<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20079647
         WAGENINGEN
         UNIVERSITY & RESEARCH
         Postbus 47 | 6700 AA Wageningen
         Ministerie      van    Landbouw,       Natuur   en  Voedselkwaliteit                                     WOT Natuur & Milieu
         Directie      Strategie,     Kennis    en  Innovatie   (SKI)
         t.a.v. directeur ir. A. de Veer
                                                                                                                  Wettelijke
         Postbus 20401                                                                                            Onderzoekstaken
         2500 EK Den           Haag                                                                               Natuur & Milieu
                                                                                                                  DATUM
                                                                                                                  22  juni 2021
                                                                                                                  DONDERWERP
                                                                                                                  CDM-advies
         Geachte        mevrouw       De   Veer,
                                                                                                                  ‘Doorrekening
                                                                                                                  bronmaatregelen stikstof in de
                    verzoek heeft de Commissie                                                                    melkveehouder]”
         Op    uw                                           Deskundigen Meststoffenwet (CDM) de effecten
         van    drie    bronmaatregelen voor vermindering van de ammaoniakemissie uit de                          UW KENMERK
         melkveehouderij geanalyseerd (bijlage 1). Het gaat hierbij om (i) vermindering van
         het ruw-eiwitgehalte (RE) van het rantsoen van melkvee tot gemiddeld 160 g per kg
                                                                                                                  ONS KENMERK
         drogestof in 2025 op sectorniveau, (ii) 180 uur meer beweiding op sectorniveau in                        2121943/WOTNEM/IVSE
         2025 en (iii) verdunning van mest (1 deel water op 2 delen mest) bij toediening via
         zodenbemesting op 50% van het areaal grasland op zandgronden in 2025.                                    POSTADRES
                                                                                                                  Postbus 47
                                                                                                                  6700 AA    Wageningen
         De drie      bronmaatregelen leiden gezamenlijk tot een vermindering van de ammoniak-
         emissie uit de melkveehouderij van in totaal 4,6 tot 5,2 kton per jaar in 2025. Dat                      BEZOEKADRES
                                                                                                                  Wageningen Campus
         komt overeen met een vermindering van 9 a 10% van de ammoniakemissie uit de
                                                                                                                  Gebouw 101 / Bodenummer
         melkveehouderij. Verreweg de grootste bijdrage wordt geleverd door de verlaging                          554
         van het RE-eiwitgehalte van het rantsoen van melkvee. Door deze bronmaatregel                            Droevendaalsesteeg 3
                                                                                                                  6708 PB Wageningen
         neemt de ammoniakemissie af met 3,5 kton per jaar. Door het gemiddelde aantal
         uren weidegang te vergroten met 180 uur neemt de ammoniakemissie met 0,7 kton                            INTERNET
         af per jaar. Door          drijfmest verdund met water toe te dienen via zodenbemesting              op  www. wur.nl/wotnatuurenmilieu
         50%      van    het   areaal grasland op zandgronden neemt de ammoniakemissie naar
                                                                                                                  Kuk NUMMER
         verwachting          met   0,4   tot 1,0 kton   per  jaar af.                                            09098104
                                                                                                                  CONTACTPERSOON
         De onzekerheid in de berekende                 vermindering    van   de ammoniakemissies door de
         drie   bronmaatregelen            is relatief groot, vooral bij verdunning     van  mest. Bij uitvoering
         conform het voorstel worden                bij geen   van de bronmaatregelen grote ongewenste            TELEFOON
         neveneffecten verwacht. Alle drie                bronmaatregelen vergen wel aandacht van de
         veehouders.          Verlaging van het RE-gehalte in het rantsoen en meer beweiding vragen               E-MAIL
         kennis     en   overleg met de voeradviseur en bedrijfsadviseur. Verdunning van drijfmest
         vraagt     op    veel bedrijven logistieke aanpassingen en dus investeringen.
         Ik  hoop      u  hiermee afdoende         geinformeerd     te hebben.
         Hoogachtend,
         Prof. dr. Oene Oenema
         cc.           Dhr. F. Kooiman MA, wnd. directeur Directie PAV, Ministerie              van  LNV
                       Dhr. A. Doosje, Directie         Stikstof,  Ministerie  van LNV
                       Dhr. H.    van    Kasteel,   Directie  Dierlijke Agroketens   en  Dierenwelzijn
                       Dr.ir. G.L. Velthof       (secretaris CDM)
                                                                                                                                      0000002453
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                   van  22-06-2021
         CDM-advies      ‘Doorrekening bronmaatregelen stikstof in de melkveehouderij’ 9-6-2021
         Advies    “Doorrekening bronmaatregelen stikstof             in de  melkveehouderij”
         Commissie     Deskundigen Meststoffenwet
         Samenvatting
         In het kader    van de structurele      aanpak  van  de stikstofproblematiek      heeft het kabinet   maatregelen
         aangekondigd      om   onder andere de emissie       van  ammoniak uit de landbouw te verminderen. Om
         meer    inzicht te verkrijgen heeft het ministerie van LNV aan de CDM gevraagd om de effecten van
         drie  bronmaatregelen voor vermindering van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij te
         analyseren. Het gaat hierbij om (i) vermindering van het ruw-eiwitgehalte (RE) van het rantsoen van
         melkvee tot gemiddeld 160 g per kg drogestof in 2025 op sectorniveau, (ii) 180 uur meer beweiding
         op sectorniveau in 2025       en  (iii) verdunning   van  mest   (1  deel water op 2 delen    mest) bij toediening via
         zodenbemesting       op 50%    van   het areaal  grasland   op  zandgronden     in 2025. De   vermindering van
         ammoniakemissie is berekend ten             opzichte van  de emissie zoals verwacht       voor  2025.
         De drie   bronmaatregelen       leiden   gezamenlijk bij invoering conform het voorstel tot een vermindering
         van  de ammoniakemissie uit de           melkveehouderij van in totaal 4,6 tot 5,2 kton per jaar in 2025. Dat
         komt overeen met een vermindering van 9 a 10% van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij.
         Verreweg de grootste bijdrage wordt geleverd door de verlaging van het RE-eiwitgehalte van het
         rantsoen van melkvee        (een gemiddelde verlaging        van  het  RE-gehalte van 4%     op sectorniveau). Door
         deze   bronmaatregel      neemt de ammoniakemissie af met             3,5 kton per jaar. Door het   gemiddelde
         aantal   uren  weidegang     te vergroten     met 180  uur  neemt de ammoniakemissie met           0,7 kton af per
         jaar. Door   drijfmest verdund      met water toe te dienen via        zodenbemesting op 50%       van het areaal
         grasland   op  zandgronden      neemt de ammoniakemissie           naar  verwachting   met   0,4 tot 1,0 kton per jaar
         af.
         De onzekerheid in de berekende            vermindering   van   de ammoniakemissies door de drie
         bronmaatregelen       is relatief groot, vooral   bij verdunning van mest. Omdat meetgegevens over de
         effectiviteit  van verdunning van mest bij toediening via de zodenbemester ontbreken, wordt een
         range gegeven (0,4 tot 1,0 kton per jaar). Verder zijn er bij alle bronmaatregelen onzekerheden die
         samenhangen met de onzekerheden in de uitvoering en handhaving van de bronmaatregelen en met
         de intrinsieke onzekerheid in de berekeningen (b.v. emissiefactoren en statistische gegevens).
         Alle drie  bronmaatregelen       vergen aandacht      van  de veehouders.     Verlaging van het RE-gehalte     in het
         rantsoen    en meer    beweiding vragen kennis       en  overleg    met de voeradviseur     en bedrijfsadviseur.  De
         beweidings-     en rantsoenmaatregelen         vergen  weinig   tot geen extra    kosten,  anders dan investeringen
         in kennis   en management. Verdunning           van  drijffmest vraagt op veel bedrijven om logistieke
         aanpassingen. Omdat water niet op alle percelen direct beschikbaar is, zijn investeringen nodig,
         waardoor deze maatregel op sommige bedrijven relatief duur is.
         Bij uitvoering worden bij      geen    van  de bronmaatregelen grote ongewenste neveneffecten verwacht.
                                                                                                                                0000002454
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                    van  22-06-2021
         1. Inleiding
         In het kader    van   de structurele     aanpak   van  de stikstofproblematiek     heeft het kabinet    maatregelen
         aangekondigd       om    onder andere de emissie       van   ammoniak uit de landbouw te verminderen. Met
         vertegenwoordigers          van   de melkveesector heeft het ministerie       van  LNV op technisch niveau reeds
         afspraken voorbereid voor een verlaging van de ammoniakemissie op sectorniveau, via maatregelen
         op het gebied van voerrantsoen, mesttoediening en beweiding. Teneinde de conceptafspraken op
         bestuurlijk niveau te bekrachtigen is er op korte termijn onder andere meer inzicht nodig in de
         effecten van deze bronmaatregelen op de ammoniakemissie uit de melkveehouderij. Doorrekening
         van een    totaal   pakket     aan  maatregelen, inclusief stalmaatregelen,      is op  een  later moment    mogelijk
         aan  de orde.
         Het ministerie      van  LNV heeft de CDM       gevraagd om het effect van drie bronmaatregelen voor het
         verminderen       van  ammoniakemissie uit de         melkveehouderij in 2025 te berekenen (Bijlage 1). Het gaat
         hierbij om verlaging van het ruw-eiwitgehalte (RE-gehalte) van het rantsoen, meer beweiding, en
         verdunning van mest bij zodenbemesting op grasland op zandgronden.
         De CDM heeft het CBS            gevraagd   om verschillende     (combinaties van) maatregelen door te rekenen
         met de modellen die           landelijk worden   gebruikt   in het mest-   en ammoniakbeleid (WUM voor
         berekening mestproductie en NEMA voor berekening ammoniakemissie). De berekeningen zijn
         uitgevoerd door Cor van Bruggen van het CBS (Bijlage 2). De resultaten worden kort bediscussieerd,
         maar er is geen uitgebreide analyse uitgevoerd naar draagvlak bij boeren, de economische effecten,
         haalbaarheid, neveneffecten en naleving.
         Het  concept-advies        is opgesteld door de    secretaris    en voorzitter van  de CDM    en  is gereviewd door
         CDM-leden      (Bijlage 2).     Onderdelen   van  het advies zijn   gereviewd door experts:     Jan   Huijsmans (WPR;
         mesttoediening), Leon           Sebek   (WLR; diervoeding)    en  Bert Philipsen (WLR; beweiding).
         LNV is   voornemens        de CDM in aanvullende       adviesaanvragen ook andere bronmaatregelen door             te
         laten rekenen      en  de betreffende aanvragen         en  deze aanvraag in één eindadvies       samen   te laten
         komen.     Onderhavig       deeladvies ‘Effecten    van  drie  bronmaatregelen     op ammoniakemissie uit de
         melkveehouderij’        is op 9   juni 2021  opgeleverd.
         2. Methode
         De effecten     van  de   rantsoenmaatregel       en van   beweiding   op de excretie   van  stikstof  en ammoniakale
         stikstof   (TAN)   door melkvee zijn berekend met de           WUM-methode?,       de methode die door CBS wordt
         gebruikt    om   op nationaal niveau de       mestproductie te berekenen (CBS, 2020).
         De effecten     van  de voornoemde drie        bronmaatregelen       op de totale ammoniakemissie uit de
         mekveehouderij        zijn op nationaal niveau berekend met het model NEMA                {National   Emission Model
         Agriculture?).     NEMA wordt        gebruikt voor  de EmissieRegistratie     (Van Bruggen et al., 2021; Van der
         Zee et   al., 2021)   en voor     de Klimaat  en  Energie Verkenning (Vonk      et al., 2020) en is eerder ook door
         CDM toegepast voor monitoring van de generieke maatregelen in het kader van PAS (CDM, 2020a).
         De met NEMA berekende ammoniakemissie wordt ook gebruikt als input voor de berekening van
         1
           WUM: Werkgroep Uniformering berekening Mest- en mineralencijfers. https://longreads.cbs.nl/dierlijke-
         mest-en-mineralen-2018/uniforme-rekenmethodiek/
         2
           https: //www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Projecten/Commissie-van-Deskundigen-Meststoffenwet-
         CDM/Documenten/Gasvormige-emissies-NEMA.htm
                                                                                                                               0000002455
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                        van 22-06-2021
         stikstofdepositie      met AERIUS. In     onderhavige studie         is de meest recente versie    van  NEMA   gebruikt
         (Van Bruggen     et   al., 2021;   Van der Zee et     al., 2021).
         In NEMA wordt        voor   ammoniakemissie onderscheid              gemaakt naar de emissie uit     mest  van  de
         verschillende soorten landbouwdieren               en naar     andere    bronnen, zoals kunstmest    en  gewasresten. De
         emissies uit de melkveesector omvat alle emissies                  van  mest uit melkvee   en  jongvee (inclusief
         toediening    van   deze mest      aan  akkerbouwgewassen).            Een deel van   de kunstmest   en gewasresten
         maken ook onderdeel uit           van  de melkveesector. In dit advies         ligt de focus op de ammoniakemissie uit
         mest   van  melkvee      en  jongvee.
         3. Uitgangspunten in de berekeningen
         3.1. Ammoniakemissies in 2018            en 2019
         LNV vraagt    om    2018 als    referentiejaar te gebruiken (Bijlage 1). Omdat de resultaten             over 2019
         inmiddels ook beschikbaar zijn, worden ook de                  cijfers van  2019 meegenomen in de       analyse.
         De emissies in 2018        en  2019 die berekend        zijn  voor  de EmissieRegistratie worden in dit advies als
         referentie   gebruikt (Van Bruggen         et  al., 2021;    Van der Zee et al., 2021). Deze emissies zijn ook
         gerapporteerd      aan    de Europese Commissie           (NEC-richtlijn), UNECE (Gothenborg Protocol) en UNFCCC
         (Klimaatverdrag),       in het kader    van de jaarlijkse emissierapportages. De uitgangspunten en resultaten
         zijn beschreven door Van          Bruggen   et al.   (2021).
         3.2. Ammoniakemissie in 2025 volgens de Klimaat                    en  Energie Verkenning
         Het ministerie     van LNV vraagt de effecten van de drie bronmaatregelen in 2025 te berekenen.                     Voor
         2025   zijn de uitgangspunten van de zogenoemde referentieramingen uit de Klimaat- en
         Energieverkenning (KEV) gebruikt (Vonk               et  al., 2020).   In de referentieramingen zijn uitgangspunten
         vastgesteld    voor   autonome       ontwikkelingen       en  ontwikkelingen door beleid die waren vastgesteld         op
            BES   2020. Van de drie       door te rekenen bronmaatregelen zijn de volgende uitgangspunten
         gehanteerd     in de KEV 2025:
         eo
              Toediening van verdunde           mest   bij zodenbemesting wordt          niet toegepast in KEV 2025.
         e    Er worden in de KEV geen           maatregelen genomen met betrekking tot (meer) weidegang. Er wordt
              in de KEV   van    uitgegaan dat de duur van weidegang bij onbeperkt weiden en beperkt weiden in
              2025   gelijk  zal  blijven  aan  de weidegang        in recente    jaren (155 dagen   in Zuidoost Nederland    en
              165-170 dagen in Noordwest Nederland; het relatief hoog aandeel weidegang in 2018 van 175
              dagen wordt vooralsnog als incidenteel gezien als gevolg van droogte). Bij onbeperkt weiden
              gaan koeien alleen        voor  het melken      naar   de  stal; bij beperkt weiden gaan de koeien      in het
              algemeen     alleen    overdag    naar buiten tussen melkbeurten.
         e    Er worden in 2025 in de KEV geen             maatregelen       genomen met      betrekking tot het RE-gehalte van
              het rantsoen      van   melkvee. In de KEV wordt verwacht dat de               rantsoensamenstelling niet gaat
              wijzigen. Er wordt ook aangenomen dat de samenstelling van het ruwvoer niet veel verandert bij
              vastgesteld beleid, omdat er weinig verandert aan de bemesting, vanwege naar verwachting
              onveranderde gebruiksnormen. Het gemiddelde RE-gehalte in het melkveerantsoen in 2025 is
              167 g RE/kg droge stof, berekend als het gemiddelde van 2015 t/m 2019, minus de laagste en
              hoogste waarden.
                                                                                                                                   0000002456
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                 van 22-06-2021
         eo    Inde KEV 2025 is aangenomen dat de          gemiddelde melkproductie           per koe   en het gemiddelde
               lichaamsgewicht zijn     toegenomen in 2025; hierdoor neemt ook de stikstofexcretie per koe toe
               (Vonk et al., 2020)3.
         De KEV 2025 is berekend met de        vorige    versie van NEMA (Vonk et al., 2020; Van Bruggen et al.,
         2020).    In de meest recente versie    van   NEMA    (Van Bruggen et al., 2021; Van der Zee et al., 2021) zijn
         twee    methodewijzigingen doorgevoerd die van belang zijn voor de berekening van de
         ammoniakemissie uit de        melkveehouderij, namelijk aanpassing van de emissiefactoren voor
         mesttoediening op grasland en van de emissiefactor van emissiearme melkveestallen. Voor het
         onderhavige advies is met name de aanpassing van de emissiefactor van zodenbemesting op
         grasland relevant.     De emissiefactor   van   zodenbemester op      grasland     is aangepast   naar  aanleiding van
         een   nieuwe statistische    analyse van een     bestaande dataset    (Goedhart       et al., 2020 ). De emissiefactor
         van   zodenbemesting      op grasland  is in NEMA    nu  op 17,0% gesteld     van    de ammoniakale stikstof      (TAN)
         in  plaats  van  19,0% die eerder (ook    in de KEV   2025)  is toegepast.   De emissie uit      mesttoediening
         neemt daardoor af. Deze wijziging betekent indirect ook dat de potentiéle vermindering van de
         emissie door maatregelen op het gebied van mesttoediening kleiner zijn geworden.
         Door uit te gaan     van  de nieuwste NEMA-versie met de hiervoor          genoemde methodewijzigingen, wijkt
         de   nu  berekende referentie-emissie in 2025 af        van de eerder berekende emissie in de KEV 2025,
         zoals   gerapporteerd door Vonk      et al. (2020).
         Verder is in de KEV2025 uitgegaan        van een    andere  verdeling   van runderdrijfmest over bouwland en
         grasland dan in 2018 en 2019. Bij de berekening met NEMA voor 2019 is de verdeling van
         rundermest over bouwland en grasland aangepast (en ook met terugwerkende kracht voor 2018;
         Van Bruggen et al., 2021). Er gaat door deze aanpassing relatief meer runderdrijfmest naar bouwland
         dan naar grasland dan bij de eerdere mestverdeling in NEMA.
         3.3. Maatregelen
         LNV heeft de drie      bronmaatregelen     in fiches beschreven. De fiches       zijn door de    CDM   voor het jaar
         2025 als    volgt vertaald:
         e
               Op 50%    van  het graslandareaal   op  zandgrond    waar   zodenbemesting wordt toegepast, wordt             in
               2025   zodenbemesting     met verdunde mest       toegepast (1   deel water op 2 delen        mest). De
               effectiviteit van  deze  maatregel   en een   emissiefactor   voor  ammoniak zijn niet       bekend;    er loopt
               nog onderzoek     naar  de emissie uit verdunde mest       toegediend met een zodenbemester. In een
               eerder advies van de CDM is op basis van expert judgement geschat dat het verdunnen van mest
               met 0,5 deel water op 1 deel mest leidt tot een emissiereductie van 20-30%, bij zodenbemesting
               van grasland op zandgrond (CDM, 2020b). De onzekerheid is groot; door verdunning infiltreert de
               dunne mest weliswaar sneller in de        grond  en wordt de ammoniakale stikstof           (TAN)  concentratie
               in de mest   lager, waardoor het risico op ammoniakemissie vermindert. Door het grotere volume
               mest dat moet worden       toegediend    voor  eenzelfde   stikstofgift  is er  ook   een risico dat de
               ammoniakemissie toeneemt        en   dat daardoor de reductie door        verdunning (deels)      weer  teniet
         3
            Uitgangspunten met betrekking tot melkvee in de KEV 2025: 5% minder melkkoeien in 2025 dan in 2018.
         Melkproductie in regio Noord West NL: 9374 kg per koe in 2025 en 8610 kg per koe in 2018. Melkproductie in
         regio Zuid Oost NL: 9769 kg per koe in 2025 en 9025 kg per koe in 2018. Gewicht koe: 679 kg per koe in 2025
         en 650 kg in 2018
                                                                                                                                 0000002457
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                  van   22-06-2021
              wordt    gedaan.   Daarom    zijn berekeningen uitgevoerd        met   een  emissiereductie     van  (gemiddeld)
              25%   en een   emissiereductie      van  10%.
         eo   Voor alle melkkoeien in Nederland wordt             ervan  uitgegaan dat het gemiddeld aantal weide-uren
              met   gemiddeld     180  uur  is toegenomen in 2025       ten opzicht   van  2018. Het gewogen        gemiddelde
              aantal   uren  weidegang     van   alle melkkoeien in Nederland       was  in 2018   volgens opgave CBS       1031
              uren.   Het extra aantal    uren   weidegang van jongvee       is meegenomen       in de berekening.
         e¢   Het  RE-gehalte in het rantsoen van melkvee (van melkgevend melkvee, droogstaand vee                        inclusief
              bijbehorend jongvee) bedraagt in 2025 gemiddeld 160 g RE/kg droge stof gemiddeld op
              sectorniveau.
         In Bijlage  2 wordt   een   gedetailleerde beschrijving      gegeven    van  de aannames      die zijn  gemaakt voor de
         berekening     met WUM      en  NEMA     van  de effecten   van  deze  bronmaatregelen.       Er worden geen
         indirecte effecten meegenomen in de             berekeningen (bv.     effecten op andere componenten in het
         rantsoen, veranderingen in bemesting             en landgebruik).
         De effecten    van  de drie   maatregelen (met daarbij twee         varianten   bij toediening    van  verdunde    mest)
         zijn afzonderlijk doorgerekend,         in combinaties    van  twee  maatregelen     en  in combinaties     van alle drie
         maatregelen.     In NEMA wordt naast de ammoniakemissie uit de landbouw ook de ammoniakemissie
         berekend     van mest uit de landbouw die buiten de landbouw wordt                afgezet (o0.a. op hobbybedrijven
         en  bij particulieren).   Deze emissie is     beperkt {in totaal zo’n 0,8 kton NH: voor mest uit de
         melkveehouderij      die in 2019 buiten de landbouw wordt            toegepast). In de tabellen in de Bijlage wordt
         ook deze emissie weergegeven,            maar   de tabellen  over  melkveehouderij in de hoofdtekst zijn
         gebaseerd     op de ammoniakemissie die in de           landbouw plaatsvindt.
         4. Resultaten
         4.1 Ammoniakemissie in 2018            en  2019
         De totale ammoniakemissies uit de landbouw               (alle sectoren)  was   111,7 kton NHs in 2018       en 105,6
         kton NH; in 2019      (Bijlage 4).   De  belangrijkste   corzaken   voor  deze   daling   in ammoniakemissie in
         2019 ten    opzichte   2018   waren de lagere stikstofexcretie door daling van het aantal melkkoeien,
         jongvee, varkens     en   pluimvee (leghennen en ouderdieren van vleeskuikens; Van Bruggen et al.,
         2021). Daarnaast nam het aantal emissiearme stallen toe bij varkens en pluimvee, is het vanaf 1
         januari 2019 verplicht om verdunde mest toe te dienen bij sleepvoetbemesting en werd er in 2019
         minder kunstmest gebruikt dan in 2018 (Van Bruggen et al., 2021).
         De totale ammoniakemissie uit mest             van  de melkveesector     was  52,9 kton NHs in 2018       en 49,4 kton
         NH; in 2019. Dit is de ammoniakemissie uit            stallen, mestopslag buiten, beweiding,          toedienen   van
         mest   en  mestbewerking       voor   melk-  en  kalfkoeien  en jongvee (incl. fokstieren) en exclusief de        emissie
         uit mest uit de   melkveehouderij die buiten de landbouw wordt afgezet. Daarenboven was er emissie
         uit kunstmest, gebruikt in de melkveesector en was er emissie uit gewasresten van de
         melkveehouderij (namelijk de emissie bij het scheuren van grasland en uit maaiverliezen). De
         ammoniakemissie uit kunstmest gebruikt in de melkveesector was ongeveer 5 kton NH; in 2019, die
         uit scheuren    van  grasland 0,18 kton NH;        en die uit maaiverliezen 1,4 kton       (Bijlage 4).  De totale
                                                                                                                                    0000002458
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk         2121943/WOTN&M/JVSE              van   22-06-2021
         ammoniakemissie uit kunstmest             en  gewasresten in de melkveehouderij               was   dus circa   6,6 kton NHs    in
         2019, overeenkomend met circa 13%               van   de emissie uit mest       (49,5   kton in   2019).
         Het  vervolg van onderhavig         advies gaat alleen in op de ammoniakemissie uit mest                    van  melkvee.
         4.2. Ammoniakemissie uit de           melkveehouderij       in 2025
         De berekende ammoniakemissie uit de               melkveehouderij        in 2025 is    0,2 kton lager dan die        in 2018  en
         3,3 kton hoger dan die       in 2019    (Tabel 1).   De toename in 2025 ten          opzichte     van  2019, ondanks de
         afname    van  het aantal    koeien,    wordt veroorzaakt door         een   combinatie      van   factoren. Door de
         toename in    melkproductie        per koe neemt de stikstofexcretie per koe toe. Daarnaast is in de KEV2025
         de  verdeling   van  runderdrijfmest over grasland           en  bouwland anders dan in 2018              en  2019;   er wordt
         relatief meer    runderdrijfmest aan grasland dan aan bouwland toegediend in de                         KEV2025 dan in 2018
         en  2019. Dit  leidt tot een hogere emissie uit mesttoediening, omdat de emissie                        uit zodenbemesting
         en  sleepvoetbemesting hoger           is dan uit  bouwlandinjectie.
         Tabel 1. Ammoniakemissie uit mest             van  melk-   en  kalfkoeien     en jongvee (inclusieffokstieren)          van
         stallen, mestopslag buiten, beweiding, toediening                van  mest    en  mestbewerking        in de melkveesector in
         2018,  2019   en  2025   (in kton   NH3).
           Emissiebronnen                                       2018              2019              2025
          Stallen                                                27,3              26,0              26,2
          Mestopslag                                              0,8               07                08
          Beweiding                                               1,0               1,0                1,0
          Toediening van mest                                    23,7              21,7              24.3
          Mesthewerking                                           0,1               0,1               0,3
          Totaal                                                 52,9              49,4              52,7
         4.3. Effecten   van  de bronmaatregelen op de            ammoniakemissie          uit de melkveehouderij         in 2025
         Zonder de    bronmaatregelen         is de berekende emissie in 2025 in totaal             0,2 kton lager dan       in 2018
         (Tabel 1).  De effecten     van  de drie    bronmaatregelen,        ten opzichte     van  de emissie in      2025, zijn
         weergegeven in      Figuur   1  (In Bijlage   5 staan de emissies per emissiebron             weergegeven).
         De emissiereductie is het        hoogst    door  verlaging van     het  RE-gehalte (-3,5 kton), gevolgd           door
         verdunning    van   mest   bij zodenbemesting op grasland            en een    aangenomen emissiereductie              van  25%
         (-1,0 kton), meer beweiding (-0,7 kton) en verdunning                 van  mest    bij zodenbemesting         op  grasland   en
         een  aangenomen emissiereductie             van  10%   (-0,4 kton).    De combinatie       van   verlaging van     het RE-
         gehalte, verdunning      van   mest met      een  aangenomen emissiereductie              van   25%   en meer    beweiding
         leidt in een  integrale doorrekening         tot een   vermindering van        de ammoniakemissie           van  in totaal  5,2
         kton in 2025,
         Het effect  van een    integrale doorrekening van          de drie    maatregelen       ten  opzichte    van   het optellen   van
         de emissiereducties      van   afzonderlijke maatregelen          is beperkt;    een   integrale berekening        leidt tot 2%
         minder emissiereductie dan de            som van    reducties   van   de  afzonderlijke maatregelen. Waarschijnlijk
         wordt het effect     van een    integrale doorrekening groter          als  er meer     maatregelen      worden
         doorgerekend,      zoals  stalmaatregelen       in combinatie met andere           maatregelen.
                                                                                                                                            0000002459
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                             van  22-06-2021
                                                       Verdunnen     (e.r. =
                                                                             25%)
                                                       Verdunnen     (e.r. =
                                                                             10%)
                                                                 Meer beweiding
                                                                         Lager RE
                               Verdunnen     (e.r.   =
                                                       25%)   +  Meer beweiding
                                        Verdunnen (e.r.        =
                                                                 25%) +
                                                                         Lager  RE
                               Verdunnen (e.r.       =
                                                       10%)   +  Meer beweiding                 +i
                                        Verdunnen       (e.r.  =
                                                                 10%) +  Lager  RE                                   3.9
                     Verdunnen  (e.r. =
                                        25%)  +  Meer     beweiding   +  Lager  RE                                              5.2
                     Verdunnen  (e.r. =
                                        10%)  +  Meer     beweiding   +  Lager  RE                                         4.6
                                                                                    0         1      2      3       4        5
                                                                                   Reductie ammoniakemissie in kton NH:
         Figuur 1. Reductie van ammoniakemissie in kton NHsin 2025 bij toepassing van (combinaties van) drie
         bronmaatregelen. Er is een vergelijking gemaakt voor 2025 met en zonder bronmaatregelen.
         De maatregelen zijn
         i} Verdunning mest (e.r. 25%) en verdunning mest (e.r. =10%); één deel water op twee delen dunne
                                         =
         mest bij zodenbemesting op 50% van het areaal grasland op zandgrond met een aangenomen
         emissiereductie van respectievelijk 25% en 10% ten opzichte van die bij gangbare zodenbemesting,
         ii) Meer beweiding; toename van het aantal weide-uren met 180 uur gemiddeld per koe in 2025 ten
         opzicht van 2018; en
         iii) Lager RE-gehalte in het rantsoen van melkvee, verlaging van het RE-gehalte (RE) in het rantsoen
         van melkvee (van melkgevend melkvee, droogstaand vee inclusief bijbehorend jongvee) tot
         gemiddeld 160 g RE/kg drogestof in 2025.
         6. Discussie
         6.1.  Vergelijking van    de resultaten met die              van    de studie ‘Analyse bronmaatregelen’ van  PBL
         Het PBL heeft in 2020        een  analyse uitgevoerd              van   stikstofbronmaatregelen, waaronder maatregelen
         in de landbouw     (Van    den Born et         al., 2020).     In deze studie komt PBL tot de   volgende schatting van
         emissiereductie door de drie           bronmaatregelen              in 2030:
         ¢     Verdunnen   van    mest:    1,0   -
                                                     2,0 kton;
         eo
               Vergroten weidegang: 0,2 0,5 kton;  -
                                                                    en
         e
               Verlagen  van  het   eiwitgehalte         voer     melkvee: 3,2      -
                                                                                      6,4 kton.
                                                                                                                                    0000002460
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                  van 22-06-2021
         Er is op hoofdlijnen     een  evaluatie    gemaakt   van de verschillen tussen de   schattingen door     PBL  en  die
         uit dit advies.
         De door PBL     geschatte emissiereductie door verdunning van mest (1,0 2,0 kton) is hoger dan in het
                                                                                            —
         onderhavige advies (0,4 1,0 kton). Oorzaken van dit verschil zijn (i) de lagere emissiefactor voor
                                       —
         zodenbemesting die in dit advies is gehanteerd, (ii) de lagere schatting van de emissiereductie door
         verdunning in het onderhavige advies (10 25%) en (iii) een waarschijnlijk hogere
                                                            —
         implementatiegraad van de maatregel in de PBL-studie dan de 50% implementatie in het
         onderhavige advies. Verder is het referentiejaar anders (2030 in de PBL-studie en 2025 in de
         onderhavige studie). Ook        is de emissie uit emissiearme stallen in de PBL-studie      lager dan    in de
         onderhavige studie.       Een  lagere stalemissie betekent dat      er meer TAN in de mest    blijft en wordt
         toegediend; hierdoor neemt de emissie bij mesttoediening toe (en              is de effectiviteit  van een
         maatregel op gebied van mesttoediening hoger).
         Het effect  van meer     weidegang      in de PBL-studie   (0,2 0,5 kton) is lager dan de schatting in het
                                                                         -
         onderhavige advies (0,7 kton).        De variant uit   het onderhavige advies maakte geen onderdeel uit van
         de PBL-studie     (gebaseerd    op eerdere     berekening van het CBS) en is daardoor niet direct te
         vergelijken. Verder geldt dat de stalemissie ook bij weidegang een effect heeft op de
         ammoniakemissie; hoe hoger de stalemissie (in onderhavig advies), hoe groter het reducerend                     effect
         van meer    weidegang.
         Het effect  van   verlaging   van   het  RE-gehalte in het rantsoen van melkvee is in de PBL-studie (3,2 tot
         6,4 kton NHs) hoger dan die        van   de huidige studie (3,5 kton NH). In het onderhavige advies is
         uitgegaan   van   het totale   melkveerantsoen {koeien plus jongvee), van het ruweiwitgehalte van het
         rantsoen uit de KEV 2025        (167  g RE per   kg drogestof)   en van een daling tot 160 g RE per kg drogestof.
         Deze   daling  is minder   groot dan     die van de PBL-studie (RE-gehalte van het rantsoen van melkkoeien
         neemt in deze studie af       van  165   g RE per kg drogestof in 2013-2017 naar 150 g RE/kg drogestof in
         2030).
         In de PBL-studie is geen      integrale doorrekening gemaakt van combinaties van maatregelen. Dit is wel
         uitgevoerd    in de  onderhavige studie (Figuur 1), maar zoals eerder is aangegeven is het effect van een
         integrale doorrekening beperkt ten opzichte            van  het optellen van de  afzonderlijke effecten     van de
         twee of drie    doorgerekende maatregelen.
         6.2. Toediening     van  verdunde mest
         Het CDM heeft in 2020        een   advies   uitgebracht  over  de emissiebeperking bij toediening     van   verdunde
         mest   (CDM, 2020b).      In dat advies is op basis   van  literatuurgegevens  aangegeven dat de
         ammoniakemissie        bij bovengrondse (breedwerpige) mestaanwending             op  grasland  met   meer   dan 50%
         vermindert als de     drijfmest wordt verdund        met water.   Toediening van verdunde     mest met een
         sleepvoetbemester, waarbij          de verdunde mest in      strookjes op de bodem wordt toegediend, leidt tot
         een reductie van 20-50% ten opzichte van de emissie bij toediening van niet-verdunde mest met een
         sleepvoetbemester. Genoemde reducties zijn sterk athankelijk van de toegepaste mate van
         verdunnning. Er zijn geen resultaten uit empirisch onderzoek beschikbaar over effecten van
         verdunning van mest op de ammoniakemissie bij zodenbemesting op grasland op zandgrond. In het
         CDM -advies uit 2020 is op basis van expert judgement geschat dat toediening van verdunde mest
         (0,5  deel water op 1 deel      mest)   via  zodenbemesting op grasland op zandgrond tot een
         emissiereductie leidt      van  20-30%.     Op basis van de toen beschikbare emissiecijfers werd        een
                                                                                                                                0000002461
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                  van 22-06-2021
         emissiereductie     van  1,9-2,8 kton ammoniak         per  jaar verwacht, als   op grasland op zandgrond alle
         mest verdund      zou worden      toegediend    via zodenbemesting.     In het   onderhavige advies geeft deze
         maatregelen (met      een   aangenomen emissiereductie           van 25%)  een   emissiereductie   van  circa 1 kton
         per   jaar; deze emissiereductie      is lager dan de schatting uit het advies uit 2020 omdat i) de
         emissiefactor    van  zodenbemester        onlangs is verlaagd van 19% naar 17% op basis van de studie van
         Goedhart et al.    2019)   en ii)  omdat   deze maatregel op zandgrond niet op al het grasland maar op 50%
         van   het  grasland  wordt toegepast.
         De hoeveelheid water die        voor   de  verdunning    van  mest  nodig is, is  beperkt (maximaal 3,5     mm   per
         jaar).   Desalniettemin kan de beschikbaarheid          van  water in het  zandgebied    een  belemmering     vormen
         voor    de toepassing  van   deze   maategel. Indien     er niet voldoende    oppervlaktewater     in de buurt
         beschikbaar is, dan     zou  grond-, regen-, spoel- of kraanwater gebruikt moeten worden bij een
         verplichting   tot verdunning van mest. Het literatuuroverzicht in het CDM-advies uit 2020 geeft aan
         dat het opvangen van hemelwater op bedrijfsgebouwen in 80-90% van de benodigde hoeveelheid
         water kan voorzien op een gemiddeld melkveebedrijf. Wanneer daarnaast ook het spoelwater van de
         melkstal kan worden opgevangen dan kan volledig in de benodigde hoeveelheid water worden
         voorzien.
         De extra kosten     voor  de sector    van  verdunnen    van   mest zitten in het   opvangen/opslaan     van  water  en
         het toedienen     van een   groter volume (verdunde)         mest. In het  stikstofplan ‘Uit de gecreéerde
         stikstofimpasse’    van  het  Landbouw      Collectief  wordt   aangegeven dat op plaatsen waar geen water
         beschikbaar is in het zandgebied er putten moeten worden geslagen om grondwater te gebruiken
         (Landbouw collectief, 2019). De kosten worden door het Landbouw Collectief geschat op 30.000 Euro
         per put. Het opvangen van hemelwater lijkt een goedkopere optie. Daarnaast kunnen er kosten zijn
         voor    handhaving   en  controle.*
         Als  verdunning van mest leidt tot lagere stikstofverliezen bij toediening, dan kan dit leiden tot hogere
         grasopbrengsten. Mogelijk kan er dan iets bespaard worden op de kunstmestgift, maar dit zal
         beperkt zijn (naar schatting zo’n 6 kg N per ha; CDM, 2020b). Er zijn echter geen resultaten
         beschikbaar van het effect van verdunde mest toegediend met een zodenbemester op de opbrengst
         van   grasland  op  zandgrond. Verdunning van          mest heeft wisselende resultaten gegeven         bij toediening
         met de     sleepvoetbemester (CDM, 2020b).           Het effect  van verdunning     van mest  bij zodenbemesting
         op   grasopbrengst is waarschijnlijk kleiner dan die bij sleepvoet, omdat            de ammoniakemissie       bij
         zodenbemesting lager is dan de emissie bij de sleepvoetbemester..
         In het kader   van  de  Klimaatenveloppe       is in 2019 onderzoek gestart       naar effecten  van  verdunnen    van
         drijffmest bij zodenbemesting        op ammoniakemissie        en grasopbrengst op zandgrond.        In 2020 wordt
         dit onderzoek voortgezet       en   worden    er ook metingen     van lachgasemissie uitgevoerd. Eind
         *
           In het CDM-advies over ‘Borging alternatieve systemen voor mesttoediening’ is aangegeven dat voor de
         borging van de toediening van verdunde mest met de sleepvoetbemester er eisen moeten worden gesteld aan
         de borging van een juiste toepassing (CDM, 2017). Borging en controle van een juiste werking van de
         alternatieve toedieningssystemen vraagt aanzienlijk investeringen van de gebruiker (indicatie: meer dan 15.000
         Euro per toedieningssysteem). Daarnaast zijn er kosten voor keuring en registratie en kosten voor fabrikanten.
         Er zijn mogelijk ook andere opties voor borging, zoals het meten van de EC van de mest waarmee mogelijk
         aangetoond kan worden of mest verdund is (Migchels et al., 2019). Vergelijkbare kosten zullen er zijn voor de
         toediening van verdunde mest met de zodenbemester. Bij zodenbemesting moet daarnaast gezorgd worden
         dat de toegediende (verdunde) mest in de sleuf blijft en niet boven het maaiveld uitkomt en wegstroomt; dat
         stelt additionele eisen aan de borging.
                                                                                                                                 0000002462
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                       van   22-06-2021
         2021/begin    2022 is    er meer   inzicht in de effecten        van  verdunning      van  mest   bij zodenbemesting         op
         ammoniakemissie        en   grasopbrengst      en  op het risico op      afwenteling     naar  lachgasemissie.
         6.3. Meer   beweiding
         Meer   beweiding leidt er toe dat        er  minder mest in de stal         en  mestopslag terechtkomt          en  dat   er dus
         minder   drijfmest    wordt   toegediend.      De emissiefactor       van   beweiding     in NEMA      {4%  van  de  TAN)    is veel
         lager dan die van zodenbemesting (17% van de TAN), waardoor de totale ammoniakemissie uit                                    mest
         afneemt. Daarnaast daalt cok de stalemissie                bij  meer  beweiding, omdat de stikstof           niet wordt
         uitgescheiden    in de stal    (de emissiefactor      voor    stallen  en  mestopslag binnen        is  gemiddeld 15%       voor
         melkveestallen).
         Gemiddeld genomen is          er ruim voldoende        graslandareaal aanwezig op melkveebedrijven in
         Nederland    om   te kunnen beweiden. Voor            beweiding gaat het echter niet om het totale
         graslandareaal, maar om het beweidbare areaal (huiskavel). In 2018 kwam het gemiddelde aantal
         uren weidegang van melkkoeien uit op 1031 uur per melkkoe per jaar (Bron: Van Bruggen, CBS;
         persoonlijke mededeling).        Het doel     van   de  LNV-maatregel       is om  het aantal     uren   weidegang      per
         melkkoe te    verhogen      met 180   uur   tot 1211     uur   per koe   per jaar.  Uit  een  studie    van  Van den Pol-van
         Dasselaar et al.   (2015) blijkt   dat  vrijwel alle bedrijven        een vorm van      weidegang zouden kunnen
         toepassen. Minder dan 2%          van  de   bedrijven heeft in het geheel geen beweidbare oppervlakte bij
         huis, waardoor     beweiding onmogelijk is. Circa 25% van de melkkoeien wordt momenteel door een
         melkrobot gemolken. Dit kan de mogelijkheid tot beweiding beperken, maar veel bedrijven met een
         melkrobot hebben nog ‘onbenutte’ ruimte om meer te weiden (Van den Pol-van Dasselaar et al.
         (2015).
         Ongeveer 85%      van    de  bedrijven   heeft   een   veebezetting per ha beweidbare oppervlakte waarbij ze
         kunnen voldoen       aan   de weidenorm uit het Convenant              Weidegang van minimaal 120 dagen
         weidegang gedurende          minimaal    6  uur   per dag.     Dat betekent     dat deze bedrijven minimaal 720 uur
         beweiding per koe per jaar kunnen realiseren. Om een weidegang van gemiddeld 1211 uur per koe
         per jaar te realiseren dienen de koeien 180 dagen per jaar en 7 uur per dag in de wei te lopen. Het
         aantal  uren  weiden per      dag dient verhoogt te worden             naar   8 uur  per  dag indien     op 15%    van   de
         bedrijven   geen   beweiding     kan worden toegepast. Dit is theoretisch               en  praktisch goed mogelijk.
         Weidecoaches zien voldoende ruimte               voor   beweiding op huiskavels®.
         In 2018 werd 71%       van   het aantal melkkoeien          geweid (bijlage 2).     In onderhavige       studie is  er voor
         gekozen   om   de  weidegang      voor  deze dieren uit te breiden           en  de 29% dieren die niet werden            geweid
         in 2018 ook niet te laten weiden in 2025. Daardoor is de                  weidegang     van   de 71% dieren die in 2018
         werden   geweid    niet met 180      uur  uitgebreid      maar    met circa 250    uur   (71%   van   250  =
                                                                                                                      ca  180   uur).
         Verder is  ervoor    gekozen    om   de extra    uren   weidegang      toe te rekenen       aan  beperkte weidegang
         overdag.   Het  ligt niet  voor  de hand dat       dag  en   nacht weiden zal toenemen. Het berekende effect                    van
         een  toename    van    beweiding    is in dat   geval   toe te   schrijven aan meerdere dagen beperkt weiden en
         niet aan meerdere uren per dag weiden. De weidegang dient 180 dagen met gemiddeld ca 9,5 uur
         per koe per dag te zijn of 213 dagen met gemiddeld circa 8 uur per koe per dag in 2025, indien op
         29% van de bedrijven geen beweiding wordt toegepast. Omdat een aantal bedrijven een systeem van
         5
           Weidecoaches    van   Stichting Weidegang      geven   aan   boeren advies    over weidegang;
         https://www.stichtingweidegang.nl/
                                                                                                                                           10
                                                                                                                                              0000002463
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                van  22-06-2021
         dag-en-nacht beweiding toepassen kan het vereiste gemiddelde aantal weidedagen                      per koe   per jaar
         en  het aantal    uren  weiden per    dag minder zijn dan hier    aangeven. Daarnaast      zou   het meer   weiden
         van  jongvee hier ook      een  rol kunnen  spelen.
         Beweiding     is economisch     gezien vaak gunstiger    is dan opstallen,  als de huiskavel groot genoeg is        (Van
         den Pol et   al., 2013;   Van den Born et   al., 2020).  Economisch voordeel door       beweiding     ontstaat door
         lagere loonwerkkosten, besparing         op  (eiwitrijk) krachtvoer, extra opbrengsten door de
         melkpremie, betere dier-        en  klauwgezondheid en minder problemen met uierontstekingen.
         Beweiding wordt ook als positief        ervaren voor    het  imago  en de  marketing   van   de sector. Nadelen      zijn
         er  ook, waaronder      een  lagere  bruto  grasopbrengst     per ha grasland,   kosten  voor   afrastering  van
         percelen    en  onderhoudt     van  kavelpaden,   en soms een    lagere melkopbrengst door minder
         mogelijkheden om het rantsoen af te stemmen op de behoefte van de koe. Beweiding vraagt tijd en
         vakmanschap van de boer om daadwerkelijk (meer) economisch voordeel uit beweiden te halen (Van
         den Born et al., 2020).
         Bij weiden    is het  moeilijker om precies    met  bijvoeding te  sturen op   een  optimaal RE-gehalte       in het
         totale rantsoen. Bij     meer   beweiden is het realiseren     van een  lager RE-gehalte    in het rantsoen     lastiger.
         In de   berekeningen is geen rekening gehouden met indirecte effecten van beweiding. Door
         beweiding komt er op het grasland meer weidemest terecht, waarvan de stikstofwerking lager is dan
         van toegediende mest (met de zodenbemester). De stikstofwerkingscoéfficiént is 45% op bedrijven
         met beweiding en 60% op bedrijven die alleen maaien. Anderzijds zijn de stikstofgebruiksnormen
         lager voor beweiding dan voor maaien. Beweiding kan leiden tot veranderingen in het gebruik van
         kunstmeststikstof en daarmee op de ammoniakemissie uit kunstmest. Door meer beweiding en
         vooral door de     ongelijke verdeling van de urine en mest van weidend vee over een perceel en een
         mogelijke toename van de kunstmestgift neemt het risico van nitraatuitspoeling op grasland op
         zand- en lossgrond mogelijk toe. Dat geldt ook voor het risico op lachgasemissies. Daarentegen
         neemt de emissie van methaan uit mestopslagen af bij een toename van beweiding evenals de
         enterische methaanemissie.
         6.4.  Lager RE-gehalte     in het  rantsoen  van  melkvee
         Van de drie    voorgestelde bronmaatregelen heeft verlaging van het gemiddelde RE-gehalte van het
         rantsoen    van   melkvee tot gemiddeld 160 g per kg drogestof op sectorniveau het grootste effect op
         de ammoniakemissie; de voorgestelde verlaging van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen leidt
         in 2025 tot een vermindering van de totale ammoniakemissie van 3,5 kton per jaar ten opzichte van
         de referentie-emissie (Figuur 1). Verlaging van het RE-gehalte in het rantsoen draagt globaal 70% bij
         aan de totale vermindering van de ammoniakemissie door de drie bronmaatregelen (in totaal 4,6-5,2
         kton   per jaar).
         In 2018   was   het  gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen 167 g per kg drogestof op sectorniveau. De
         maatregel    betreft dus    een gemiddelde verlaging van het RE-gehalte met 7 g per kg, overeenkomend
         met een gemiddelde verlaging van 4%. In de berekeningen is aangenomen dat het aandeel snijmais
         in het rantsoen gelijk blijft en dat het gemiddelde RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer
         afneemt van 187 g per kg in 2018 naar 161 g RE per kg in 2025, een daling van 14%. Door de afname
         van het RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer komt het eiwitgehalte van het
         melkveerantsoen in noord-west Nederland uit op              gemiddeld   167 g  RE/kg droge     stof en  in zuid-oost
         Nederland op      gemiddeld     156 g RE per  kg droge   stof. Opgemerkt wordt      dat er steeds    meer   bedrijven
                                                                                                                                11
                                                                                                                                   0000002464
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                    van   22-06-2021
         geen   derogatie    meer   aanvragen    en  daardoor niet     gebonden zijn       aan  de eis dat minimaal 80%    van    het
         areaal uit   grasland   moet bestaan     (Hoogeveen      en  Prins, 2019). Bedrijven die niet meedoen kunnen
         meer   snijmais gebruiken      in het rantsoen. Het mag niet worden             uitgesloten dat aandeel snijmais      in
         het rantsoen in 2025 zal      stijgen.  Hier is  nu geen    rekening    mee    gehouden.
         Hoe de afname       van  het gemiddelde RE-gehalte         in het rantsoen op sectorniveau wordt          gerealiseerd,
         is nog  onduidelijk.    Een afname in het      gemiddelde RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer                    is
         éen  van   de opties. De afname       van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen op sectorniveau kan
         ook worden      gerealiseerd door het aandeel snijmais in het rantsoen te verhogen of door verlaging van
         het  RE-gehalte van kuilgras      en vers   gras  (door  iets later te maaien of in te      scharen). Het toepassen
         van meer     beweiding als maatregel       om   ammoniaemissie te         beperken, maakt het lastiger om te sturen
         op het gewenste       RE-gehalte. Verlaging      van het   RE-gehalte     door   aanpassing   van  samenstelling
         ruwvoer     kan  een  ander effect hebben op ammoniakemissie.                Bijvoorbeeld,    als er meer  snijmais
         wordt   gevoerd,    zal de TAN-excretie      lager worden     bij eenzelfde     verlaging van RE met krachtvoer of
         gras, omdat de fecale stikstofverteerbaarheid van snijmais veel lager is dan van krachtvoer of gras.
         Het effect op ammoniakemissie is dan ook groter. Door eisen aan derogatie wordt er echter een
         maximum       gesteld  aan  het areaal waarop snijmais kan worden              geteeld.   De  afspraak  op sectorniveau
         impliceert dat individuele bedrijven eigen keuzes kunnen maken                    om   de gestelde doelen te realiseren.
         Het  ligt voor  de hand    om  de voortgang      van de   maatregel    te monitoren via de       KringloopWijzer,
         waarbij bedrijven      die voorop   lopen,   beloond zouden kunnen worden via de               melkprijs of GLB-
         middelen.
         Op verzoek     van  het ministerie    van  LNV   (en de Tweede Kamer) hebben de CDM (CDM, 2020d)                  en   PBL
          BE    ct al., 2020)   eerder ook    analyses uitgevoerd naar de effecten van een verlaging van het               RE-
         gehalte   in  aangekocht krachtvoer in het kader van de uitvoering van de Spoedwet Aanpak Stikstof.
         Eén van de beleidsopties ging over maximale RE-gehaltes in aangekocht krachtvoer als functie van
         grondsoort en bedrijfsintensiteit (9 klassen). De andere optie had betrekking op een gemiddelde
         verlaging van het RE-gehalte in aangekocht krachtvoer van 3% op sectorniveau ten opzichte van
         2018. Het doel van de opties was om een vermindering van de ammoniakemissie te realiseren van
         0,20 kton per jaar ten opzichte van referentiejaar 2018. Het doel van deze opties was dus minder
         ambitieus dan de      nu  voorgestelde bronmaatregel,          maar   de   implementatie      was  wel bedoeld op korte
         termijn (najaar 2020).      Beide opties zijn    uiteindelijk   niet uitgevoerd.
         Uit technisch    oogpunt is   een   verlaging   van  het  gemiddelde RE-gehalte van het rantsoen van melkvee
         tot gemiddeld     160 g per   kg drogestof     op sectorniveau      realiseerbaar, zonder negatieve gevolgen voor
         melkproductie      en  diergezondheid.     Een essentieel verschil       van   de  maatregel   in het onderhavige
         advies met de hierboven        genoemde krachtvoermaatregel              uit 2020, is dat het krachtvoer toen aan
         een  strikt maximum       gehalte  was   gebonden.     Dat betekent dat kalveren         en  koeien die  meer  eiwit
         nodig hadden,      niet voldoende     gevoerd    konden worden, met daardoor             een  gezondheidsrisico.   In het
         huidige advies daalt het RE-gehalte         in het rantsoen,      maar  is  er geen   sprake  van een  maximaal RE-
         gehalte per kilo krachtvoer.       Het is niet  moeilijk   voor   veehouders      om  dan dieren die het    nodig hebben
         de eiwitrijke brok te geven.
         Er is door het ministerie     van  LNV   gekozen    van  het scenario om RE-gehalte te laten dalen tot 160            g per
         kg drogestof. Volgens       WUM zat melkvee        paar  jaar geleden rond 150 g RE per kg drogestof. Het
         gemiddelde kan verder omlaag zonder negatieve gevolgen                    voor   productie   en  gezondheid (J. Dijkstra;
         persoonlijke mededeling).        De  spreiding tussen bedrijven        in  RE-gehalte van het rantsoen is echter
         groot,  en voor   sommige bedrijven       is het niet   eenvoudig     om een     gemiddeld RE-gehalte     in het
                                                                                                                                   12
                                                                                                                                      0000002465
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                     van   22-06-2021
         rantsoen   van  160 g per   kg drogestof te realiseren; dit geldt vooral             voor   bedrijven die   geen    snijmais
         kunnen telen. Ook de variatie tussen jaren in het             gemiddelde RE-gehalte           is soms   groot, door de
         invloed  van  de  weersgesteldheid       op het    RE-gehalte van vooral        gras.  KringloopWijzer-resultaten         uit
         2013-2015 geven      aan dat toen al veel        bedrijven een RE-gemiddeld           van  160 g per    kg drogestof    of
         minder in het rantsoen hadden          (Oenema en Oenema, 2021).
         Naarmate de     doelstelling   van   het gemiddelde RE-gehalte            in het rantsoen     van   melkvee   scherper
         wordt, zullen   er meer   bedrijven     en  melkkoeien     problemen krijgen, die         via   bedrijfsspecifieke    en meer
         melkkoe-specifieke begeleiding opgelost dienen              te worden. De rol        van   veevoedingsadviseurs        neemt
         daardoor toe. De Subsidiemodule           Agrarische Bedrijfsadvisering           en  Educatie    (SABE-regeling)    stelt
         melkveehouders      om  advies te     krijgen   van  geaccrediteerde bedrijfsadviseurs             over bijvoorbeeld
         ‘brongerichte vermindering van de uitstoot van ammoniak naar de lucht
         (https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/advies-en-cursus-voor-agrari%C3%ABrs).
         6.5. Onzekerheden
         Eerder zijn  onzekerheidsanalyses uitgevoerd             voor  de berekende emissies met het             NEMA-model;       eris
         een  bandbreedte berekend waarbinnen de berekende emissies met                          een   95%-betrouwbaarheid
         (waarschijnlijkheid)   zullen   liggen (Van der      Zee et  al., 2021;    Van   Bruggen     et al., 2021). Het   betreft hier
         de totale emissies uit de landbouw die berekend zijn               voor    het verleden     (gebruikt door
         EmissieRegistratie).   In de   onzekerheidsanalyse zijn de onzekerheden                 in  naleving   en  handhaving     niet
         of slechts deels meegenomen. In Tabel 2             zijn onzekerheidspercentages            voor   de berekende NHs-
         emissies weergegeven per onderdeel              en voor   het totaal. Er zijn    destijds   geen    onzekerheidsanalyses
         uitgevoerd   voor  alleen de    melkveehouderij.
         De onzekerheid in de berekende totale ammoniakemissie in Nederland                          bedraagt 25%.     Dit betekent
         dat de totale ammoniakemissie uit de landbouw in 2019 met                      een  zekerheid     van  95%  ligt in de
         bandbreedte van 105,6 + 25% kton (dus tussen 79 en 132 kton). De emissie uit beweiding heeft de
         grootste relatieve onzekerheid (56%), omdat de emissiefactor in NEMA onzeker is (gebaseerd op
         slechts één meting; Van der Zee et          al., 2021).   De onzekerheid in de emissie           bij mesttoediening is ook
         relatief groot  (38%)  en  is absoluut     gezien het grootste       van   alle afzonderlijke bronnen. Opgemerkt
         moet worden dat de recent berekende onzekerheden in stalemissies (op basis van verschillen tussen
         de berekende stikstof-fosfaatverhouding in excretie en de gemeten stikstof-fosfaatverhouding in
         mest afkomstig uit mestopslagen; Van Bruggen en Geertjes, 2019; CDM 2020c) nog niet zijn verwerkt
         in de  onzekerheidsanalyse       van   NEMA.
         Voor toekomstscenario’s neemt de onzekerheid in de berekende emissies                           toe, onder andere door de
         gekozen uitgangspunten        van   de scenario’s. In het scenario KEV 2025 zitten extra onzekerheden.
         Aangezien de effecten      van   de drie   bronmaatregelen worden gebaseerd op het verschil tussen de
         totale emissies met    en  zonder de     maatregelen, heeft deze extra onzekerheid geen grote invloed op
         het effect  van  de drie bronmaatregelen.
         Van de drie   bronmaatregelen        heeft die    van  verdunning van        mest  bij zodenbemesting een          extra
         onzekerheid doordat het effect         van   deze   maatregel    nog niet     experimenteel       is vastgesteld   en er  dus
         ook geen onderbouwde emissiefactor is. Daarom zijn                  er twee    berekeningen uitgevoerd,          met 10   en
         25%   emissiereductie,   maar     in beide   gevallen gaat     het dus    om   schattingen.
         Bij de maatregelen    meer    beweiding      en   verlaging  van   het   RE-gehalte zijn     geen neveneffecten
         meegenomen, zoals effecten op andere               componenten in het rantsoen, veranderingen in bemesting
         (kunstmestgebruik)     en  landgebruik.       In de  berekeningen      is  uitgegaan dat het gemiddelde RE-gehalte
                                                                                                                                       13
                                                                                                                                          0000002466
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij  brief met kenmerk           2121943/WOTN&M/JVSE               van   22-06-2021
         van   het rantsoen wordt         verlaagd     door  aanpassing       in het krachtvoer. Het         RE-gehalte     kan ook via het
         ruwvoer     worden aangepast           en  dit kan tot   een    iets andere reductie         van  ammoniakemissie          leiden,
         omdat de verteerbaarheid             van   het rantsoen de        uitscheiding     van  TAN beinvloedt. Verder wordt
         opgemerkt      dat   bij meer    beweiding      het  |lastiger   wordt   om    te sturen op het       RE-gehalte.
         De   berekeningen zijn uitgevoerd            met de meest recente versie             van   NEMA,     waarin     een   correctiefactor
         voor   de  werking     van  emissiearme melkveestallen in de               praktijk    is opgenomen         (Van Bruggen     et  al.,
         2021;    Van der Zee et      al., 2021).    Hierdoor is de      werking    van een     emissiearme melkveestal            gelijk aan
         die  van een    reguliere    stal. Hoe de      werking   van    emissiearme stallen in 2025 zal             zijn, is onzeker. Als de
         werking van      emissiearme melkveestallen in 2025                 hoger    is dan  nu   in NEMA is aangenomen             en de
         implementatiegraad          ook    hoger is,   dan zal het effect      van    de in dit advies     doorgerekende maatregelen
         veranderen. Het effect          van   verdunning van mest zal dan groter worden (omdat er meer TAN in de
         mest    aanwezig is)     en  het   effect van beweiding zal minder groot zijn (meer beweiding resulteert in
         minder stalemissie        en   dit effect is kleiner als de stalemissie           lager  is.
         Tabel 2.   Onzekerheidsschatting            van   NH3-emissies, berekend met NEMA,                 in %   (Van Bruggen      et al,
         2021, gebaseerd        op Van der Zee et        al, 2021).
           Stallen  en mestopslagen                                                                             20
           Landbouwbodems (totaal)                                                                              29
           waarvan
            toediening van dierlijke       mest                                                                 38
            gebruik van     kunstmest                                                                           37
             beweiding                                                                                         56
           Totale onzekerheid landbouw                                                                         25
           Afzet buiten de landbouw          en  hobbydieren                                                   61
         6.6  Studie  met    integrale doorrekening           van
                                                                   maatregelen        om
                                                                                           ammoniakemissie te beperken
         Recentelijk    is op verzoek      van    LTO  Nederland,      Rabobank       en  NZO door      Wageningen Research           een
         integrale doorrekening gemaakt van maatregelen                       om   ammoniakemissie uit de             melkveehouderij       te
         verminderen       (Reijs  et  al., 2021).    Het ministerie      van   LNV heeft     aan   de CDM     gevraagd      om   de resultaten
         uit het   onderhavige      advies te     vergelijken    met die uit de studie        van    Reijs et al.   (2021).   In deze is de
         jaarlijkse  ammoniakemissie uit de             melkveehouderij         in 2030 met      15,3 kton     gedaald     ten  opzichte   van
         2018 door het       nemen van een         pakket    aan  stal-   en  managementmaatregelen.
         Er zijn veel verschillen       in de   aanpak, uitgangspunten           en  toegepaste methoden             tussen de twee
         studies, waardoor de resultaten niet rechtstreeks zijn                    te  vergelijken.    Enkele verschillen op
         hoofdlijnen tussen de twee studies zijn:
         e     In de studie    van   Reijs  et al.  (2021)   is een   integrale doorrekening gemaakt                van  verschillende
               maatregelen, waarbij          niet alleen de drie     bronmaatregelen           uit dit CDM-advies        (verdunnen mest,
               beweiding, eiwitgehalte rantsoen),              maar   ook andere        maatregelen      zoals   stalmaatregelen       en
               verminderen       van  kunstmest       zijn  meegenomen. In         Reijs  et al.  (2021) wordt alleen het resultaat
               van  het  integrale pakket maatregelen gerapporteerd,                     zodat   een vergelijking van de effecten van
               afzonderlijke maatregelen           niet  mogelijk    is.
                                                                                                                                               14
                                                                                                                                                  0000002467
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                    van  22-06-2021
         eo   De  uitgangspunten bij de berekeningen            van   maatregelen verschillen    tussen beide     studies, zoals
              de  implementatiegraad         van  verdunnen     van   mest  bij zodenbemesting     op  grasland   op  zandgrond
              en  het  RE-gehalte    in het rantsoen.
         e    Het  zichtjaar van Reijs     et al. (2021)   is 2030   en van  het CDM-advies 2025      en  de studies zijn
              gebaseerd     op andere toekomstscenario’s.
         e    In Reijs  et al. (2021) zijn berekeningen gemaakt voor acht typen melkveebedrijven met                    het model
              Dairy  Wise   en   met de Kringloopwijzer en dit is opgeschaald naar landelijk niveau. In dit             CDM-
              advies is  met WUM en NEMA op nationaal niveau gerekend.
         e    In de studie    van  Reijs  et al. (2021) zijn   de NEMA-emissiefactoren       gebruikt   van   de berekening van
              2018.   Reijs  et al. houdt geen      rekening met de eerder aangegeven methodewijziging van NEMA
              toegepast    voor   de  berekening van 2019 met een herberekening van 2018 (aanpassing
              emissiefactor van zodenbemesting, emissiefactor van emissiearme melkveestallen en de
              verdeling van mest over grasland en bouwland). Aanpassingen in de emissiefactoren zijn van
              invloed op de effecten van maatregelen op ammoniakemissie.
         7. Conclusies
         De drie   bronmaatregelen        leiden   bij invoering   conform de    beschrijving in  Bijlage  2 tot een
         vermindering     van   de ammoniakemissie uit de           melkveehouderij    in 2025.  Bij gelijktijdige invoering
         wordt   een vermindering van de ammoniakemissie gerealiseerd van 4,6 tot 5,2 kton per jaar. Dat
         komt overeen met een vermindering van 9 a 10% van de ammoniakemissie uit mest uit de
         melkveehouderij.
         Verreweg de grootste bijdrage wordt geleverd door                 een verlaging van het RE-gehalte van het
         rantsoen    van  melkvee     van  gemiddeld 167 g per kg drogestof in 2018 naar gemiddeld 160 g per kg
         drogestof in 2025 (een gemiddelde verlaging van het RE-gehalte van 4% op sectorniveau). Door deze
         bronmaatregel neemt de ammoniakemissie af met 3,5 kton per jaar ten opzichte van de geraamde
         emissie in 2025 zonder deze maatregel. Door het gemiddelde aantal uren weidegang te vergroten
         met 180    uur naar    1211   uur  in 2025 neemt de ammoniakemissie met             0,7 kton af   per jaar  in 2025.
         Door   drijffmest  verdund met water toe te dienen            (1 deel water op 2 delen    drijfmest)   via de
         zodenbemester op 50%           van  het areaal   grasland    op  zandgronden    neemt de ammoniakemissie          naar
         verwachting     met   0,4  tot  1,0 kton per jaar af    in 2025.
         De onzekerheid in de berekende             vermindering van de ammoniakemissies door de drie
         bronmaatregelen is relatief groot, vooral bij verdunning van mest. Voor alle drie de maatregelen                     is er
         onzekerheid, die samenhangt met de onzekerheid over de uitvoering (en handhaving) van de
         maatregelen,     en   met de intrinsieke onzekerheid in de          berekeningen (b.v. emissiefactoren        en
         statistische   gegevens).     De onzekerheid in de berekende ammoniakemissie uit de Nederlandse
         landbouw wordt        geschat    op 25%.
         Alle drie  bronmaatregelen vergen aandacht van de veehouders. Verlaging van het RE-gehalte in het
         rantsoen en meer beweiding vraagt kennis en overleg met de voeradviseur en bedrijfsadviseur. Deze
         maatregelen vergen investeringen in kennis maar weinig of niets in ‘hardware’. Ook brengen deze
         maatregelen weinig tot geen extra kosten met zich mee, anders dan investeringen in kennis en
         management. Verdunning            van   drijfmest vraagt    op veel  bedrijven  om  logistieke aanpassingen,      in
         samenwerking       met de    loonwerker;      water en   drijfmest   moeten in een   bepaalde verhouding bij elkaar
         worden    gebracht bij     de toediening     via de zodenbemester. Omdat water niet op alle            percelen  direct
                                                                                                                                 15
                                                                                                                                    0000002468
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE      van 22-06-2021
         beschikbaar is, zijn investeringen nodig, waardoor deze maatregel op sommige bedrijven relatief
         duur is.
         Bij juiste uitvoering worden bij geen van de bronmaatregelen grote ongewenste neveneffecten
         verwacht.
                                                                                                         16
                                                                                                            0000002469
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                van  22-06-2021
         Referenties
         Born,  van  den G., L. Couvreur, J.   van  Dam,  G.  Geilenkirchen,    M. 't  Hoen,   R. Koelemeijer,   M. van
         Schijndel,  M.        en  E.  (2020) Analyse stikstofbronmaatregelen, Analyse            op verzoek  van  het kabinet
         van zestien   maatregelen      om  de uitstoot van  stikstofoxiden   en  ammoniak in Nederland te         beperken.
         PBL-publicatienummer:        4073.
         Bruggen, C.   van  & K. Geertjes (2019) Stikstofverlies uit opgeslagen          mest  -
                                                                                                 Stikstofverlies berekend uit
         het verschil in  verhouding     tussen stikstof en  fosfaat  bij excretie  en   bij mestafvoer. Centraal Bureau
         voor  de Statistiek, Den   Haag/Heerlen/Bonaire,       2019.
         Bruggen,   C. van, A. Bannink,    C.M.  Groenestein,   J.F.M.   Huijsmans,    L.A.  Lagerwerf, H.H. Luesink, G.L.
         Velthof & J. Vonk   (2020).    Emissies  naar lucht uit de  landbouw,    1990-2018.      Berekeningen met het
         model NEMA.      Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WOt-technical report 178. 224                   p.
         Bruggen,   C. van, A. Bannink,    C.M.  Groenestein, J.F.M. Huijsmans, L.A. Lagerwerf, H.H. Luesink, M.B.H.
         Ros, G.L. Velthof, J. Vonk     en T. van der Zee  (2021).  Emissies   naar   lucht uit de landbouw berekend met
         NEMA    voor  1990-2019.     Wageningen,    WOT Natuur &       Milieu, WOt-technical report       178. 224 p.
         CBS  (2020) Dierlijke mest en mineralen 2019. CBS, © Centraal Bureau voor de Statistiek, Den
         Haag/Heerlen/Bonaire https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2020/40/dierlijke-mest-en-mineralen-
         2019
         CDM   (2017)   CDM-advies      ‘Borging en handhaving    alternatieve   mesttoedieningstechnieken’
         https://www.wur.nl/upload mm/e/6/b/c0cd7d38-e69b-417d-bbc9-
         ddf2179a27db 1716236 Oene%200enema%20bijlage%201.pdf
         CDM   (2020a) CDM-advies ‘Analyse ammoniakemissies uit de landbouw periode 2012-2018’.
         https://www.wur.nl/web/file?uuid=5ad105fd-da43-405f-be5b-a57750f655 20&owner=497277b7-
         cdf0-4852-b124-6b45db364d728&contentid=561032&elementid=16470668
         CDM   (2020b)   CDM-advies ‘Effecten      van  verdunning   van   mest  bij mestaanwending        op zandgrond’.
         https://www.wur.nl/web/file?uuid=fa006768-ec92-4237-bfb0-al7ce77ce3cl&owner=497277b7-
         cdf0-4852-b124-6b45db364d728&contentid=474806&elementid=15671520
         CDM   (2020c)   CDM-advies ‘Stikstofverliezen uit mest in stallen        en   mestopslagen’.
         https://www.wur.nl/web/file?uuid=fb6dda70-4de0-4dc9-9d90-dd06c2d3781d&owner=497277b7-
         cdf0-4852-b124-6b45db364d72&contentid=539894 &elementid=15671520
         CDM   (2020d).   Advies  Vermindering ammoniakemissies door minder                eiwit in krachtvoer   van melkvee.
         Wageningen. https://www.wur.nl/upload mm/3/d/3/5d41293b-3327-491b-99b4-
         3cb13543c173 2014338 CDM%20Advies%20Vermindering%20ammoniakemissies%20door%20mind
         er%20eiwit%20in%20krachtvoer%20van%20melkvee.pdf
                                                                                                                            17
                                                                                                                               0000002470
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                      van  22-06-2021
         Goedhart, P. W., Mosquera, J. & Huijsmans, J. F. M., Apr 2020. Estimating ammonia emission after
         field  application of        manure    by the integrated horizontal flux method:        a  comparison of concentration
         and wind     speed profiles.        Soil Use and Management. 36, 2, p. 338-350.
         Hoogeveen, M.,           C. Daatselaar    en  H. Prins (2019)   Afname   derogatie: verkenning     omvang    en
         beweegredenen ondernemers.                  WEcCR notitie.
         https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/19/afname-derogatie-
         verkenningomvang-en-beweegredenen-ondernemers
         Kros, H.,   van    Os, J., Voogd, J. C., Groenendijk, P.,       van  Bruggen, C.,  te Molder, R., & Ros,   G.  (2019).
         Ruimtelijke      allocatie    van  mesttoediening      en  ammoniakemissie:      beschrijving mestverdelingsmodule
         INITIATOR versie 5.          (Wageningen Environmental           Research rapport; No.     2939). Wageningen
         Environmental Research.
         Landbouw Collectief           (2019). Uit de gecreéerde stikstofimpasse https://www.lto.nl/wp-
         content/uploads/2019/11/Landbouwcollectief rapport.pdf
         Migchels, G.,       L. Joosten,    M.  van   Leeuwen,   R. Ferwerda    en W. Houwers      (2019). Borgen van
         maatregelen        om     ammoniakemissie te reduceren.           Wageningen Livestock Research, Rapport           1196.
         Oenema,      J.  en   O. Oenema       (2021) Intensification of grassland-based dairy production and           its  impacts
         on  land,  nitrogen and         phosphorus use efficiencies. Front. Agr. Sci. Eng. 8(1): 130-147
         Pol,  van  den A.,      Philipsen,   A. P., & de Haan, M. H. A.     (2013).  Economisch weiden. Rapport
         Wageningen         UR Livestock      Research;    No. 679.
         Pol-van Dasselaar          van den A., P.W. Blokland, T.J.A. Gies, M.H.A. de Haan, G. Holshof, H.S.D. Naeff en
         A.P.  Philipsen (2015) Beweidbare oppervlakte en weidegang op melkveebedrijven in Nederland.
         Wageningen UR Livestock Research, rapport 917. 57                    pp.
         Reijs, J., A.   Beldman,      M. de    Haan, A. Evers, G. Doornewaard & |. Vermeij (2021) Perspectief voor het
         verlagen    van    NH; emissie uit de Nederlandse            melkveehouderij. Verkenning van reductiepotentieel           en
         economische impact op sectorniveau op basis                   van integrale doorrekening maatregelen op 8
         representatieve melkveebedrijven. Wageningen                    Economic Research No. 2021-052.
                 Van den Born et al         (2020),   Stikstofreductie via het   krachtvoer, Analyse     van de Kamermotie
         over   3 procent reductie         van   het  RE-gehalte   in krachtvoer, Den Haag: PBL.
         Vonk, J., Arets,       E. J. M.  M., Bannink, A.,    van  Bruggen, C., Groenestein,     C.  M., Huijsmans, J. F. M,,
                         L.
         Lagerwerf, A., Luesink,             H.  H., Ros, M. B.  H., Schelhaas,   M. J., van der Zee, T., &  Velthof, G. L. (2020).
         Referentieraming van emissies naar de lucht uit landbouw en landgebruik tot 2030, met doorkijk
         naar 2035: Achtergronddocument bij de Klimaat- en Energieverkenning 2020. Rapport / Wageningen
         Livestock Research; No. 1278.
         Zee, T.  van    der,    A.  Bannink,   C. van  Bruggen,   K.  Groenestein, J. Huijsmans, J.    van der Kolk,  L.
         Lagerwerf,      H.   Luesink,   G. Velthof    en J. Vonk   (2021) Methodology      for estimating emissions from
         agriculture     in the Netherlands. Calculations for CH4, NH3, N20, NOx, NMVOC, PM10, PM2.5 and CO?2
         using the National          Emission Model for      Agriculture (NEMA)        Update   2021. RIVM   report 2021-0008.
                                                                                    —
                                                                                                                                   18
                                                                                                                                      0000002471
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk            2121943/WOTN&M/JVSE                van    22-06-2021
         Bijlage 1.  Adviesaanvraag van             het ministerie       van   LNV
                                                                                           Ministerie van  Landbouw,
                                                                                           Natuur en Voedselkwaliteit
                         > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag
                                                                                                                                                      iI
                                                                                                                      Direc
                                                                                                                                                         Agro
                                                                                                                      Directie        Strategie, Kennis    en
                         Commissie                       Meaststoffenwet                                              Innovatie
                                        Deskundigen
                         t.a.v. voorzitter    prof. dr. ir. ©. Oenema                                                 Bezoekadres
                                                                                                                      Beruidenhoutsewag            73
                         Wageningen Environmental Research                                                            2594 AC Den Haag
                         Posthus 47
                                                                                                                      Postadres
                         6700 AA WAGENINGEN
                                                                                                                      Postbus 20401
                                                                                                                      2500 EK Den Haag
                                                                                                                      Over                 dentificatienr
                                                                                                                      DODDDO01B58272854000
                                                                                                                      T    O70      379 8911 (algemeen)
                                                                                                                      F    O70 378 6100         (algemeen)
                                                                                                                      www,rijksoverheid.nl/iny
                                                                                                                      Beha
                                             =
                                                 1 9 MEI 2021         -                                               und-bobusdtionc    d door    ___
                         un
                         Betreft     Adviesaanvraag doorrekening          drie bronmaatregelen stikstof
                         Geachte heer      Oenema,                                                                    Ons kenmerk
                                                                                                                      DGA-SKI / 21106967
                         Op   dit moment is het ministerie van LNV          bezig met het verder uitwerken van de
                                                                                                                      Uw kenmerk
                         bronmaatregelen        in het kader van de structurele     aanpak stikstof.   In deze aanpak
                         zijn  onder andere      maatregelen aangekondigd        om  de emissie uit de landbouw te
                                                                                                                      Bijlage(n)
                         beperken.     Voor de bronmaatregelen         mestverdunning, beweiding      en voerrantsoen
                         worden met vertegenwoordigers van de melkveesector op technisch niveau
                         afspraken voorbereid. Om deze afspraken degelijk te kunnen anderbouwen in
                         deze   voorbereiding is er op korte termijn        meer inzicht   nodig in de effecten van
                         bovengenoemde maatregelen.
                         Adviesaanvraaq: doorrekening scenarios bronmaatregelen
                         Daartoe verzoek ik de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM) de effecten
                         van   drie bronmaatregelen in de melkveehouderij op ammoniakemissie in 2025
                         door te rekenen op        landelijke niveau, uitgaande van de meest recente
                         wetenschappelijke        inzichten ten  opzicht van referentiebeleid in 2018. Hierbij gaat
                         het   om  verdunnen van mest bij zodenbemesting, meer heweiding en verlaging
                         van   het ruw eiwitgehalte in het rantsoen. De maatregelen worden hieronder
                         verder   geduid. Ik verzoek de CDM de drie maatregelen apart door te rekenen
                         alsook in de verschillende mogelijke combinaties. Daarnaast wil ik de COM vragen
                         de onderbouwing voor aannames bij de berekening expliciet op te nemen in het
                         advies.
                         De   bronmaatregelen zijn hierbij als volgt gedefinieerd:
                         =     Verdunnen mest: op 50% van het grasland op zandgrond waar nu
                               zodenbemesting wordt toegepast, wordt in 2025 zodenbemesting met
                               verdunde mest toegepast (1 deel water op 2 deel mest).
                         =
                               Beweiding:    voor   alle melkkoeien in Nederland wordt uitgegaan dat het aantal
                               weide-uren met 180        uur is toegenomen in 2025 ten opzicht van 2018 (het
                               gewogen    gemiddelde aantal       uren  weidegang   van  alle melkkoeien in Nederland
                               was  in 2018    volgens opgave CBS 1031 uren),
                               Het extra aantal uren weidegang van jongvee in de verhouding van
                               ammoniakuitstoot ten opzichte van melkvee (ouder dan 2 jaar) dient te
                               worden meegenomen in de berekening. Dit is 0,2 voor jongvee jonger dan               1
                              jaar en 0,4 voor jongvee ouder dan 1 jaar.
                                                                                                                      Pagina       1  van   2
                                                                                                                                                             18
                                                                                                                                                                0000002472
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                    van   22-06-2021
                                                                                                                   :
                                                                                                                                m       Agr
                                                                                                                 Directie Strategie, Kennis en
                                                                                                                 Innovate
                         =
                             Aanpassing     ruw eiwitgehalte: het ruw eiwitgehalte in het rantsoen van
                                                                                                                 —__
                             melkvee     (van melkgevend melkvee, droogstaand vee
                                                    in 2025 160 g
                                                                                       inclusief bijbehorend     sg
                             jongvee) bedraagt                    RE/kg ds gemiddeld   op sectorniveau.
                         Tot slot wil ik de COM verzoeken om in de discussie    van deze doorrekening in te
                         gaan op de onzekerheden in de berekening en cok       op de haalbaarheid en kosten
                         en baten (kwalitatief) van de drie bovengenoemde bronmaatregelen.
                         LNV is voornemens      ook andere   bronmaatregelen die effect kennen op deze drie
                         bronmaatregelen     nog door te laten rekenen. Daartoe verzoek ik de CDM om voor
                         deze aanvraag een concept deeladvies op te leveren in mei. Dit concept
                         deeladvies kan dan deel uitmaken van een later te publiceren advies over de
                         totale doorrekening    van de bronmaatregelen, maar indien nodig wordt geacht,
                         kan ik u  cok verzoeken de CDM dit deeladvies eerder als losstaand advies te
                         publiceren.
                         U kunt het op te leveren concept deeladvies tevens richten aan
                         programmadirecteur A, Dousje van DG Stikstof en aan directeur H. van Kasteel
                         van de directie Dierlijke Agroketens en Dierenwelzijn. Voor
                                                                                         inhoudelijke informatie
                         over dit  verzoek kunt   u  contact opnemen met dhr. H. Snijders.
                                 2   Veer
                         Directeur  Strategie,  Kennis & Innovatie
                                                                                                                                             20
                                                                                                                                                0000002473
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                      van  22-06-2021
         Bijlage 2. Doorrekening van het effect             van  beleidsmaatregelen reductie ammoniak in             2025
         Cor   van  Bruggen,     CBS
         Het ministerie      van  LNV heeft de CDM         gevraagd   om  het effect   van  drie bronmaatregelen      voor  het
         reduceren      van  ammoniakemissie uit de          melkveehouderij te berekenen. Het gaat hierbij om
         verdunnen       van  mest   bij zodenbemesting, beweiding          en vermindering eiwitgehalte van het rantsoen.
         Het effect    van   de  maatregelen     is op nationaal niveau berekend met het model NEMA                (National
         Emission Model        Agriculture). Voor de doorrekening van de bronmaatregelen is het scenario voor
         2025 in KEV2020 opnieuw doorgerekend. Hierbij is gebruik gemaakt van de nieuwste NEMA-versie
         (Van Bruggen et al., 2021) waarin enkele belangrijke methodewijzigingen zijn doorgevoerd die
         relevant zijn     voor  de  berekening     van   de ammoniakemissie uit de        melkveehouderij en die nog       niet zijn
         meegenomen in de KEV2020. Het betreft het stikstofverlies uit                   stallen, de emissiefactor voor
         zodenbemesting         op  grasland   en  de   verdeling van toegediende       mest   over grasland   en bouwland.
         Door uit te gaan      van   de nieuwste NEMA-versie met de hiervoor              genoemde methodewijzigingen, wijkt
         de referentie-emissie in 2025 af          van   de berekende emissie in 2025 in de KEV2020.
         Maatregelen
         e
               Op 50%     van  het  grasland   op  zandgrond      waar nu  zodenbemesting wordt toegepast, wordt             in 2025
               zodenbemesting        met verdunde mest         toegepast (1    deel water op 2 delen     mest).
               Op dit moment loopt         er onderzoek      naar  de emissie uit verdunde mest      toegediend     met  een
               zodenbemester. De effectiviteit           van  deze  maatregel    en een   emissiefactor zijn dus nog niet
               bekend. In    een  advies    van de CDM is op basis      van   expert judgement geschat dat het verdunnen
               van  mest met     0,5 deel water op 1 deel mest leidt tot          een  emissiereductie    van 20-30%, bij
               zodenbemesting van grasland            op  zandgrond.®    Er is voorgesteld    om  twee   berekeningen    uit te
               voeren en een      bandbreedte      aan   te geven   (Nb. er  zal ook worden aangegeven dat het niet mag
               worden     uitgesloten dat deze maatregel geen effect heeft,             omdat   er meer   mest moet worden
               toegediend bij een zelfde stikstof- of fosfaatgift:
                    o     Reductiefactor emissie: 25%
                    o     Reductiefactor emissie: 10%
         eo    Voor alle melkkoeien in Nederland wordt              ervan  uitgegaan dat het aantal weide-uren         met 180   uur
               is toegenomen in 2025 ten         opzicht    van  2018  (het  gewogen     gemiddelde aantal     uren  weidegang
               van  alle melkkoeien in Nederland           was  in 2018  volgens    opgave CBS 1031     uren).  Het extra aantal
               uren   weidegang     van   jongvee    in de  verhouding   van   ammoniakuitstoot t.o.v. melkvee        (>2 jaar)
               mag worden meegenomen in de                berekening. Dit   is  0,2 voor jongvee   < 1 jaar en  0,4 voor  jongvee
               >1  jaar.
         e     Het   RE-gehalte    in het rantsoen     van   melkvee   (van melkgevend melkvee, droogstaand           vee  inclusief
               bijbehorend jongvee) bedraagt            in 2025 160 g   RE/kg ds gemiddeld op sectorniveau.
         6
            https://www.wur.nl/web/file       ?uuid=fa006768-ec92-4237-bfb0-al7ce77ce3cl&owner=497277h7-cdf0-4852-
         b124-6b45db364d72&contentid=474806&elementid=15671520
                                                                                                                                   21
                                                                                                                                      0000002474
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                     van   22-06-2021
         Uitwerking
         Er zijn geen indirecte effecten meegenomen in de                berekeningen (bv. effecten        op andere
         componenten in het rantsoen,             veranderingen     in bemesting     en  landgebruik).
         1.   Voor het doorrekenen           van  zodenbemesting met verdunde mest op grasland-zand is het aandeel
              van  de   zodenbemesting op grasland-zand vastgesteld met gegevens van het model INITIATOR
              (Kros, persoonlijke mededeling). Uit deze gegevens blijkt dat het aandeel grasland-zand binnen
              zodenbemesting in 2018 63,8% bedroeg. De gemiddelde EF voor zodenbemesting in NEMA is
              berekend met:
              EF   =
                      ZBgrasrand   X 0,5  X EF svg X  (1-REDFAC)   +
                                                                      (ZBgrusov + ZBsrasrana X0,5)  X EFrtieg
              Hierin is:
              ZBgraszand      : @aandeel    zodenbemesting op grasland-zand.
              EF tren        :  reguliere emissiefactor voor zodenbemesting.
              REDFAC            :reductiefactor voor emissie met zodenbemesting.
              ZBgrasov       :  aandeel     zodenbemesting      op grasland- klei    en veen.
              De  gemiddelde emissiefactor voor zodenbemesting op grasland als de mest verdund wordt
              toegediend     op zandgrond is 15,6% bij een emissiereductie van 25% en 16,5% bij een
              emissiereductie        van   10%.
              Voor 2025 is      gerekend     met   een  totaal aandeel    zodenbemesting van 64,4% (cijfer 2015-2018).
              INITIATOR berekent          een   lager aandeel   voor zodenbemesting in deze periode (globaal 55-60%).
         2.   In 2018 kwam het          gemiddelde aantal      uren  weidegang     van   melkkoeien uit op 1031      uur. Het doel
              van  de   maatregel      is dus  om  het aantal   uur weidegang      per melkkoe te     verhogen    met 180  uur tot
              1211   uur   per   jaar.
              De  invulling   van    de  maatregel kan bijvoorbeeld door verhoging van het aantal uren weidegang
              van  weidende       dieren, door minder permanent opstallen, door meer weidegang van jongvee als
              dit leidt tot dezelfde vermindering van ammoniakemissie of door combinaties van deze mogelijke
              maatregelen. Er is bij de doorrekening voor gekozen om de weidegang van weidende dieren
              (71% van     het aantal dieren in       2018)  te verhogen    en  het aantal dieren dat permanent op stal staat
              gelijk  te houden. Om de         gemiddelde weidegang         per koe te laten toenemen met 180 uur, moet de
              weidegang van weidende dieren toenemen met ca. 250 uur (71% x 250). Verder is ervoor
              gekozen om de extra uren weidegang toe te rekenen aan beperkte weidegang overdag. Het ligt
              niet voor de hand dat dag en nacht weiden zal toenemen. Het berekende effect van een
              toename van beweiding is in dat geval toe te schrijven aan meerdere dagen beperkt weiden en
              niet aan meerdere uren per dag weiden.
              De reductie     van    NHs-emissie die wordt bereikt        na  uitbreiding   van  de  weidegang hangt af van de
              vorm    waarin de      (extra) beweiding     wordt  aangeboden, bijvoorbeeld dag           en  nacht weiden of
              alleen   beperkt overdag weiden. Voor            weidemest     geldt weliswaar een lagere emissiefactor,        maar
              gedurende      de   weidegang is de stalemissie niet direct nul. De som van de weide-emissie en                 de
              emissie    van de lege stal vormen dus de emissies tijdens beweiden. Per saldo daalt de NHs-
              emissie    tijdens beweiden ten opzichte van niet beweiden.
         3.   Het  eiwitgehalte van het melkveerantsoen (melkkoeien                   en jongvee)   is in de  uitgangssituatie voor
              2025 167 gram         RE/kg droge     stof. Verlaging  van   het  RE-gehalte    kan op verschillende manieren,
              bijvoorbeeld door het aandeel voedermiddelen                 met   een   relatief laag eiwitgehalte   in het rantsoen
              te verhogen       of door   verlaging van    de samenstelling     van   krachtvoer. Er is in de   berekening  voor
                                                                                                                                  22
                                                                                                                                     0000002475
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE         van  22-06-2021
             dit laatste  gekozen omdat het  niet aannemelijk  is dat het aandeel  snijmais zal toenemen,
             conform de     verwachting voor 2025 in KEV2020. In de   uitgangssituatie is het RE-gehalte van
             melkveemengvoer      187 g/kg. Om het  RE-gehalte  van  het melkveerantsoen te laten dalen tot 160
             g RE/kg droge stof zal het eiwitgehalte van melkveemengvoer moeten dalen tot 161 g RE/kg, een
             daling van 14%. Bij deze afname komt het eiwitgehalte van het melkveerantsoen in NoordWest
             Nederland uit op 167 g RE/kg droge stof en in ZuidOost Nederland op 156 g RE/kg droge stof.
                                                                                                              23
                                                                                                                 0000002476
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE         van  22-06-2021
         Bijlage 3. Commissie Deskundigen Meststoffenwet
         Samenstelling    van  de Commissie    Deskundigen  Meststoffenwet
          Leden                                                    Prof.dr.ir. M.K.   van Ittersum
                           Plantaardige productiesystemen                          Universiteit
                                                                  Wageningen
                                                                   Dr.ir. 1.  Dijkstra
                           Diervoeding
                                                                  Wageningen Universiteit
                                                                   Prof.dr. H.A.C. Runhaar
                           Governance of  agrobiodiversity         Universiteit Utrecht
                                                                   Prof.dr.ir. A.G.J.M. Oude Lansink
                           Bedrijf'seconomie                                       Universiteit
                                                                  Wageningen
                                                                   Prof.dr.ir. C. Kroeze
                           Watersystemen   en   Global Change
                                                                  Wageningen       Universiteit
                           Beleidstransformaties   voor            Dr. M.A.    Wiering
                           duurzame   samenleving                  Radboud Universiteit     Nijmegen
                                                                   Prof. dr.ir. E. Meers
                           Milieutechnologie  en  Resource use
                                                                   Universiteit Gent
                                                                   Dr.ir. C.G.   Kocks,
                           Precisielandbouw/Smart Farming
                                                                  AERES      Hogeschool
                                                                   Prof.dr.ir. O. Oenema     (tevens voorzitter)
                           Bodem   en nutriéntenmanagement
                                                                  Wageningen       Universiteit
          Secretaris                                               Dr.ir. G.L. Velthof
                                                                  Wageningen       Environmental Research
          Adviseur                                                 Dr.ir. J.J.M. van Grinsven
                           Planbureau  voor  de  Leefomgeving
                                                                   PBL,  Bilthoven
                                                                                                                 24
                                                                                                                    0000002477
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij   brief met kenmerk     2121943/WOTN&M/JVSE             van   22-06-2021
         Bijlage   4. Ammoniakemissies in 2018          en 2019
         Totale   ammoniakemissies uit       de landbouw in 2018        en  2019
         De totale ammoniakemissies uit de landbouw              (alle sectoren)     was   111,7 kton NH3     in 2018     en  105,6
         kton NHz in 2019       (Tabellen 4.1  en 4.3).   De emissie    afkomstig     van  hobbybedrijven      en   particulieren
         (buiten   de   landbouw) in Nederland was 6,5        kton in 2018     en   6,4 kton in 2019 (Tabel 4.1).
         Een belangrijke oorzaak voor de lagere emissie in 2019 dan in 2018 was de daling in de
         stikstofexcretie, van 503,4 miljoen kg N in 2018 tot 489,7 miljoen kg N in 2019 (van Bruggen                         et al.,
         2021).   Er  zijn  meerdere oorzaken     voor   deze daling,   zoals de afname       van    het aantal  runderen,     varkens
         en   kippen   en   de lagere gehalten  aan   stikstof in ruwvoer en       krachtvoer. Daarenboven          nam
         emissiearme       huisvesting bij varkens en pluimvee toe en heeft de verplichte verdunning van drijfmest
         bij mesttoediening op grasland in strookjes op de grond (sleepvoetbemesting) tot een daling van de
         emissie    geleid.   Ook het kunstmestgebruik      was   in 2019 iets    lager  dan in 2019.
         De totale ammoniakemissie uit de landbouw varieert tussen                   jaren.  Dit wordt vooral veroorzaakt door
         weerseffecten op de        ruwvoersamenstelling.      Daarom is in de       monitoring van de generieke
         maatregelen       in het kader van   PAS  destijds gekozen     om   de referentie te baseren op het           gemiddelde
         van   drie jaar   (2012, 2013  en  2013),  en  de effecten    van  de   maatregelen      te baseren op basis       van  het
         driejarig voortschrijdend gemiddelde (CDM, 2020a).              Deze    procedure     is  destijds gekozen      om
         jaareffecten     te  dempen.   De variatie tussen    jaren pleit   er voor om      de effecten    van  de drie
         bronmaatregelen        ook te vergelijken   met het   gemiddelde       van   drie referentiejaren.
         Tabel 4.1. Ammoniakemissie uit de landbouw             en van    hobbybedrijven       en   particulieren (“niet
         landbouw”)      in Nederland   en  het totaal in 2018    en  20189  (in  kton  NH3) (Van Bruggen        et  al., 2021).
                                                               2018                                       2019
          Emissiebronnen                       Landbouw            Niet   Totaal          Landbouw               Niet    Totaal
                                                            landbouw                                       landbouw
          Totaal  dierlijke  mest                     98,0          58     103,7                  92,2            57       97,9
            stal                                      58,9          1,4     60,3                  55,7            14       571
            opslag                                     2,9          0,2       3,2                   2,6           0,2        2.8
            weiden                                     1,4          0,4       1,9                   1,4           0,4        1.9
           toedienen                                  33,4          38      371                   31,2            3,7      349
            mesthe-   en  verwerking                   1,3          0,0       1.3                   13            0,0        1.3
          Kunstmest                                    9,2          0,6       9,8                   8,8           0,6        a3
          Zuiveringsslib                               0,0          0,0       0,0                   0,0           0,0        0,0
          Compost en overige                           0,5          0,1       0,6                   0,4           0,1        0,5
          organische mest
          Gewasresten                                  2,2          0,0       2,2                   24            0,0        2,4
          Afrijping gewassen                           1,8          0,0       1,8                   1,8           0,0        1,8
          Totaal                                    111,7           6,5    118,2               105,6              6,4     112,0
         4.2. Ammoniakemissie uit de melkveehouderij in 2018                en   2019
         In tabel 4.2 staat de ammoniakemissie uit          stallen, mestopslag buiten, beweiding,             toedienen      van
         mest    en  mestbewerking     voor  melk-   en  kalfkoeien   en  jongvee (incl. fokstieren)       weergegeven in 2018
         en   2019. Dit is exclusief de emissie uit mest uit de       melkveehouderij        die buiten de landbouw wordt
         afgezet.
                                                                                                                                      25
                                                                                                                                         0000002478
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij      brief met kenmerk       2121943/WOTN&M/JVSE                van  22-06-2021
         De totale ammoniakemissie uit mest                 van  de melkveesector         was    52,9 kton NH;    in 2018   en   49,4 kton
         NHs in 2019. Daarenboven              was er   emissie uit    kunstmest, gebruikt         in de melkveesector,      en was er
         emissie uit        gewasresten     van  de  melkveehouderij (namelijk           de emissie    bij scheuren    van   grasland     en
         uit    maaiverliezen).        Het model INITIATOR wordt           gebruikt voor      de  berekening    van  de  verdeling     van
         mest      en   kunstmest op      grasland   en  bouwland op kleinere schaal in Nederland                (Kros  et al., 2019).    In
         2019 werd 57%            van  de met INITIATOR berekende             kunstmestgift      in Nederland    gebruikt   in de
         melkveehouderij (Kros, persoonlijke mededeling).                      Dit komt   overeen     met 5 kton    NH; (57%     van   8,8
         kton;     Tabel     1). De ammoniakemissie uit scheuren              van  grasland bedroeg 0,18 kton NH; en uit
         maaiverliezen 1,4 kton            (Van Bruggen, persoonlijke mededeling); in totaal bedroeg de emissie                       uit
         gewasresten           in de melkveehouderij       dus  1,6  kton in 2019.
         De totale ammoniakemissie uit kunstmest                   en  gewasresten in de melkveehouderij              was   circa   6,6 kton
         NH3 in 2019, overeenkomend met circa 13%                     van   de emissie uit mest       (49,5  kton in 2019; Tabel       4.2).
         Het     vervolg van onderhavig         advies gaat alleen in op de ammoniakemissie uit mest                  van   melkvee,      met
         als referentie Tabel          4.2; deze emissie wordt “emissie uit de            melkveehouderij” genoemd.
         Tabel 4.2. Ammoniakemissie uit mest                 van  melk-   en    kalfkoeien    en jongvee (incl fokstieren),      van   stallen,
         mestopslag buiten, beweiding, toediening                  van  mest     en  mestbewerking,      in 2018   en 2019    (in  kton
         NHz).”
           Emmissiebronnen                               2018            2019
           Melk-     en  kalfkoeien
               stal                                       22,3             21,5
               opslag                                      0,5               0,5
               weiden                                      0,7               0,7
              toedienen                                   18,3             17,2
               mestbe-     en  verwerking                  0,1               0,1
           Jongvee incl. fokstieren
                 stal                                       5,0              45
                 opslag                                    0,2               0,2
               weiden                                      0,3               0,3
              toedienen                                    54               45
               mestbe-     en  verwerking                  0,0               0,0
           Totaal                                         52,9            49,4
         7
            In NEMA wordt niet per sector     gerekend. Melkkoeien en vrouwelijk en mannelijk jongvee behoren          tot de melkveesector.
         In NEMA      zijn vrouwelijk  en mannelijk jongvee niet te scheiden. Het aandeel van mannelijk jongvee is     echter  gering.  Ook
         fokstieren vallen binnen deze      categorie; de stikstofexcretie  van  fokstieren is minder dan 1%  van de stikstofexcretie  van
         runderen      voor   de melkveehouderij.
                                                                                                                                             26
                                                                                                                                                0000002479
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE               van 22-06-2021
         Tabel 4.3. Ammoniakemissie in kton NHs uit de landbouw in Nederland, uit mest uit de landbouw die
         bij hobbybedrijven         en particulieren wordt toegepast (“niet landbouw”)   en het totaal in 2018 en 2019
         (Van Bruggen        et al., 2021).
                                                          2018                              2019
                                                Landbouw    Niet   Totaal       Landbouw      Niet     Totaal
                                                          landbouw                          landbouw
          Rundvee                                  61,0      1,1    621           57.2         1,1      58,3
           stal  en opslag                        335        0,0    335           31,8         0.0      31,8
             stal                                  326       0,0    326           31,0         0,0      31,0
             opslag                                 0,9      0,0     0,2           0,8         0,0        08
           weiden                                   1,1      0,1     1,2           1.1         0,1        1,1
           toedienen                               26,2      1,1    27,3          242          1,0      25,2
           mestbe-    en  verwerking                0,2      0,0     0,2           0,1         0,0        0.1
           melk-   en  kalfkoeien                  41,9      05     42.4          39,9         0.5      40,4
             stal en  opslag                       228       0.0    228           22,0         0,0      22.0
              stal                                 23        0,0    223           215          0,0      215
               opslag                               05       0,0     05            0,5         0,0        05
             weiden                                 0,7      0,0     0,7           0,7         0,0        0,7
             toedienen                             18,3      0,4    18,7          17,2         0,4       17,86
             mestbe-    en verwerking               0,1      0,0     0,1           0,1         0,0        0.1
           jongvee incl, fokstieren                11.0      0,4    11,4           95          0,3        9,8
             stal en opslag                         53       0,0     53            4,7         0,0        47
              stal                                  50       0,0     50            45          0,0        45
               opslag                               0,2      0,0     0,2           0,2         0,0        02
             weiden                                 0,3      0.0     0,3           0,3         0,0        03
             toedienen                              54       0,4     58            45          0,3        49
             mestbe-    en verwerking               0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        0.0
           vleeskalveren                            54       00      54            53          0,1        53
             stal en  opslag                        4,3      0,0     4,3           4.1         0,0        41
              stal                                  4,3      0,0     4,3           4.1         0,0        41
               opslag                               0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        0.0
             weiden                                 0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        0,0
             toedienen                              1,0      00      1,1           1.1         0,1        1,2
             mestbe-    en verwerking               0.1      0.0     0,1           0,1         0.0        0,1
           zoog-, mest- en weidekoeien              08       0,1     0,9           0,7         0,1        08
             stal en opslag                         0,3      0,0     0,3           0,3         0,0        03
              stal                                  03       0,0     0,3           0,2         0,0        02
               opslag                               0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        00
             weiden                                 0,1      0,0     01            0,1         0,0        0.1
             toedienen                              04       01      05            0,4         01         04
             mestbe-    en verwerking               0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        0,0
           overig vleesvee                          1,9      0,2     21            1,8         0,2        20
             stal en opslag                         0,8      0,0     0,8           0,8         0.0        08
              stal                                  0,7      0,0     0,7           0,7         0,0        07
               opslag                               0,1      0,0     0,1           0,1         0,0        0.1
             weiden                                 0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        00
             toedienen                              1]       0,2     1.2           1,0         0,2        1.2
             mestbe-    en verwerking               0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        00
          Schapen                                   05       0,1     0,5           0,5         0.1        06
           stal  en opslag                          0,1      0,0     0,1           0.1         0.0        0,1
             stal                                   0,1      0,0     0,1           0,1         0,0        0.1
             opslag                                 0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        00
           weiden                                   0,2      0.0     0,3           0,2         0.0        0,3
           toedienen                                0,1      0,0     0,2           0,1         0,0        02
          Geiten                                    od       0,0     23            2,6         0,0        26
           stal  en opslag                          0,8      0,0     0,8           1,0         0,0        1,0
             stal                                   0,7      0,0     0,7           0,8         0,0        08
             opslag                                 0,1      0,0     0,1           0,2         0,0        02
           weiden                                   0,0      0,0     0,0           0,0         0,0        0.0
           toedienen                                1,4      0,0     1,5           1.6         0.0        1.7
                                                                                                                     27
                                                                                                                        0000002480
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE van 22-06-2021
          Paarden    en pony's
           stal  en opslag
             stal
             opslag
           weiden
           toedienen
          Ezels
           stal  en opslag
             stal
             opslag
           weiden
           toedienen
          Varkens
           stal  en opslag
             stal
             opslag
           toedienen
           mestbe-   en verwerking
           vleesvarkens
             stal en opslag
              stal
               opslag
            toedienen
             mestbe-   en verwerking
           fokvarkens
             stal en opslag
              stal
               opslag
             toedienen
             mestbe-   en verwerking
          Pluimvee
           stal  en opslag
             stal
             opslag
           toedienen
           mestbe-   en  verwerking
           legpluimvee
             stal en opslag
              stal
               opslag
            toedienen
             mestbe-   en verwerking
           vleeskuikens
             stal en opslag
              stal
               opslag
            toedienen
             mestbe-   en verwerking
           eenden
             stal en opslag
              stal
               opslag
            toedienen
             mestbe-   en verwerking
           kalkoenen
             stal en opslag
              stal
               opslag
            toedienen
                                                                          28
                                                                             0000002481
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij    brief met kenmerk 2121943 /WOTN&M/JVSE    van 22-06-2021
             mestbe-   en  verwerking          0,0    0,0     0,0           0,0  0,0   0,0
          Konijnen                             02     0.0     0.2           02   0,0   0,2
           stal  en opslag                     0.1    0,0     0,1           01   0,0   0,1
             stal                              01     0,0     0,1           0,1  0,0   01
             opslag                            0,0    0,0     0,0           0,0  0,0   00
           toedienen                           0,0    0,0     0,0           0,0  0,0   0.0
          Pelsdieren                           0,3    0,0     0,3           0,3  0,0   0,3
           stal en  opslag                     0,2    0,0     0,2           0.1  0,0   0,1
             stal                              0.1    0,0     0,1           0.1  0,0   0,1
             opslag                            0,0    0,0     0,0           0,0  0,0   0,0
           toedienen                           0,1    0,0     0,1           0,1  0,0   0,1
          Totaal   dierlijke mest            98,0     58    103,7          92,2  57   97.9
           stal en  opslag                    61,9    1,6   63.5           58,2  1.6  59,8
             stal                            58,9     1,4   60,3           55,7  1,4  57.1
             opslag                            29     0,2     32            26   0,2   28
           weiden                              1,4    0.4     1,9           1,4  0,4   1,9
           toedienen                          33,4    3,8    371           312   37   349
           mestbhe-   en verwerking            13     0,0     1.3           1.3  0,0   1,3
          Kunstmest                            9.2    0,6     9.8           88   0,6   93
          Zuiveringsslib                       00     0,0     0,0           0.0  0,0   0,0
          Compost     en  overige organische
          mest                                 05     0.1     06            0,4  0,1   05
          Gewasresten                          22     0.0    22             24   0,0   24
          Afrijping   gewassen                 1,8    0,0     1.8           1.8  0,0   1.8
          Totaal                             111,7    6,5   118,2         105,68 6,4 112,0
                                                                                           29
                                                                                              0000002482
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20079647
         Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JVSE                       van   22-06-2021
         Bijlage 5. Ammoniakemissies               in 2018, 2019, 2025 en in 2025        bij verschillende maatregelen.
          Ammoniakemissie uit         stallen, mestopslag buiten, beweiding, toedienen    van  mest  en   mestbewerking  in kton NH;  voor melk- en  kalfkoeien  en jongvee (incl fokstieren)
          in de landbouw.
                                                         2018   2019     2025"    2025     2025   2025       2025    2025       2025     2025      2025       2025       2025          2025
                                                                                     [1]      [2      [3]       [4] [HB       [11+4]     [2+3]    [2+4]     [3144] [1]+H3]+4]     [2+[3]+[4]
            melk-    en kalfkoeien
                stal                                      23     215      222      222      22     29        205      212       20,5      219       20,5       20,2       202           20,2
                opslag                                     05     05        0,6     0,6      0.6     0,6       0,6     0,6        06        0.6       0,6       05         05            05
              weiden                                       07     07        0,8     0,8      08      02        0,7     09         07        09        07        08         0,8           08
              toedienen                                   183    17,2      1992    180      195    194        183     18,6       17.5     18,1      18,0       17.8       171           17,6
              mestbe-    en verwerking                     0,1    01        0,3     03       0.3     03        0,3     0,3        03        0.3       03        03         0,3           03
           jongvee incl,    fokstieren
                stal                                       50     45        40      40       40      40        39      40         39        40        39        39         39            39
                opslag                                     0,2    0.2       0,2     0,2      02      0,2       0,2     0,2        02        0,2       0,2       0,2        0,2           0.2
              weiden                                       0,3    03        0,3     03       0,3     0,3       0,3     03         03        0,3       0,3       0,3        0,3           0,3
              toedienen                                    54     45        4.4     43       4.4     44        4.4     43         42        44        43        43         42            43
              mestbe-    en verwerking                     00     0,0       0,0     0,0      0.0     0,0       g,0     0,0        0,0       0,0       00        0.0        0,0           0,0
          Totaal                                          529    494      527      516      523    520       491      50.9      48,2      51.6      48.8      48.5        47.5          481
          Effect   maatregel t,0,v,  2025                                          -1,0     -0,4    -0,7      -3,5    -1.7       -45       -1,1      -3,9      4.2        52            -46
           Referentie-emissie,      berekend met de  uitgangspunten voor 2025 in KEV2020, De uitgangspunten zijn toegepast in de nieuwste NEMA-versie voor de tijdreeks 1990-2019,
          [1]  Verdunning van mest bij 50% van de zodenhemesting op grasland met zandgrond met een emissiereductie van 25% ten opzichte van gangbare zodenbemesting,
          [2]  Als [1] maar dan met een emissiereductie van 10% ten opzichte van ganghare zodenbemesting,
          [3]  Toename van het aantal weide-uren met 180 uur gemiddeld per koe in 2025 ten opzicht van 2018,
          [4]  Het RE-gehalte in het rantsoen van melkvee (van me kgevend melkvee, droogstaand vee inclusief bijbehorend jongvee) is in 2025 160 g RE/kg ds gemiddeld,
                                                                                                                                                                                              30
                                                                                                                                                                                                 0000002483
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>