<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075382
              {WR                                                                                                    Projectplan
          Projectnaam                                      Doorlooptijd                                               Datum      projectplan
          Ecochydrclogisch onderzoek  Liefstinghsbroek     Apil 2020-juli2021
          Projecthnummer                                   Budget (k€)                                                Status    projectplan
          403133                                             SIV   optic)                                              Definitief
          Opdrachtgever                                    Projectmanager   KWR
          Provincie Groningen
          Contactpersoon opdrachtgever                     Contactpersoon   KWR                                       Pagina's
           5
                                                                                                                       10
         1        Inleiding
         1.1      Probleemstelling
         Het   Liefstinghshroek is een Natura 2000 (N2C0Q) gehied in het                     oosten van     Groningen,       met de       habitattypen
         blauwgrasland (H6410),        Beuken-eikenbos       (H9120), Eiken-Haagbeukenbos (H9160A)            en  beekbegeleidend Elzenzegge-
         elzenbroekbos      (H91EQC).     Na  veranderingen in hydrologie door het afgraven            van   hoogvenen in de vorige            eeuw en
         recentere    ingrepen gericht      op het vasthouden       van  water in het   gebied  en  de nabije cmgeving,          is de hydrologie    van
         het  gebied veranderd. Hierdoor zijn ook standplaatscondities                voor  de betreffende N2000         habitattypen veranderd.
         Onderzoek door      van   Delft  e.a. (2017)   heeft  aangetoond     dat deze   verandering   niet altijd gunstig      heeft  uitgepakt voor
         het behalen     van  de in 2013      opgestelde N2000-doelstellingen.          De recente   vernatting lijkt bevorderlijk         te  zijn voor
         alluviaal  elzenbroekbos,      maar   het N2000 doel      voor   instandhouding    en verbetering     van  kwaliteit      van blauwgrasland
         tegen te werken. Waarschijnlijk is verzuring hiervan de oorzaak, die op zijn beurt                weer    teweeg wordt gepracht door
         een    afgenomen      invloed     van   basenhoudend        grondwater      in  de  wortelzone.     Daarnaast        is   onduidelijk     welke
         grondwaterafhankelijke         natuur    potentie heeft     in de delen in het      Liefstinghsbroek gebieden            waar   nu   nog geen
         habitattype    is aangewezen. Hierdoor bestaat de indruk dat aanvullende                 waterhuishoudkundige maatregelen nodig
         zijn om  de  ontwikkelpotenties vollediger        te benutten en de      N2000-doelstellingen    te realiseren. Om deze          maatregelen
         te kunnen selecteren en           ontwearpen is beter inzicht in de          waterhuishouding      van    het   Liefstinghsbhroek       en  het
         aangrenzende Ellersinghuizerveld            en  de mechanismen achter de           zuurbuffering     van   de   genoemde habitattypen
         noadzakelijk.
         Voorgaand onderzoek (van Delft                e.a.,   2017)    heeft veel    duidelik gemaakt        over   de     ecohydrologie in het
         Liefstinghsbroek,     en  laten zien dat het    om een     systeem gaat dat     voor grote delen    afhankelijk     is  van  lokale kwel met
         sterke   seizoensdynamiek.        Het detailniveau     van  dit onderzoek leverde echter onvoldoende inzicht op de                   volgende
         aspecten:
               e    Het is nog    onduidelijk    waar   het  grondwater     vandaan komt     en  of er lokaal/tijdelijk    kwel kan      optreden.    De
                    oostelijke dekzandruggen lijken potentie             voor   lokale kwel te bieden,     maar    gereconstrueerde isohypsen
                    patronen (van Delft e.q., 2017) geven             aan   dat  grondwaterstroming      de bovenlokale          hoogtegradiént      van
                    zuidoost   naar  noordwest      zou  kunnen    volgen.
               s    |n hoeverre is de kwaliteit        van   het lokale   grondwater zangetast?       Zo kan door       stikstofinvang      een   sterke
                    nitraatuitspoeling plaatsvinden vanuit het bos,            wat ook weer ijzertekorten, verzuring en zwavelmaobilisatie
                    kan veroorzaken. Ook        verdroging    en  vernatting hebben vaak grote effecten op de kwaliteit van grondwater.
                                                                                                                                                         0000001090
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075382
             IWR                                                                                                       "
              e      Waar   en   in hoeverre     er potenties zijn   voor   verbetering   van  de kwaliteit  van  grondwaterafhankelijke       natuur
                     (met    name      blauwgrasland       en   alluviaal   elzenbroekbos),     en  of de    kwaliteit   van   het  drogere     Eiken-
                     Haagbeukenbos          behouden    en   verbeterd kan worden.
              e      Wat de     belangrijkste knelpunten zijn,         en   of deze op te lossen      zijn  met  herstelmaatregelen      binnen het
                     natuurgebied       zelf of dat daar   maatregelen      in de omgeving    voor  nodig zijn.
         Belangrijkste    oorzaak     voor   deze kennisleemten is het ontbreken          van  inzicht in het hydrologisch    functioneren   van   het
         Liefstinghsbroek      als  geheel,    en  langs lokale   gradiénten.    Daarnaast is   er een   aantal ontwikkelingen     in het kader   van
         het Neztionaal Natuur Netwerk              (NNN) gaande       in de    omgeving    van   het  Liefstinghsbroek    wazsrvan   het effect op
         ecohydrologie      in het   gebied onbekend is. In dit project worden de inzichten in de waterhuishouding                en  ecohydrologie
         van  het     Liefstinghsbroek verdiept,         zodat    aanknopingspunten        worden    verkregen    voor   effectief herstel    van   de
         waterhuishouding.         Dit  draagt bij   aan  het vormgeven       van een   maatregelenpakket      voor  anti-verdroging    en  mitigatie
         van  stikstofdepositie       ten behoeve      van    het realiseren    van  de  N2000-instandhoudings-        en  uitbreidingsdoelen.      Dit
         project   is daarmee leverend          aan de evaluatie    en actualisatie  van   het N2000-beheerplan.
         Doel  en   reikwijdte
         Het doel    van  het  voorgestelde onderzoek is          om   (1) aanknopingspunten       te identificeren voor behoud en herstel van
         habitattypen     in het    Liefstinghsbroek, (2)      de  belangrijkste hydrologische knelpunten         in kaart te   brengen   en  (3) een
         beeld te   vormen van       de  ontwikkelpotentie       buiten  habitattypen    met een focus op    grondwaterafhankelijke       natuur. De
         reikwijdte     van  dit   project    is beperkt    tot het vaststellen     van  zoekrichtingen     en  —gebieden. Fine-tuning       van   het
         waterbeheer       en  het ontwerpen         van  maatregelen      vallen buiten de     reikwijdte  van  deze   opdracht,   maar   relevante
         aanbevelingen      zullen   voor zo ver     mogelijk   worden meegenomen.
         1.2      Onderzoeksvragen           en  opbrengsten
         Het voorgestelde onderzoek is            toegespitst    op de  volgende onderzoeksvragen:
          e    Waar kan basenhoudend              grondwater de wortelzone bereiken in de huidige situatie, hoe groot is de kwelflux
               (indicatief), welke kwaliteit heeft het kwelwater, en waar komt het water vandaan?
          e¢    Biedt de huidige waterhuishouding in het Liefstinghsbroek perspectief voor N2000 habitattypen
               blauwgrasland (H6410), Beuken-eikenbos (H3120), Eiken-Haagbeukenbos (H3160A) en beekbegeleidend
                Elzenzegge-elzenbroekbos (H91EQC)?
          eo   Welke hydrologische herstelmaatregelen kunnen hijdragen aan verbetering van de kwaliteit van de in het
                Liefstinghsbroek aanwezige habitattypen              en  andere   grondwaterafhankelijke       natuur in met name het
               aangrenzende natuurontwikkelingsgebied?
          ¢     |nwelke mate hiedt de           afgegraven bodem in       het  natuurontwikkelingsgebied Ellersinghuizerveld potenties            om
               de   genoemde habitattypen uit te breiden?
          eo   Welke     monitoring       is noodzakelijk     om   meer   inzicht te  krijgen  in lokale   gradiénten   in  hydrologie,  chemie     en
               ecologie?
                                                                                                                                                        0000001091
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075382
             IWR                                                                                                          "
         1.3         Opbrengsten        en  uitkomsten
         Uit cit   voorgestelde        onderzoek vloeien de       volgende opbrengsten       voort:
               (I)    Kaarten       voor  het  Liefstinhgsbroek     en  het Ellersinghuizerveld (digitaal   en  in  rapport)   van  (a) de
                      ontwikkelpotentie          en  knelpunten    voor  de  instandhouding    van  de N2000     habitattypen blauwgrasland
                      (H6410), Eiken-Haagheukenbos (H9160A),                  Beuken-eikenbos     (H3120)   en  beekbegeleidend Elzenzegge-
                      elzenbroekbas         (H91EQC), (b) doelgaten       tussen  huidige  en  vereiste  GxG, kwelflux, zuurgraad,
                      voedselrijkdom        en   (c) puntdata   van  locaties  waar  kwel of  wegzijging optreedt en       met welke intensiteit.
               (Il}   Een meetnet         (peilbuizen) ten behoeve        van  systeemanalyse     op gebiedsniveau      en  eventueel het monitoren
                      van  de effectiviteit      van  nog te   nemen    maatregelen.
               (Il)   Verbeterd inzicht in het           geohydrologisch systeem       en  bodemchemie in         en om    het   Liefstinghsbroek,   met
                      specifieke       aandacht     voor   basenaanvoer door lokale        en   periodieke    kwel   en  de   mogelijke     effecten  van
                      verdroging, vernatting          en  stikstofinvang   op abiotische factoren.
               (IV)   Een overzicht       van   perspectiefvolle herstelmaatregelen (op         het niveau   van  zoekrichtingen      en —gebieden)    ter
                      bevordering        van  bovengenoemde habitattypen.
               (V)    Een voorstel        voor   aanvullende    monitoring gericht     op het karakteriseren       van   kleinschalige gradiénten      en
                      fine-tuning      van  maatregelen (indien noodzakelijk).
               (VI)   Een  eindrapport waarin bovenstaande opbrengsten worden gedocumenteerd                            en  beschreven:
                           job] J    Functioneren     van  het geohydrologisch     systeem in    en om  het  Liefstinghsbroek;
                           b)        Locaties met    potenties voor basenhoudedkwelwater;
                                }     Ecohydrologische knelpunten in en om Liefstinghsbroek;
                                 )   Eerste  inschatting    van  zinvolle  herstelmaatregelen      ten behoeve     van  habitattypen blauwgrasland
                                     (H6410), beekbegeleidend elzenzegge-elzenbroekbos (H91EOC),                  en  haagbeuk-eikenbos (HA160A).
                           e)        Een advies     voor    monitoring    van   kleinschalige gradiénten       en  gericht    op het fine-tunen       van
                                     maatregelen.
         De uitkomsten            van dit onderzoek bieden       een   eerste  onderbocuwing    voor  het  opstellen   van   het  beheerplan    voor  het
         Liefstinghsbroek.          Zo kunnen     beheermaatregelen optimaal afgestemd             worden   voor   behoud     en  herstel  van  de in het
         Liefstinghsbroek aanwezige N2000 habitattypen blauwgrasland (H6410), Eiken-Haaghbeukenbas (H91604A), Beuken-
         eikenbos       (HS120)       en   beekbegeleidend Elzenzegge-elzenbroekbos (H91EOC).                  Aanvullend bieden de uitkomsten
         inzicht in de    kansrijkdom        van   habitattypen   voor   de deelgebieden    in het  Liefstinghsbroek    waar    (nog)  geen  habitattype
         aan  is  toegekend.
         2          Plan   van       aanpak
         2.1        Hoofdlijnen
         Om de       onderzoeksvragen          te beantwoorden        zijn de volgende    activiteiten  nodig,    die in de   volgende     secties zullen
         worden      toegelicht
               e      Activiteit 1: Vaststellen        van  potentiéle habitattypen     in de  huidige  situatie op basis    van   Waterwijzer    Natuur
                      (WWN);
               eo     Activiteit 2:     Ontwerp     en  inrichting grondwatermeetnet;
               eo     Activiteit 3: Karakteriseren         bodemsamenstelling       en grondwaterkwaliteit;
               eo     Activiteit 4: Visualiseren        en  analyseren   van  de beschikbare    data;
               e      Activiteit 5:     Aanbevelingen      en  rapportage.
                                                                                                                                                           0000001092
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20075382
             IWR                                                                                                      "
         2.2        Activiteit 1: Vaststellen     potenties habitattypen in de huidige situatie
         Opbrengsten:
               e      [a  (kaarten  voor   ontwikkelpotentie      en  knelpunten   van  belangrijke habitattypen)      en
               eo     |b  (vergelijking   tussen  aanwezige      en  gewenste abiotische randvoorwaarden GLG, GVG, droogtestress                   en
                      zuurgraad)
         Aanpak:
         Om    ruimtelijk in kaart      te  brengen   waar    de  N2000-doelstellingen onder huidige ecohydrologische omstandigheden
         kansrijk zijn,      zal de door KWR ontwikkelde             Waterwijzer    Natuur   (Witte  e.0.,   2018)   worden toegepzst. Met de
         Waterwljzer Natuur (WWN) worden                    op   processen     gebaseerde standplaatsfactoren         en   indicatiewaarden      voor
         droogtestress, zuurstofstress, voedselrijkdom               en  zuurgraad afgeleid.   Met deze indicatiewaarden wordt            vervolgens
         de  geschiktheid        van   abiotische randvoorwaarden           voor  gewenste natuurdoelen getoetst            en   ruimtelik   in kaart
         gebracht.       Deze natuurdoelen kunnen            gedefinieerd     worden als N2000      habitattype     of  een   nadere   specificering
         daarvan      (plantengemeenschap,          of op orde- of      verbondsniveau).    Hier kan de     opdrachtgever     kiezen of de N2000
         habitattypenkaart (AERIUS monitor) gevolgd                 dient te   worden, of dat hier   van    afgeweken     dient te worden. Indien
         afgeweken        wordt   van   de  polygonen    op de N2000      habitattypenkaart,   gaan   wij  er van  uit dat de   opdrachtgever een
         nieuwe kaart aanlevert, Alhoewel            er  onder de    motorkap van WWN       met veel details en     proceskennis rekening wordt
         gehouden,        is slechts  zeer  beperkte    invoer   nodig (Tabel 2)   door het  gebruik   van   metarelaties. In    toevoeging op het
         werk     van van     Delft e.g.  (2017)  waar    het Waternood Instrumentarium is toegepast, dat alleen               rekening houdt     met
         hydrologische standplaatscondities,              wordt in de WWN ook het effect               van    zuurgraad    en   voedselrijkdom     op
         standplaatscondities         meegenomen.
         Wij  gaan    er  hier  van  uit dat gegevens met      betrekking tot het grondwaterregime (GLG, GHG, GVG, kwel/infiltratieflux)
         uit modeluitvoer         van een    regionzal grondwatermodel (bv.         een  uitsnede   van   MIPWA)     kunnen worden      gebruikt   en
         voor   dit  project    worden    geleverd   door Provincie     Groningen   of het waterschap.
         Om te     bepalen hoe groot het gat        tussen   huidige   en gewenste GxG is, is naast het overzicht in Tabel 2 ook         een digitale
         versie    van   de   habitattypenkaart benodigd.         Indien deze kaart    aan  ons  verstrekt kan    warden, zal ook deze analyse
         worden     uitgevoerd      om   ruimtelijk in kaart te kunnen     brengen   waar  de grootste   knelpunten liggen,     en  welke eventuele
         alternatieve       habitattypen kansrijk      zouden kunnen       zijn. De  bevindingen   van    deze verkennende        ruimtelijke  studie
         worden opgenomen in de              aanbevelingen     in de  eindrapportage.
         Tabel 1.    Benodigde invoergegevens          voor   Waterwijzer Natuur.
            Invoer WWN                             Bron
            GxG                                    Uitvoer MIPWA model
            Kwel flux                              Uitvoer MIPWA model
            Landgebruik                            LGN6, meegeleverd        met WWN
            Bodemkaart                             Nationale    bodemkaart, meegeleverd        met WWN
            Kwelkwaliteitstype                     Meegeleverd      met WWN
            Klimaatdistricten                      Meegeleverd      met WWN
            Natuurdoelenkaart                      N2000    habitattypen    kaart (AERIUS monitor),    of kaart geleverd door      opdrachtgever
                                                                                                                                                      0000001093
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20075382
             IWR                                                                                                           "
         2.3        Activiteit 2:  Ontwerp     en   inrichting grondwatermeetnet
         Opbrengsten:
               eo     [I  (meetnet  voor   systeemanalyse      en  monitoren     maatregelen)
         Aanpak:
         De  vorige activiteit levert inzichten in welke knelpunten zich              waar    binnen het    gebied voordoen        voor  instandhouding
         en  herstel     van N2000-habitattypen.        Om dzaarnaast te kunnen        plaatsen    wat ce oorzaak van deze         knelpunten is,     wordt
         een  grondwatermeetnet ingericht             om  tijdreeksen   van  grond-    en  oppervlaktewaterstanden           te verzamelen,    niet alleen
         in het    Liefstinghsbroek,       maar   ook in de     omgeving     ervan.    Hierbij gaat speciale       aandacht uit      naar  de    mogelijke
         knelpunten die al geconstateerd zijn door             van  Delft e.g.  (2017).    Deze   tijdreeksen    vormen     de basis  waarmee      bepaald
         kan worden:
               (1)    Hoe de     hydrologie    in  en om    het   Liefstinghsbroek (ruimtelijk        en  temporeel)      in elkaar steekt     en   hoe de
                      hydrologie    en  het  landgebruik    de waterkwantiteit      en  -kwaliteit in het     Liefstinghshroek bepaalt.
               (2)    Wat de      boven-lokale      en  lokale   grondwaterstromingsrichting is,            en   hoe deze tot        knelpunten      in   het
                      Liefstinghsbroek      kunnen leiden.
               (3)    Hoe     grondwaterstroming          rond    de   gradiént      van    blauwgrasland        naar     elzenbroekbos       in    huidige
                      omstandigheden functioneert.
               (4) Toetsing van       de modelsimulaties       van  WWN     en  de daarvoor      benodigde hydrologische          invoer.
         Het  geplande grondwatermeetnet               bestzat uit  een  raai peilbuizen     haaks op    en  parallel  aan   de verwachtte dominante
         noordwestelijke stromingsrichting (van                 Delft  e.a.,   2017)     en    regionale hoogtegradient            waar   de    freatische
         grondwaterstand gemeten             wordt. In het   Liefstinghsbroek worden          de razien    uitgebreid   met   (1) peilbuizen   met filters
         op  een    diepte    van ca.   4  m  onder de verwachtte        grondwaterspiegel         en  (2)  een   aantal extra    peilbuizen    om    lokale
         kwelstromen          te   kunnen       identificeren.     De    precieze      locaties     worden      nader      bepaald     na    verkennend
         literatuuronderzoek m.b.t. de           geohydrologie,     een  veldbezoek,      en  in overleg    met de    opdrachtgever in verband           met
         de   benodigde medewerking/toestemming                   van  landeigenaren. Bij        de  inrichting    van   het meetnet wordt         zo   veel
         mogelijk gebruik gemaakt            van   operationele tijdreeksen, verzameld door instanties in de omgeving (bijvoorbeeld
         provincie Groningen         en  Waterbedrijf Groningen (winning Sellingen))              om   de kosten te drukken. Aanvullend kan met
         dit meetnet       gemonitord     worden welk effect      toekomstige herinrichtingsmaatregelen              in het kader   van  NNN    en  andere
         toekomstige ontwikkelingen            hebben op de     ecohydrologie      in het   N2000-gebied Liefstinghsbroek.
         Met de     tijdreeksen    met   hoge meetfrequentie (meetperiode             van  0.25-0.5    uur)  kunnen    gebieden     met  potentiéle     kwel
         nzar     de wortelzone worden            geidentificeerd     op basis    van    dag-nacht oscillaties,        evenals    een   indicatieve flux.
         Aanvullend wordt op         een   drietal  strategisch gekozen     locaties   een   EGV-tijdreeks verzameld         met Keller-CTD sensoren,
         waarmee         periodieke kwel wordt geidentificeerd. De waterkwaliteitsmetingen in Activiteit 2 kunnen daarbij dienen
         om een      relatie te  leggen   tussen EGV     en basenaanvoer.
                                                                                                                                                              0000001094
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20075382
             {WR                                                                                         .
         Figuur 1.  Overzicht  digitaal hoogtemodel van Liefstinghsbroek en omgeving met daarin een voorbeeld van de ligging
         van  meetpunten     voor stijghoogten en opperviaktewaterstanden. In dit voorbeeld stellen de rode cirkels
         opperviaktewatermeetpunten voor, blauw locaties zowel diepe als ondiep geplaatste filters, zwart alleen ondiep.
         2.4     Activiteit 3: Karakteriseren    bodemsamenstelling    en waterkwaliteit
         Opbrengsten:
              eo   [ll {verbeterd  inzicht in de  waterhuishouding,   met  specifieke aandacht    voor  basenaanvoer door kwel of
                   grondwaterstanden      tot in de wortelzone, en meer   inzicht in potentiéle uitbreiding  van   habitattypen  in het
                   natuurontwikkelingsgebied)
         Aanpak:
         Naast het   verdiepen   van het inzicht in grondwaterkwantiteit   en  stromingsrichting (Activiteit 2), is het van belang  om
         te bepalen    welke kwaliteit het  grondwater heeft,  hoe deze tot stand    gekomen is,  en hoe deze varieert door de     tijd.
         Aanvullend op de     metingen door van Delft e.a. (2017) worden daarom op twee punten in de tijd (eind voorjaar en
         zomer) de geplaatste peilbuizen bemonsterd       op een aantal waterkwaliteitsvariabelen (Tabel 2). Deze metingen geven
         inzicht in de     basenaanvoer, ljzerrijkdom, sulfaatbelasting     en   nutriéntenstatus  van  het   grondwater.    Alhocewel
         kwantitatieve analyses    van  (reactieve) bestanddelen in de ondergrond zinvol zouden zijn,      is er wegens    budgettaire
         redenen   voor   gekozen de aanwezigheid van kalk in de ondergrond semi-kwantitatief te schatten met een bruistest
         en  pH strookjes. Deze indicatieve metingen worden tijdens de boringen voor het peilbuizenmeetnet uitgevoerd op
         acht diepten per    boring.
                                                                                                                                         0000001095
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20075382
              IWR                                                                                                           "
         Tabel 2. Overzicht chemische waterkwaliteitsvariabelen. TIC                   =
                                                                                         total  inorganic carbon.
          Variabele                                    Voorbehandeling                                Meetmethode
           pH                                                                                         pH electrode
           FGV                                                                                        EGV electrode
          Totaalanalysen     van:   Al, Cl, Fe,        Aangezuurd      met  0,1 ml (65%) HNOa         ICP
           Ca, K, Mg, Na, Mn, P, 5, 5i,     7n
           Cl, NH, NOs» PO                             Invriezen                                      Colorimetrisch met      auto-analyzer
           CO3,   en HCO=   (TIC)                      Geen                                           Bepaling     TIC met infrarcodsensor:
                                                                                                      berekening CO», COs?       en HCO5 uit TIC   en pH
         Ook      worden     op    tien    locaties     buiten     de    aangewezen        habitattypen      bodemmonsters          verzameld     om    de
         ontwikkelpotenties          te    wverkennen.        Dit   kan     in   het     Liefstinghsbroek         zijn,   maar    zeker
         natuurontwikkelingsgebied              Ellersinghuizerveld.        Plaatselifk     vinden    hier     al    ontwikkelingen     plaats
         blauwgrasland.      De bodems worden op drie manieren                 geanalyseerd.      Een extractie met       geconcentreerd salpeterzuur
         geeft    een goed   inzicht in de    totale, verweerbare fractie        van  aluminium, calcium, magnesium, kalium, mangaan, ijzer,
         zwavel, fosfor, zink          en    silicium.     Een    extractie    met    natriumbicarbonaat            geeft  een   goed    beeld    van   de
         fosfaatbeschikbaarheid. Een extractie met keukenzout levert inzicht in de                              zuurgraad, basenverzadiging         en  de
         hoeveelheid      makkelijk beschikbare voedingsstoffen (ammonium, stikstof, orthofosfaat). Door vergelijking                            met een
         uitgebreide     set referentiedata van B-WARE kunnen de                potenties     voor de gewenste        habitattypen   worden    geschat.
         In 2020 zal door      een   derde    partij  een   vegetatiekartering      worden     gemaakt    en   onderbouwd met        vegetatieopnamen
         (wordt separaat aanbesteed,               geen      onderdeel      van   deze     offerte). Wij     zullen     de  bemonsteringslocaties       en
         vegetatielocaties     met de betreffende opnemer afstemmen om                      optimaal gebruik te        maken  van  elkaars gegevens,    en
         zo  ruimtelijke patronen in vegetatie            te kunnen duiden met         hydrologische      en  chemische      metingen. Deze     opnamen
         kunnen bovendien         gebruikt    worden     om   de uitkomsten      van  de  Waterwijzer     Natuur te toetsen.
         2.5       Activiteit 4: Visualiseren      en   analyseren      van  de beschikbare data
         Op   basis  van  de verzamelde data in activiteiten 1            —
                                                                            3 worden de      volgende analyses uitgevoerd:
               e     |n beeld  brengen      van  grondwaterstandfluctuaties          en   verticale  en laterale     stijghoogteverschillen    binnen het
                     Liefstinghshroek       en  de   omgeving      ervan.   Dit geeft   een    indruk  van   verschillen binnen het       gebied,   en  de
                     relevante externe invloeden.
               eo    Schatten    van     kwelfluxen op basis          van   hoogfrequente (30         tot   15    minuten    interval) tijdreeksen     van
                     stijghoogte. Dit geeft      een   idee  van   de omvang     van  kwelfluxen     en hoe deze variéren door de        tijd.
               eo    Uitwerken       waterkwaliteitsgegevens,            met    name      vaststelling     van      de   basenrijkdom,
                     zwavelbelasting      en  stikstofbelasting van       het  grondwater.
               e
                     Schatting    van   kalkgehalte     van    boorprofielen     en vergelijken     met   grondwaterkwaliteitsdata.        Dit  geeft  een
                     indruk   van    het   belang     van   lokale   zuurbuffering, waarbij niet de             aanvoer    van   grondwater,     maar   de
                     bodemchemische toestand             bepalend     is voor  de basentoestand.
               e     Visualiseren     van   uitvoer    van   de   Waterwijzer     Natuur:     kansrijkdom belangrijke (grondwaterafhankelijke)
                     habitattypen       (vertaald     uit   ecotoopgroepen),         kaart     met   meest      kansrijke vegetatie (uitgedrukt          in
                     ecotoopgroep).
               eo    Visualiseren    en  samenbrengen         van  de data in twee transecten. Hiermee wordt              meer  duidelijkheid verkregen
                     in de samenhang        tussen   hydrologie, hydrochemie,         bodemchemie        en   vegetatie.
                                                                                                                                                            0000001096
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20075382
             IWR                                                                                                              "
         2.6        Activiteit 5:     Aanbevelingen       en    rapportage
         Opbrengsten:
              eo      |V   (identificeren     van  herstelmaatregelen)
              es      VV  (voorstel    voor   monitoring    van    kleinschalige gradiénten,        indien  noodzakelijk)
              e       Vl   (rapport ter documentatie)
         Aanpak:
         De resultaten        van   de  Waterwijzer Natuur         en  de  monitoring worden bijeengebracht, zodat conclusies kunnen worden
         getrokken       over    de   ontwikkelpotentie        en   knelpunten     van   verschillende     habitattypen. Vervolgens        worden op twee
         niveaus    aanbevelingen geformuleerd, namelijk                   voor
              (1)     Aanvullende        monitoring     om     lokale   gradiénten    beter in beeld te      brengen.    Dit levert informatie     over  fine-
                      tuning van maatregelen           en  beheer.
              (2)     Een    lijst met   maatregelen      op   deelgebiedsniveau, gericht          op het benutten     van  de ontwikkelpotenties.      Deze
                      mogelijke maatregelen           kunnen warden meegenomen                 bij het definiéren    van  het nieuwe     beheerplan.
         De  opbrengsten          worden     gedocumenteerd          en  beargumenteerd        in het  rapport.
         3         Projectorganisatie               en  uitvoering
         Een consortium is gevormd tussen KWR Water Research Institute, B-WARE en de Unie van Bosgroepen. Elk van deze
         organisaties heeft zijn eigen kracht. Grofweg is daarom een onderverdeling gemaakt waarbij KWR de hydrologische
         component          en  projectmanagement          op zich neemt       en  B-WARE     een  focus heeft op    grondwater-     en  bodemchemie. Dit
         project wordt uitgevoerd door:
                                = B®
                                      (KWR)    is ecohydroloog       en  voert diverse     projecten   uit op het   gebied  van  effecten    van  beheer-   en
         herstelmaatregelen            op waterkwantiteit        en —kwaliteit in   natuurgebieden (OBN onderzoek, Staatsbosbeheer),                 met een
         nadruk op       vochtige ecosystemen.           Daarnaast heeft       hij meegewerkt        aan  de ontwikkeling    van de    Waterwijzer Natuur,
         en  deze in het kader           van   het  Deltaprogramma          Zoetwater     toegepast in     een  landelijke analyse      om  de effecten   van
         klimaatverandering            op natuur in Nederland te           bepalen.             zal de  inrichting  van  het meetnet      en de  analyse  van
         de  grondwatertijdreeksen             voor  zijn rekening      nemen, evenals de        analyses   met de   Waterwijzer    Natuur.
         Drs.                        (KWR)     is  senior    ecohydroloog        en   heeft    ruime     ervaring   en   expertise     met   betrekking    tot
         landschapsecologische systeemanalyse                   van een    veelheid   van   natuurgebieden. Hij voerde tientallen ecohydrologische
         systeemanalyses uit,           onder andere ten behoeve             van  natuurherstelplannen         voor  Regte Heide    en   Riels  Laag (Noord-
         Brabant)      en    Junner Koeland         (Overijssel).             was   in 2019     verantwoordelijk      voor   een   expertadvies     voor   het
         realiseren      van   de N2000-doelen in het          Liefstinghsbroek      en  is daarmee zowel bekend met de opgave              van  de Provincie
         Groningen als de lokale veldsituatie.               BREA
                                                                    is lid van  het  OBN-deskundigenteam           Beekdalen.
         Or.   It.                                (KWR)     is   geohydroloog        en    projectmanager        van   projecten op        het   gebied   van
         grondwaterbescherming               en   natuurherstel.     Afgelopen jaar     was   hij projectmanager      van  diverse  projecten, waaronder
         Ecohydrologisch           onderzoek      Regte Heide     en   Riels Laag   en  de  Trendanalyse Maasstroomgebied            2012-2016.
                                                                                                                                      5
         tevens lid van het         OBN-deskundigenteam             Laanveen     en  Zeekleigebied.      Als projectmanager     is           aanspreekpunt
         voor   dit  project     en  zal hij  meedenken met de           implicaties  en   implementatie      van de uitkomsten.
                                                                                                                                                               0000001097
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20075382
               IWR                                                                                                            "
                                {B-WARE)      is senior    ecoloog   en  mede     oprichter    van     Onderzoekcentrum B-WARE. Daar heeft                  hi]
         meegewerkt         en  |eiding   gegeven      aan  vele tientallen onderzoeken        naar     de samenhang        tussen    bodemsamenstelling,
         waterkwaliteit, landschap           en   vegetatie. Vaak     waren    dit ook    bijdragen     aan   ecohydrologische studies, hijvoorbeelc
         voor    de   Roukespeel,      het  Apeldoorns kanaal,       de  Keersopbeemden          en   de Beekhuizerbeek.          EilES
                                                                                                                                         is lid van  het OBN
         deskundigenteam           Nat  Zandlandschap,       een   landschapstype      waarin ook het      Liefstinghsbroek ligt.
         4          Planning
         In de     planning    is uitgegaan     van    oplevering   van  het rapport in de       zomer      (juni/juli)  van  2021, zodat de resultaten
         kunnen worden meegenomen                  bij  het opstellen  van  het nieuwe      beheerplan.       Hiervoor is het    noodzakelijk     om aan  het
         begin     van   kwartaal 2     van    2020    aan te   vangen met de       inrichting   van     het meetnet. Dzarnaast is hiervoor            tijdige
         aanlevering van        data   en  modelresultaten       noodzakelijk (zie uitgangspunten          en   voorwaarden).
         Tabel 1:    planning     van  de activiteiten
                                                                                              Jaar       2020             2021
            #   Activiteit                                                               Kwartesal     2   3    4     1    2   3    4
                Startoverleg
                Vaststellen   potentiéle habitattypen in de huidige situatie
            WN
                Ontwerp    en  inrichting grondwatermeetnet
                Looptijd tijdreeksen grondwater
                Karakteriseren waterkwaliteit
                Visualiseren   en  analyseren    van  de beschikbare data
            oh Aanbevelingen       en rapportage
                Conceptrapportage
                Bespreking concept
                Eindrapport
         5          Budget
         De kosten      voor   uitvoering   van    bovengenocemde activiteiten bedragen €||           EE          exc! btw. In Tabel 2 is deze begroting
         uitgesplitst      over     de  onderscheiden         activiteiten.   In   dit   bedrag     is   tevens     opgenomen         de   analyse    van  40
         grondwatermonsters {2             meetrondes       van  20 monsters)    en   20 bodemmonsters. De            inrichting    en  onderhoud     van het
         peilbuizenmeetnet (max             20    peilbuizen)    kunnen   wij   voor
                                                                                        EJJERIAN]     vitbesteden       aan  Avallo. Dit is inclusief     een
         telemetriecontract         van  52 weken       voor  17 drukopnemers. De drukopnemers blijven eigendom                      van  Avallo  en  worden
         na    afloop  van   deze    periode verwijderd.       Voor de   volledigheid      hebben    wij dit bedrag als stelpost         en  optioneel  in de
         tabel opgenomen. Inclusief deze               optie bedragen de kosten        voor  de  uitvoering       JEN        exc! btw.
         Tabel 2:    begroting     van  de activiteiten
           Activiteit         Omschrijving                                                      Begroting (k€)
           I                  Potentiele    habitattypen huidige       situatie  (WWN)
           2                  Ontwerp      en  inrichting grondwatermeetnet
                                                                                                                                                                0000001098
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20075382
               {WR                                                                                                     >
                              Monitoring waterkwaliteit
             4                Visualiseren   en  analyseren data
             5                Aanbevelingen      en  rapportage
                              Start- en  eindoverleg
                              Projectmanagement         en  kwaliteitsborging
                              Totaal
             (optioneel} | Inrichting en beheer meetnet,           inclusief 52 weken
                              telemetrie (stelpost)
                              Totaal met   opties
           6. Uitgangspunten            en  randvoorwaarden
           Bij de uitvoering    van  het voorgestelde      onderzoek gaan     wij uit van  de volgende     randvoorwaarden.
                 eo   Beschikbare     tijdreeksen    van stijghoogten in het grondwatermeetnet van Provincie Groningen worden door
                      Provincie   Groningen     in uitgewerkte,    uniform   geformatteerde      en  gevalideerde   vorm   aangeleverd.
                 e
                      \Vergunningen     omtrent     plaatsing  van  het meetnet in het     Liefstinghsbroek     en in  omringend gebied   vormen
                      geen    probleem,     en    kunnen     door   Provincie   Groningen aangevraagd worden zodat onderzoek tijdig
                      uitgevoerd kan worden.
                 e    Provincie   Groningen of Waterschap          Hunze   en  Aa’s kunnen modeluitvoer        van  grondwaterstanden     van een
                      lokaal  grondwatermodel         of MIPWA     tijdig aanleveren.    Hierbij  wordt aangenomen dat dit model         voor  het
                      Liefstinghsbroek     een     goed   beeld   geeft   van   de   ruimtelijke verdeling     van    grondwaterstanden     in het
                      Liefstinghshroek.
                 e    [In de  analyses   met   Waterwijzer      Natuur is ook    een  kaart  van   N2000    habitatdoelstellingen benodigd. Wij
                      hebben toegang tot de N2000            doelstellingskaart   die gebruikt   is in de AERIUS monitor. Per     polygoon  kan de
                      opdrachtgever      het N2000 doel nader         specificeren (i.e. plantengemeenschap            in plaats van habitattype),
                      indien gewenst. Indien de        opdrachtgever      wenst af te   wijken  van    deze AERIUS    habitattypenkaart,  dient de
                      doelstellingskaart    te worden     geleverd door de opdrachtgever.
           Referenties
           van  Delft, S.P.J., de Waal, RW., Jansen, P.C., Bijlsma, R.-J. & Wegman, R.M.A. (2017) Ecohydrologische
                      systeemanalyse Liefstinghsbroek. Rapport 2790, Wageningen. Wageningen Environmental Research.
           Witte, J., Runhaar, J., Bartholomeus, R., Fujita, Y., Hoefsloot, P., Kros, J., Mol, J. & de Vries, W. (2018) De waterwijzer
                      natuur: instrumentarium voor kwantificeren van effecten van waterbeheer en klimaat op terrestrische
                      natuur. Stowa.
         Groningenhaven 7 / PO   Box 1072
         3430 BB Nieuwegein
         The Netherlands
         T   +31(0)30  6069 511
         F   +31(0)30  6061165
         EERE kwrwater.nl
         |   www. kwrwater.nl
                                                                                                                                                   0000001099
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>