<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20076362
                                           Handreiking Natuurbuurderijen
                                                                                     Lysias    Advies
         versie  van  21 september        2021
         voor  genodigden bijeenkomst          12 oktober 2021
         Inleiding
         In 2020 vierde   Lysias Advies het 20-jarig          bestaan. Ter        gelegenheid     van dit jubileum hebben     we   enkele
         vraagstukken geselecteerd           als   ‘stevige kost’,         om  onze   tanden in te zetten en tot         oplossingen   te
         komen. Een    van  de  geselecteerde        cases    is de vraag      van  de WUR                           om een   praktische
         handreiking op     te stellen      voor    regionale        en   lokale overheden       en  semipublieke organisaties        om
         "natuurboerderijen”     te  ontwikkelen,      met name rond Natura             2000-gebieden.
         De  ontwikkeling    van     natuurboerderij Eytemaheert                vormde de      aanleiding     voor  deze vraag.     Deze
         boerderij is in 2018 door nieuwe ondernemers opgezet op gronden grenzend                                  aan   een  waardevol
         Natura   2000-gebied.       Deze     gronden      waren          daarvoor    in  gebruik     voor    intensieve    veehouderij.
         Eytemaheert     is een     natuurinclusieve        kringloopboerderij         met   Groninger blaarkoppen          die  gevoerd
         worden      met    natuurgroen          uit    de          naburige      natuurterreinen       van     Staatsbosbeheer        en
         Natuurmonumenten. In 2019 is de                samenwerking           met WUR gestart. Naast WUR,               zijn gemeente,
         provincie, waterschap,       Staatsbosbeheer         en     Natuurmonumenten         partners   in deze  ontwikkeling,    binnen
         de grotere kaders van de         AgroAgenda       Noord Nederland van het             Noordelijk    landbouwberaad.
         Vraagstelling      en    definitie
         Voor deze     stevige     kost-casus       is de    volgende vraagstelling geformuleerd: Is het concept                      van
         ‘natuurboerderij’    ook      te   realiseren      op        andere    plekken    in    Nederland,     rond    natuurgebieden
         (Natura 2000-gebieden          en/of onderdelen              van   het Natuurnetwerk Nederland             [NNN]),     en  welke
         condities  zijn bepalend      voor  succesvolle realisatie?
         Het  begrip ‘natuurboerderij’       hebben we als           volgt gedefinieerd:
                Een    boerenbedrijf,       dat     gevestigd          is   in  (de   overgangszone         van)    een    natuurgebied
                (Natura 2000-gebied en/of onderdeel                   van   NNN), waarbij binnen de agrarische bedrijfsvoering
                rekening wordt gehouden           met de natuur, vanuit de            gedachte dat      de beste buur     van  de natuur
                een  boer is, die in    zijn bedrijfsvoering rekening             houdt met die natuur en die gebruik wil maken
                van  de natuur. Dit kan       bijv. gaan    om       verbrede    landbouw, kringlooplandbouw, natuurinclusieve
                landbouw of    biologische landbouw, waarbij steeds sprake                    is  van  emissiearme     bedrijfsvoering.
         Lysias Advies                                   T: 033 464 70 70                                IBAN:    NL18 ABNA 0574 2170 53
         Soesterweg  310d                                E:     BBY
                                                                     ysiasadvies.nl                      KvK:     30166304
         3812 BH Amersfoort                              www.lysiasadvies.nl                             BTW:     NL809282471B01
                                                                                                                                          0000001449
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20076362
         Uitgangspunt      van   deze definitie is dat de boer           en  de natuur    goede     buren    zijn  van   elkaar.   Op   basis
         van   dit uitgangspunt     is  gekozen      voor   de term   ‘Natuurbuurderij’.
         Dit    onderwerp is       extra      actueel     geworden       vanwege      de   stikstofcrisis,      en    het    sluit   aan    bi
         oplossingsrichtingen op          basis van een       gebiedsgerichte aanpak          en   de inzet van      ruimtelijk   beleid om
         gunstige voorwaarden           te   scheppen      voor   ‘de  juiste landbouw op de daarvoor geschikie gronden’.
         De   gebiedsgerichte benadering             wordt door velen onderschreven als een               goede aanpak, tegelijkertijd
         blijkt  een  goede aanpak        in de    praktijk weerbarstig.      Met deze    handreiking      willen   we   hier  een   bijdrage
         aan   leveren.
         Aanpak
         Om te komen tot          oplossingsrichtingen           voor   het hiervoor beschreven            vraagstuk, hebben          we   de
         volgende aanpak gehanteerd.                 We    hebben     ons    allereerst   verdiept     in   Eytemaheert.        Wat maakt
         Eytemaheert       succesvol? Waar          zijn de ondernemers         tegenaan gelopen        en   welke support hebben           zij
         gekregen,     van  wie? Wat      zijn  ideeén voor verdere        ontwikkeling?     Wat zou de meerwaarde             zijn  van een
         alliantie of  een  arrangement         van  meerdere     partijen?   En is dit  ‘concept’   ook   kansrijk op     andere    plekken
         in ons    land, als bijdrage       aan    de fransitie naar duurzame landbouw en aan een                      oplossing     voor   de
         stikstofproblematiek?
         Vervolgens     hebben     we ons      verdiept    in vergelijkbare     initiatieven of    bedrijven,    te weten: de Hardebol
         in  Landsmeer, leden          van    de    Stichting    Natuurboeren      in  Overijssel     en    het   bedrijf   BoerenBeef in
         Drenthe. Met deze        partijen     hebben    we   gesproken      over  hun behoeften       en wensen        als ondernemers,
         hoe deze aansluiten          bij belangen       van   andere     partijen,   en  wat    aanknopingspunten zijn            voor   een
         succesvolle     natuurbuurderij.
         In de   daaropvolgende gespreksronde hebben                 we   enkele   provincies geconsulteerd (te           weten:    Drenthe,
         Noord-Holland en        Overijssel),       enkele terreinbeherende         organisaties (TBO’s) (te          weten:     Landschap
         Noord-Holland, Landschapsbeheer Drenthe, Staatsbosbeheer                            en   Natuurmonumenten             Drenthe)    en
         het    Ministerie    van   LNV.       In   deze    gesprekken       is  verkend     in   hoeverre      het   concept      van    een
         natuurbuurderij       aansluit    bij   ambities     en  beleidsdoelen       van   overheden        en   de   betrokken TBO's.
         Daarnaast hebben         we    tijdens deze gesprekken            van  gedachten gewisseld           over   goede voorbeelden
         van    boeren    als   beste    buur     van   de   natuur   en   vice   versa   en    verkenden      we    condities     voor   een
         succesvolle realisatie        van   natuurbuurderijen,       om    daarmee antwoorden te formuleren op vragen als:
         Aan welke voorwaarden moet worden voldaan                       om   succesvol te kunnen         zijn? Wat zijn voorwaarden
         om   deze    vorm van    boeren rendabel te laten           zijn? Wat maakt het aantrekkelijk              voor   andere    partijen
         om   daarin te    participeren?       Welke    partij  kan welke     bijdrage   leveren? Wat        zijn  succesfactoren in de
         samenwerking       tussen overheden           en  initiatiefnemers?
         Naast deze      gespreksronde         hebben     we   een  verkenning gedaan          van   relevante      ontwikkelingen      in de
         context van dit     vraagstuk      en   hebben    we   kennis genomen        van  diverse    experimenten        en   pilots op het
         snijvlak   van  landbouw en natuur vanuit de terreinbeherende                    organisaties,      diverse    provincies     en  het
         Ministerie    van  LNV.
                                                                                                                                                0000001450
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20076362
         Gezamenlijke         sessie op 12 oktober
         Op   basis  van de uitkomsten         van onze    onderzoeksactiviteiten hebben          we  vervolgens    deze    handreiking
         opgesteld. De eerder geconsulteerde gesprekspartners zijn uitgenodigd                               voor  een    gezamenlijke
         sessie    op  12   oktober       (zie  de   bijlage   voor    het  overzicht    van   gesprekspartners). Tijdens          deze
         bijeenkomst gaan       we    met elkaar in      gesprek     over  de rode draden uit      onze    gesprekken, wisselen       we
         van   gedachten     over   deze     handreiking      en  toetsen we of de voorstellen in deze notitie             behulpzaam
         zijn.
         Op   basis  van  de uitkomsten         van  de  bijeenkomst      van   12 oktober stellen     we   de definitieve versie    van
         de  handreiking op,      om    deze daarna te kunnen presenteren aan enkele                  provinciebestuurders       en  hun
         gebiedspartners.
         Uitgangspunten
         We starten    onze   handreiking        met enkele     uitgangspunten, die      we  hebben      geformuleerd op basis       van
         onze   onderzoeksresultaten:
         »
               Natuurbuurderijen           passen     in    een     gebiedsgerichte        transitie      van    de    landbouw.      De
               natuurbuurderij vertegenwoordigt              een  plaatsgebonden waarde, met            een   praktijk  die  past bij de
               omgeving.    Dit  vraagt     om een    gereedschapskist         om  de  natuurbuurderij op      de  omgeving     te laten
               aansluiten met      een     gezond verdienmodel, zodat de ruimtelijke inrichting rond natuurgebieden
               met   passende     landbouw       vorm    kan   krijgen.   Relevante waarden        van   huidige praktijken     —
                                                                                                                                   zoals
               natuurinclusieve landbouw,           kringlooplandbouw, regeneratieve landbouw, biologische landbouw,
               kleinschalige    en  extensieve landbouw           —
                                                                     maken onderdeel uit      van   deze    gereedschapskist.
         .     Deze   handreiking      is   primair gericht      aan   de  provincies. Bij    de   provincies ligt     een   belangrijke
               verantwoordelijkheid als het gaat            om   de   ruimtelijke inrichting, de gebiedsgerichte aanpak in en
               rond   natuurgebieden,          het  betrekken      en   laten   participeren   van   gebiedspartners (waaronder
               boeren, terreinbeherende organisaties, gemeenten, waterschappen)                         en   het mogelijk maken      van
               passende    landbouw. Binnen deze             gebiedsprocessen        vormt de natuur het leidend         principe  en  is
               de inzet  gericht op     het bieden     van   toekomstperspectief       voor  de landbouw.
         .     De   natuurbuurderij        betekent ook een         ontwikkeling    van  de vaak veronderstelde           tegenstelling
               tussen natuur &      landbouw,       naar een     wenkend      perspectief waarbij     landbouw      en   natuur elkaar
               versterken   en   de boer     en  de natuur     goede buren zijn      van elkaar.
         .     De  natuurbuurderij       levert  een   bijdrage    aan  de  oplossing    van   de  stikstofproblematiek, waarbij
               de  oplossing ligt    in   overgangsgebieden          rond  natuurgebieden.      In deze    gebieden zijn     de meeste
               resultaten te   boeken, waarbij         —
                                                          als alternatief voor      verplaatsing    of  beéindiging    van   agrarische
               bedrijven   in deze     gebieden      —
                                                        door deze      partijen gezamenlijk      wordt    gezocht   naar een     nieuwe
               invulling of  aanpassing        van de   bedrijfsvoering, waarbij      ook ruimte   geboden      kan worden om in die
               natuur als boer te starten.
                                                                                                                                          0000001451
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20076362
         Transitie faciliteren
         De  vraagstelling      luidde als     volgt:   Is het    concept     van    ‘natuurboerderij’      ook te realiseren op andere
         plekken in Nederland, rond natuurgebieden (Natura 2000-gebieden en/of onderdelen                                             van   het
         Natuurnetwerk Nederland              [NNN]),     en  welke condities        zijn bepalend      voor   succesvolle realisatie?
         Uitkomst van ons onderzoek is dat het                  hierbij gaat     om    het faciliteren van een transitie.         Wij  hebben
         met stakeholders        gesproken      over   wat   zij  zien  gebeuren       en  wat   er op basis     van   die ervaringen nodig
         is om de   volgende stappen          te gaan zetten. Er       gebeurt     al veel, en er     gebeuren     ook veel   goede dingen.
         Logischerwijs     wordt     er allereerst    ingezet op pilots.      In  aansluiting op      wat reeds in gang is      gezet,   reiken
         we  hierna   onze   suggesties      aan voor     de verdere     vormgeving        van  de transitie; ‘van      papier naar   praktijk’;
         en  van    ‘pilots   of   experimenten         naar     een   duurzame         bijdrage    aan    de   transitie   gebiedsgerichte
         landbouw’. Onze insteek            hierbij is: Grote problemen op kleine schaal oplossen. In het vervolg                           van
         deze notitie    beschrijven      we   wat ervoor     nodig    is om dit te realiseren.
         Transitievraagstukken:
         .    Focus op het faciliteren         van  de transitie, vanuit het         perspectief op     de   langere termijn.    Voorwaarde
              daarvoor is het       (financieel) overbrugbaar           maken van de transitie.
         .
              Begrip    voor   de context waarin veel          agrariérs    zich bevinden:        hoge   schulden waardoor transitie op
              slot zit:  ‘als je rood staat, kun je niet groen doen’. Dit is mede                  een   gevolg   van    hoe de keten werkt.
         Het nieuwe verdienmodel
         «
              Ondersteuning           van    agrariérs     om      tot  een      goed     verdienmodel         te   komen.      Er  is   nieuw
              instrumentarium         nodig   om   het verdienmodel rond te             krijgen,   zoals een    waardedalingsregeling         of
              een  dubbeldoelregeling. Dit vereist ook kennis.
         «
              Agrariérs     belonen voor       maatschappelijke         diensten. Private inkomsten verbeteren door                 agrarisch
              natuurbeheer als          langjarige    dienst in te zetten        (minimaal      10 jaar), of compensatie bieden voor
              een  hoog waterpeil,        wanneer      de  productie     voor    de  agrariér daalt, en/of door meervoudig gebruik
              van   grond mogelijk         te maken      en   door    koppelingen       te maken met het klimaatbeleid. Daarmee
              zorgen    voor een      duurzame, stabiele financiering              voor een     lange periode.
         «    Grondkosten        vormen een      belangrijke       sleutel  voor   verdienmodellen, waarbij als voorwaarde geldt:
              instemming       met    laag rendement bij grond in eigendom                  van  private beleggers.
         Nieuwe   vorm van       samenwerken
         «    Investeren      in  begrip krijgen       voor     elkaars    positie.     Dit is in elk     gebied     anders en     vraagt    om
              maatwerk.        Tegelijkertijd      is   er   op     verschillende        plaatsen      al   veel    bereikt    met    bijv.  de
              gebiedscommissies. Dat biedt               een   goede basis       om    op voort te bouwen.
         .    Vertrouwen tussen overheid, TBO                 en   agrariér   is essentieel;     onderling    vertrouwen bevorderen dat
              gezamenlijk gewerkt wordt             aan   hetzelfde doel       en   daarbij elkaar de      ruimte geven.
         «    Dit vraagt op      een    andere manier durven denken en soms ook loslaten of overlaten.
         «    Vaste      en    toegankelike         aanspreekpunten            bij    de    provincie     en     andere     instanties     voor
              natuurbuurderijen (in plaats           van   ‘kastje    naar  de   muur’).    Zoals    bijvoorbeeld     is aangegeven vanuit
              de  provincie Overijssel:         ‘iedereen heeft       mijn  06-nummer’.
         «
              Overweeg       een   ‘tussenpersoon’ vanuit bijvoorbeeld                een    regionale ontwikkelingsmaatschappij die
              helpt   met het    bij  elkaar   brengen     van    partijen   en  die de    juiste ‘ingangen’      weet.
                                                                                                                                                 0000001452
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20076362
         .    De  provincie   kan  een  belangrijke   rol vervullen   om   verbindingen     te  leggen,  om   korte ketens tot
             stand te    brengen (van producent      tot consument).
         «   Voor de terreinbeherende       organisatie    is samenwerking       met de agrariér   is geen  bijzaak  maar een
              kans: de rol   van agrariér  verschuift   van   pachter naar   partner. Daarmee verschuift ook de rol        van
             de  natuurorganisatie:    van  verpachter    naar  partner. Verwachtingen       over en weer    moeten   opnieuw
             worden    uitgesproken    en  met elkaar worden      gematcht.
         «    Creéer  (financiéle)   ruimte voor   agrariérs   om  te experimenteren      en   geef  een  (breed)  kader mee,
             waarbinnen       geéxperimenteerd       kan    worden.     Focus     op   het   wegnemen        van   (juridische)
              belemmeringen (waar       dat verantwoord      mogelijk is). Ook dit   gebeurt overigens     al in diverse pilots
              en experimenten.
         Kennis opbouwen
         .    Betrek  kennisinstellingen bij experimenteren        en  monitoren    van  activiteiten.
         «
              Samenwerking      tussen   natuurbuurderijen: kennisuitwisseling         en  kansen voor afzetmarkt samen
              oppakken.
         Ruimtelijke inrichting
         «   Werk als     provincie  met  gebiedsgericht beleid, waarbij wordt geredeneerd vanuit de opgave in
              een  gebied.   Zie bijv. het voorstel in het versnellingsakkoord stikstofreductie om middelen voor
              natuurherstel/-versterking     in te zetten   voor  agrarisch natuurbeheer,        natuurinclusieve landbouw
              en  hydrologische maatregelen.        Dit moet in    gebiedsprocessen       concreet tot     uitvoering  worden
             gebracht.
         .    Kwaliteitsbeeld is  behulpzaam      om  koers te   bepalen   en  te bewaken; kijk hierbij ook    naar  de unieke
              kenmerken en historie van een        gebied   die behouden of versterkt moeten worden.
         «    Werk  aan   één verhaal  voor  het  gebied,   waar  overheid, agrarisch ondernemer         en TBO   gezamenlijk
              mee naar    buiten treden.
         Ingredi€nten    voor gemeenschappelijk kader, gericht         op faciliteren maatwerk:
         «
              Monitoring inregelen
         «    Gericht op    meervoudig   verdienmodel
         «    Grenzend aan     gealloceerde natuurgebieden
         «    Intrinsiek  gemotiveerde    ondernemers
         «    Samen     optrekken    met de    verschillende     relevante    partners (kennismaken, motieven mogen
              anders   zijn, belangen altijd    in elkaars    verlengde, samenwerking op           basis  van  vertrouwen    en
             wederzijds begrip).
                                                                                                                                |  5
                                                                                                                                  0000001453
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20076362
         Bijlage: Overzicht   gesprekspartners, genodigden  voor bijeenkomst op 12 oktober
          Organisatie                          Gesprekspartners
          Eytemaheert
          Hardebol Landsmeer
          Stichting  Natuurboeren   Overijssel
          BoerenBeef
          Provincie Drenthe
          Provincie Noord-Holland
          Provincie  Overijssel
          Landschap    Noord-Holland
          Landschapsbeheer      Drenthe
          Staatshosbeheer    en
          Natuurmonumenten Drenthe
          Ministerie  van LNV
                                                                                           0000001454
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>