<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>15265765
         Advies            Natuurbegraafplaats
          Hoogengraven
         Draagkracht     voor   natuurbegraven
         Auteurs: INSEE, HEEFT, EFT
         Wageningen Environmental Research (Alterra)
         Wageningen, November  2017
                     WAGENINGEN
                   .
                     UNIVERSITY & RESEARCH
                                                     0000000046
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>15265765
         0000000047
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>15265765
          1          Aanleiding
         Op  5 oktober 2017 heeft dhr.      IEEEIvan        de gemeente Ommen Wageningen Environmental Research per
         mail de  volgende opdracht      gegeven:
         Wat is de   draagkracht    van  het  gebied   voor    wat betreft het aantal graven, dat kan worden          toegestaan
         (dichtheid   aantal graven    en  frequentie begrafenissen)? Ik        verzoek  u  in de   advisering   de factor tijd
         (spreiding   van  het aantal graven door de         tijd heen)  en de factor locatie    (spreiding   van het aantal graven
         athankelijk   van  gebiedskwaliteiten) daarbij        te betrekken.
         Om deze vraag te kunnen beantwoorden hebben twee                   experts  van   Wageningen Environmental Research
         (Alterra)  op 28  september     2017    een  bezoek     gebracht  aan  de  geplande Natuurbegraafplaats
         Hoogengraven.      Daar is met    vertegenwoordigers van de gemeente Ommen-Hardenberg en de
         initiatiefnemer   van   Natuurbegraafplaats Hoogengraven            de locatie bekeken      (Het  uiterste noorden van de
         geplande natuurbegraafplaats         is niet bezocht).     Daarnaast is  gebruik gemaakt        van  volgende  literatuur:
          e
               Eelerwoude,     2017.  Natuurbegraafplaats Hoogengraven. Ontwerp-                en  beheerplan
              natuurbegraafplaats       te Ommen.      Goor,    Eelerwoude.
          e
               Haas, de,   W.   en E.A. de  Vries,   2013.    Natuurbegraafplaatsen     in  Nederland; Landelijke      inventarisatie
              2013.    Wageningen,     Alterra   Wageningen       UR  (University  & Research     centre), Alterra-rapport 2470.
          e
               Moolenaar, 1.G. de, M.G. Mennen en F.H. Kistenkas, 2009. Terug naar de natuur,; Mogelijke effecten
              en juridische aspecten t.a.v. natuurbegraven, asverstrooien en urnbijzetting in natuurgebieden.
              Alterra, Wageningen. Alterra-rapport 1789.
          oe
              Tonckens,     J. 2017. Flora en Faunaonderzoek ten behoeve van               natuurbegraafplaats Hoogengraven         te
              Ommen. Haren, Tonckens            Ecologie.
          »
              Vries, B. de, W. Wamelink, W. de Haas, J. Frissel, M.             van Adrichem, 2017. Effecten         van
              natuurbegraven op de vegetatie op natuurbegraafplaats Heidepol;, Natuurbegraven                       in praktijk.
              Wageningen, Wageningen Environmental Research. Alterra-rapport 2846 (in prep.)
         Op basis hiervan komen wij        tot het  volgende expert judgement.
         2         Beschrijving huidige                             situatie
         De locatie   voor  de natuurbegraafplaats       is  gelegen   in het boscomplex Hoogengraven in de driehoek
         Ommen     -
                      Hardenberg Dedemsvaart.
                                    —
                                                         Het maakt onderdeel uit       van een groter boscomplex ten
         noordoosten     van  Ommen. In het       huidige   bos is de grove den het meest        vertegenwoordigd. Aangezien
         het bos  grotendeels spontaan       is  opgekomen,       hebben de bomen veelal       een   grillige vorm. Daarnaast komt
         er ruwe   berk  en  inlandse zomereik      voor.   In de  heesterlaag   worden    hulst, vlier, vuilboom, en
         Amerikaanse     vogelkers aangetroffen.       Deze |aatste is    een  ongewenste     exoot. In de struiklaag zijn onder
         andere struikheide      en een  enkele   jeneverbessen aanwezig.        Beide  zijn relicten uit de tijd dat het perceel
         meer   open   van  karakter   was  (Eelerwoude, 2017).        Binnen de   planlocatie zijn drie bodemtypen aanwezig,
         Haarpodzolgronden, Stuifzandgronden            en    Gooreerdgronden. Alle drie zijn voedselarme gronden.
         Doel is het realiseren    van een    natuurbegraafplaats       met eeuwigdurende grafrust en daarmee het eeuwig
         in standhouden van natuur met als          tijdelijke nevenfunctie het begraven (Eelerwoude, 2017).
                                                                                                                                       0000000048
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>15265765
         Figuur   1 Ligging Geplande Natuurbegraafplaats Hoogengraven
         3         Overwegingen
         Natuurwaarden
         Tijdens het veldbezoek    is het terrein globaal geschouwd. Het bos heeft over het algemeen weinig tot zeer
         weinig natuurwaarden, mede door (veel) achterstallig onderhoud. Daarbij moet worden aangetekend dat
         in september het voorjaaraspect      van  bossen niet te  bepalen valt.   De rand van het   gebied grenzend  aan
         de heide in het  naastgelegen perceel     van de gemeente heeft      duidelijk potentie als heide (en wordt ook
         als zodanig ontwikkeld). Daar is ook de jeneverbes aangetroffen. Op sommige plekken zijn nog restanten
         van een   mengsel van mossen en korstmossen op de bodem aanwezig met 0.a. rendiermos. Daarnaast
         staat op veel plekken struikheide van verschillende ouderdom. Ook in het bos zijn overblijfselen van
         korstmossen vegetatie en heide aangetroffen, struikheide, maar ook dopheide. De laatste duiden op
         lokaal wat vochtigere omstandigheden, mogelijk omdat er nog wat leem in de bodem zit. Op
         verschillende  plekken  komt de Amerikaanse      vogelkers voor,    die wordt bestreden. De situatieschets zoals
         gegeven door Tonckens      (2017)  is voor zover  in het veld bekeken qua      karakterisering van de situatie en
         de staat  van het bos correct. Door Tonckens     (2017)    is er een  inventarisatie gemaakt van de voorkomen-
         de plantensoorten in de Hoogengraven te Ommen. Er zijn drie plantensoorten globaal op de kaart aange-
         geven; Borstelgras (Nardus stricta), Jeneverbes (Juniperus communis) en Koningsvaren (Osmunda
         regalis). Betere kaarten zijn ons niet ter beschikking gesteld. Dit maakt het onmogelijk om precies de
         draagkracht   van  het gebied  te bepalen, daarvoor    is een   vegetatiekartering noodzakelijk,  met ook  daarop
         aangegeven de restanten      van  de  korstmosvegetaties     en  andere  bronpopulaties  met een ruwe indicatie
         van  hun  oppervlak.
         In de beschikbaar   gestelde rapportages (zie hst 1) is de informatie over de bodem beperkt. Hieruit wordt
         bijvoorbeeld  niet duidelijk of het gaat om reeds vergraven gronden of om onvergraven gronden. Als de
         bodem in het verleden is vergraven is de extra       bodemverstoring door natuurbegraven doorgaans minder
                                                                                                                           0000000049
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>15265765
         problematisch. Om (verdere) verstoring door de natuurbegraven zoveel mogelijk             te beperken, wordt   er
         meestal   voor gekozen    om  de opgegraven    grond  in de  goede volgorde terug   te plaatsen. In het  geval van
         verschralingsbeheer kan     er echter cok  voor  worden    gekozen om de grond omgekeerd terug       te storten in
         het  geval dat de ondergrond minder rijk     is dan de   bovengrond. Bij verschralingsbeheer kan     er zelfs voor
         worden   gekozen   om   bepaalde bodemlagen     te verwijderen.    Wat het beste is voor de  natuurontwikkeling
         zal per uitgangssituatie verschillend zijn.
         Op basis   van het veldbezoek kan     geconcludeerd worden dat het overgrote deel een lage natuurwaarde
         heeft,  maar  dat daarin  plekken zijn die een hogere waarde vertegenwoordigen en als “zaadbron” kunnen
         fungeren    voor  de toekomstige natuurontwikkeling       in het gebied, of anderszins het verdienen   om
         beschermd te worden.      Hierbij valt bijvoorbeeld  te denken aan    plekken  met  korstmossen, dopheide, (een
         deel  van  de struikheide) en dassenburchten.
         Figuur   2 Plek  waar  heide zich kan ontwikkelen    en  zaadbronnen bewaard dienen te worden
                                                                                                                            0000000050
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>15265765
         Figuur 3   Korstmossen die behouden dienen te worden
         Dichtheid  van   de graven
         De bossen van de     Natuurbegraafplaats Hoogengraven (met          soms    dunningsachterstand) hebben
         doorgaans   een   lage  natuurwaarde, Deze    lijken qua opbouw enigszins op delen         van  het bos de Natuur-
         begraafplaats Heidepol. Op Natuurbegraafplaats Heidepol           varieert in die delen   van   het bos de
         grafdichtheid   tussen 200 en 500    graven/ha. Daarbij dient     te worden opgemerkt dat de natuurwaarde            van
         het bos op de    Heidepol hoger  is dan die van   Hoogengraven, zeker ten opzichte van de delen met
         achterstallig onderhoud.     De Gemeente Arnhem       (mede   namens     de gemeente    Ede)   is nauw betrokken
         geweest bij het vaststellen    van de toegestane    grafdichtheid.   Recent onderzoek op       natuurbegraafplaats
         Heidepol  toont aan dat aldaar de invioed op de      vegetatie in de eerste vijf jaar niet negatief is.
         Vergelijkbare dichtheden lijken ook op natuurbegraafplaats Hoogengraven zonder negatieve gevolgen
         mogelijk. Praktijkonderzoek     naar  de effecten  na  de eerste 5 jaar is niet    uitgevoerd;   deze effecten zijn
         nog onbekend.
         Plekken met    een  hoge natuurwaarde,     zoals de heide   en  delen  van  de   bossen, zijn  van  betekenis  voor  de
         huidige  natuurwaarde of kunnen      van  betekenis zijn  bij  het creéren   van   toekomstige    natuurwaarden.
         Deze  plekken moeten beschermd worden. Dat kan betekenen               dat op die   plekken   geen of slechts in
         beperkte mate natuurbegraven mogelijk is en dat er mogelijk            ook  een zone   omheen moet komen         om
         verstoring  te voorkomen. Grafdichtheden variéren dan van 0 tot 20             graven/hectare (overigens zijn
         dergelijke plekken    vaak  maar  enkele vierkante meters groot, dus is        het in de meeste gevallen
         waarschijnlijk 0 graven/hectare). Het gaat onder andere om de plekken waar               nog   korstmosvegetatie
         aanwezig. Deze mogen niet vergraven worden en vanwege de kwetsbaarheid                   mogen     ze tijdens een
         begrafenis  ook niet betreden worden. Ook de door Tonckens weergegeven aandachtsoorten mogen niet
         vergraven   en  betreden worden. Rond de Jeneverbes dient          een  veilig  zone van  vijf meter worden
         aangehouden     waar   niet gegraven kan worden     om   de wortels niet te    beschadigen.    Ook rond de
         Dassenburcht dient     een zone van   niet graven   en betreden    aangehouden te worden.         Daarnaast  zijn er in
                                                                                                                                  0000000051
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>15265765
         de bossen    en  in het open    gebeid nog relicten     met heide en dopheide te vinden. Een deel van die
         populaties   moet behouden        blijven omdat zij als zaadbron kunnen dienen. Niet alle struikheide hoeft
         behouden te     blijven, maar een deel zou beschermd moeten worden. De dopheide is door ons alleen in
         het bos  gevonden, deze zou ook beschermd kunnen worden en het bos zou daar wat opener kunnen
         worden   gemaakt     om   de   oorspronkelijke vegetatie      weer een      kans te geven.
         Zonering   in tijd
         Omdat   er  in het  gebied natuurontwikkeling wordt nagestreefd, zal               over   10 jaar de situatie mogelijk
         anders zijn dan     nu  het  geval  is. Er zullen nieuwe     plekken     met een   hogere natuurwaarde ontstaan en
         nieuwe soorten voorkomen, Delen die nu zeer              geschikt zijn     voor een   bepaalde grafdichtheid kunnen       in de
         toekomst    mogelijk    minder   geschikt zijn.
         Het delven van graven kan een           positieve invloed hebben op zowel de heide als het bos omdat het nieuwe
         kansen creéert in     een   bos met veel    achterstallig onderhoud,         dat de heide heeft   overgroeid. Daarbij    dient
         wel rekening    worden    gehouden      met de   ontwikkelingen      ter  plekke  in de  tijd. Bijvoorbeeld,  als er gekozen
         wordt  om   ten behoeve van het herstel van de natuurwaarde                  (voormalige) heidegronden te plaggen, kan
         het gebied   direct   na het   plaggen   een  hoge grafdichtheid       aan.   Het delven van een graf kan soms
         vergeleken    worden met       plaggen.   Daarom   is  het verstandig      om  daar waar plaggen nu wordt toegepast dit
         te combineren met het delven van graven. Later als de heide zich weer ontwikkeld zal de intensiteit van
         nieuwe graven creéren        omlaag    moeten    om  de  ontwikkeling      niet teveel te verstoren. Er kan dan      een
         verschuiving    van   delven   naar  het bos   plaats  vinden.
         In de bossen zouden       meer    graven per ha kunnen worden            aangelegd (ten opzichte     van  delen met de
         ontwikkelde    heide)   vooral   waar   de biodiversiteit   laag  is. Momenteel kan in de dichte        opstanden met veel
         achterstallig  onderhoud het aantal graven per ha            hoger zijn. Daarbij      kunnen de    vliegdennen worden
         ontzien door alleen te      begraven    buiten het wortelstelsel      van de boom. Op Natuurbegraafplaats Heidepol
         wordt dit  gedaan     door alleen   aan   de rand  van en    buiten   de geprojecteerde boomkroon graven te creéren.
         Zeker  voor   de aanwezige delen met loofbomen is het             aan    te raden   om  de graven buiten de boomkroon te
         houden   om   geen wortels te      beschadigen.
         4           Adviezen
         Advies 1: Ten aanzien         van  de natuurwaarden schatten wij in dat de            grafdichtheid die op
         Natuurbegraafplaats Hoogengraven acceptabel is,               in grote delen     van  het gebied vergelijkbaar zal zijn
         met de   grafdichtheid in     de bos-   en heidegebieden op natuurbegraafplaats Heidepol. Daar worden op
         vergelifkbare delen van       het terrein  dichtheden gehanteerd van 200- 500 graven per hectare. Op dit
         moment lijken de natuurwaarden op natuurbegraafplaats Hoogengraven lager dan op Natuurbegraaf-
         plaats Heidepol. Uit onderzoek blijkt dat op natuurbegraafplaats Heidepol geen negatieve effecten van
         natuurbegraven gevonden zijn.
         Gemeente Ommen is in het           concept bestemmingsplan uitgegaan              van  286 graven per ha. In combinatie
         met het gegeven dat de natuurwaarden op              Hoogenraven lager lijken dan die op Heidepol, lijkt dit           ons
         een voor   de natuur verantwoorde         grafdichtheid. Daarbij geldt        wel dat  rekening   moet worden     gehouden
         met de onder advies 2 aangegeven            plekken   die  een  zekere waarde       vertegenwoordigen      of die kunnen
         dienen als zaadbron.
         Op dit moment      is het vergraven      van gronden    geen   punt    van   discussie in de   gemeente   Ommen. Voor de
         gemeente    is de randvoorwaarde dat het          natuurbegraven        niet ten koste mag gaan      van  de natuur   (zowel
         de beleefnatuur als de       ecologische natuur).     In onze adviezen bevelen         wij doorgaans   aan om     daartoe de
         grond  in de oorspronkelijke volgorde terug te storten om zo min mogelijk verstoring te veroorzaken. In
         sommige gevallen echter (bijvoorbeeld in geval van voormalig intensief landbouwkundig gebruik) kan
         het naar  boven halen      van de armere ondergrond de natuurwaarde vergroten. Dit kan eventueel in het
         beheerplan    van   Hoogengraven worden opgenomen. Wij bevelen aan om hiervoor te kijken naar de
         experimenten die elders worden uitgevoerd, zoals bijvoorbeeld bij                  Natuurmonumenten.
                                                                                                                                         0000000052
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>15265765
         Advies 2: Plekken die wel       een  zekere waarde      vertegenwoordigen     of als zaadbron kunnen dienen      voor de
         toekomstige ontwikkeling       van  het  gebied   dienen beschermd te worden. Dat betekent dat tenminste:
          eo   Plekken met     Borstelgras (Nardus stricta),     Jeneverbes    (Juniperus communis) en Koningsvaren
               (Osmunda regalis) mogen niet vergraven            worden    om  graven  aan te leggen;
          e    Rond de Jeneverbes moet         een  buffer  van  5 meter aangehouden worden om aantasting van het
               wortelsteisel te   voorkomen,
          o    Plekken met de korstmosvegetatie mogen niet vergraven worden en ook niet bereden of betreden
               omdat ze zeer kwetsbaar zijn. Dat betekent dat ook bij begrafenissen voorkomen moet worden dat
               bezoekers per ongeluk de korstmossen betreden;
          e    Bescherm de delen met dopheide. Bij een meer open structuur van het bos zouden op die plekken
               ook andere soorten      weer naar voren     kunnen komen vanuit de zaadbank          en zich dan  van  daaruit
               over   het terrein kunnen    verspreiden;
          o    Rondom Dassenburchten moet            een  buffer  van minimaal 50 tot 100 meter      aangehouden     worden.
         Om dit   goed uit te kunnen voeren is het raadzaam om een gedetailleerdere               inventarisatie te  doen,
         waarbij de plekken met te behouden vegetatie in kaart gebracht wordt.
         Advies 3: Voor het hele       gebied geldt het advies     om   te proberen  om zover    mogelijk van de stam    van  de
         boom weg te      blijven (met   name   bij de viiegdennen)    om zo   niet te veel  belangrijke wortels te
         beschadigen.     Een  vuistregel  is dat alleen op de rand van de      kroonproject   en  daarbuiten graven komen.
         Niet dichter   bij de stam. Uiteraard heeft dit ook invioed op de maximale hoeveelheid graven die het
         gebied   toe laat.
         Advies 4: Naast      een  zonering in ruimte (advies 1      en  2) is het ook raadzaam om een      plan  te maken om
         in de  tijd te zoneren door te    beginnen    met  begraven in de gebieden      waar nu   nog  een lage  natuurwaarde
         is en verwacht wordt dat het snelst een         significante verbetering van    de natuurwaarde wordt verwacht. In
         deze delen zullen de     mogelijkheden      om  nieuwe graven te creéren      namelijk  afnemen.
         Advies 5: Zorg      voor een   goed beheerprotocol, toegespitst op deze locatie, waarin de juiste balans
         tussen natuurbeheer      en  natuurbegraven      wordt gevonden. Belangrijke elementen van een beheerprotocol
         betreffen: grafrust voor onbepaalde tijd, grafmarkeringen alleen van organische en natuurlijke
         materialen, milieuvriendelijke kieding en kisten, en een concrete en toetsbare beschrijving van de wijze
         waarop onderhoud       en  monitoring plaatsvindt,
         5   Verantwoording
         Dit advies is   opgesteld   door:
                                       (Natuurbegraven, Bio Engineering)
          «    Dhr.                        (Ecologie)
          o    Dhr.    EEIEEEIM       (atuurbegraven, Landscape Governance)
                                                                                                                                  0000000053
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>