<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20079557
                                       proyinse               fryslan                                    | jrenthe
                                                              fryslan & provincie
           y
              provincie
         X
              groningen           ~~   provincie
         Bijlage     1.  Voorlopige lijst         met     maatregelen, kosten           en   effecti-
         viteit
          1.   Loopvloeren sproeien        met water (zie ook    Bijlage |, p.8)
               De totale emissiereductie       van  stalvloer, mestkelder   en  bij uitrijden kan  op-
               lopen  tot  ca.  40% (Tabel 1,    p.7).
               Spoelleidingen      kunnen zowel in bestaande als nieuwe stallen           aangebracht
               worden. Ook      een   mestschuif of schuifrobot kan     uitgerust worden met een
               sproei-installatie.    In de winter raakt de mestkelder misschien         vol, dus dan
               alleen in de    zomer    doen, of de opslagcapaciteit uitbreiden (met behulp van
               andere subsidies). Zowel stalemissies (30% reductie bij één op één) als
               emissies bij het uitrijden (40% reductie bij één op één op één) worden ge-
               reduceerd (zie ook Tabel 1, p.7).
               De  sproeimaatregel kan geborgd            worden door het meten       van  de gebruikte
               hoeveelheid water, in combinatie met het vastleggen              van   de sproeifrequentie
               en controle op de werking van de installatie.
               Bij de uitvoering     van  deze  maatregel     worden geen    grote ongewenste      neven-
               effecten verwacht, op basis van CDM (2021). Wel leidt een en ander naar ver-
               wachting tot reductie van hygiéne-gerelateerde problemen met klauw- en
               uiergezondheid bij koeien. Klauwaandoeningen              kosten de melkveehouder
               gemiddeld € 53,17 per koe per jaar (Lely, 2021).
          2.   Verdunnen mest bij het uitrijden (dit gebeurt automatisch al in de mestkeider
               bij maatregel 1).
               Afhankelijk van      de  verdunning     is ca. 14% emissiereductie reéel     (Tabel 1, p.7)
               Verdunnen kan        geborgd worden door het        meten van    de   gebruikte  hoeveel-
               heid water, of door het meten van elektrische geleidbaarheid van de uit-
               gereden mest, in combinatie met een datalogger (Migchels et al., 2019).
               Hiermee is in     een  pilot al ervaring opgedaan.
               Bij de uitvoering van deze maatregel worden geen grote ongewenste neven-
               effecten verwacht, op basis van CDM (2021). In droge jaren kan verdund uit-
               rijden leiden tot betere grasopbrengsten.
           3.  Toevoegen van additieven aan het veevoer en/of de              mest    (bijvoorbeeld
               MgCl;) zie ook Bijlage Il, p.9
                        -
                Emissiereducties     van ca.  25% vanuit de mestkelder       en  bij het uitrijden zijn
               reéel (Tabel 1,    p.7).
                Borging   is mogelijk door een datalogger te koppelen aan             het  doseerapparaat
               en/of met     behulp van facturen van aanschaf additieven.
                                                                                                                 0000002041
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20079557
         Bussink   en Van Dool  (2021) geven   aan geen  negatieve effecten op de bodem-
         vruchtbaarheid te verwachten. FarMin BV, leverancier van additieven, geeft
         aan dat verrijkte mest leidt tot een betere stikstofbenutting en dus lager
         kunstmestgebruik. Verder verdwijnt cok de stank (en ammoniak) uit de
         stallucht, hetgeen de gezondheid van mens en dier ten goede kan komen.
         Meer   weidegang
         De te verwachten emissiereductie is ca. 5% per 720 uur extra beweiden.
         Voor   borging geven Migchels en Van Dijk (2019) een aantal handreikingen;
         aansluiting zoeken bij bestaande labels (weidemelk, biologisch) is er één van.
         Bij de  uitvoering van deze  maatregel   worden geen grote ongewenste     neven-
         effecten verwacht, door CDM (2021). Wel merkt CDM (2021) op dat het toe-
         passen van meer beweiding als maatregel om ammoniakemissie te beperken,
         het  lastiger maakt  om te sturen  op  een laag RE-gehalte (Ruw Eiwit).
         Economisch voordeel door beweiding ontstaat door lagere loonwerkkosten,
         besparing op (eiwitrijk) krachtvoer, extra opbrengsten door de melkpremie,
         betere dier-   en klauwgezondheid en minder problemen met uierontste-
         kingen. Beweiding wordt ook als positief ervaren voor het imago en de
         marketing van de sector. Nadelen zijn er ook, waaronder een lagere bruto
         grasopbrengst per ha grasland, kosten voor afrastering van percelen en on-
         derhoudt van kavelpaden, en soms een lagere melkopbrengst door minder
         mogelijkheden om het rantsoen af te stemmen op de behoefte van de koe.
         Beweiding vraagt tijd en vakmanschap van de boer om daadwerkelijk (meer)
         economisch voordeel uit beweiden te halen (Van den Born et al., 2020).
         Weidegang     zou  binnen het NN-initiatief onder andere   gestimuleerd kunnen
         worden door het subsidiéren      van weidecoaches
         (www. stichtingweidegang.nl).
         Verlagen Ruw Eiwitgehalte in      voer
         CDM (2021)     geeft een doorrekening    van deze maatregel  op nationale schaal,
          in kton reductie; het effect is substantieel, maar moeilijk op zeer korte
         termijn   om  te rekenen  naar een  percentage.
          Uit technisch cogpunt is een verlaging van het gemiddelde RE-gehalte van
          het rantsoen van melkvee tot gemiddeld 160 g per kg drogestof op sector-
          niveau realiseerbaar, zonder negatieve gevolgen voor melkproductie en dier-
          gezondheid. het eiwitgehalte van het melkveerantsoen in noordwest
          Nederland is gemiddeld 167 g RE/kg droge stof (CDM, 2021). De spreiding
         tussen bedrijven in RE-gehalte van het rantsoen is echter groot, en voor som-
          mige bedrijven is het niet eenvoudig om een gemiddeld RE-gehalte in het
          rantsoen van 160 g per kg drogestof te realiseren; dit geldt vooral voor be-
          drijven die geen snijmais kunnen telen. Ook de variatie tussen jaren in het ge-
          middelde RE-gehalte is soms groot, door de invloed van de weersgesteldheid
          op het RE-gehalte van vooral gras (CDM, 2021).
          Het maken van een afspraak op sectorniveau impliceert dat individuele be-
          drijven eigen keuzes kunnen maken om de gestelde doelen te realiseren. Het
          ligt voor de hand om de voortgang van de maatregel te monitoren via de
          KringloopWijzer, waarbij bedrijven die voorop lopen, beloond zouden
          kunnen worden via de melkprijs of GLB-middelen.
                                                                                           0000002042
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20079557
         6.   Mest   preciezer uitrijden of uitrijden bij niet drogende weersomstandigheden
              Geen   negatieve effecten     te verwachten.   Monitoring en borgen    nog uit te
              werken. Te verwachten reductie        bij het uitrijden ca. 3%.
         3.  Budget en randvoorwaarden
         Budget
         Er wordt gedacht aan bedragen tot € 10.000,-- voor jaarlijkse kosten en tot
         € 15.000,-- voor eenmalige. Dit is gebaseerd op de gesprekken met agrarisch
         ondernemers. Maatregelen kosten vaak € 100,-- tot € 200,-- per ha. Apparatuur
         om additieven bij te mengen zo'n 15.000, evenals een mestrobot om de stalvloer
         schoon te houden.
         Om snel tot brede deelname te komen            (een sleutelpunt van dit voorstel), zou er
         in het eerste   jaar gewerkt kunnen worden met een hoger subsidiepercentage
         (bijvoorbeeld 75%). In de daaropvolgende jaren van de pilot zou dit kunnen
         dalen naar 40-50%. In het eerste jaar zou het totale budget ook lager kunnen
          liggen, vanwege de opstartfase. Aangezien de verschillende maatregelen ver-
         schillende prijzen hebben, moet er nog nagedacht worden over een goede mix
         en of het geld per maatregel gelabeld moet worden.
          Met ca. € 40 miljoen voor de Noordelijke provincies per jaar, over 5 jaar, kunnen
          alle ondernemers die mee willen doen op gang geholpen worden (de verwach-
         ting is uiteindelijk tot 75% deelname). Per deelnemend bedrijf is een uiteinde-
          lijke reductie van de uitstoot van 20% tot 30% reéel. Dus 75% van de 4.500 be-
          drijven zijn 3.375 bedrijven waardoor een overall-reductie van de ammoniakuit-
          stoot tot 20% bereikt kan worden. De kosteneffectiviteit ligt daarmee ca. 10 keer
          hoger dan die van het uitkopen van bedrijven.
          Randvoorwaarden        van  de sector
          —
               Deregeling    is vrijwillig. Deelname is niet verplicht.
          —
               Deelname is generiek mogelijk voor alle bedrijven in Noord-Nederland.
          —
               De resultaten worden gemonitord om zo zicht te krijgen op de resultaten            van
               de innovatiekracht.
          —
               Voldoende    budget    beschikbaar  om te   voorkomen dat de    regeling  ‘overte-
               kend’ wordt. Dat werkt demotiverend.
          —
               Bij alle vervolgstappen, landelijk, legalisering, gebiedsgerichte aanpak, in-
               tern/extern salderen, etc. is de situatie zonder deelname      aan de regeling het
               referentiepunt.
          Randvoorwaarden        van  de provincies
          —
               Zonder inzet    van  landelijke middelen is uitvoering niet mogelijk.
          —
               De regeling moet zoveel mogelijk ondernemers verleiden mee te doen.
          —
               Reeds verplichte maatregelen kunnen niet onder de regeling vallen.
          —
               Eventueel later landelijk opgelegde maatregelen vallen daarna buiten de re-
               geling.
          —
               Maatregelen die opgenomen zijn in de RAV (en dus in principe saldeerbaar
               zijn) vallen buiten de regeling.
          —
               De resultaten worden gemonitord om de effectiviteit van maatregelen te be-
               oordelen en de maatregelenlijst periodiek aan te passen.
          —
               Er moet, marginaal, getoetst kunnen worden dat de maatregelen ook gerea-
               liseerd worden.
                                                                                                      0000002043
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20079557
                    —
                          De reductie van ammoniakuitstoot komt ten bate van de natuur. Alleen met
                         aanpassing     van  de vergunning binnen de wettelijke contouren en jurispru-
                         dentie kan intern of extern      gesaldeerd worden.
                    —~
                          De regeling moet na drie jaar geévalueerd worden op rendement om te be-
                          palen of hij doorgezet wordt.
                    —
                          De uitvoeringskosten bij de provincies zullen tussen de 4 en 5 fte's per pro-
                         vincie liggen.
         Tabel 1. Geschat effect op de ammoniakemissie              van   enkele kosteneffectieve reductie-
         maatregelen.
                                                                                      Uitrijden
                                                      Stal’                     (35%   van de totale           Totale
                                       (47%   van  de totale    emissie*)            emissie*)                reductie
                                                                             Reductie
                                       Reductie             Reductie         (alleen       Reductie
                                       (alleen in stal®)    (van totaal)     uitrijden)    (van totaal)
         Loopvloeren sproeien
         met water (aangeno-
         men   dat dit leidt tot 1
         op 1 verdunnen in de
         mestkelder®)                         50%                23%             40%           14%                     37%
         Mest in opslag    verdun-
         nen met water      (uit-
         gaand   van   1 op 1  ver-
         dunnen¥®)                            30%                14%             40%           14%                     28%
         Additieven in de     mest
         (MgCl;- naar schatting,
         afhankelijk van dose-
         ring®)                                                                  40%           14%                     28%
         Verdunnen mest alleen
         bij uitrijden                                                           40%           14%                     14%
         Rantsoen    en  additie-
         ven                                                                      ..%          cesTR           Tot ca. 15%
         Meer   weidegang (uit-
         gaand van 720 uur per
         jaar, meer uren meer=
         reductie)                             «a3                wo              .%            a          5% per 720   uur
         Mest uitrijden onder
         niet-drogende weers-
         omstandigheden (indi-
         catief)                                                                 10%            4%                      4%
         Mest preciezer uitrij-
         den                                                                     7.5%           3%                      3%
                         Voor de landbouwsector als geheel Oenema et al., Factsheet Stikstofbronnen, ten be-
                                                              -
                         hoeve van 2de Kamer Commissie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit 02-10-2019
                     #   Inclusief de mestkelder, die verantwoordelijk is voor ca. 50% van de stalemissies
                     &   Meer of minder reductie al     naar gelang de verdunning of dosering. Dit is     te borgen
                         met datalogger
                                                                                                                            0000002044
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20079557
         Bijlage    I. kapitaalkosten, operationele kosten, kosteneffectiviteit
         en   eventuele neveneffecten               van het schoonsproeien van stal-
         vioeren.
         Investeringskosten sproei-installatie
         Een indicatieve prijs voor een installatie (inclusief leidingen) voor het sproeien
         van vloeren is zo'n € 20,-- per strekkende meter stal. Uitgaande van zo’n
         1.5-2 strekkende meter per koe (pers. communicatie melkveehouder) zijn de
         kosten per koe (hoog ingeschat) ca. € 40,-
         Met iets meer dan 100 koeien per bedrijf zou de investering op een Noordelijk
         melkveebedrijf ca. € 4.000,-- bedragen. Waterkosten zijn hierin niet meege-
         nomen, omdat die in verhouding bescheiden zijn (zie onderstaande alinea) en
         samenhangen met het beschikbare volume in de mestkelder en de waterbron.
         Investeringskosten       mestrobot
         Een alternatief     voor een   sproei-installatie is een automatische mestrobot die de
         stalvloer schoonhoudt        en -sproeit. De hiervoor benodigde investering ligt tussen
         de € 15k en € 20k. De jaarlijkse onderhoudskosten liggen naar schatting tussen de
         € 500,-- en € 1.000,--. De emissiereductie vanaf de stalvloer is waarschijnlijk te ver-
         gelijken met die van een sproei-installatie. Leasen is een mogelijkheid die com-
         mercieel wordt aangeboden en zou een optie kunnen zijn binnen het NN ini-
         tiatief.
         Waterverbruik       en  -kosten
         Het   benodigde watervolume          voor een  sproei-installatie ligt tussen ca.
          10 en  40 liter per koe per    dag.  Het aantal   dagen  op stal is gerelateerd aan de
         beweiding. Uitgaande         van  gemiddeld    165  dagen beweiding per jaar in Noord-
         Nederland (CDM-advies ‘Doorrekening bronmaatregelen stikstof in de melkvee-
         houderij’ 9-6-2021), staan de koeien zo’n 200 dagen op stal.
          Het benodigde watervolume per koe ligt dan tussen 2-8 m? per jaar. Voor
          100 koeien is dat 200-800 m3. De waterkosten (leidingwater) bedragen (prijs
         € 0.87 per m3) ca. € 174,-- € 696,-- per jaar.
                                         -
          Effect op mestverdunning
          Een melkkoe die qua        melkproductie in de middenmoot zit, produceert in
          200 dagen op stal ca. 15 m3 drijfmest (RVO, 2018). Met een waterverbruik van een
          sproei-installatie van 10-40 liter per koe per dag wordt de mest in de mestkelder
          aangelengd     tot 17-23    m? per koe;   een verdunning    van resp. één deel water op
         tien delen mest      en  één deel water op drie delen mest). De laatste       verdunning
          leidt bij uitrijden   tot een emissiereductie van     20-30%, bij zodenbemesting      van
          grasiand   op  zandgrond (CDM, 2021). Bij       andere manieren     van  uitrijden kan de  re-
          ductie groter    zijn.
          Kosten stalvloer      sproeien   per eenheid emissiereductie
          Resultaten uit de Pr           in Natura   2    Overijssel duiden verder    op een  emissie-
          reductie   van  deze techniek     van ca.  15%.  Bij een oudere stal  met emissiefactor
          13.0  (kg NH;   per  jaar, regeling   ammoniak     en veehouderij) en 5% reductie door
          beweiden (dus emissiefactor 13         x 0.95 =
                                                          12.35) zou dit een reductie per koe op-
                                                                                                         0000002045
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20079557
         leveren vanaf de stalvioer alleen   van  0.15 x  12.35 = 1.85  kg NHi. De prijs per kg
         NH; emissiereductie is 40/1.85   = € 21.60. Dit moet nog vermeerderd worden met
         de jaarlijkse afschrijving van de sproei-installatie per koe, maar die is naar ver-
         wachting relatief laag. Als ook de emissiereductie uit de mestkelder wordt mee-
         genomen, is de vraag hoeveel water er gebruikt wordt bij het sproeien/hoeveel
         de mest verdund wordt. Duidelijk is, op basis van de Proeftuin Natura 2000 Over-
         ijssel, dat dit verdunnen tot een verdubbeling van de reductie kan leiden, dus een
         (gehalveerde) prijs per kg NH; emissiereductie van ca. € 10.--. Als ook de emissie-
         reductie bij het uitrijden (Tabe! 1, p.7) wordt meegenomen, daalt de prijs nog
         verder.
         Aanvullende      investeringen  en subsidies
         Vanuit duurzaamheids-      en wellicht ook economisch cogpunt is het      wenselijk om
         hemelwater te     gebruiken  voor  het verdunnen    van mest.   Verdunning van drijf-
         mest vraagt verder op veel bedrijven ook om logistieke aanpassingen, in samen-
         werking met de loonwerker; water en drijfmest moeten in een bepaalde ver-
          houding bij elkaar worden gebracht bij de toediening of daarvoor. Omdat water
          niet op alle percelen direct beschikbaar is, zijn investeringen nodig, waardoor
          deze maatregel op sommige bedrijven relatief duur is. Deze investeringen
          (bassins en leidingen, etc.) zouden deels vanuit aanvullende regelingen gesubsi-
          dieerd kunnen worden. In Friesland is er binnenkort nog een POP openstelling
          fysieke investeringen die hiervoor gebruikt kan worden; regenwaterbassins en
          dergelijke kunnen op die lijst worden meegenomen. In Groningen en Drenthe is
          hiervan geen sprake, maar zou kunnen worden aangestuurd op een openstelling
          binnen het NSP/GLB. In het geval dat de provincies hierop onvoldoende invioed
          kunnen uitoefenen, zou LNV mogelijk een rol kunnen spelen hierin.
          Te verwachten neveneffecten
          Bij de  uitvoering van deze  maatregel   worden geen grote ongewenste        neven-
          effecten verwacht, op basis   van  CDM (2021).
          Mastitis, verminderde vruchtbaarheid      en problemen    met   klauwgezondheid zijn
          de drie  belangrijkste redenen   voor  afvoer  van dieren op   melkveebedrijven. Een
          schone stalvloer heeft hier  een  cruciale rol in. Met  een  schone vioer worden
          hygiéne-gerelateerde problemen met klauw- en uiergezondheid beperkt. Klauw-
          aandoeningen kosten de melkveehouder gemiddeld € 53,17 per koe per jaar
          (Lely, 2021). Sproeien en schoonhouden van stalvloeren draagt bij aan vermin-
          dering van deze kosten en aan een meer duurzame bedrijfsvoering.
          Het uitrijden van verdunde mest kan verder leiden tot betere grasopbrengsten in
          droge jaren.
                                                                                                0000002046
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20079557
         Bijlage      Il.  kapitaalkosten, operationele kosten,                      kosteneffectiviteit
         en   eventuele neveneffecten                    van   het toevoegen          van   Magnesium-
         chloride        (MgCl,)       aan     koemest.
         Kosten doseerinstallatie             MgCl;
         De kosten      van een     commercieel beschikbare doseerinstallatie           bedragen € 20k. De
         kosten    voor    het zout     zijn afhankelijk   van  de  dosering, waarbij de relatie tussen
         dosering     en   emissiereductie op dit        moment    nog onderzocht wordt in een proeft-
         stal door    WUR/Dairy        Campus Leeuwarden.
         Commercieel wordt            er een wateroplossing geleverd die 32% w/w MgCl; bevat,
         met   een   soortelijk gewicht van 1.31. De marktprijs van dit product is € 0,37 per
         kg. Het product wordt in de eerste plaats verkocht vanwege de positieve effecten
         van de mest die ermee verrijkt is. De dosering voor die toepassing is relatief laag,
         namelijk 3.33 liter per m3 mest. Uit eerste meetresultaten bij Dairy Campus blijkt
         nu dat bij een       -
                                hogere dosering van 15 liter van deze oplossing per m*® mest
                                           -
         waarschijnlijk een ammoniak-emissiereductie uit de mestkelder optreedt van wel
         30-40% (Bussink en Van Dool, 2021). Hierbij moet wel worden opgemerkt dat
         deze dosering waarschijnlijk nog aan de hoge kant is (Bussink en Van Dool, 2021).
         Daarnaast vindt         er  bij  het  uitrijden ock nog   een   substantiéle emissiereductie
         plaats.
         Kosten     MgCl;
         Een melkkoe die qua             melkproductie     in de middenmoot zit, produceert in
         200   dagen      op stal   ca.  15 m3   drijfmest (RVO, 2018). Bij een dosering van 15I/m3 zou
          hiervoor 225 liter MgCl; oplossing nodig zijn. De kosten hiervan zijn 225 x 1.31 x
         0.37   = € 109,--. Voor een bedrijf met 100 koeien gaat het derhalve om jaarlijkse
          kosten van € 10.900,--. Deze moeten nog vermeerderd worden met de jaarlijkse
         afschrijving van de doseerinstallatie. Opgemerkt moet worden dat de praktijk
          uitwijst  dat    een   (veel) lagere dosering wellicht eenzelfde reductie-effect kan
          hebben. Dit      zou    kunnen leiden tot       meer  dan   een  halvering van de kosten.
          Een voordeel       van   MgCl;     is dat er geen aanvullende      investeringen nodig zijn voor
          grotere mestkelder of wateropslag. Daarbij is                het van belang om te constateren
          dat  er  momenteel al         een   groep boeren is die genoeg voordelen zien         om  het
          product te gebruiken, zonder daarbij direct reductie                 van ammoniakemissies te
          beogen.
          Kosten    van MgCl; toevoegen aan de mest per eenheid emissiereductie
          Uitgaand van een emissiereductie van 35% en een oudere stal met emissiefactor
          13.0 (kg NH; per jaar, regeling ammoniak en veehouderij) en 5% reductie door
          beweiden (dus emissiefactor 13              x 0.95 =
                                                               12.35)   zou  dit een  reductie per koe op-
          leveren   van    0.35   x  12.35   =  4.32 kg NHa.  De  prijs per  kg NH:  emissiereductie is
          109/4.32    =   € 25,23    (exclusief afschrijving   van   de doseerinstallatie per   koe). Deze
          prijs is nog substantieel          lager  wanneer er   ook   rekening   wordt  gehouden    met de
          emissiereductie die         plaatsvindt ij het uitrijden     van  de mest.
          De  praktijk wijst verder uit dat een lagere dosering wellicht eenzelfde reductie
          kan   bewerkstelligen, afhankelijk van de verblijftijd van het zout in de mestkelder
          (in de winter zal de verblijftijd lang zijn). Dit zou meer dan een halvering van de
          kosten kunnen betekenen. Bij toepassing in veel lagere doses, voor mestver-
                                                                                                            0000002047
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20079557
         rijking, vait  namelijk  op dat  er dan al nauwelijks meer sprake is van stank in de
         stal. Dit is op dit moment nog onderwerp van onderzoek.
         Tenslotte moet nog worden opgemerkt dat bij lagere doseringen (en lagere re-
         ductiepercentages) de kosten per eenheid emissiereductie in ieder geval lager
         zullen zijn, omdat de eerste onderzoeksresultaten (Monteny et al., 2021) wijzen
         op een dosis-reductiecurve met afnemende meeropbrengsten.
         Te verwachten neveneffecten
         Het   bedrijf  FarMin BV in  Gorredijk geeft   aan dat mestverrijking in lage doses leidt
         tot betere    benutting  van  de stikstof in de mest  en daardoor leidt tot een bespa-
         ring  op  aangekochte     kunstmest.
         Verder rapporteren Bussink       en Van Dool   (2021):
          “Een  hoger Mg-gehalte in mest is verder gunstig voor het Mg-gehalte van voor-
         jaarsgras. Vaak is dit gehalte lager dan gewenst is voor hoog productief melkvee.
          Extra aanvoer van Mg via mest zal leiden tot hogere Mg-gehalten in gras. Een ri-
         sico op te hoge gehalten is uitgesloten. Door het toevoegen van Mg ontstaat
         struviet, wat in feite een (Mg)NP-meststof is. Vooral op grasland mag een goede
          P-werking worden verwacht omdat de aanwezigheid van ammonium in struviet
          de opname van P stimuleert en de struviet in mest waarschijnlijk homogeen ver-
          deeld is en aanwezig is in kleine deeltjes. Een goede P-werking is gunstig in het
          vroege voorjaar wanneer de bodemtemperatuur nog vrij laag is zeker voor per-
          celen met een (vrij) lage fosfaattoestand (bijna 30%).
          Een  negatief effect kan zijn dat struviet in rundveedrijfmest bij langdurige mest-
          opslag gaat neerslaan op de bodem van de mestopslag. Monitoring moet uit-
          wijzen of dit een reéel risico is. Ook leidt de toevoeging van extra Mg aan mest
          tot een grote toevoer van magnesium aan percelen en daarmee tot meer uit-
          spoeling van magnesium. De uitspoeling van Ca en Mg bepalen samen de hard-
          heid van water. Verwacht wordt dat dit geen grote problemen geeft. Een grote
          Mg-aanvoer op kleibouwland kan er voor zorgen dat de Mg-bezetting van het
          kleihumuscomplex toeneemt. Een hoge bezetting kan leiden tot een sterker
          zwelgedrag van klei en daarmee tot een slechtere bodemstructuur. Het risico
          hierop wordt vooralsnog als laag ingeschat. Op grasland (klei, zand of veen)
          speelt dit niet. Daar is een dichte grasmat aanwezig met veel wortelmassa dat de
          grond bijeenhoudt”.
          Geraadpleegde       Literatuur
          Bussink DW & Van Dool K, 2021, Effect MgCl; verrijkte mest op bodem          en  gewas,
          Nutriénten Management Instituut BV,         Wageningen, Rapport 1867.N.21,     pp. 20
          CDM, 2021. CDM-advies ‘Doorrekening bronmaatregelen stikstof in de melkvee-
          houderij’   9-6-2021
          Lely,  2021.  Lely Discovery  Brochure. www.lely.com
           Migchels, G., L. Joosten, M. van Leeuwen, R. Ferwerda en W. Houwers, 2019. Bor-
          gen van maatregelen om ammoniakemissie te reduceren. Wageningen Livestock
           Research, Rapport    1196.
                                                                                                   0000002048
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20079557
         Monteny, G.-J., Vos, A., Van Vliet, R., Groenendal, G., Westerink, S., 2021.
         Case/control-onderzoek   optimalisatie vermindering    ammoniakemissie uit melk-
         veemest door  toepassing van mestadditief op basis van magnesiumchloride
         (Nedmag).  MEET-ID RAPPORT     2021-001, Juni 2021
         RVO, 2018. Mestbeleid 2018, tabellen. Tabel 6. Stikstof-  en fosfaatproductie-
         getallen per melkkoe 2018   (drijfmest  en vaste mest)
                                                                                          0000002049
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>