<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075159
         Advies vanuit de                      voorbereidingsgroep                          en    voorstel         aan      de
         adviescommissie                        over       het meten in               en om         het      Liefstinghsbroek
         Op basis   van   de  vorige   adviescommissie        vergadering     d.d. 1  juli  2021 is  een  procesvoorstel gedaan       om voor    het
         belangrijke     onderdeel ‘meten’         een  voorbereidingsgroep        in te stellen   om een    concreet voorstel ter     behandeling
         in de de commissie       voor    te bereiden. De      voorbereidingsgroep wordt begeleid door de onafthankelijk
         wetenschapper        en  bevat    een    afvaardiging van Georganiseerde Landbouw,               de  Trekkerclub,    Gemeente
         Stadskanaal, Provincie        en   Prolander. Deze notitie       beschrijft    de  uitgangspunten      voor   het meten   en een eerste
         voorstel   voor   de opzet    van    metingen. Dit gedragen voorstel wordt             u  met  instemming vanuit de gehele
         voorbereidingsgroep aangeboden. Bij goedkeuring vanuit de adviescommissie zal het voorstel nader worden
         uitgewerkt tot     een concreet        uitvoeringsplan    voor   het meten.
         Waarom willen        we   meten?
         Op dit   moment wordt in en om het              Liefstinghsbroek     zelf geen stikstof gemeten        en  zijn we voor   informatie   over
         stikstofdepositie     en  emissies      afhankelijk  van  de  landelijke RIVM modelberekeningen. Deze zijn niet nauwkeurig
         genoeg    om    het maatwerk te kunnen leveren            waar    de  gebiedsgerichte aanpak         op de schaal    van  het gebied
         rondom     Liefstinghshroek       om    vraagt.   Daarnaast is de onzekerheid in de modellen             nadelig   voor het  draagvlak
         voor   mogelijke maatregelen           om te   komen tot    een  effectieve reductie       van  de  stikstofdepositie. Het is daarom
         zinvol  en van    belang   om    met    metingen    meer   inzicht te   krijgen   in de  dynamiek (emissie, dispersie, transport         en
         depositie)    van  stikstof in het     gebied.    Om   nauwkeuriger      en  concretere     meetgegevens       te krijgen als basis voor:
              -
                    Het in beeld     krijgen    van   de verschillende bronnen die          bijdragen  aan   de  depositie in het gebied,    om
                    berekende modeluitkomsten te               nuanceren.
              -
                    Het   afwegen     en   in perspectief zetten     van   de  juiste (dat wil   zeggen    gerichte, doeltreffende)
                    maatregelen       en  oplossingsrichtingen,       in plaats   van een     ongewisse generieke aanpak.
              -
                    De herkenbaarheid           van  de uitkomsten     van   metingen      en  draagvlak   van  betrokkenen     en omgeving
              -
                    Het   volgen   van   de lokale     stikstofdepositie   in de toekomst       om   het effect   van  maatregelen te monitoren
         Wat is de    uitgangssituatie?
         Eris in het    gebied sprake      van een     constructieve samenwerking tussen landbouw                en  natuurbeheer dat heeft
         geleid  tot de realisatie van een          omvangrijk natuurherstelplan (NNN)             en een   stevige aanpassing     van  de
         landbouw. Het is       goed   om    dat als   uitgangspunt    te nemen, te erkennen dat deze            inspanningen niet     voor  niets
         zijn geweest,     en dat  we   daarop      willen voortbouwen in de        gebiedsgerichte aanpak         ook in   perspectief  van
         stikstof.
         Kernpunt is ook dat het belang             van  die aanpak groter     is dan strikt de N2000       kern,  maar   dat het  om  de  integrale
         omgevingskwaliteit        van  het    omringende gebied gaat:           een  landschappelijke      kwaliteit met natuur-     en
         recreatieve     waarde;    en een     economische kwaliteit       van   de waarde      van  agrarisch landgebruik; onderling
         verweven      in een  vitaal  platteland      met een   gezonde leefomgeving.          Zo  een geméleerd       kwaliteitsbeeld kan het
         kader   zijn  voor een   lokale, gebiedsgerichte         en  doelgerichte ontwikkeling         van   landschap    met natuur en
         landbouw.
         De omvang       van  het  gebied     met een     beperkt aantal    actoren maakt het        mogelijk   te werken met     maatwerk,
         toegesneden       op  vakmanschap         met lokale kennis     van   natuurbeheer      en  agrarisch ondernemerschap.
              -
                      Bestuurlijk:  er is  een   jarenlange constructieve samenwerking              van  alle betrokken     partijen in de
                    gebiedscommissie
                                                                                                                                                     0000000433
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075159
              -
                      Moaatschappelijk: het belang          van   de landbouw in de        regio    is groot  en  vraagt samen    met natuurherstel
                     om een     blijvende    en  toekomstbestendige oplossing (win                 —
                                                                                                     win)
              -
                      Juridisch: voldoen      aan  (Europese) verplichtingen en bijbehorende vergunningensystematiek (voor de
                     landbouw       en  andere    sectoren)
              -
                      Inhoudelijk: de natuur in het Liefstinghsbroek (met name het blauwgrasland) staat er nog niet goed bij
                     (op  basis    van  locatiebezoek      deskundigen      en  de  vegetatiekartering         van  2020/2021). Daarbij speelt       de
                     invloed    van  stikstof   een   rol, maar    zeker ook de     hydrologie       en  bodemgesteldheid,      en  de  ecologische
                     hersteltijd.
              -
                      Technisch: op dit moment wordt              er nog niet concreet stikstof gemeten in het             Liefstinghsbroek      en  zijn
                     we   athankelijk    van   de  landelijke    stikstofmodellen.
              -
                      Proces: meten kan        bijdragen    aan   het  opstellen   van een      effectieve    (doelgerichte) gebiedsgerichte
                     aanpak     met   maatwerk, binnen het tijdspad            van   de stikstofdoelen        (2030, 2050).
         Wat willen      we   weten door te meten?
         Meten is geen doel op          zich,  maar een     manier of beter inzicht te          krijgen   op zaken   waarover    twijfel bestaat.
              a.     De hoeveelheid stikstof         (incl. ammoniak)       die in  en  rond het       Liefstinghsbroek neerkomt,       met oog    voor
                     variaties in ruimte      en  tijd  om   daar met    gebiedsgericht maatregel            op in te kunnen    spelen,   en  met zicht
                     op  langjarige trends       om   de effectiviteit    van  de  gebiedsgerichte maatregelen            te kunnen    bepalen
               b.    De  bijdrage    van   lokale bronnen       aan   deze hoeveelheid stikstof          (incl. ammoniak}
              ¢.     De verschillende       opties   en   maatwerkoplossingen          voor    lokale bron reducties
         Hoe kunnen       we    zinvol meten?
         Er zijn  verschillende methoden           om    stikstof in de   omgeving      te meten.       Op hoofdlijnen kunnen      twee manieren
         van  meten worden onderscheiden: 1. Het meten van het                        profiel   van    stikstofconcentraties in de lucht. 2. Het
         meten van stikstofemissie aan de bron en                 stikstofdepositie      in het veld.
         1. Het meten       van  stikstofconcentraties       in de lucht
         Ammoniak concentraties worden standaard op                      een  indirecte      wijze gemeten,      door stikstof  over een    bepaalde
         periode    in te vangen in meetbuizen            en  die in het lab te   analyseren. Op         enkele locaties   zijn er ook   meer
         geavanceerde        directe   (in-situ)  meettechnieken         opgesteld.    Voor     een   gebiedsgerichte benadering        is het  grid  van
         het meetnet echter te          grofmazig.     Idealiter wordt daarvoor         een    voldoende dicht      grid van  meetpunten opgesteld
         met in-situ sensoren die de ammoniak concentratie in de lucht continue                            volgt. Dat is ook door het
         Adviescollege Stikstofproblematiek (“Remkes”) geadviseerd                         .  De concentraties die ter      plekke gemeten       worden
         geven    een   beeld   van   de  verspreiding van       stikstof  over  het   gebied,     waaruit    hotspots van   emissies   en   deposities
         zijn af te leiden.       Een  dergelijk netwerk kan (moet) wel ook aansluiten bij de nationale RIVM meetpunten,                             ter
         calibratie. Kritische factor       hierbij   is het vinden c.q. ontwikkelen           van   geschikte    sensoren voor    ammoniak in de
         concentraties zoals die in het          vrije  veld  en  de   benodigde     kosten      voor   de  logistieke inrichting  van   het meetnet.
         Om   meer     inzicht in de    mogelijkheden       en  beperkingen      te  krijgen    is er  contact met TNO     Groningen,      die in
         samenwerking         met One Planet       (KU Leuven,       Radboud    Universiteit, WUR) werkt           aan  de ontwikkeling     van zo een
         netwerk     van   sensoren,     en met de     projectgroep      ‘Zicht op Stikstof’      van   de 3  noordelijke provincies,     die  een
         inventarisatie doet        van  beschikbare meettechnieken.
         2. Het meten       van  stikstofemissie     en   depositie
         Een andere methode is het meten                van  stikstofemissie op       een    bepaald     moment en op een       specifieke plek nabij
         emissie bronnen         (bv. stallen)   en  kritische   depositie locaties (bv. kwetsbare vegetatie). Voor emissies in stallen
         volstaan in de handel         verkrijgbare     sensoren,     voor  depositiemetingen           worden tal   van wetenschappelijke
         methoden       (van   de klassieke     meethuisjes     tot aan   gerichte bioindicatoren,          zoals in het onderzoek     van    Mesdag
                                                                                                                                                          0000000434
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075159
         fonds) toegepast.      Deze   metingen   kunnen     meer    inzicht geven in     een  causale relatie tussen     een   bepaalde
         stikstofbron   en  specifieke depositie in de omgeving (zeker als             met tracers wordt      gewerkt),   maar    omdat de
         meetdichtheid dun       en  situationeel  is,  en  de depositiemetingen kostbaar,          is deze methode minder         geschikt   als
         alternatief voor    berekeningen     voor  het in kaart    brengen     van  stikstof emissie, verspreiding      en  depositie
         Voorstel
         De beide meetmethodieken hebben               specifieke kwaliteiten (real time monitoring            vs.  nader onderzoek)     en
         tekortkomingen {(meetnauwkeurigheid, kosten).                Een doordachte combinatie           van  beide methoden kan de
         uitkomsten    en  resultaten   van  het meten      nauwkeuriger      en  concreter maken. Een        depositiemeting (op      een
         specifieke  locatie   en tijdsmoment)     kan    bijvoorbeeld volgen      op basis   van  mogelijke    bronlocaties uit de lokale
         concentratiemetingen        van een   dicht meetnet. En daarmee           bijdragen   aan een zo    realistisch  mogelijk   beeld   van
         de stikstof depositie    op het   Liefstinghsbroek,     en   zinvolle  opties voor   lokale emissie reducties. De schaal         en
         omvang   van   het  Liefstinghsbroek maakt dit N2000 gebied uitermate geschikt als pilot gebied.
         Voorstel    aan     de adviescommissie is             om    op basis      van   dit voorstel op        hoofdlijnen een
         concreet     plan    van    aanpak     voor     het meten {meetplan) op te stellen.
         Wat hebben     we    daarvoor   nodig?
              e
                  Bestuurlijk draagvlak      in de adviescommissie         en   Provincie.
              eo  Een concrete       afbakening   van    het gebied    waarbinnen het meetnet moet worden ontwikkeld. De schaal
                  van   het meetnet moet aansluiten op de schaal               van  de RIVIM   modellen, dus      met een   grid  van ca.  100
                  meter tussenafstand. Voor ammoniak is een                 gebiedsomvang tot        op 1 km    van   Liefstinghsboek het
                  meest     interessant,   met  een    extra  ring op 2   en 5 km afstand.
              e   Inzicht in de    benodigde tijd    en    kosten  voor   de  ontwikkeling    van een    lokaal meetnet     en  de  uitvoering
                  van   depositiemetingen. Onderzocht kan worden of het Liefstinghsbroek                      concreet als    pilot gebied in
                  nationale     stikstofprogramma’s ingezet          kan worden.
              e   Akkoord vanuit de       provincie     voor  het inzetten    van een   deel  van  de beschikbare      stikstofbudgetten     ten
                  behoeve      van  metingen.
         Vanuit de  voorbereidingsgroep is ook            nog het   volgende     meegegeven      voor   het algehele vervolgproces
              -
                  1  Erkenning:     het Liefstinghsbroek      maakt onderdeel uit       van  het grotere    geheel    van de NNN
                  Westerwolde. Het is dan ook            van  belang   in beeld   brengen   en  nadrukkelijk te      erkennen wat     er in het
                  verleden al door landbouw          en   natuurorganisaties allemaal gedaan           en  bereikt is  voor/in   het
                  Liefstinghsbroek.
              -
                    25amenwerking:       er is de landbouw       en  ook in het natuurbeheer veel         aangelegen     om te   komen tot
                  goede    duurzame      en doelgerichte maatregelen           met  toekomstperspectief.        Beide hebben baat      bij om   in
                  samenwerking        te komen tot een       gedragen     realistische  gebiedspecifieke oplossing (win -win)
              -
                  3 Afbakening       en concretisering: het is      van  belang de afbakening       te maken tussen de       gebiedsgerichte
                  aanpak     en  europese/landelijke/provinciale ontwikkelingen.               De gebiedsgerichte aanpak         staat hier niet
                  los  van maar     richt zicht wel   zo  concreet en     specifiek mogelijk    op de directe      omgeving    rondom het
                  Liefstinghsbroek      en  nog  specifieker    op   herstelmaatregelen      en  specifieke bronnen binnen deze
                  begrenzing.      Een  duidelijke afbakening        biedt ruimte    voor  lokaal maatwerk.
              -
                  4 Verheldering stappen in het proces:            een concrete     planning, communicatiestappen           en   betrokkenheid
                  met en van de       omgeving.    Met aandacht        voor  maatwerk     en  keukentafelgesprekken        voor   direct
                  belanghebbenden         en een   bredere     algemene informatievoorziening            van  website/nieuwsbrieven        etc.
                  voor   de   omgeving.
                                                                                                                                                   0000000435
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>