijk   sterke            Kritisch, kans op        Zenderen   en
                   mensen                        voerconditionering     en    gewenning    en          verjagen, publiek
                                                 gewenning                    uiteindelijk agressief   waarschuwen niet
                                                                              gedrag   en letsel mens  te voeren, indien
                                                                                                       geen resultaat wolf
                                                                                                       doden
                   Wolf reageert    agressief op Extreme    gewenning,        Gevaarlijk               Wolf doden
                   mensen    zonder  aanleiding  hondsdolheid
                   Veiligheid van     mensen staat  in alle  gevallen voorop
                                                                                                                            16
                                                                                                                            0000000608
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>24047439
         Tabel 1b. Wolf      en hond. Omgang met mogelijke probleemsituaties met wolven: gedrag van wolven,
         oorzaak, inschatting situatie en maatregel. Ontleend aan Groot Bruinderink en Lammertsma (2013)
         en Niederséchsisches         Wolfskonzept (2017).
         Wolf    Wolf benadert                    Ziet in de hond  een        Geen acuut gevaar         Afhankelijk van     de
         en      meermaals       mensen    met    soortgenoot                 voor  de  mens.           locatie  en  periode
         hond    honden     (verschillende                                    Monitoren,    gevaar      wolf  zo  snel  mogelijk
                 mensen en                                                    voor  hond niet           zenderen    en   verjagen
                 verschillende      honden,                                   uitgesloten.   Mensen     dan wel honden uit het
                 maar    niet  agressief)                                     kunnen deze situatie      gebied   houden. Publiek
                                                                              als bedreigend            voorlichten
                                                                              ervaren.
                 Wolf benadert                    Ziet in honden              Kritisch, kans op         Wolf deden
                 meermaals       mensen    met    soortgenoot die zijn        letsel hond,
                 honden     en  is agressief      territorium  bedreigd       stressvol  voor
                 naar   honden                                                mensen, risico dat
                                                                              mensen    betrokken
                                                                              raken
                 Wolf   verblijft              Divers:                     Monitoren,    risico op        Oorzaak opsporen       en
                 langdurig (minstens       2   1) Paartijd, zoekt          hybridisatie en/of   letsel    wegnemen, wolf
                 weken)     in of  nabij       partner of ziet honden      hond                           zenderen     en
                 bebouwd      gebied           als concurrent                                             verjagen. Honden
                                               2)  Sociale verhouding                                     afschermen      van
                                               met hond                                                   mogelijke     contacten
                                                                                                          met de wolf. Publiek
                                                                                                          voorlichten.
                 Wolf doodt honden             Wolf heeft   geleerd dat ~~ Kritisch, grote                Preventieve
                 bij bebouwing (op       erf   honden    een makkelijke    acceptatieschade,     risico   maatregelen,      indien
                 of in  tuinen)                prooi zijn of ziet          dat mensen     betrokken       geen resultaat wolf
                                               honden als concurrent       raken                          doden
                 Wolf doodt honden die            Ziet in honden              Natuurlijk gedrag         Publiek   voorlichten;
                 niet  zijn aangelijnd    en      soortgenoot die zijn                                  loslopende     hond in  een
                 niet in de directe               territorium  bedreigd                                 wolventerritorium
                 nabijheid    van mensen                                                                vormt   voor   de hond
                 verblijven                                                                             een  reéel risico
                                                                                                                                    17
                                                                                                                                    0000000609
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>24047439
         Tabel 1c. Wolf     en vee. Omgang met mogelijke probleemsituaties met wolven: gedrag van wolven,
         oorzaak, inschatting situatie en maatregel. Ontleend aan Groot Bruinderink en Lammertsma (2013)
         en  Niederséchsisches     Wolfskonzept (2017).
         Wolf  en | Wolf doodt onbeschermd            Natuurlijk gedrag,    wolf       Ongevaarlijk /             Preventieve
         vee        of slecht beschermd    vee        maakt geen                      oppassen     voor           maatregelen
                                                      onderscheid in                  specialisatie               toepassen
                                                      prooisoort
                    Wolf doodt   herhaaldelijk        Wolf heeft    geleerd   dat      Kritisch, hoge             Preventieve
                    goed  beschermd     vee en        vee  makkelijke prooiis         financiéle,                 maatregelen    zo
                    vindt steeds manieren     om                                      emotionele      en          mogelijk
                    preventieve maatregelen                                           acceptatieschade            verbeteren,
                    te overwinnen                                                                                 proberen  de wolf
                                                                                                                  negatief te
                                                                                                                  conditioneren,
                                                                                                                  indien geen
                                                                                                                  resultaat de
                                                                                                                  betrokken wolf
                                                                                                                  doden  athankelijk
                                                                                                                  van populatiestatus
         De  colleges  van  gedeputeerde      staten   van  de   provincies zijn bevoegd          gezag    om  maatregelen     toe te
         staan of te laten   nemen.    Zij kunnen op     grond    van   de Wet    natuurbescherming,          artikel 3.8 lid 5 b3
         beslissen   om  het vangen of doden       van een    wolf toe te staan       wanneer       de  volksgezondheid of de
         openbare veiligheid     in het  geding   is. Voor   er   dergelijke maatregelen          genomen kunnen worden
         dienen andere     bevredigend oplossingen         te worden      afgewogen.       Indien die niet voorhanden         zijn, dan
         is ingrijpen mogelijk.   Dat kan    bijvoorbeeld    door    een   wolf te vangen. Het is         daarbij  een optie   om   het
         dier te voorzien   van een    zender waardoor       bij  noodzaak de wolf snel          opgespoord      kan worden. Voor
         het vangen    en zenderen wordt de wolf in principe verdoofd. Dit dient                    altijd onder
         verantwoordelijkheid      van een    dierenarts of ander        bevoegd persoon® te gebeuren.
         De  enige uitzondering     is een  situatie  waarbij zich      een acuut    veiligheidsprobleem voordoet, waarbij
         de situatie  zodanig   acuut is dat het niet     mogelijk     is dat gedeputeerde         staten   een  afweging maken.       In
         zo’n  geval  kan de  politie  op basis  van een    besluit    van  de  burgemeester (gemeentewet              art 175   en
         176) optreden.     Doden kan met      een   dodelijke injectie     of met het geweer          plaatsvinden.
         Vanuit  wetenschappelijk oogpunt         is het zenderen        van een    wolf uiteraard interessant        maar   vanuit het
         perspectief omgaan      met    een  probleemsituatie       is het niet steeds      nodig    om een    wolf te vangen     en  te
         zenderen. Zenderen dient hier geen ander doel dan het dier te kunnen identificeren                          en/of snel    te
         kunnen opsporen. Het heeft in deze context              nadrukkelijk geen wetenschappelijke               onderzoeksdoelen.
         Het vangen    en  zenderen    van een   wolf is  aan    de orde als    er:
         a)       twijfel bestaat of het probleem wordt veroorzaakt door hetzelfde individu of dat                        er  meerdere
         wolven   bij (kunnen) zijn    betrokken. In    een  dergelijk geval      is het relevant      om een    eventuele
                                                                                                                                          18
                                                                                                                                          0000000610
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>24047439
         definitieve  maatregel (doden)          op   het  juiste dier    toe te passen. Het        volgen   van een    gezenderd     dier
         kan hiertoe   bewijs     leveren of    juist vrijpleiten.
         b)       een  wolf    bij herhaling     mensen       of honden benaderd of zich            langdurig (meer dan       twee    weken)
         in of nabij bebouwd gebied ophoudt.                In  een  dergelijke    situatie is het relevant       om   de wolf nauwgezet
         te kunnen monitoren          om   het  gedrag    te kunnen duiden          en   indien   noodzakelijk     te kunnen ingrijpen.
         c)       een  wolf die     bij toeval   in handen komt. Een dier dat              bijvoorbeeld bij     een   aanrijding   is
         betrokken    maar na      behandeling      weer     in de natuur     teruggeplaatst       kan worden. Van        een dergelijk
         toeval zal  gebruik gemaakt worden             om     door middel     van   telemetrie      meer   kennis te vergaren       over
         wolven in   ons   land.
         Er kan zich  een    situatie voordoen        waarbij ingrijpen bij       een    gewonde wolf noodzakelijk is;
         bijvoorbeeld bij     een   aanrijding.    In  een   dergelijk geval     zal een    dierenarts de     afweging     moeten maken
         of behandeling mogelijk         is of niet. Na herstel dient de wolf             weer zo    spoedig mogelijk teruggeplaatst
         te worden in    een   geschikt natuurgebied.            Voor wolven die niet direct          teruggezet kunnen worden
         dient  een  opvanggelegenheid beschikbaar                 te  zijn. Hoewel     opvangen      voor een    volwassen wolf
         moeilijk  kan  zijn  wordt in eerste instantie toch             gekozen    voor    opvang. Voor      er tot vangen wordt
         overgegaan dient       een   opvangmogelijkheid geregeld              te  zijn  om   bij  noodzaak de wolf direct daarheen
         te kunnen    brengen.      Omdat     er  zich onder de door RVO           geschikt     bevonden      opvanglocaties voor       wilde
         dieren,  geen  voor    wolven     geschikte opvanglocaties bevinden, dient hierin                   nog te worden voorzien.
         Hybride wolven
         Hybriden   van   wolf   en   hond vallen binnen de           reikwijdte    van   het  begrip ‘beschermde inheemse
         diersoort’,  en  daarmee tevens onder boven vermelde                     verbodsbepalingen.          Dit is conform de
         Carnivore   guidelines (Linnel       et al.  2008).     De Carnivore     guidelines     vermelden dat       hybridisatie    vooral
         kan  spelen  aan    de rand    van   het  verspreidingsgebied          waar    populaties     klein  en  kwetsbaar    zijn.
         Nederland kan hier dus         mee    te maken       krijgen.
         Het is in het  belang van behoud          van    de soort    (wolf)   dat  hybriden      uit de  populatie worden
         weggenomen.        Hybriden hebben         een   verhoogde kans         op   probleemgedrag         en  bovendien vervagen        ze
         het  soms  toch al    moeilijk zichtbare onderscheid             tussen wolf      en  hond.
         Probleem kan      zijn het ‘op afstand’ herkennen              van een    hybride,    maar    DNA onderzoek kan uitsluitsel
         geven. Voor het      verwijderen      van een     hybride exemplaar          is een   derogatie nodig.
         Als hybride jonge wolven al (min of meer) zelfstandig zijn                    is het in   gevangenschap       nemen    vanuit het
         oogpunt   van   dierenwelzijn       zeer  ongewenst. In het buitenland is daar slechte ervaring                    mee   opgedaan.
         Dergelijke dieren kunnen beter worden gedood.                     Provincies zullen in voorkomende              gevallen   op basis
         van  de Wet   natuurbescherming artikel               3.8 lid 5 b1   een  ontheffing verlenen         en  de  derogatie conform
         de  richtlijnen verantwoorden.
         4.4.3    Andere relevante        wetgeving
         Wet op de    dierproeven
                                                                                                                                              15
                                                                                                                                              0000000611
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>24047439
         In verband met vangen       en eventueel zenderen      van een    wolf is deze wet niet   van toepassing volgens
         artikel 1b lid 7e, indien identificatie   (achterhalen herkomst)        het hoofddoel is of het zenderen
         noodzakelijk is  om  op basis   van  het  gedrag als overheid     te kunnen beslissen    over verdere stappen.
         Provincies vermelden in voorkomende          gevallen   in de  ontheffing   Wet  natuurbescherming dat     vangen
         en  verdoven   en vervolgens    DNA afname     en  zenderen ten behoeve        van nadere identificatie  en
         gedragsbeoordeling wordt toegestaan. Als          er sprake   is van  het vangen   en zenderen   van een  wolf
         voor  puur wetenschappelijke onderzoeksdoeleinden dan               is de Wet op de   dierproeven wel   van
         toepassing.   Het Rijk is in die situatie  bevoegd   gezag  voor   het verlenen   van  toestemming.
                                                                                                                           20
                                                                                                                           0000000612
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>24047439
         5.0        Schade       en    preventie bij landbouwhuisdieren
         5.1        Schade risico
         Wolven zijn     gespecialiseerd    in  jacht   op hoefdieren. Ze maken daarin geen onderscheid tussen wilde
         prooidieren of gehouden         vee.   Afhankelijk van de situatie, zoals het aanbod            van  wilde prooi, het
         aantal wolven      (alleen jagend   of in   een    paar of  roedel),   en  het formaat    en  groepsgrootte    van
         gehouden hoefdieren kunnen wolven grotere of kleinere landbouwhuisdieren aanvallen.                             Om zelf
         letsel te voorkomen is       een  schaap    voor een    wolf   een meer voor      de hand    liggende   prooi dan   een
         rund, paard of ezel.      Recente    cijfers  uit enkele Duitse deelstaten tonen           voor  gehouden    dieren die
         waarschijnlijk    of zeker door wolven        zijn aangevallen      82%   schaap,  9% damherten       (hertenkampjes),      8
         % runderen      (meest   kalveren   van   zoogkoeien)      en  gezamenlijk     maar   1%   aan andere
         landbouwhuisdieren. Voor wolven is               gehouden pluimvee (kippen, eenden, ganzen)               niet interessant.
         Er  zijn in  Europa  geen   problemen bekend          met   wolvenpredatie      op  dergelijk gevogelte. Als het      om
         risico’s gaat dan steken      schapen    ver    boven het maaiveld uit. Daar        ligt  ook de focus   voor  het
         interprovinciale beleid.
         5.2        Voorkomen       van  schade
         Dierenhouders zijn zelf       wettelijk?? verantwoordelijk voor           het  nemen van     preventieve maatregelen
         om   gehouden      dieren zoals   schapen,      te beschermen       tegen mogelijke     roofdieren als de wolf.
         Bescherming van        vee tegen aanvallen        van buitenaf is niet nieuw. Van honden of           vossen  is bekend dat
         zij ook schapen kunnen aanvallen.            In  navolging van Limburg        heeft in Drenthe recent onderzoek
         plaatsgevonden       naar  aanvallen op      schapen (Vosmeer         &  van  Beek  2016).   De uitkomsten indiceren dat
         er  landelijk (zonder wolf) jaarlijks      al 4000 tot 13.000        schapen   worden     gedood of verwond door
         honden      en vossen.  Waar het gaat       om    het voorkomen       van  schade  aan    schapen gaat het dus     in
         principe    om   het nemen van     aanvullende       maatregelen       om  ook schade door wolven te voorkomen.
         Schade door      een  rondzwervende wolf valt          moeilijk    te voorkomen. Het is      voor  eenieder immers
         onvoorspelbaar of       en waar een     wolf zal    opduiken. Houders        van kwetsbare dieren       (schapen, geiten)
         kunnen slechts met preventieve middelen                (elektrisch    gaas,  kuddewaakhonden,        ’s nachts  ophokken,
         fladderlint)    het risico op schade verkleinen. Het          bestrijden    van schade door     bijvoorbeeld    een  wolf te
         doden is in    principe   niet mogelijk,    zie hiervoor het hoofdstuk         soortenbescherming.
         5.3        Beoordeling     van   de  situatie,     was  het   een   wolf?
         Voor het toekennen        van een   schadevergoeding          is het  van  belang  om    te kunnen uitsluiten dat     er geen
         sprake    was van een    aanval door     een    hond of   1.208  in die gevallen wordt      immers geen
         tegemoetkoming uitgekeerd.            Dit vraagt    een  beoordeling door       een  gespecialiseerde deskundige.        In
         eerste instantie     om  op afstand te beoordelen of           er  voldoende    aanwijzingen zijn    voor  wolf zodat de
         beoordelaar      van  BlJ12 ter  plaatse    kan komen      kijken.   In tweede instantie ter     plaatse gericht   op
         specifieke veldkenmerken         en  ten slotte door      DNA-analyse. Overigens heeft het afnemen              van   DNA
         ook als doel     om  de verspreiding     van    de wolf te kunnen monitoren.
                                                                                                                                       21
                                                                                                                                       0000000613
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>24047439
         Een dierhouder met dood of verwond                   vee  die  een   wolf als veroorzaker vermoed dient            zo  snel
         mogelijk   en   niet later dan binnen 24          uur na   ontstaan      van   de schade hiervan      melding   te doen     bij  BlJ12
         (via het  wolvenmeldpunt).            Geadviseerd wordt         om    kadavers ter   plaatse te laten liggen      en   indien
         nodig   met schoon        plastic   af te schermen tegen regen           en  aaseters. Het is    belangrijk   om   (eigen)
         honden    altijd   uit de buurt te houden. De           melding gaat het liefst vergezeld          van  foto's waarop de
         aangetroffen       situatie   goed zichtbaar      is. Op basis    van   deze documentatie        en  indien  nodig verdere
         navraag wordt bekeken of             een  wolf niet op voorhand kan worden               uitgesloten. Als    een  wolf niet
         wordt   uitgesloten      wordt de      melding (in opdracht van)           BlJ12 ter  plaatse   beoordeelt.
         Om DNA      veilig te   stellen dient     een   prooi bij voorkeur binnen         24  uren na    het ontstaan    van    de schade
         door  een    deskundige (in opdracht)           van   BlJ12 bezocht te worden          om   DNA-monsters te       nemen.      Een
         deskundige      is  uiterlijk binnen     24  uur na    melding van de schade         ter  plaatse; afhankelijk van het
         moment     van    melden zit      er  maximaal 48      uur  tussen het ontstaan        van   de schade    en DNA-
         monstername. Daarnaast wordt de                  omgeving afgespeurd conform de vastgestelde protocollen                        en
         worden foto's        gemaakt     van   de omgeving      van   de  vindplaats,    de prooien     detailopnames      van
         verwondingen inclusief referentieobject (meetlat o.i.d.).                     De datum, vinder, vindplaats (gps), leeftijd,
         geslacht,   conditie     van   de   prooi  en  vraatbeeld worden          genoteerd.
         Nadat de monsters          zijn genomen kan het kadaver              aan   de Rendac worden        aangeboden.      In
         uitzonderlijke      situaties kan het kadaver         voor   nadere sectie      naar  WENR worden vervoerd?®. De
         veehouder dient daarvoor             een   afstandsverklaring        te tekenen. WENR heeft de          benodigde
         ontheffingen       om   dode landbouwhuisdieren te mogen                  vervoeren en      machtigt de deskundige          om    het
         kadaver    naar    hen te   vervoeren.      Indien de    prooi gewond        is maakt de ondernemer de          afweging of
         genezen    mogelijk      en  kosteneffectief rendabel is;          een   dierenarts wordt      hierbij in opdracht      van  de
         veehouder betrokken.
         Naar oordeel       van   de  deskundigen       biedt het veldonderzoek vaak onvoldoende zekerheid                    om een
         uitspraak    te kunnen doen          over  of het  een   wolf is of niet. DNA-onderzoek biedt daartoe wel met
         zekerheid uitsluitsel       maar     kost tijd  en  is relatief duur. Omdat zekerheid           belangrijk is**  en   DNA
         bovendien      bijdraagt    aan    de monitoring worden DNA             analyses (op    soort:   wel/geen wolf) maandelijks
         uitgevoerd.     Daarmee       krijgt de gedupeerde dierhouder snel uitsluitsel.
         Een  geval wordt als ‘oorzaak wolf’ benoemd indien het dier                      met zekerheid      (blijkend  uit foto’s of
         DNA)   of zeer    waarschijnlijk (blijkend        uit sporen in het veld of sectie         wanneer     DNA geen uitsluitsel
         biedt)  door    een    wolf is  gedood. Als veldsporen/sectie/genetisch onderzoek                    geen  van   alle met
         zekerheid of     hoge waarschijnlijkheid          op   een  wolf    wijzen dan wordt      aangenomen dat        een    wolf niet de
         oorzaak is.
         5.4        Tegemoetkoming             in de schade
         BIJ12 kan onder voorwaarden               een  tegemoetkoming verlenen             voor   schade veroorzaakt door
         beschermde inheemse diersoorten                  aan  gehouden        landbouwhuisdieren. Schade          aan  niet-
         bedrijffsmatig gehouden landbouwhuisdieren                    is in  principe   een  algemeen maatschappelijk            risico dat
         burgers geacht        worden zelf te      dragen.
                                                                                                                                                22
                                                                                                                                                0000000614
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>24047439
         In geval van   bedrijfsmatig” gehouden              landbouwhuisdieren die ten               prooi gevallen zijn     aan een   wolf
         moet   wanneer een       tegemoetkoming           in de schade       gewenst      is  altijd een   aanvraag tot
         tegemoetkoming door BlJ12 ingediend                  te worden. Als        algemeen uitgangspunt geldt dat bij de
         beoordeling    van   aanvragen      om    tegemoetkoming, die schade wordt vergoed die redelijkerwijs                          niet of
         niet geheel   ten laste    van   de  grondgebruiker behoort te worden gebracht.                        Een   vergoeding draagt
         daarom het karakter         van een    tegemoetkoming            en   is niet bedoeld       om een     grondgebruiker geheel
         financieel schadeloos te stellen.
         Dit uitgangspunt     is  bevestigd     in jurisprudentie®:         het moet gaan          om  directe schade veroorzaakt door
         een  beschermde inheemse diersoort. Dit houdt in dat                       vervolgschade        en  bijkomende      schade niet   voor
         een  tegemoetkoming          in aanmerking komt.’
         5.4.1    Tegemoetkoming bij           een   zwervende        wolf
         De voorzienbaarheid         van  de schade is      van     belang   voor    de  beoordeling of       en   in welke mate    een
         tegemoetkoming        aan    de orde is. Zwervende wolven kunnen in korte                      tijd  enorme     afstanden   afleggen
         en  doen dat vaak     ongemerkt.        Het is dan     redelijkerwijs      niet voorzienbaar of          en waar een    wolf
         bijvoorbeeld schapen         aan  zal vallen. BlJ12 taxeert de schade. Aanvragen tot                      tegemoetkoming
         worden    bij een  zwervende wolf          volgens    de    beleidsregels beoordeeld, waarbij               er geen  eigen  risico
         wordt berekend.       Leges (behandelbedrag)             wordt    terugbetaald         indien de    deskundige     van  het
         wolvenmeldpunt, voorafgaand               aan een     aanvraag tot       tegemoetkoming, het op voorhand                 niet uitsluit
         dat de schade veroorzaakt          was    door   een   wolf, ook als later       een      andere doodsoorzaak wordt
         vastgesteld. Bij   een    zwervende wolf worden preventieve                    maatregelen        niet  verplicht gesteld   om   in
         aanmerking     te komen      voor een     tegemoetkoming door               BlJ12. Een      tegemoetkoming wordt verleend
         indien het dier met zekerheid of            zeer  waarschijnlijk door         een    wolf is  gedood. Als
         veldsporen/sectie/genetisch           onderzoek geen           van  alle met zekerheid of          hoge waarschijnlijkheid       op
         een  wolf wijzen dan wordt aangenomen dat                     een wolf niet de oorzaak is           en  wordt    een
         tegemoetkoming afgewezen.
         Indien  een   gehouden prooidier verwond                is  en  behandeld is door          een  dierenarts, kan     er bij BlJ12  een
         tegemoetkoming        in de kosten worden           aangevraagd.         Deze   tegemoetkoming bedraagt              maximaal de
         verkoopwaarde       van    het dier. Wanneer het dier            na   dierenartsbhehandeling           en  aantoonbaar door
         toedoen    van  de wolf     overlijdt,   dan   bedraagt       de hoogte     van   de   tegemoetkoming maximaal             twee keer
         de  verkoopwaarde: tegemoetkoming                  in de dierenartskosten            plus de verkoopwaarde          van  het dier.
         Tot slot worden de       voorrij-   en  afvoerkosten         van een     kadaver door de Rendac beschouwd als directe
         kosten  en   vergoed.
         In het geval   van  aangetoonde         schade door         een
                                                                          wolf    wordt   er   bij  zwervende wolven        een  uitzondering
         gemaakt    op de eis    van   bedrijfsmatig gehouden             landbouwhuisdieren:            er kunnen ook
         tegemoetkomingen worden verstrekt bij niet-bedrijfsmatig gehouden schapen                                     en geiten. Ook
         hiervoor dient    een   aanvraag tot       tegemoetkoming ingediend                 te worden      bij  BIJ12.
         5.4.2    Tegemoetkoming bij           een   territoriale     wolf (of wolven)
         Als er op basis   van   de monitoringscriteria           sprake    is  van een    wolventerritorium ontstaat           een  nieuwe
         situatie. De kans op schade wordt immers voorzienbaar. De                          provincie maakt         in overleg  met
         wolvendeskundigen          een  inschatting     van    het   beinvloedingsgebied            van  het wolventerritorium. Om
         richting dierhouders eenduidig te kunnen                  communiceren zal dit            gebied   op gemeentegrenzen worden
                                                                                                                                                23
                                                                                                                                                0000000615
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>24047439
         afgebakend. Kennisgeving          daarvan vindt    plaats   door GS     en  in de  beleidsregels faunaschade           van de
         provincies   wordt hiernaar      verwezen.
         Voor  hobbydierhouders wordt vanaf het             moment       van  publicatie    een    overgangstermijn gehanteerd
         zodat  zij passende maatregelen kunnen treffen.              Na 1   jaar wordt     aan   hobbydierhouders         geen
         tegemoetkomingen         in de schade     meer   uitbetaald.
         Van  bedrijfsmatige dierhouders wordt verwacht dat zij ook binnen één jaar anticiperen door
         preventieve maatregelen          op het  benodigde     niveau te hebben. Het recht op              een  tegemoetkoming bij
         schade   voor   bedrijfsmatige     dierhouders zal    na   één jaar worden gekoppeld             aan een    gebiedsgericht
         schadepreventieplan        waarin risicolocaties     en —bedrijven       in beeld worden        gebracht.    Er wordt
         vervolgens    in  een  maatwerkaanpak        per locatie   en   bedrijf aangegeven welke preventieve
         maatregelen      daar  redelijkerwijs nodig en/of mogelijk zijn.           Dit kan variéren      van  omrastering of
         kuddewaakhonden tot           nauwelijks maatregelen mogelijk.            De Faunaschade Preventiekit            (FPK)  van
         B1J12 dient   daarbij   als toolbox waaruit kan worden geput. Deze FPK                  omschrijft    ook  aan   welke
         technische    specificaties preventieve middelen           moeten voldoen         om   in  aanmerking     te kunnen komen
         voor een    tegemoetkoming bij        schade. Voor de       bepaling    van   vereiste    preventieve inspanningen
         wordt ook steeds       rekening gehouden       met de    specifieke     kenmerken       van   het dier.  Bij zeer   kostbare
         dieren wordt      een  hogere preventieve inspanning           en meer     eigen   risico verwacht     van    de  dierhouder,
         analoog    aan  de  beleidsregels faunaschade bij kapitaalintensieve teelten. Van de dierhouders                         mag
         worden    verlangd    dat  ze  zich conformeren      aan  uitvoering      van  het  schadepreventieplan          en  bereid zijn
         om  vanuit hun     wettelijke verantwoordelijkheid ook zelf in preventie te investeren.
         Waar het    gebiedsgericht schadepreventieplan randvoorwaardelijk                     is voor   de  tegemoetkoming        is zal
         GS vooraf de inhoudsvereisten vaststellen            en  het resultaat      hierop   toetsen. Het     schadepreventieplan
         wordt door GS      vastgesteld    en, gekoppeld     aan  de   beleidsregels, gepubliceerd           op de website      van
         BlJ12.
         Mits is voldaan     aan  de vereisten    van een   schadepreventieplan           komen     bedrijfsmatige      dierhouders in
         aanmerking     voor een    tegemoetkoming        in schade als     bij een   zwervende wolf.
         5.5       Ondersteuning         van preventie
         Zoals eerder is aangegeven zijn dierhouders zelf             wettelijk verantwoordelijk voor het              nemen van
         preventieve maatregelen          om   hun dieren te beschermen tegen roofdieren. Provincies                     zijn niet
         verplicht   om   dit te ondersteunen. Desondanks hebben de                 provincies     er wel  belang bij    dat  vee
         afdoende wordt beschermd tegen wolven. In de eerste                    plaats omdat goed beschermde dieren niet,
         of hooguit   zeer   incidenteel, aangevallen worden          en   daarmee het aantal aanvragen             voor een
         tegemoetkoming        in schade wordt      beperkt.   In de tweede       plaats wordt      met afdoende        bescherming
         voorkomen dat       een  wolf of wolven zich in      een  territorium gaan        specialiseren     op  gehouden      dieren.
         Met  een   dergelijke specialisatie     wordt de    wolf,   zo  blijkt in het   buitenland, al snel     een
         ‘hoofdpijndossier’      voor  bestuurders. Vanuit actieve         soortenbescherming           valt te motiveren dat het
         ondersteunen       van  preventie ook     in het  belang   van   de wolf zelf is.
         Provincies kunnen op        vrijwillige basis dierhouders ondersteunen door bijvoorbeeld bij
         schadegevallen tijdelijk preventieve middelen             uit te lenen     om   de kans op     een   herhalingsaanval      op
                                                                                                                                          24
                                                                                                                                          0000000616
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>24047439
         korte  termijn te verkleinen. In   afwachting   van  de  onderzoeksuitslag (wel     of geen  wolf)  biedt een
         dergelijke ondersteuning     de betrokken dierhouder        praktische hulp en  enige gemoedsrust.      De
         betrokken dierhouder     krijgt zo  ook de tijd om  te beslissen hoe zelf verder     om  te gaan met    preventie.
         De  bevoegdheid    om  structureel middelen beschikbaar te stellen       voor  het ondersteunen       van
         preventie ligt telkens bij Provinciale   Staten. Het   gaat immers    om  het vrijwillig verstrekken   van
         subsidies. Dit interprovinciale wolvenplan      reikt daarom niet verder dan      aanbevelingen richting
         Provinciale Staten   van de  provincies.
         Aanbevolen wordt      om als  een  wolventerritorium is     vastgesteld een  gebiedsproces te     starten waarin
         de betrokken stakeholders      (landbouw, terreinbeheerders)        samen  met de betreffende      provincie(s)
         een  gebiedsgericht schadepreventieplan opstellen          waarin risicolocaties  en  —bedrijven   in beeld
         worden   gebracht   en waarin   een  vereist maatregelenpakket wordt vastgesteld.          Dit gebiedsproces
         wordt door de   provincies gefaciliteerd    maar er   ligt nadrukkelijk ook  een  grote
         procesverantwoordelijkheid bij de       sector / dierenhouders zelf.    Voor de    maatregelen die
         voortvloeien uit het   schadepreventieplan wordt geadviseerd          om  Provinciale Staten telkens te
         verzoeken   om  hiervoor subsidies beschikbaar te stellen       voor  bedrijfsmatige dierhouders onder de-
         minimis voorwaarden.      Hobbydierhouders worden geacht           de kosten  van  preventieve maatregelen
         zelf te kunnen  dragen.
                                                                                                                            25
                                                                                                                            0000000617
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>24047439
         6.0        Monitoring           en     rapportage
         6.1        Monitoring
         Monitoring      moet worden      gesplitst in     twee   hoofdgroepen     en   kent verschillende doelen. De eerste
         hoofdgroep       betreft de  monitoring        van  wolven zelf. De tweede        hoofdgroep    betreft  afgeleide
         monitoring     van   aspecten die niet rechtstreeks op de wolven zelf betrekking hebben zoals monitoring
         van  prooidieren, monitoring van            beleidseffecten    (o.a. toepassing preventie)       of monitoring    van  de
         publieke opinie.
         6.2        Doel   van  wolvenmonitoring
         Het doel     van  wolvenmonitoring         is meerledig.
              e     Inde eerste    plaats   moeten de       provincies,  via het  Rijk,   aan Europa rapporteren hoe de        staat
                    van  instandhouding (verspreiding, aantalsontwikkeling)                 van de wolf in   ons  land  verloopt.  Dit
                    aspect   vormt de kern       van   de  monitoring   zoals in dit  wolvenplan     is opgenomen      en vloeit voort
                    uit wettelijke taken.
              e     In de tweede     plaats   is  monitoring relevant     om   met   behulp    van  de kennis   over  het
                    voorkomen     van  wolven conflicten met          bijvoorbeeld     landbouwhuisdieren te       beperken.
              e     Inde derde     plaats  is  monitoring     van   belang om   kennis te vergaren      over   de ecologische
                    aspecten    van  de wolf in     ons   land.
         Bij de monitoring wordt        er  onderscheid       gemaakt tussen     zwervende wolven        en een   territorium   van
         een  individu,    paar of roedel.
         BIJ12   draagt   zorg  voor een    gecodrdineerde organisatie         van   wolvenmonitoring,       in afstemming     met de
         betrokken provincies, terreinbeheerders               en  vrijwilligersorganisaties.
         6.3        Standaard     voor   wolvenmonitoring
         Voor het     monitoringsprogramma zijn de ervaringen               in het Pools-Duitse verspreidingsgebied van de
         wolf   (Reinhardt et al., 2015) als uitgangspunt genomen. Door in Nederland te kiezen voor dezelfde
         monitoringstandaard als in Duitsland zijn de verkregen gegevens onderling direct vergelijkbaar en
         uitwisselbaar. Voor de monitoring              van wolven wordt niet het        kalenderjaar gebruikt,     maar  wordt —net
         als in Duitsland-     aangesloten bij de jaarcyclus         van de wolven zelf. Het      monitoringjaar loopt van      1 mei
         tot 30   april in het  volgende jaar.
         Voor de     interpretatie van wolvenwaarnemingen wordt standaard gebruik gemaakt van de SCALP
         criteria  (zie begrippenlijst). Deze zijn gebaseerd op mate van verifieerbaarheid/controleerbaarheid
         van  meldingen. Daarbij geldt         C1 als hard     bewijs, bijvoorbeeld      uit DNA  analyse,   C2 als  bevestigde
         waarneming, bijvoorbeeld door              een   goed gedocumenteerd         spoor, C3 als   onbevestigde waarneming,
         bijvoorbeeld      een  zichtwaarneming zonder foto of videobeelden.
         Om informatie       over  wolven     eenduidig te      documenteren     zijn  voor een   groot aantal situaties
         protocollen opgesteld (bijlage 1).            Deze worden als standaard        gebruikt   voor  het  vastleggen   van  de
         informatie.
                                                                                                                                       26
                                                                                                                                       0000000618
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>24047439
         6.4      Monitoring      van   zwervende wolven
         Tijdens de fase    van  zwervende wolven is het registreren             van  zekere   en  waarschijnlijke waarnemingen
         voldoende     om aan    de  rapportageverplichting te         voldoen. Het betreft      een   passieve monitoring
         waarbij  niet  gericht wordt gezocht         naar  wolven of sporen daarvan. De waarnemingen kunnen                  o.a.
         betrekking    hebben op     gedocumenteerde zichtwaarnemingen,                  vondsten    van  doodgereden wolven,
         bewijzen   uit  aangevallen prooidieren, of goed volgens protocol gedocumenteerde sporen en keutels.
         Zwervende wolven kunnen per            dag tientallen kilometers doorlopen            maar    ook enige  tijd in een  gebied
         blijven rondhangen.      Een wat   langer verblijf,     van   meerdere    dagen    tot enkele    maanden, kan     een
         tussenstop zijn    waarna    het dier verder trekt. Dat is niet        ongebruikelijk.
         Meldingen     van  zwervende wolven worden centraal verzameld door het BlJ12, in eerste instantie
         gevalideerd    door   geschoolde medewerkers            en  uiteindelijk,  na  definitieve validatie door     ervaren
         medewerkers opgenomen in de NDFF. De eerste                    (voorlopige)    validatie dient   er voor om   snel het kaf
         van  het koren te scheiden zodat alleen           bij kansrijke meldingen —indien nodig- energie wordt
         gestoken    in eventuele navraag      en    het verbeteren      van  de documentatie. Validatie        gebeurt   in eerste
         instantie op basis    van   kenmerken die telefonisch, per mail of via sociale media of waarnemingssites
         al of niet met foto's of video's     gemeld      worden. Documentatie vindt           plaats volgens
         monitoringsprotocollen (zie lijst        in  bijlage 1). Alle waarnemingen worden conform Reinhardt                 et al.
         (2015)  voorzien    van een   SCALP-aanduiding.
         Materiaal    waarbij het mogelijk     is  om DNA te analyseren, niet alleen op soort maar ook naar het
         individu  / herkomst,    vormt   een    belangrijke informatiebron voor het monitoren van zwervende
         wolven. Deze     analyse maakt ook onderdeel            uit van   de monitoring. BlJ12 is in voorkomende          gevallen
         opdrachtverlener voor het analyseren             van   DNA-monsters.
         5.5      Monitoring      van   territoriale wolven
         Conform Reinhardt et al.       (2015) wordt er uitgegaan van een territoriale wolf als het aannemelijk is
         dat een zelfde wolf gedurende zes maanden in een gebied”® aanwezig is. In principe zijn twee zekere
         waarnemingen van éen individu over een tijdspanne van minimaal zes maanden hiervoor voldoende.
         Indien  er een   territoriale wolf   geconstateerd of vermoed wordt, dan               is er  vanaf dat moment
         intensievere    (actieve) monitoring noodzakelijk.
                  Verkennende       monitoring
         Actieve  monitoring     start verkennend in        gebieden     waar  herhaaldelijk (al    of niet bevestigde)
         meldingen     van  wolven worden       verkregen gedurende langere tijd (over             meerdere    weken). BlJ12     heeft
         steeds overzicht     van  meldingen     en   geeft op basis daarvan onderbouwd advies aan de betrokken
         provincie(s)   om   in voorkomende        gevallen verkennend onderzoek te starten. De uitvoering van
         verkennend onderzoek kan          plaatsvinden door verschillende partijen, bijvoorbeeld door
         terreinbeheerders zelf of door        vrijwilligers    mits voldaan kan worden         aan   de monitoringstandaards
         voor  geschoolde     medewerkers       (zie begrippenlijst).      Dat betekent    borging van kwalitatief voldoende
         documentatie      en  opname    van   waarnemingen         in de NDFF. In eerste instantie wordt aanbevolen             om
         dan in  overleg   met betrokken terreinbeheerders door middel                  van  meerdere cameravallen        kansrijke
         gebieden gedurende enige         weken te monitoren.           Gelijktijdig is van  belang    om  onderzoek te verrichten
         naar  sporen of    uitwerpselen     op   bijvoorbeeld bospaden.         Wolven doorkruisen hun territorium
         dermate    frequent dat een dier zeker binnen een aantal weken op een cameraval zal moeten
         verschijnen en/of dat er sporen en keutels worden gevonden. Het verzamelen van verse keutels voor
         genetisch    onderzoek is    noodzakelijk      om   het individu te kunnen vaststellen. Als dit verkennend
                                                                                                                                       27
                                                                                                                                       0000000619
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>24047439
         onderzoek     na  twee maanden geen          (nieuw) bewijs voor         een  wolf heeft   opgeleverd    wordt de actieve
         monitoring     in het betrokken     gebied    weer   gestaakt.
         Als het verkennend onderzoek wel             (nieuw) bewijs voor          een  wolf of  een  wolvenpaar     heeft
         opgeleverd     wordt de actieve monitoring voortgezet De focus                  ligt daarbij  op het vaststellen     van  de
         mogelijke territoriumomvang           en  het vaststellen     van    het  individu(en).   Voor dit laatste zullen vooral
         verse   keutels verzameld moeten worden die               genetisch onderzocht kunnen worden.               Per territorium
         zijn jaarlijks  10-15 bruikbare monsters als minimum                 nodig  en  zijn maximaal    40 voldoende      om
         redelijkerwijs    de aanwezige individuen te kunnen duiden®.
         Als uit voortgezet verkennend onderzoek               blijkt dat   een   wolf of  wolvenpaar     na  6 maanden niet      meer
         in een   gebied   kan worden     vastgesteld     wordt de actieve         monitoring   in het betrokken     gebied    weer
         gestaakt.
                   Territorium    monitoring
         Als uit het voortgezet verkennende onderzoek                 blijkt dat   een  wolf of  wolvenpaar     na  6 maanden®’ nog
         steeds in   een   gebied verblijft   is er  sprake  van een      officieel territorium    en  wordt   er  niet  langer
         gesproken     van zwervers.    Als  er een   territorium is     vastgesteld     zal dit door de betrokken       provincie(s)
         bekend    gemaakt worden (zie § 5.4.2).
         Territoria   van  wolven worden       jaarlijks gemonitord.        De focus    ligt daarbij op het vaststellen     van   de
         territoriumomvang        en het vaststellen     van de aanwezige individuen. Ook de vraag of er reproductie
         plaatsvindt    is dan  aan  de orde.    Reproductie kan het beste worden vastgesteld door middel van
         cameravallen. Er wordt in het         voortplantingsseizoen nadrukkelijk             niet gezocht    naar  holen of    legers
         met   welpen, opzettelijke verstoring         van  wolven is immers         wettelijk  verboden. De methode          van
         waarnemen       volgt de standaard die       is beschreven in Reinhardt et al.          (2015),  en  wordt    vastgelegd
         conform de      protocollen (bijlage 1).
         Materiaal    waarbij het mogelijk is om DNA te analyseren, niet alleen op soort maar ook naar het
         individu   / herkomst, vormt een belangrijke informatiebron voor het monitoren van territoriale
         wolven. Deze      analyse maakt ook onderdeel            uit van   de monitoring. Voor dit onderdeel zullen vooral
         verse   keutels verzameld moeten worden die               genetisch      onderzocht kunnen worden. Per territorium
         zijn jaarlijks  10-15 bruikbare monsters als minimum                 nodig  en  zijn maximaal    40 voldoende      om
         redelijkerwijs    de  aanwezige individuen        te kunnen duiden. BlJ12 is in voorkomende               gevallen
         opdrachtverlener       voor  het  analyseren     van   DNA-monsters.
         De  monitoring kan plaatsvinden door verschillende partijen, bijvoorbeeld door terreinbeheerders zelf
         of door   vrijwilligers  mits voldaan kan worden           aan   de   monitoringstandaards       voor   geschoolde
         medewerkers. Dat betekent           borging van kwalitatief voldoende documentatie                  en  opname     van
         waarnemingen        in de NDFF. BIJ12      draagt  zorg   voor een      gecoordineerde organisatie,        in  afstemming
         met de betrokken        provincies, terreinbeheerders          en   vrijwilligersorganisaties.
         Een  vastgesteld     territorium kan ook      weer    verdwijnen, bijvoorbeeld omdat            een  wolf in het verkeer is
         gedood.    Als uit monitoring     blijkt dat   een  wolf, wolvenpaar         of roedel  na een   jaar  niet  meer   in een
         gebied kan worden vastgesteld wordt de               actieve    monitoring     in het betrokken     gebied    weer   gestaakt.
         Bij wolventerritoria zijn letterlijke grensgevallen mogelijk.               Een territorium kan zich      over   de grens met
         Duitsland of     Belgié uitstrekken.    Vanuit Nederland zal          bij vermoedens     van een    dergelijke   situatie door
         de betrokken      provincie(s)  contact worden         gezocht    met de buurlanden        om   de  monitoring    samen     af te
         stemmen.
                                                                                                                                           28
                                                                                                                                           0000000620
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>24047439
         6.6        Rapportage      van   wolvenmonitoring
         Landelijke verslaglegging       van   de   wolvenmonitoring wordt uitgevoerd door                BlJ12   en  door de
         provincies gepubliceerd        in de   landelijke voortgangsrapportage            natuur. Als in de     praktijk blijkt  dat de
         cyclus   van   deze voortgangsrapportage niet voldoende aansluit op het monitoringsjaar                         van  de wolf  (1
         mei -30    april)  dan kan de informatie ook eerder via de website                van   BlJ12  openbaar gemaakt        worden.
         De  praktijk    in Duitsland leert dat het        na het afsluiten   van   het monitoringjaar enige maanden duurt
         voordat alle data beschikbaar          zijn   en  interpretatie  en   analyse kan plaatsvinden.         De  jaarlijkse
         rapportages worden daar gewoonlijk tegen het begin                    van   de winter bekend      gemaakt.
         Voor de     interpretatie   en  rapportage wordt Reinhardt            et al.  (2015) gevolgd.    In het kort:
              e
                    Bewijs   van  aanwezigheid        van  wolven wordt alleen        geregistreerd    op basis    van  C1  en  C2
                    waarnemingen.       C3  meldingen kunnen het plaatje completeren                  maar   tellen niet   mee   als
                    bewijs   voor  aanwezigheid. Veldwaarnemingen                worden definitief      gevalideerd     door  ervaren
                    medewerkers       van  de  Zoogdiervereniging (zie begrippenlijst).
              eo    Rasterkaart per     monitoringjaar        van  waarnemingen        op basis   van  rastercellen    van  10x10 km.
                    Voor C1    waarnemingen        is één   waarneming voldoende           per  rastercel;  voor    C2 waarnemingen
                    zijn minimaal drie waarnemingen nodig.
              eo    Validatie   van weefsel-     en   celmateriaal vindt     plaats door    WENR conform CEwolf standaards.
         De  populatieomvang wordt omschreven                  in termen   van    het aantal territoria    van   individuele dieren,
         territoria   van   paren  en  territoria    van   roedels. Het aantal individuen        van een    roedel kan immers in de
         loop    van  het jaar veranderen door          geboorte, sterfte     en  dispersie.   Het  surplus (rondzwervende
         dieren)   valt niet betrouwbaar vast te stellen            en maakt geen deel uit        van  de populatieschatting.
         6.7        Verwerking     en  opslag van      wolvenmateriaal      en   data
         Waarnemingen         van  wolven worden centraal opgenomen in de NDFF. In de                      protocollen worden de
         instellingen genoemd        die betrokken        zijn bij de afhandeling bij     de vondst    van een    wolf of
         wolvenprooi.       De protocollen zijn      in  overleg   met deze    instellingen opgesteld.      Voor    een  deel horen de
         handelingen bij de normale          activiteiten. Waar het extra          handelingen zijn worden         er vooraf  afspraken
         gemaakt      over  de  vergoeding     van   kosten.
         Bij afnemen      van  materiaal   bij kadavers dienen altijd de nodige voorzorgsmaatregelen                     genomen te
         worden      om   de onderzoeker      zo  goed mogelijk      te beschermen       tegen mogelijke infecties. De
         protocollen, al dan      niet in combinatie met standaard             werkwijzen     in  laboratoria,   voorzien hier in.
         Voor de     noodzakelijke documenten als vergunningen, ontheffingen                      en certificaten wordt      verwezen
         naar    hoofdstuk 4.
         Wolven     en  wolvenmateriaal dient          voor toekomstig onderzoek zo veel mogelijk bewaard te worden.
         Deels betreft dat al dan niet        geprepareerd materiaal en deels betreft dat analysegegevens. Hierbij
         hoort ook het bevorderen dat            referentiesystemen        op   Europees    niveau   zijn afgestemd      en de
         informatie op      een  efficiénte manier kan worden           gedeeld.     WENR    organiseert     dit via CEwolf.
         Naturalis slaat skelet     en  huid op     (al  of niet  geprepareerd      als tentoonstellingsdier). Opgewerkt           DNA-
         materiaal     en  weefsels worden       bij  zowel WENR als      bij  Naturalis beheerd.
                                                                                                                                          29
                                                                                                                                          0000000621
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>24047439
         6.8        Bijzonder   onderzoek
         Bij de vondst van     een verse       dode wolf wordt de     politie of  een  BOA    ingeschakeld als    er  enige
         verdenking     bestaat op      een   illegaal gedood   dier. Deze besluit of technische recherche of eventueel
         het NFl   ingeschakeld dient         te worden. Het    Openbaar    ministerie    bepaalt of nader onderzoek wordt
         ingesteld.
         Elke dood     gevonden wolf wordt veiliggesteld (in koeling,            maar   niet  bevroren) en zo snel mogelijk
         naar   het DWHC in Utrecht vervoerd waar,             zo  mogelijk nog    op dezelfde    dag, gezamenlijk met WENR
         sectie op het kadaver wordt            uitgevoerd.  WENR heeft de       benodigde ontheffing       om een     wolf te
         vervoeren en      kan anderen        machtigen   om van    de ontheffing    gebruik   te maken. Bij de vondst       van een
         dode wolf wordt de         omgeving afgespeurd volgens protocol (bijlage 1).             Er worden foto’s      gemaakt van
         de omgeving      van  de   vindplaats, de dode wolf en detailopnames van verwondingen inclusief
         referentieobject (euromunt o.i.d.).            Dierenambulances      en  kantonniers worden vooraf door de
         provincie geinformeerd door middel              van een   brochure    over  de  handelswijze bij de vondst       van een
         wolf.
         Bij de  sectie vindt    er  aanvullend onderzoek        plaats. In ieder  geval dienen doodsoorzaak, leeftijd,
         conditie, voortplantingsstatus           en  herkomst onderzocht te worden. DWHC meldt               volgens protocol      de
         vondst ook     aan  CVI, RIVM       en  Naturalis. DWHC heeft de       leiding bij de   sectie waarbij   er  rekening
         wordt    gehouden     met het      zo  goed mogelijk geschikt houden        van  skelet  en  huid  voor   latere preparatie
         door Naturalis. Alle betrokkenen            volgen bij  sectie het  protocol (bijlage 1).    De sectie wordt op foto
         en/of film vastgelegd.         Na sectie worden de resten       (ten  minste de    complete    huid  en  skelet)  steeds
         overgedragen       aan   Naturalis. Naturalis beslist in welke      vorm    (opgezet, balg)    dit materiaal bewaard
         wordt    en  kan het   (in bruikleen)     beschikbaar stellen    voor   bijvoorbeeld tentoonstellingen of
         wetenschappelijk       onderzoek.
         6.9        Monitoring       van   andere aspecten
         Er zijn tal  van  onderzoeken         naar de wolf  en  wolf-gerelateerde zaken denkbaar           en vaak ook    wenselijk
         die niet rechtstreeks voortvloeien uit           algemene wettelijke monitoringstaken           voor   de  provincies. Op
         provinciale schaal,      in  specifieke gebieden of bij -toekomstig- specifieke roedels kan dit overigens
         anders    liggen.
         In dit  wolvenplan adviseren          we  in de sfeer  van  aanbevelingen:
              e     Onderzoek      naar   de   ecologische aspecten    van   de wolf zoals    terreingebruik    en  voedselkeus
                    kan relevant zijn in relatie tot de      wettelijke beschermingsplicht (zijn         er grote obstakels in het
                    leefgebied,    is  er voldoende rust    en  voedsel)   en  in relatie tot het   beperken    van   conflicten met
                    landbouwhuisdieren.
              e     Onderzoek      naar   aantallen, verspreiding     en  gedrag van    wilde hoefdieren in relatie tot de        aan-
                    of afwezigheid       van  de wolf. In  gebieden    met territoriale wolven zal in het       faunabeheerplan
                    speciale  aandacht moeten worden            gevraagd    voor  gedetailleerde monitoring        van   hoefdieren,
                    afschot  en   prooionderzoek.
              ®     Onderzoeken in        Limburg    en  Drenthe illustreren dat veel     schapenhouders       in ons   land met
                    enige regelmaat        worden    geconfronteerd    met door honden of        vossen   gedood     of verwond
                   vee.  Om discussies in dit        perspectief te kunnen     voeren en     ook vanuit het    belang    voor  de
                    sector zelf   om    preventieve middelen       toe te passen    (preventie tegen     wolven werkt ook tegen
                                                                                                                                       30
                                                                                                                                       0000000622
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>24047439
                honden   en  vossen)  is het belangrijk dat dit onderzoek ook in andere     provincies wordt
                uitgevoerd   en  periodiek  wordt herhaald. Daarnaast wordt het ook vanuit de sector zelf
                gewenst   om   de toepassing, effectiviteit  en financiéle gevolgen   van preventieve middelen    te
                monitoren.
             e  Onderzoek    naar  attitudes van  de verschillende Nederlandse      bevolkingsgroepen   over de wolf.
                Het is bestuurlijk  relevant  om  goed  te weten wat   er onder de   bevolking leeft. Het laatste
                landelijke  onderzoek stamt uit 2012     (Intomart Gfk, 2012) dat    was enige jaren voordat   er
                daadwerkelijk    een wolf in  ons land is aangetroffen.   Het is nuttig om, nu er weer  wolven zijn,
                een  dergelijk  onderzoek te laten herhalen.
         Onderzoeken die   volledig samenhangen     met het   beperken   van schade door wolven     aan
         landbouwhuisdieren vallen buiten dit bestek.      Dergelijk onderzoek kan al worden meegenomen via de
         onderzoeksagenda    van  BlJ12.
                                                                                                                      31
                                                                                                                      0000000623
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>24047439
         /.0       Financien
         De financiéle   verhouding      tussen    Rijk, provincies    en  BIJ12 inzake   soortenbescherming,
         tegemoetkomingen         in faunaschade       en  monitoring     is in beginsel geregeld        via het  Natuurpact (2015).
         B1J12, financieel gevoed door de provincies, bekostigt onderzoeken samenhangend                              met de
         afhandeling   van  tegemoetkomingsaanvragen                in de faunaschade. De        provincies zijn verantwoordelijk
         voor  het  bekostigen    van   het organiseren       van  onderzoek dat      nodig   is  om    de  aanwezigheid    van   wolven
         te monitoren. Ook      DNA-analyses voor onderzoek/monitoring worden                        door de   provincies bekostigd.
         Omdat deze informatie        van    belang   is voor  alle provincies zal BlJ12 als        opdrachtgever optreden         voor
         de  gezamenlijke provincies.
         De kosten die WiN      en  WENR maken          om   taken uit te   voeren   samenhangend           met
         verantwoordelijkheden        van    de provincies     en  BlJ12 zullen door de      provincies vergoed worden.
         Meerjarenraming       van   werkzaamheden          en  kosten
         Monitoring    en  centrale   dataregistratie
         a.   Afhandeling losse meldingen bij het wolvenmeldpunt (aanname                         is  een  groei van   30% per   jaar),
              waarnemingen       van  georganiseerde monitoring lopen              niet via het     wolvenmeldpunt.
         01.  Waarnemingen       van   mogelijke     wolven.    (ervaring    in Niedersachsen toont dat          ca  25%  van  alle
              meldingen    een   C1 of C2 status      krijgt, driekwart is C3 of zeker geen           wolf). Afhandeling    en
              verslaglegging van     C1   en  C2  gevallen    kost  tijd, in de C3  gevallen     wordt    weinig tijd gestoken.     Voor
              Cl en  C2 is geschat 1,5      uur  per   melding (incl.    navraag   / documentatie / incidenteel veldbezoek/
              verslaglegging)    voor  overige meldingen         10 minuten per      melding (archivering).         Dit overzicht is
              inclusief de  meldingen      van  schade     aan vee.
                            2019      1000    x waarvan 250       x C1 of C2 totaal 500      uur
                            2020      1300    x waarvan      325  x C1 of C2 totaal 650      uur
                            2021      1690    x waarvan     423   x C1 of C2 totaal 846      uur
                            2022      2197    x waarvan      549  x C1 of C2 totaal 1098        uur
                            2023      2856    x waarvan      714  x C1 of C2 totaal 1428        uur
         02.  Meldingen    van  schade     aan  vee,   uren   wolvenmeldpunt/ wolvenbureau                 en kosten DNA     analyse
         (WENR). Vanwege        het toenemende aantal monsters wordt de                  kostprijs     per monster per     jaar 10%
         lager ingeschat.    Voor de prognose         van schademeldingen is aangenomen dat preventieve
         maatregelen    nog   grotendeels ontbreken. Uren zijn bureau-uren, niet de uren van
         schadeopname/bemonstering. Als vertrekpunt is gerekend met een kostprijs van gemiddeld €
         per geval (niet per schaap) waarbij is aangenomen dat per geval 1 of 2 schapen worden bemonsterd
         (5 monsters).
                            2019      80x        120    uur           £€   BERRI
                                                                      < IEEE
                            2020      100x       150
                                                        uur
                                                                                                                                         32
                                                                                                                                         0000000624
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>24047439
                           2021     130x       195   uur
                           2022     170  x     255   uur
                           2023     220x       330   uur
         b.  Organisatie / codrdinatie monitoring bij       territoria  (aanname   is een groei van 30% per    jaar)
                      01. Wolven bureau
                      2019          120  uur    (3 weken  werk)
                      2020          156  uur
                      2021          203  uur
                      2022          264  uur
                      2023          343  uur    (8,5 weken  werk)
                      02.  Terreinbeheerders, vrijwilligers      enz. uitvoering monitoring (controle cameravallen [2
                           uur/val/week] sporenzoeken)
                                             ,
                      2019          2650   uur    (66 weken  werk)
                      2020          3445   uur
                      2021          4479   uur
                      2022          5823   uur
                      2023          7570   uur    (189 weken  werk)
         c:       DNA  analyses tbv monitoring (bijv. keutels), toevallige vondsten         en territoriumonderzoek      (de
         laatste begrensd   op maximaal 40 per territorium per         jaar). Vanwege   het toenemende aantal
         monsters wordt de     kostprijs  per monster per     jaar 10% lager ingeschat.   Tot op heden   zijn  er jaarlijks
         weinig (te bemonsteren) keutels, haren of wilde prooidieren gevonden.             De  inschatting  is dat dit in de
         komende    jaren, met   territoria, snel gaat veranderen     en  dat het aantal monsters   gelijke tred   kan
         houden met te onderzoeken         vee.
          2019    80x      120  uur            €
         2020     100x     150  uur            £€
         2021     130x     195  uur            £€
         2022     170x     255  uur            4
         2023     220x     330  uur            £€
         Advies  en  onderzoek,    o.a. over/naar preventieve maatregelen
                                                                                                                             33
                                                                                                                             0000000625
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>24047439
         Op basis   van  de  afgelopen   4 jaar geschat  op  gemiddeld   €          per   jaar als vertrekpunt, specifiek
         onderzoek kan de komende          jaren nodig zijn, bijvoorbeeld praktijkproeven dijkbegrazing. Uitgegaan
         van  stijgende   onderzoeksbehoefte      en inflatiecorrectie  van  5% per jaar.
         2019     €£
         2020     €£
         2021     £
         2022     £
         2023     £
         Beoordeling     en  afhandeling van schademeldingen.
         Afhandeling wolvenschademelding.          Dus het totaal vanaf    telefoontjes   met de  boer, bezoek ter plaatse
         inclusief  reistijd, bemonstering, sporenonderzoek, verslagleggen documentatie,               versturen dna  naar
         Wageningen, inlichten       van de provincies, inlichten boer, taxatie,   uitbetaling.   Geschat   gemiddeld   1
         dag werk    per  geval.
         2019     80x        640 uur
         2020     100x       800 uur
         2021     130x       1040  uur
         2022     170x        1360  uur
         2023     220x       1760  uur
         Up-to-date    houden methodieken taxeren         en  prijsbepaling
         pm
         Communicatie       en voorlichting. Gelet  op de toename     van  de wolf lijkt een  jaarlijks groei van de
         urenbesteding van      30% realistisch. Het  budget    is voor de komende 5     jaren vastgelegd    op € 150.000,-
         2019     200   uur           € 150.000,-
         2020     260   uur           € 150.000,-
         2021     338   uur           € 150.000,-
         2022     439   uur           € 150.000,-
         2023     571   uur           € 150.000,-
         Tegemoetkomingen schade           aan vee, prognose op basis    van  gemiddeld    3 schapen    per geval en een
         gemiddeld getaxeerde        waarde   van € 240,- per dier (gebaseerd op cijfers BlJ12 t/m mei 2018)
         uitgaande    van  (nog) grotendeels    ontbreken   van   preventieve maatregelen.
         2019     80x        240 schapen               € 57.600,-
                                                                                                                            34
                                                                                                                            0000000626
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>24047439
         2020    100  x   300  schapen              €  72.000,-
         2021    130  x   390  schapen              € 93.600,-
         2022    170  x   510  schapen              €122.400,-
         2023    220  x   660  schapen              € 158.400,-
         Subsidies aan  preventie (indicatief, afhankelijk  van  politieke besluitvorming) de indicaties zijn
         gebaseerd  op de  schadeprognoses      en de situatie in Duitsland  waar de uitgekeerde subsidie voor
         preventie gemiddeld    8x hoger  is dan de totale schade in   een jaar. NB: op de lange termijn betalen de
         subsidies zich (deels) terug door verminderde schade. Eerste kolom        bedragen zijn, conform Duitsland
         dus gemiddeld   80%  van  de kostprijs.
         2019    € 460.800,-                bij 60% : 345.600,-
         2020    € 576.000,-                bij 60% : 432.000,-
         2021    € 748.800,-                bij 60% : 561.600,-
         2022    €979.200,-                 bij 60% : 734.400,
         2023    € 1.267.200,               bij 60% : 950.400,
                                                                                                                    35
                                                                                                                    0000000627
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>24047439
         Samenvatting meerjarenraming werkzaamheden     en kosten
                                    2019       2020           2021      2022      2023
          Uren BlJ12                500        650            846       1098      1426
          wolvenbureau      /
          wolvenmeldpunt
          Uren coordinatie          120        156            203       264       343
          monitoring
          wolvenbureau
          Uren communicatie         200        260            338       439       271
          wolvenbureau
          Uren                      640        800            1040      1360      1760
          schadebeoordeling
          Uren BlJ12                1460       1866           2427      3161      4100
          wolvenbureau totaal
          Uren  monitoring          2650       3445           4479      5823      7570
          extern  (niet  voor
          rekening provincies)
          Uren totaal               4110       5311           6906      8984      11670
          DNA onderzoek       vee
          £€
          DNA onderzoek
                                   Le
          monitoring    €
          Onderzoekskosten          33.000,-   34.650,-       36.382,-  38.201,-  40.111,-
          BlJ12 €
          Communicatie BlJ12      | 150.000,-  150.000,-      150.000,- 150.000,- 150.000,-
          €
          Tegemoetkoming            57.600,-   72.000,-       93.600,-  122.400,  158.400,-
          schades €
          Subsidies       80 %      460.800, - 576.000,-      748.800,- 979.200,- 1.267.200,-
          preventie    |  subs.
          (indicatief)
                          60%       345.600, - 432.000,-      561.600,- 734.400,- 950.400,-
          c
                          subs.
          Uitgaven totaal,          480.600, - 526.650,       591.982,- 667.601,- 744.511,
          zonder subsidies £€
                                                                                              36
                                                                                              0000000628
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>24047439
         (nog aanvullen)
                         37
                         0000000629
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>24047439
         8.0      Stroomschema
         In een bij dit wolvenplan   behorend stroomschema worden verschillende scenario’s stap      voor stap
         doorlopen   zodat  duidelijk is wie, wanneer aan zet is om te handelen in situaties met een wolf.
                                                                                                               38
                                                                                                               0000000630
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>24047439
         S.0       Literatuur
         eo Met  stip gemarkeerde bronnen zijn          in de tekst  van   dit wolvenplan aangehaald.
         De  overige   bronnen    (niet uitputtend) zijn     als achtergrondinformatie          benut    bij het opstellen van  het
         plan.
         RA BE3 R., Grootenboer, J., BEa D., EE, S., Kleine, P., BEES. Eos SRP, S.,
              BE P., 5 1202¢ & P.                        2015. Operationeel draaiboek wolf, fase 1. In opdracht               van
              Interprovinciaal overleg (IPO)      -
                                                    Bestuurlijke   Adviescommissie Vitaal Platteland              (BACVP)
         e  Groot   Bruinderink, G.W.T.A.,    EEE,           HAH.     BEY, M.H. & M.            BEEBE,
                                                                                                        2012. De komst van de
              wolf  (Canis lupus)   in Nederland. Een       ‘factfinding study’. Alterra-rapport          2339.
         e  Groot   Bruinderink,   G.W.T.A. & D.R. Lammertsma 2013. Voorstel                  voor een     wolvenplan   voor
              Nederland. Versie 2.0.     Alterra-rapport      2486.
         e
            Linnell, J.D.C., Salvatori, V. & L. Boitani 2008: Guidelines for            population     level management     plans for
              large  carnivores in   Europe.  A  Large    Carnivore Initiative for       Europe report prepared       for the
              European    Commission.
         e
            Reinhardt, I., Kluth, G., Nowak,     S. & R.W.     Mystajek,   2015. Standards for the           monitoring of the
              Central European wolf       population     in Germany and Poland.           BFN  skripten    398. Bundesamt fir
              Naturschutz,    Bonn.
         e
            Vosmeer, A. & M.      van  Beek 2016. De Drentse        schapen-      en   geitenhouderij      in beeld: Nulmeting   van
              predatie   op  schapen   en  geiten   in de   provincie Drenthe.       Provincie Drenthe.
         Groot   Bruinderink, G.W.T.A., Lammertsma, D.R., Hoon, C., Kruft                  A. & R.  Lanters, 2013b. De komst      van
         de wolf in Nederland.      Verslag  van   de  workshop gehouden           op 8 november 2012.         Alterra-rapport
         2403.
         Hahn, F., Mettler, D., Schiess, A. & D. Hilfiker 2018. Federal funding for livestock protection                   measures
         in Switzerland. CDPNews17: 2-27.
         EES. V.,      Steyer, K., Frosch,   C. & C. Nowak 2011.        Wolfsforschung         im Molekularlabor.      Senckenberg
         Forschung    —
                         natur  ¢
                                  forschung   ®
                                                museum        141 (5/6)  : 174-181.
         Hove, T.   van  den & K. Penning 2012. Predatie op          schapen      in  Limburg door hond of vos.        Een
         nulmeting bij afwezigheid       van grote predatoren de wolf          en   de   lynx. Hogeschool      HAS Den Bosch.
         Kaczensky, P., Kluth, G., Knauer, F., Rauer, G., Reinhardt,            I. & U.   Wotschikowsky 2009: Monitoring
         von   Groliraubtieren in Deutschland.        BfN-Skripten    251. Bundesamt fir           Naturschutz, Bonn.
         Landesamt fur Natur, Umwelt und Verbraucherschutz Nordrhein-Westfalen 2016.
         Wolfsmanagementplan fir          NRW.    Handlungsleitfaden fir das Auftauchen einzelner Walfe.
                                                                                                                                      39
                                                                                                                                      0000000631
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>24047439
         van  Liere, D., Dwyer, C., Jordan D., Premik-Banic, A., Valencic, A., Kompan, D. & N. Siard 2013. Farm
         characteristics in Slovene wolf habitat related to attacks         on   sheep. Applied Animal Behaviour      Science
         144  (2013)  46— 56.
         Linnartz, L. & T. Teunissen (red.), 2013. Verslag Wolvensymposium, 16 juni 2013. Wolven in
         Nederland.
         Ministerium fiir     Umwelt, Gesundheit und Verbraucherschutz des Landes Brandenburg                  2013.
         Managementplan fur den Wolf in Brandenburg 2013 2017.          —
         Ministéres de     I'écologie et de  I'agriculture. République francaise z.j.      Plan d‘action national   loup 2013-
         2017
         Naesborg-Nielsen,      C. & L.B. Pedersen 2016. Wolf in Denmark          — Genetic  species identification. Report,
         Center for GeoGenetics, Natural        History  Museum of      Denmark, University of Copenhagen
         Niedersachsisches Ministerium flr         Umwelt, Energie und Klimaschutz         2017. Der Wolf in
         Niedersachsen      —
                               Grundsdtze und MaRnahmen im Umgang mit dem Wolf                  —
                                                                                                  ,,Wolfskonzept
         Niedersachsen”.
         Nonaka,   Y. 2011.    Response of breeding wolves        to human disturbance      on  den sites   an  experiment.
                                                                                                          —
         Biology Education Centre, Uppsala University and            Grimso   forskningsstation,   SLU.
         Office National de la Chasse et de la Faune        Sauvage    2018. Hybridation de la population de loups en
         France: L'ONCFS       assume  les méthodes    avec   lesquelles il travaille. Communiqué de presse 3 juillet
                                                                                                                  —
         2018Planbureau        voor de  leefomgeving    2017. Lerende evaluatie      van  het  Natuurpact.   Naar nieuwe
         verbindingen     tussen   natuur, beleid  en  samenleving.    PBL & WUR, Den       Haag.
         Reinhardt,   I. & G. Kluth 2007. Leben mit      Wolfen, Leitfaden fir den Umgang          mit einer
         konflikttrachtigen     Tierart in Deutschland. BFN      skripten 201. Bundesamt fir      Naturschutz, Bonn.
         Reinhardt, I., Kaczensky, P., ERE, J., Knauer,         F. & G. Kluth 2018.   Konzept    zum  Umgang    mit Walfen,
         die sich Menschen       gegeniber auffallig   verhalten. BFN    skripten   502. Bundesamt fir     Naturschutz,
         Bonn.
         de Schepper,     K. 2011. De Geschiedenis      van  de  wolvenjacht    in de Zuidelijke Nederlanden (16e-18e
         eeuw). Masterscriptie,      faculteit Letteren   en  Wijsbegeerte,    Universiteit Gent.
                                                                                                                               40
                                                                                                                               0000000632
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>24047439
         10.0     Bijlagen
         Bijlage 1. Overzicht   van protocollen,     materiaal  en  taxatierichtlijnen
         Om op   een  gestandaardiseerde wijze         met  wolf-gerelateerde    zaken te kunnen werken worden        voor
         verschillende aspecten     protocollen gehanteerd.        De  ervaring leert dat deze    op basis van
         praktijkervaring van tijd   tot  tijd aanpassing    behoeven. Het    wolvenplan     zelf is een te statisch
         document    om    dergelijke aanpassingen steeds       te kunnen doorvoeren. Om deze reden           zijn de
         protocollen,   in tegenstelling   tot het draaiboek wolf uit     2016, niet  meer    in dit wolvenplan
         opgenomen. De onderstaande           lijst geeft een  overzicht  van  de bestaande      protocollen. De actuele
         versies daarvan    zijn steeds  in beheer    van  BlJ12 en  kunnen   na  ambtelijke afstemming      in IPO-verband
         worden aangepast.       Op de website     van  BlJ12 zijn de actuele   versies als download beschikbaar.
                  1.   Protocol vondst dode wolf
                  2.   Protocol gevangen      wolf/aangereden       wolf
                  3.   Protocol   veldbemonstering bijtwonden, t.b.v.         DNA   analyse
                  4,   Protocol   veldbemonstering keutels, t.b.v. analyse         DNA  en  dieet
                  5.   Protocol   veldbemonstering haren, t.b.v.        DNA  analyse
                  6.   DNA-monsterkit prooiresten wolf
                  7.  Taxatierapport prooidier wolf —BIlJ12
                  8.  Taxatierapport prooidier wolf —toelichting
                  9.   Protocollen   voor   monitoring
                             Protocol zichtwaarnemingen
                      oo     Protocol huilen
                             Protocol actief speuren
                      a0     Protocol cameraval
                             Protocol wolfsspoor
                      he     Protocol keutelvondst
                      m      Protocol wolfsprooi
                                                                                                                            41
                                                                                                                            0000000633
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>24047439
         Bijlage 2. Hoofdstuk      Ill, artikel  5  en 6 uit  verdrag   van  Bern
         Chapter    lll —
                           Protection of     species
                  Article 5
            Each    Contracting Party shall take appropriate and necessary legislative and administrative measures to
                   ensure   the special protection of the wild flora species specified in Appendix I. Deliberate picking,
                   collecting, cutting or uprooting of such plants shall be prohibited. Each Contracting Party shall, as
                   appropriate, prohibit the possession or sale of these species.
                  Article 6
            Each    Contracting Party shall take appropriate and necessary legislative and administrative measures               to
                   ensure   the special protection of the wild fauna species specified in Appendix II. The following will        in
                  particular be prohibited for these species:
            A all forms of deliberate capture and        keeping   and deliberate  killing;
            B the deliberate    damage    to or destruction of breeding    or resting sites;
            C the deliberate disturbance of wild        fauna, particularly during the period of breeding, rearing and hibernation,
                          insofar as  disturbance would be      significant in relation to the objectives of this Convention:
            D the deliberate destruction      or  taking  of eggs from the wild   or  keeping these eggs  even  if empty:
            E  the  possession of and internal trade in these animals, alive or dead, including stuffed animals and any
                         readily recognisable part or derivative thereof. where this would contribute to the effectiveness of
                         the provisions of this article.
                                                                                                                                    42
                                                                                                                                    0000000634
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>24047439
         Bijlage 3. taakoverzicht     van  het BIJ12 wolvenbureau
         Het wolvenbureau is       verantwoordelijk     voor  het  (doen)  uitvoeren  van    door de    provincies
         gemandateerde wettelijke taken          met   betrekking   tot de wolf. Het wolvenbureau is daarvoor            een
         centraal   landelijke aanspreekpunt voor alle meldingen           van  (vermoedelijke)      wolven   en
         (vermoedelijke)     wolvenschades      en verzorgt/ codrdineert      daarnaast     een   stuk monitoring, onderzoek
         en communicatie.
         Deze taken    zijn onder   te verdelen in de    volgende deeltaken:
             e
                  Monitoring van       wolven. Het wolvenbureau voert          monitoring     niet zelf uit maar   draagt   zorg
                  voor een     gecoordineerde organisatie daarvan         in afstemming      met de betrokken      provincies,
                  terreinbeheerders       en vrijwilligersorganisaties.    Daartoe beschikt het wolvenbureau           over
                  ervaren     medewerker(s)     die monitoring zowel technisch als       inhoudelijk kunnen begeleiden           en
                  resultaten te kunnen duiden.
             e    Advies    en  onderzoek,    o.a. over/naar preventieve maatregelen. Het wolvenbureau adviseert
                  op basis    van  elders verkregen kennis dan wel na nader onderzoek® over preventieve
                  maatregelen die       genomen kunnen of moeten worden            om  conflicten met wolven te
                  vermijden.     Ook onderzoek dat indirect       bijdraagt  aan  kennis   over   het  specifiek  Nederlandse
                  gedrag    van  wolven kan hieronder       vallen, bijvoorbeeld prooidieronderzoek. Tot slot vallen
                  hier werkzaamheden onder die            betrekking hebben op internationale harmonisatie van DNA
                  onderzoek.
             eo
                  Beoordeling      en  afthandeling van schademeldingen.         Het wolvenbureau        van   BlJ12 is de  enige
                  autoriteit door of     namens    wie in Nederland     schademeldingen worden beoordeeld, indien
                  wolf worden      getaxeerd    en zorgt   voor athandeling    van tegemoetkomingsaanvragen
                  wolvenschade.
             e
                  Up-to-date      houden methodieken taxeren          en  prijsbepaling
             e    Centrale     dataregistratie.   Met het bundelen      van  zowel losse    meldingen,
                  monitoringsgegevens als schadegevallen beschikt het wolvenbureau                     over een   compleet
                  overzicht    van  alle data  over wolven in Nederland. Deze data zullen beschikbaar worden
                  gesteld    via de Nationale Databank Flora       en  Fauna   (NDFF??).   Concrete activiteiten     zijn:
                     Bemensen     wolvenmeldpunt (24/7)        per mail  en  telefoon
                  -
                  -
                     Up-to-date houden protocollen monitoring wolven
                  -
                    Valideren    en  verwerken    meldingen
                  -
                    Validatie   gebeurt   in eerste instantie op basis    van   kenmerken      die, via de  webpagina     “wolf
                  gezien”, telefonisch,     per  e-mail,  via social media of   waarnemingssites al of        niet met foto's of
                  video's, gemeld worden.        BlJ12 verzamelt     en beoordeelt alle     meldingen     van  mogelijke
                  wolven. Alle zekere      (C1  en C2)  en  mogelijke (C3) meldingen worden ingevoerd in de NDFF.
             e    Communicatie        en voorlichting    in relatie tot de  voorgaande      taken. Het wolvenbureau zorgt
                  namens      betrokken provincies voor communicatie over monitoring, schadegevallen en
                  preventie conform het in dit wolvenplan opgenomen communicatiehoofdstuk. Hiertoe
                  verzorgt zij:
                  -
                        Helpdesk (vragen grondgebruikers/schapenhouders)
                  -
                         Communicatie     (website nieuwsberichten, persvragen sociale media volgen)
                                                     ,                                   ,
                  -
                         Voorlichting grondgebruikers (schapenhouders)
                  -
                         Advisering provincies en faunabeheereenheden over faunaschade
                  -
                         Faciliteren van  algemene publieksvoorlichting door derden.             Voor   algemene
                        publieksvoorlichting     kan worden     aangehaakt    op informatiekanalen die al beschikbaar
                        zijn zoals bijvoorbeeld de website       van  Wolven in Nederland. Daarnaast zijn          er incidentele
                        activiteiten  mogelijk die de provincies goed kunnen helpen             om   algemene informatie      over
                                                                                                                                    43
                                                                                                                                    0000000635
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>24047439
                     wolven met     een  breed  publiek te   delen. Te denken valt  aan een   tentoonstelling  of een
                     film over  de  terugkeer   van  wolven.
         Wat doet het wolvenbureau niet:
            e   Zelf  organiseren    van  (algemene publieks)     wolvenexcursies of    lezingen  over de wolf.
                Algemene kennisdeling beschouwen            we niet als een uitvoerende verantwoordelijkheid       van
                een  wolvenbureau. Dit kan       prima door bestaande organisaties worden gedaan. Het
                wolvenbureau kan wel in relatie tot        specifieke kennisdeling worden ingezet, bijvoorbeeld
                over   preventieve maatregelen bij      landbouwhuisdieren.
            e
                Opleiden/ondersteunen         van  vrijwilligers.  Het wolvenbureau is niet   verantwoordelijk voor
                het  opleiden   van  vrijwilligers die bijvoorbeeld   wolven willen monitoren. De     provincies
                financieren ook geen      opleiding  van  vrijwilligers voor andere soorten    planten of dieren. Ook
                vrijwilligers die zich op   een  andere  wijze  voor  de wolf willen inzetten,  bijvoorbeeld  met  hulp
                bij het plaatsen   van  rasters, worden niet door het wolvenbureau opgeleid of ondersteund.
                Door deze    vrijwilligers kan wellicht aansluiting worden gezocht bij de provinciale organisaties
                voor   landschapsbeheer of agrarische natuurverenigingen.
            e
                Optreden    in discussieprogramma’s / talkshows          op radio of televisie. Om het wolvenbureau
                als waardenvrije uitvoeringsorganisatie        te kunnen laten opereren is het    onwenselijk  om   in
                enigerlei  vorm   in debat te moeten treden       over  wolven.
                                                                                                                        44
                                                                                                                        0000000636
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>24047439
         11.0 Verklarende                begrippen           en    afkortingenlijst
         Alterra. Alterra is de oude      naam van   WENR.
         Bedrijfsmatige dierenhouders. Dierenhouders die hun hoofdbestaan of een substantieel gedeelte
         van  hun bestaan vinden of       plegen  te vinden in de landbouw. Wanneer                 een  dierenhouder       verplicht  is
         bij de  Rijksdienst voor    Ondernemend Nederland           een  gecombineerde          opgave te      doen,   is dat een
         aanwijzing dat hij zijn hoofdbestaan of        een    substantieel   gedeelte      van   zijn bestaan     in de landbouw
         vindt of  pleegt te vinden. Alle    andere dierenhouders worden beschouwd als                       hobbymatig.     DWHC. Het
         Dutch Wildlife Health Centre is het nationaal wildziekten centrum,                   gevestigd     in Utrecht.Het instituut
         signaleert   en onderzoekt ziekten onder in het wild levende dieren in                  Nederland, verspreidt de
         opgedane kennis        en adviseert  over  eventuele risico’s     voor mens en        dier. Het DWHC wordt op dit
         moment     gefinancierd     door het Ministerie     van   Landbouw,     Natuur     en  Voedselkwaliteit        (LNV),  het
         Ministerie   van  Volksgezondheid, Welzijn         en  Sport (VWS),     en  de Faculteit      Diergeneeskunde        van  de
         Universiteit Utrecht.
         Ervaren   medewerker/waarnemer: lemand geldt als                ervaren      als deze   uitgebreid      met
         wolvenmonitoring        betrokken is zodat    hij  of zij een routine heeft in het herkennen              en  interpreteren
         van  aanwijzingen/sporen (Kaczensky          et al.  2009).  Idem   voor    het bemonsteren          van   DNA.
         Geschoolde     medewerker/waarnemer:            lemand     geldt als geschoold als deze          een   in de  regel
         meerdaagse opleiding        in het herkennen      van  wolvensporen        heeft  gevolgd      en  in staat is  om  deze
         sporen   adequaat te documenteren zodat             een ervaren    medewerker deze            eenduidig kan interpreteren
         (Kaczensky    et al.  2009).  Idem  voor  het bemonsteren        van   DNA. Deze      scholing     dient   vergelijkbaar te
         zijn met de   deskundigheid die verkregen wordt door het volgen                  van   de   instructiebijeenkomst        DNA-
         monstername       van    WENR   en de  cursus   “Documentatie       van    wolvenmeldingen” welke             door LUPUS
         (Instituut voor Wolvenmonitoring         en  -onderzoek in      Duitsland) aangeboden            wordt.
         Landbouwhuisdieren. Landbouwhuisdieren worden                    gehouden       in verband met de          productie   van
         bijvoorbeeld melk, vlees, wol,       veren  of eieren of in verband met het            berijden     van  dieren.
         Bijvoorbeeld paarden, rundvee, schapen, geiten, varkens, kippen, eenden, pelsdieren, konijnen,
         parelhoenders, struisvogels, waterbuffels, herten, lama’s               en  fazanten     -
                                                                                                    mits   ze voor
         productiedoeleinden        worden   gehouden.      Denk   aan een    paardenmanege,           een   stoeterij,  een
         veehouderij    en  dergelijke.   Geen landbouwhuisdieren           zijn  in ieder   geval    wormen,      kokkels, vissen,
         muizen, cavia’s, bijen, siervogels, duiven, katten          en honden. Het kan voorkomen dat dieren                   bij het
         ene  geval wel als landbouwhuisdier worden gehouden                 en   in het andere       geval   niet.  Bijvoorbeeld
         herten. De herten kunnen        voor  het vlees worden       gehouden       -
                                                                                       dan zijn het landbouwhuisdieren.
         Worden de herten        voor  de sier gehouden, dan zijn het        geen landbouwhuisdieren.
         NDFF.    De Nationale Databank Flora        en  Fauna is    een  natuurdatabank die gegevens               van  planten   en
         dieren in Nederland beheert. Momenteel bevat deze databank                      meer    dan 120      miljoen
         waarnemingen.        Het Natuurloket   verzorgt het beheer        en  de   exploitatie     van  de Nationale Databank
         Flora  en  Fauna in    opdracht  van  BlJ12. Aan de Nationale Databank Flora                en  Fauna werken veel
         verschillende    organisaties   mee.
         SCALP- Criteria.     Standaardaanduiding van de waarschijnlijkheid dat een waarneming betrekking
         heeft op   een  bepaalde diersoort (in dit geval de wolf). De aanduiding is ontwikkeld in het kader van
         het  project “Status and     Conservation of the       Alpine Lynx Population”.         De   volgende     codes   en
         omschrijvingen worden gebruikt:
                                                                                                                                          45
                                                                                                                                          0000000637
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>24047439
         C1: harde feiten. Een bewezen       waarneming (doodvondst, levend vangst, genetisch, door            een
         deskundige bevestigde foto      van   gehele dier zijkant of voorkant plus kop, telemetrie).
         C2:  bevestigde waarneming (door         een ervaren   deskundige bevestigde waarneming van         sporen,
         prooi, uitwerpselen,    foto, koor   huilen).
         C3: onbevestigde waarneming. Alle aanwijzingen waarbij            een  wolf niet is aan  te wijzen of uit te
         sluiten (eventueel    onder te verdelen in     mogelijk of onwaarschijnlijk).
         F: uitgesloten dat   er sprake  is van een   wolf-gerelateerde waarneming.
         Schadepreventieplan.      Een  plan dat   tot doel heeft om voor    gebieden   waarin  een  wolventerritorium is
         vastgesteld  te  beschrijven   welke   preventieve maatregelen mogelijk zijn       om  schade  aan
         landbouwhuisdieren te       beperken.    Het  plan wordt opgesteld    voor een   op gemeentegrenzen door GS
         vastgestelde regio    waarin op basis    van  monitoring  een   territorium is vastgesteld.  De provincie   is
         telkens initiator  van een   gebiedsproces     waarin verder  landbouw, terreinbeheerders, adviseur
         wolvenbureau     en  ecologische expertise     over  de wolf wordt betrokken. Een     schadepreventieplan
         reikt niet verder dan de    mogelijke    inzet van  preventieve middelen.    GS kan vooraf nadere eisen      aan
         het  plan stellen.
         WENR.    Wageningen Environmental Research (voorheen Alterra)             is een  kennisinstituut  voor  de
         groene   leefomgeving.    Het instituut maakt deel uit    van  Wageningen University      & Research Centre    en
         levert expertise op het    gebied   van  de groene ruimte    en  het duurzaam    maatschappelijk gebruik
         ervan.
         WiN. Wolven in Nederland is        een  samenwerkingsverband       van  Natuurmonumenten, ARK
         Natuurontwikkeling,      FREE  Nature, Koninklijke Jagersvereniging, IVN, IFAW, Studio Wolverine,
         Rewilding Foundation, Zoogdiervereniging,          van  Bommel Faunawerk       en Wereld Natuur Fonds.
         Wolven in Nederland streeft       naar een   conflictarm samenleven met wolven.
         Wolvenmeldpunt. Plaats        waar   waarnemingen     van  wolven of   mogelijke schadegevallen gemeld
         kunnen worden.
                                                                                                                           46
                                                                                                                           0000000638
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>24047439
         Noten    en  externe     bronverwijzingen
         ‘couplet 4 van    de bekende Dodenrit door drs P.       (1974)
         “Voor de betreffende artikelen uit dit verdrag zie bijlage 2.
         *CITES-verdrag:     op 3 maart 1973 te    Washington gesloten Overeenkomst inzake de internationale handel in
         bedreigde    in het wild levende dier-    en plantsoorten, met bijlagen (Trb. 1975, 23), alsmede de Resoluties van     de
         Conferentie    van   Partijen behorende bij dit verdrag.
         *
           De oudste historische Nederlandse vermelding die gekoppeld kan worden aan een duidelijke locatie komt uit
         Overijssel: het Utrechtsarchief.nl 17 Collectie Rijsenburg, nr 95. 'Acte 27 okt 1333, waarbij §& van Dienst,
                                                                                 -
         bisschop van Utrecht, Ludeke Curcamp toestemming verleent om de gemene weg door de Corencamp,
         toebehorend aan Ludeke, oostwaarts te verleggen en om op drie erven land netten te spannen om wolven te
         vangen. NB. In dorso met potlood (19e eeuw): in Colmschaten.' [Mogelijk de Koerkampshoek bij het onder
         Colmschate vallende Lettele.
         “Bron: DBBW Dokumentations- und Beratungsstelle des Bundes              zum   Thema   Wolf (per 27-6-2018)
         ®
           https://www.ferus.fr/loup/le-loup-biologie-et-presence-en-france
         "Natuurpact (2015)      par. 3.1: In het regeerakkoord is opgenomen dat het rijk verantwoordelijk is voor de kaders
         en  ambities   en  dat de provincies   verantwoordelijk zijn voor het invullen en uitvoeren van dit beleid. De
         verantwoordelijkheid van de provincies heeft betrekking op het beheer en de ontwikkeling van het
         Natuurnetwerk Nederland en de Natura 2000-gebieden (uitgezonderd de Natura 2000 gebieden waarvoor
         Rijkswaterstaat en het ministerie van Defensie verantwoordelijk blijven), het agrarisch natuurbeheer en het
         soortenbeleid binnen       en buiten het Natuurnetwerk Nederland.
         ®Bruinderink & Lammertsma 2013
         ’De Wet Natuurbescherming wordt binnen enige jaren opgenomen in de Omgevingswet. Aangezien de
         grondslag   voor   de  bescherming van de wolf is gelegen in het verdrag van Bern en de Habitatrichtlijn
         verwachten     we  vooralsnog geen andere benadering van deze diersoort in de Omgevingswet.
         "Voor Duitsland zijn dit Niedersachsen         en  Nordrhein-Westfalen   en in Belgié het Vlaams gewest   en Waals
         gewest.
           Vanwege      de decentralisatie   van  het natuurbeleid zijn de  provincies in de meeste gevallen verantwoordelijk
         voor  communicatie      over  wolven. Het   Rijk is verantwoordelijk voor (communicatie over) het wettelijke kader,
         borgen van het internationale beschermingsregime voor de wolf en rapportage aan de EU over de stand van
         zaken met betrekking tot het voorkomen van de wolf.
         12 Dit is ook relevant als    er meerdere organen op      hetzelfde schaalniveau zijn  betrokken. Als een concreet  geval
         met  een   wolf betrekking heeft    op meerdere provincies stemmen deze de communicatie bilateraal         af. Als er
         meer   dan twee provincies zijn betrokken wordt de woordvoering en communicatie afhankelijk van het
         onderwerp opgeschaald naar BlJ12 (wolvenbureau) of het IPO. Bll12 verzorgt standaard alle communicatie
         over schademeldingen, ongeacht het aantal betrokken provincies.
         3
            Het is primair de taak van terreinbeheerders om hondenbezitters te informeren over het risico voor
         loslopende honden in een wolventerritorium. In een aantal situaties kan (her-)begrenzing van
         ‘hondenlosloopgebieden’ nodig zijn, immers een losloopgebied wekt de suggestie dat dit altijd veilig is.
         Voor de betreffende artikelen uit dit verdrag zie bijlage 2.
         SCITES-verdrag:      op 3 maart 1973 te    Washington gesloten Overeenkomst inzake de internationale handel in
         bedreigde    in het wild levende dier-    en  plantsoorten, met bijlagen (Trb. 1975, 23), alsmede de Resoluties van    de
         Conferentie    van   Partijen behorende bij dit verdrag.
                                                                                                                                   a7
                                                                                                                                   0000000639
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>24047439
         18
            http://ec.europa.eu/environment/nature/conservation/species/carnivores/promoting management.htm
         *’
            In Nederland       zijn al twee wolven doodgereden,       in Duitsland is 67%  van alle dood gevonden   wolven in het
         verkeer     gesneuveld (Bron: DBBW).
         18
            Zie  bijvoorbeeld: http://www.wolf-sachsen.de/de/streckenentwicklung
         13
            Zie  bijvoorbeeld: http://www.isleroyalewolf.org/overview/overview/at               a  glance.html
         ?"
            De wet noemt ook vrijstelling als optie, maar gelet          op de eisen  waaraan   moet worden voldaan is die
         mogelijkheid vooralsnog puur theoretisch.
         2121
               Houders     van een    Artikel 9  proefdierstatus zijn ook bevoegd.
         *?
            besluit houders       van   dieren, paragraaf 2, artikel 1.6: ‘Een dier wordt, indien het niet in een gebouw wordt
         gehouden, bescherming geboden tegen slechte weersomstandigheden, gezondheidsrisico’s en zo nodig
         roofdieren.’
         **
            Wet dieren
         Voor het      vervoer van dierlijke bijproducten (materiaal van dierlijke herkomst niet bestemd voor menselijke
         consumptie) is een handelsdocument voorgeschreven. Door een wolf gedode landbouwhuisdieren worden op
         grond van de Wet dieren gezien als dierlijke bijproducten.
         In Verordening (EG) nr. 1069/2009, (kortweg de basis verordening dierlijke bijproducten) is aangegeven hoe
         dierlijke bijproducten dienen te worden verzameld, vervoerd, verwekt of verwijderd. Als nationale bepaling
         (op basis van de Wet dieren) is aangegeven, dat kadavers van dieren, onvoorwaardelijk ter verwerking en
         verwijdering dienen te worden aangeboden bij de enig in Nederland erkende verwerkingsinrichting Rendac Son
         B.V., die geheel Nederland als werkgebied heeft toegewezen gekregen. Van deze verplichte aangifte,
         overdracht en verwerking (destructiebestel) kan worden afgeweken, indien het materiaal (de kadavers of delen
         daarvan) worden verzonden naar een bedrijf of inrichting die beschikt over een toestemming, om aldaar te
         worden gebruikt voor onderzoek of diagnose. Het vervoer gaat vergezeld van een handelsdocument in
         drievoud, waarbij de vervoerder en verzender ieder een kopie behouden, het origineel gaat met het kadaver of
         deel daarvan naar de aangewezen inrichting.
         ESG-Alterra, Droevendaalsesteeg 3, 6708 PB te Wageningen, beschikt als onderdeel van de Wageningen
         Universiteit over een dergelijke toestemming voor het gebruik van dierlijke bijproducten voor onderzoek en
         diagnose. Na afloop van het onderzoek dient restmateriaal op voorgeschreven wijze alsnog te worden
         afgevoerd naar Rendac Son B.V.
         **
            In verband met de         rechtmatigheid van een tegemoetkoming in schade          en om  schadecijfers te kunnen
         produceren        die als zodanig niet ter discussie gesteld kunnen worden.
         >
            dit dient te     blijken  uit de Gecombineerde     Opgave bij de Rijksdienst   voor  Ondernemend Nederland
         ?¢
            Zie  o0.a.  ABRvVS,  23 maart    2005, 200407023/1,    r.0.2.5 en ABRVS,   26 maart  2008, 200705890/1,   r.o. 2.6.4.
         *”
            Onder directe schade wordt            bijvoorbeeld ook verstaan: indien   bij een geval ook schapen in een sloot rennen
         en   daar verdrinken dan worden deze            eveneens  vergoed, al zijn de dieren niet fysiek door een wolf gegrepen.
         Ook als dieren ogenschijnlijk lichte verwondingen hebben maar na enige weken alsnog sterven worden deze
         vergoed, mits de verwondingen meteen zijn geregistreerd. Bij een doodgebeten zwanger schaap wordt niet
         alleen het verlies van de ooi maar ook dat van de ongeboren lammeren meegerekend.
         “De omvang         en vorm van     het betreffende   gebied kan afhankelijk van het landschap en voedselaanbod van
         plaats   tot   plaats verschillen.    In Midden-Europa omvatten de meeste territoria een oppervlakte van 150 tot 350
         km?®. Aanwijzingen        voor   dezelfde wolf moeten zich dus gedurende minimaal een half jaar binnen een
         onderlinge       afstand   van  —indicatief- 20 kilometer voordoen.
         Pers. informatie         van   buro LUPUS uit Duitsland.
                                                                                                                                    48
                                                                                                                                    0000000640
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>24047439
         *Gerekend vanaf de   eerste datum waarop   specifieke individu(en) met zekerheid  zijn vastgesteld.
         *!
            Dit kan in voorkomende  gevallen worden  ingebracht in de onderzoeksagenda Bll12/Faunafonds.
         *2
            Op termijn wordt in het kader van de Omgevingswet    een ‘informatiehuis natuur’ opgezet, het is nog niet
         bekend hoe de NDFF hierin wordt opgenomen. De      toegankelijkheid van basisgegevens    aan derden via de NDFF
         is uiteraard ook gebonden  aan bijvoorbeeld privacywetgeving.
                                                                                                                         45
                                                                                                                         0000000641
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>