<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075137
                                                              LIEFTINGSBROEK
         Jipsinghuizen,
         Studie, analyse,    vragen, visie   en advies    geschreven       door             5.1.2e        5.1.2e
                                                          @hotmail.com telefon
         Vanuit het   landbouwperspectief        een   positief, kritische blik op het “ontwerp            natura   2000-beheerplan
         Lieftingsbroek rapport       10 november 2016         naar nu    2021/2022(inventarisatie)         en  verder 2030   > 2050.
         1. INLEIDING EN HISTORIE.
         Vooropgesteld, het Lieftingsbroek, Metbroekbos, Het stroomdal van de Ruiten Aa is een prachtig
         mooi gebied. Regelmatig vele kilometers wandelen en fietsen door ons mooie natuur doet mij
         beseffen dat het hier schitterend mooi is! We wonen hier fantastisch. Het Lieftingsbroek is een
         bijzonder stuk natuur waar we zuinig op moeten zijn. Vanuit mijn werkzaamheden als mede-eigenaar
         van Gebroeders                  mengvoeders, meststoffen en bodemverbeteraars worden wij al vanaf
         1986   geconfronteerd      met de   destijds gevolgen       van   mestoverschotten in de toen           overschotgebieden
         met   name   in  Brabant, Gelderland     en   Overijssel.     Mest  dumpen      wat   weer   het  gevolg had van
         fosfaatoverschot      en  nitraatuitspoeling    en   forse ammoniakemissie heeft            destijds de politiek onder
         aanvoering    van   landbouwminister Braks doen besluiten tot de interim-wet                    varkenshouderij.
         Vervolgens zijn    hier de   productiebeperkende          en  emissie-   + uitspoelings beperkende maatregelen
         richting pluimveehouderij        en rundveehouderij bij gekomen.             Dat  ingrijpen destijds noodzakelijk       was,
         moge    duidelijk zijn!
         2. WAT IS ER INMIDDELS IN 35 JAAR BEREIKT.
         In combinatie met       een  steeds verder    aanscherpende regels          in de   mestwetgeving       is inmiddels de
         ammoniakemissie de laatste 30 jaar met              meer    dan 60 % afgenome                is bereikt door een forse
         verlaging van de     ruw   eiwit gehaltes   in de    veevoeding, verhoging van de voerefficiency; meer met
         minder. Dit door      gecombineerde inspanning           van   fokkerij, genetica, optimalisatie mengvoeders,
         staltechniek, verbetering      management in de          algehele agrarische      sector door      kennisverbreding    en
         passie! Hierbij   is ook het effect   van  emissiearm        mestaanwending door           mest te   injecteren, directe
         onderwerking      en  overdekte    mestopslag systemen meegenomen. Tel hierbij het effect van de laatste
         10 15 jaar en sinds 1 januari 2020 verplichte inzet van luchtwassers in de varkenshouder.
             -
         Uitbreiding van de laatste 10 jaren emissiearme stalvloeren in de melkveehouderij. Maatregelen
         tegen erfafspoeling van stikstof en fosfaat richting oppervlaktewater.
         De mest in de     voormalige overschotgebieden wordt               nu  correct verdeeld      over   het land   naar de te
         kort-  akkerbouwgebieden         zoals hier  o0.a.  in Zuid Oost    Groningen.     Een groot aandeel        pluimveemest
         wordt verwerkt      en  deels  geéxporteerd      naar   tekortgebieden       in Duitsland    en  Frankrijk of buiten
         Europa.   Tevens    zijn de uitrijperioden    van mest fors ingekort met een uitrijverbod vanaf half
         september tot begin       februari  om   uitspoeling en slechte benutting van stikstof tegen te gaan. Door
         het stelsel fosfaat en stikstof gebruiksnormen is de hoeveelheid dierlijke mest toepassing in
         akkerbouw en op grasland afgenomen tot een landbouwkundig minimale hoeveelheid in te zetten
         dierlijke mest. Zeker gelet op de gewenste verhoging van de hoeveelheid organische stof in de
         bodem.
         Het aandeel     kunstmest-stikstof, fosfaat        en  kali is de laatste 30 jaar fors     afgenomen.        Meer aandacht
         voor  de                                   in
                   organische stofvoorziening landbouwgrond                   door   o.a. meer     inzet  van  compost.    Fors meer
         inzet  van groenbemesters om stikstofverliezen te voorkomen                    en  bij te dragen    aan   de  organische  stof
         balans.
                                                                                                                                        0000000338
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075137
         Deze   bovengenoemde ontwikkelingen hebben geleid                   tot een   goede verdeling van dierlijke        mest van
         overschot    naar  de te kort    gebieden    en  laten door de jaren      een   positieve resultaatverbetering         zien als
         het gaat   om   uitstoot   en  uitspoelings    reductie.
         Een   zorgelijke ontwikkeling      is de laatste 35    jaar dat  er  veel financiéle offers      gemaakt zijn    door de
         landbouwers      om   deze   doelstelling te kunnen realiseren.         Dit zorgt   voor een enorme
         kostprijsverhoging van        onze  landbouwproducten         ten  opzichte    van   het buitenland     waar   veelal minder
         of praktisch geen maatregelen          genomen zijn op dit vlak. Veelal         geldt hierbij,    dat onze   direct West
         Europese buurlanden de laatste           10     30 jaar ook steeds     meer   te maken      krijgen  met   strengere milieu
                                                      —
         wet-   en regelgeving.     In het “verre oosten      en  zuiden” neemt      men    het vaak minder      nauw    als het gaat
         om   dier en  mestwetgeving.       Vooral   import    vanuit  dergelijke landen, kan lijden        tot
         concurrentievervalsing t.o.v.        de Nederlandse       veehouderij. Europese wetgeving            zal hierin  een
         leidende functie moeten hebben. Als het gaat               om stikstof uitstoot, fosfaat en nitraat uitspoeling            is
         reeds veel   vastgelegd     in bestaande     Europese verdragen. Nederland voldoet nu in 2021 in vele
         opzichte   aan   deze   normen.     In het kader    van onze   concurrentiepositie t.o.v.        onze  buurlanden moeten
         we ervoor    waken dat      we  niet “10  stappen”     voorop gaan      lopen   om zo    het groot economisch        belang
         van onze    landbouwsector onderuit te halen. Ondertussen wordt hier in Nederland continue hard
         doorgewerkt      aan   efficiencyverbetering      en nemen     ook andere      landbouwproductiemethoden              in groei
         toe. Onder andere        biologische   landbouw zal gestaag door groeien de komende jaren                   naar   de 5 %
         volume. Wellicht      doorgroei in 2030 naar 7 a 8 %? Kringloop-, natuur inclusieve landbouw,
         verbreding op bestaande landbouwbedrijven, voedselbos en vele andere kleinschalig vormen zullen
         afhankelijk van de markt en de politiek z’'n weg vinden, dus volop uitdagingen. Vooropgesteld dat het
         verdienmodel goed is! “Niet meer groen, als de bankrekening op rood staat” is een hot item wat
         speelt.
         3. BEDREIGINGEN VANUIT HET VERLEDEN.
         In het  vervolg   op de   landelijke   en Europees genoemde maatregelen als                 we  kijken  naar  de
         ontwikkelingen      in  en rond   Lieftingsbroek     duiken  we   nogmaals     in het verleden. Dit      om een    beeld te
         vormen van      de bedreigingen richting        de vier  genoemde habitattypen            die in het rapport worden
         genoemd.     De grootste      bedreigingen    vanuit het verleden       zijn vooral:
         3a. VERDROGING.
         Verdroging    door in    beperkte    mate   veenafgraving in het verre verleden. Vooral de ontwatering vanaf
         de vijftiger jaren   in de   vorige  eeuw en     de ruilverkaveling in de zestiger en begin zeventiger jaren
         heeft gezorgd dat het grondwaterpeil in en om Lieftingsbroek enorm is gedaald. Aangezien de
         geologische oorsprong voor een groot gedeelte voornamelijk vanuit als beekdal van de Ruiten Aa is
         ontstaan is de bodem in het         Lieftingsbroek een complex geheel. Het is een gevarieerd patroon                     van
         kalkloze   zandgronden       met in de   ondergrond leem, klei, zavel en af en toe wat veen.
         Hoogteverschillen t.o.v.       N.A.P.  van een    2,5  meter   en hierbij een verschil in grondwaterstanden, ook
         t.o.v. het maaiveld. Vanuit het        verre  verleden     zorgden overstromingen in de winter voor nieuwe
         aanvoer van     rivierklei mineralen     en  vorming     van leem. Deze bevatten basisch           en  calcium houdende
         afzettingen    in de ondergrond. In combinatie met een hoge grondwaterstand tot de jaren vijftig
         zorgde dit voor voldoende aanvoer van basisch houdende grondwater wat ervoor zorgde dat de
         grond   niet te sterk werd verzuurd. Door          een   lager grondwaterpeil        is dit proces  van   het tegengaan       van
         pH daling   vanaf   vijftiger/ zestiger jaren afgenomen.
         3b. VERZURING DOOR 80 JAAR VERBRANDING VAN KOLEN                           / ZWAVELEMISSIE>         ZWAVELDEPOSITIE.
         Tot circa het   jaar  2000 hadden      we  te maken met het stoken           van  kolen    en de  hierbij vrijgekomen
         emissie   van  zwavel.    (Zwavel   heeft  een   keer zoveel verzurende        werking     ten  opzichte   van  ammoniak}
                                                                                                                                           0000000339
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075137
         Met de overschakeling van het stoken op kolen naar gas is de zwaveldepositie fors afgenomen. Wel
         zoveel, dat wij op onze landbouwgronden een tekort hebben aan zwavel.
         Dit wordt dan alweer      een   20  jaar aangevuld door het        inzetten van  Kieseriet strooien   en
         stikstofmeststoffen     aangevuld     met zwavel.
         3c. VERZURING DOOR EMISSIE VAN NOx.
         Door het   gebruik   van  aardolieproducten krijg je        emissie door stikstofoxiden. Steeds verbeterde
         motortechnieken zorgen         voor   minder emissie      van  broeikasgassen. Aangevuld       met meer    gebruik
         maken    van  alternatieve   vormen van       energie   die zullen  voor nu en  in de toekomst zorgen       voor  minder
         emissie   en depositie   van   broeikasgassen.
         3d. VERZURING DOOR AMMONIAK.
         Hier gaat het   om   verzuring    vanuit de   veehouderij     tot  voornamelijk de eeuwwisseling.      Door de
         genoemde maatregelen          is deze vanuit de     veehouderij     en landbouw   algemeen teruggebracht         met
         meer   dan 60%!
         De  negatieve effecten genoemd          in punt   3b,  3c  en 3d zijn de laatste 35 jaar in de landbouw voldoende
         tegengegaan door het regelmatig bekalken              van onze    akkerbouw    en grasland percelen.     In de  regel
         wordt   hierbij middels 5-jarige     grondmonsters       de pH   geanalyseerd en bekalkt naar een pH van
         minimaal 5    —
                         5,5 of hoger. Dit zorgt voor voldoende opname van voedingsstoffen, voldoende
         beschikbaar calcium en ter ondersteuning van een actief gezond bodemleven. Wetende dat met                           een
         pH lager dan 5 je met “de handrem aangetrokken” zit te boeren.
         DE GROTE HAMVRAAG IN HET LIEFTINGSBROEK IS: In hoeverre heeft                       men   rekening gehouden       met de
         depositie   van  zwavel   (punt 3b)?     Is de  zuurtegraad    tot in ieder geval  in het peiljaar  2016 hersteld    en
         wat  voor  maatregelen      heeft  men    genomen     om    de in de  punten 3b,  3c  en 3d  genoemde depositie       en
         de  gevolgen hiervan     op te lossen d.m.v.      plaats specifiek te bekalken???? Op bladzijde         32  van  het
         rapport   staat dat  0.a. Van Delft in 2016       pH profielen    van  de bodem heeft    opgesteld   in het  gebied   en
         daarvan de    zuurbuffering     gemeten. Het      blijkt dat de condities   voor  de verschillende    habitattypen zich
         aan  de  zure  kant  van  het spectrum bevinden! Voor geen enkel             habitattype   zijn de condities  voor   wat
         betreft de zuurbuffering en de pH optimaal! Zie ook blz. 88; waarbij gesproken wordt in het blauwe
         grasland over een pH van 4,1! Wat betekent dat het zure gronden zijn met geen enkel bufferend
         vermogen! Gewenste pH volgens blz. 18; zwak zuur pH 6-6,5 en tot matig zuur pH 5,0-5,5. In blz. 90
         wordt gesproken over Beuken-eikenbos met een pH van 4,4 Uit de lage zuurgraad valt af te leiden
         dat er geen humificatie (mineralisatie) optreedt, met als gevolg diktetoename van de strooisel laag.
         Ook al in 2004, dus is er al langer sprake van een te lage zuurgraad (pH).
         4. GEREALISEERDE PLANNEN VAN AANPAK OM VERDROGING EN VERZURING TEGEN TE GAAN.
         Vanaf 2006    —
                         2016   zijn er  grote maatregelen getroffen in het kader          van  de ecologische
         hoofdstructuur.     Daarbij zijn behoorlijke aanpassingen en verbeteringen aangaande de
         waterhuishouding in en rond het gebied van Lieftingsbroek om verdroging tegen te gaan uitgevoerd.
         Door middel van slimme “hydrologische” maatregelen kan men nu de grondwaterstand weer op een
         gewenst niveau terugbrengen en vasthouden. Dit heeft nu al reeds een positieve invloed ter
         voorkoming van verdroging, en door middel van aanvoer en verdeling van basisch houdend water
         vanuit de leem    en  kleilagen zal de pH      in grote delen    weer   toe nemen.   Dit gaat  een  positief effect
         geven op de bodemvruchtbaarheid              en  de kans op herstel     van menig  soorten   gewenste plantengroei
         welke niet   zuur  minnend zijn.
                                                                                                                                  0000000340
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20075137
         Naast de reeds       genoemde verbeteringen          ten aanzien van de emissie en             depositie    van  zowel zwavel,
         ammoniak      en   stikstofoxyden (NOx) zijn      tevens    maatregelen      genomen         en  oorzaken weggenomen
         vanuit het verleden die        mogelijk  invloed hadden op de emissie            en  depositie van        ammoniak.
         In de  tachtiger en negentiger jaren zijn         in de directe     omgeving     een   2-tal   veehouderijen       aan de
         Harpelerweg gestopt         met  melkvee,    1 bedrijf    met melkvee      aan   de Weenderstraat is verhuisd            naar
         Nieuwolda,     een    paar kleinere  veebedrijven zijn gestopt,         en een    bedrijf met vleeskuikens          aan  de
         Harpelerweg      is gestopt met kuikens mesten, Daarnaast hebben 2                   melkveebedrijven          aan  de
         Molenkampweg een           nieuwe melkveestal        gebouwd, waarbij gebruik            is  gemaakt     van  emissiearme
         staltechniek. Een ander        melkveebedrijf     aan   de Weenderstraat staat vanaf              begin jaren    80 al leeg.
         Een   kleinschalige zeugenhouderij        aan   de  molenkampweg          staat vanaf circa 2000          leeg.  En hiernaast
         gelegen vleeskuikenstal is reeds gesloopt. Naar het Oosten gelegen Wollinghuizerweg zijn                              eveneens
         een melkveebedrijf, een zeugenbedrijf en 3 kleinschalige bedrijven met varkens gestopt.
         Zie bladzijde    7  van  het rapport; Rond het       Lieftingsbroek zijn     geen   agrarische bedrijven          waar  nog    J
         aanvullende     brongerichte maatregelen          genomen hoeven te worden!
         Verder is   er een    ruime bufferzone     gerealiseerd rondom Lieftingsbroek door voormalig
         landbouwgrond         in te zetten als natuurgrond.        Ook is de toestroom        van    water buiten de bufferzone        en
         in het gebied zelf afgesloten.
         Er is een  bossingel     aan  de westkant    aangeplant.      Deze moet tevens         mogelijke atmosferische stikstof
         “invangen”     Dit betreft   nu  nog  een  vrij jonge    en  niet  volgroeide bossingel.
         Met het    bovengenoemde pakket           aan  reeds    uitgevoerde Europese          en    landelijke maatregelen       in de
         laatste 35   jaar.   Met al  hetgeen   wat  gepasseerd       is in de directe    omgeving        en  in het  gebied
         Lieftingsbroek tot      en  met de  gebiedsanalyse uitgevoerd           in 2016 is het       nu  tijd  om  dit jaar en volgend
         jaar  in 2022   weer    volgens schema     een   analyse van het gebied         en  de resultaten        van  de  genoemde
         maatregelen      te bestuderen. De vraag is        echter, hoeveel “herstel”        van     de   gestelde doelen kun je
         verwachten in deze vrij korte        periode    van   5 a 6  jaar?   En wat   ligt hierachter ten grondslag          van  deze
         gerealiseerde      en  geanalyseerde metingen         als het gaat    om   herstel   van     de  droogte maatregelen?        Wat
         is de  impact   van   de laatste hete   en  droge    zomers     op het   gebied Lieftingsbroek?
         Volgens bladzijde 6 is het beheersplan 6 jaar geldig. Deze eerste 6 jaar van 2016 t/m 2021 zijn alle
         maatregelen vooral toegespitst op het tegengaan van verdere achteruitgang. In de jaren daarop is
         het streven gericht op verbetering van de kwaliteit.
         5. INSTANDSHOUDINGS-DOELSTELLINGEN                     (zie rapport    Hoofdstuk 2 vanaf blz.          15)
         Blz. 21; Het   Lieftingsbroek ligt in Westerwolde, van oorsprong een zandgebied omringd door
         Hoogveen. Hierdoor ligt Westerwolde geisoleerd van de overige zandgebieden waardoor de
         diversiteit  aan    soorten   van nature   geringer     is dan in  vergelijkbare     niet    geisoleerde gebieden!       Dat
         bepaalde    wellicht gewenste soorten hier           simpelweg      niet voorkomen         en  ook    volgens   studie al reeds
         vanaf 1937 hier ook nooit geweest zijn is wel iets              om   rekening    mee    te houden. Dit       geldt  zowel  voor
         diverse   genoemde planten als ook dieren,            o.a.  verschillende    vogel    soorten.      Op blz. 34 wordt gemeld
         dat de vegetatie sinds 1985 stabiel is qua           soortensamenstelling.
         Beuken-eikenbossen met hulst blz. 35; De dikke strooisel                  laag  in het bos      wijst  op  verzuring. Veel
         eiken zijn in 1972      en 1973 door storm      geveld, hier     is veel  verruiging.     Dit kan veroorzaakt worden
         door   verzuring    en  verdroging,   maar   evengoed door het wegvallen van het beschermde kroondak
         door deze stormen. Ook is het          mogelijk dat door de ingezette vernatting een aantal soorten op
         specifieke plekken zullen afsterven.
                                                                                                                                           0000000341
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20075137
         Op bladzijde 42 wordt nogmaals duidelijk genoemd dat de                     natuur van      Lieftingsbroek vanaf      1950
         duidelijk te lijden heeft gehad          van  verdroging   en  daarmee de aansluitende           gevolgen     van  verzuring  en
         tevens   vermesting.      Dit heeft    zeer  duidelijk gevolgen gehad       voor   verschuiving     in soorten.
         Verdroging     kan ook leiden tot        “vermesting”.    Mineralisatie processen         nemen    door    verdroging toe.
         Hierdoor komen        voedingsstoffen vrij.        Met het  verhogen     van   het  grondwaterpeil       is ook de toevoer
         van   basisch houdend water vanuit de klei            en  leemlagen    weer    toegenomen. Dus         met andere woorden
         plaatselijk zal door de verhoging          van   het grondwaterpeil de pH         weer   stijgen,  wat de mineralisatie
         weer   op gang     brengt   en  de hoeveelheid       opneembaar en plant beschikbaar stikstof in de bodem                  weer
         laat stijgen. Nu wordt het        belangrijk wat voor      een  conclusie gaat      men nu     aanhouden als       plaats
         specifiek   de stikstof hoeveelheid in de bodem gaat toenemen? Is dit het                      gevolg van depositie      van
         een   1000  —
                        2000 mol wat circa 14         —
                                                         28 kg stikstof is. Of komt dit door        een  toename      van  de
         mineralisatie???
         Stel de bovenste      laag   van  25   cm  bevat 10 %    organische stof en 6000 kg stikstof (gebonden in de
         organische stof).      Met   een   pH   van  rond de 4   brengt deze jaarlijks slechts 13-15 kg opneembaar
         stikstof. Bij  een   pH  van   5,5  moet deze     grond normaal gesproken           2 %  van   de hoeveelheid      gebonden
         stikstof kunnen mobiliseren. Dit komt             neer  op 120 !!!   kg opneembaar stikstof.         Dus 100     kg  meer. Is dit
         afkomstig    van   depositie    of  meer   mineralisatie??? Hoe gaat dit worden beoordeeld?
         Kortom is het      zeer  goed   om    per  hexagoon    of meerdere kleinere        oppervlakten      dit  goed   in beeld te
         hebben    en  op basis daarvan aangeven wat             waren   in 2016 de stikstof bodemvoorraden               +  beschikbare
         kilogrammen       stikstof   en  de  pH-waarden      in deze  oppervlakten?       Wat is in dit type habitat de gewenste
         pH? Welke vegetatie streeft men hierbij? Welke tijdsplanning acht                      men    realistisch middels het
         natuurlijke    proces door      aanvoer    basisch   grondwater    te kunnen bereiken? Kan door de              hoogteligging
         deze   gewenste pH verhoging            door voldoende     grondwater     wel worden        gehaald?
         Wanneer de gewenste           pH verhogingen        nog niet  zijn gehaald.    Wat    zijn dan de   te  nemen     maatregelen?
         Of  men   accepteert dat het niet anders is, of          men   gaat plaats    specifiek jaarlijks    bekalken met      een
         langzaam vrijkomende kalk            soort om    geleidelijk de pH    om een     hoger    niveau te   krijgen.  Wanneer    men
         hier  een  snel   reagerende poederkalk          gaat toepassen, zal     er  gelijk  naast veel stikstof ook veel koolstof
         vrij komen! (“los mergelen”). Voor gericht advies               en  begeleiding kunt        u mij altijd  vragen.
         De   huidige   inzet  voor   verschraling en verarming van stikstof is nu door middel van maaien en
         afvoeren. Overweging wordt             plaggen. Dit heeft vooral als nadeel dat men de huidige zaadbank mee
         afvoert. Dit is   een   ongewenste situatie. Tevens is dit een aanslag op de aanwezige bodembiologie.
         Op blz.  111 wordt door Van Delft in 2016             eveneens    gewezen dat op        grond    van  de  hoge (natuurlijke)
         beschikbaarheid       van   stikstof uit bodemvoorraden in de verschillende               fysiotopen ten opzichte       van  de
         relatief kleine    bijdrage   van   atmosferische     depositie dat de stikstofdopositie vooruitzichten of
         mogelijkheden       voor   verschillende      habitattypen   in het  Lieftinghsbroek       niet  duidelijk negatief
         beinvloed!
         Een interessante       beoordeling      en  analyse van bosgrond;      waar    blijft het herstel?    Van Dr.
                                                     Eurofins              verfrissende           op deze zaak.      (Exemplaar bij mij
         IEEE            -roductmanager         van            geeft  een                    kijk
         aanwezig).
         Een ander     punt van sterke verzuring is dat elementen als mangaan, zink, ijzer                   en   vooral aluminium in
         oplossing    komen. Grote hoeveelheden ijzer             en  aluminium      verdringen     de hoeveelheden calcium         en
         magnesium       in de bodem: essentiéle nutriénten           voor   alle gewassen (ook voor bomen).
                                                                                                                                           0000000342
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20075137
         Een  hoog aandeel vrij aluminium gaat fosfor binden (fixeren) waardoor de plant beschikbare fosfor
         afneemt     en daardoor de    wortelontwikkeling afneemt.            De Aluminium toxiteit tast ook de
         wortelontwikkeling      aan.  Hierdoor    nemen     planten   ook minder water op       en worden    gevoeliger    voor
         droogte. (Bron                          en  tevens    ons  reeds bekend.
         Samengevat:      naast de  verbetering van de hydrologie (waterhuishouding)               en  de metingen     van  de pH
         is het van   groot belang   om   de  bodemanalyse van         2016 in beeld te hebben      en  te bestuderen.
         Aansluitend is het    belangrijk   om   in 2021   weer    per  hexagoon     nieuwe  goed uitgevoerde      en  uitgebreide
         bodemmonsters te        nemen    door   een   onafhankelijke     monsternemer      en  laten  analyseren door een
         erkend lab zoals Eurofins, of met nog          meer   diepgang Koch      uit Deventer inschakelen die      zeer
         uitgebreide    monsters kunnen       analyseren     en  beoordelen op      pH, stikstof voorraad    en  levering,
         Calcium, Zwa         Magnesium, spoorelementen,             CEC   (klei humus   complex)   +
                                                                                                       bezetting en het
         El
         6. STIKSTOFDEPOSITIE
         Uit het  studierapport van het RIVM; “ontwikkelingen               in stikstofdepositie,  RIVM    Briefrapport
          2018-0117 valt op dat het       landelijke gemiddelde stikstofdepositie          in 1990 ruim 2700 mol       (=37,8 kg)
         stikstof per hectare    bedroeg,    en  is sindsdien    geleidelijk gedaald    tot ruim 1700 mol     (23,8 kg) stikstof
         per hectare in 2016.
         In figuur 5,2   op bladzijde   81 staat   een  schema     over  de   gemiddelde stikstofdepositie      in mol  N/ ha/jaar
         van  Lieftingsbroek   over   de jaren 2014 als      referentiejaar    met 1940 mol    en  in 2015 1888 mol      (=26,4
         kg), pas in 2020 1721 mol       (=24,1 kg)   stikstof  en  in 2030 verwacht 1619 mol         (= 22,7 Kg) stikstof/ ha.
         Vanwaar het verschil met alle historische           gebeurtenissen      en  maatregelen die reeds zijn gepasseerd
         en  genomen in dit    gebied,    komt deze     hoger   uit dan het    landelijk gemiddelde??
         Op bladzijde    79 worden de KDW        =
                                                    Kritische Depositie Waarden vermeld           voor   de 4 verschillende
         habitat typen in het    gebied. Afhankelijk      van   de “probleemstelling” zijn deze in afnemende
         hoeveelheden; Hoogveenbossen             1786 mol     (=25,0 kg) stikstof, Eikenhaagbeuken (hogere
         zandgronden)      en ook Beuken-eikenbossen           met hulst 1429 mol (=20 kg) stikstof en de
         Blauwgraslanden      1071 mol     (=15 kg)   stikstof.
         Hier wordt dan     geschreven     aan  de hand    van   de monitoring in 2016 dat in het        referentiejaar  2014
         sprake   is van een  matig overbelaste       situatie van stikstof op het Lieftingsbroek! Verder blijkt dat aan
         het eind    van tijdvak 1 (2020)   ten  opzichte van het referentiejaar 2014 sprake is van een afname van
         de  stikstofdepositie   in het  gehele gebied.      Dit is inclusief   brongerichte maatregelen      en  de  uitgifte van
         ontwikkelingsruimte!
         Nog   even weer    terugkomen op het rapport van RIVM 2018; In het algemeen wordt aangegeven dat
         door de reeds     uitgevoerde (1990-2016) en nog te nemen maatregelen dat zowel de emissies en
         depositie van NOx en NH3 in 2020 en 2030 verder afnemen. Ondanks alle getrachte nauwkeurigheid
         zijn de getallen voor emissie en depositie aan de hand van berekende formules en heel veel
         aannames, schattingen en correcties samengesteld. Het volgen van de luchtconcentratiemetingen
         vindt  plaats sinds  1993 op 8 meetstation         verspreid    in Nederland zowel in     hoog als laag belaste
         gebieden.     Recent zijn er  vraagtekens geplaatst        over  de invloed   van zeer   nabijgelegen stallen    in
         Vredepeel     en Wekerom. Tevens wordt aangegeven dat vanaf 2005 of 2006 in 27 Natura 2000
         gebieden     wordt gemeten.
                                                                                                                                   0000000343
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20075137
         Het meten      van de  droge depositie van       NHx   en  NOx is  zeer ingewikkeld en duur. Daarom worden deze
         droge depositietermen afgeleid           met   behulp   van  modelberekeningen die worden gekalibreerd aan de
         hand   van   concentratiemetingen die veel eenvoudiger             en  goedkoper zijn      uit te voeren.
         Al met   al, wanneer    je dit rapport kritisch leest, komen        er veel   vraagtekens    naar   boven! En wat heeft
         dit voor   consequentie      voor   de landbouw in het      algemeen    en voor    de  veehouderij     in het bijzonder???
         Zelf heb ik   hierbij veel aantekeningen gemaakt en veel geel gearceerd! Ook de Stichting Agrifacts en
         de  Stichting stikstof claim bijten zich hier volledig op vast. Zie voor een kritische kijk op de website
         van  deze   organisaties.
         7.RELATIVERING
         Uitgezonderd habitat Hoogveenbossen die naar verwachting in 2030 voldoet aan de KDW is bij de
         overige habitat typen de depositie nog te hoog de komende jaren. Gemiddeld zal deze met circa een
         1000 mol nog moeten afnemen. Zie              bladzijde   91. We hebben het hier dus         over een    nog  gewenste
         afname     van  “slechts” 14     kilogram  stikstof per jaar. Waarvan       ca. 2/3  =
                                                                                                 9,5 kg  ammoniak. Dit binnen de
         ruimte   van   de “ontwikkelingsruimte”         van  het  gebied.  Wie   wel,  wie niet?
         WAT BETEKEND DIT          NU,   EEN GEWENSTE DEPOSITIE AFNAME VAN 14 KG STIKSTOF?
         Zoals ik in   mijn verslag    op blz. 5 heb aangegeven.
         Wanneer      we  de gewenste pH        (2013  na  realisatie  van de herstelde     hydrologie)     of plaats specifiek
         bekalken tot 2030 gaan         verhogen    van  4  naar  5,5 en  door mineralisatie gaat het stikstof leverend
         vermogen in de      grond    naar   boven   van  stel 15  naar  120  Kg     + 100  kg  per hectare!!!
                                                                                  =
         Wat   voor   “draconische      maatregelen”     gaan  we   de komende 10 jaar dan uitvoeren            om  de  depositie
         DIT IS WAAR WE HET OVER HEBBEN                aangaande halvering       van   de  veestapel,   niet kunnen     bouwen,
         maximumsnelheid op de            snelweg overdag terug       naar  100 km per uur!
         Natuurlijk spelen vele ander zaken als CO2-emissie, reductie uitlaatgassen in het algemeen,
         mogelijke geluidshinder, vergroten verkeersveiligheid waar nodig, doorstroming verkeer etc.                        etc. ook
         een  rol.
         Om de    impact   van  de ammoniakemissie vanuit de            veehouderij     in dit kader beter in beeld te     krijgen
                   in februari dit
         zijn we                     jaar (2021)   samen    met   onze
                                                                        stagiair ||| EER or'eiding veehouderij Van
         Hall in Leeuwarden gestart met het           grootschalig    meten   van   ammoniak op 15        veehouderijbedrijven
         hier in de regio rondom         Lieftinghsbroek. Dit in een periode        van  7 weken achter elkaar op vaste       dagen
         metingen verrichten        zowel in de stal, alsook buiten de stal.        7 weken onder verschillende         weers- en
         klimaatomstandigheden. Verschillende typen veehouderij, zoals melkvee en vleesveehouderij,
         varkenshouderij en geiten. Verschil in staltype; roostervloeren met drijfmestkelders en poststallen
         gevuld met stro. Verschillende rantsoenen; eiwitrijke/ eiwitarme gras(kuil) rantsoenen en rantsoenen
         met {gedeeltelijk) snijmais. Er is gemeten op meerdere punten in de stal tussen de dieren.
         Meetpunten direct boven de roosters/ligplaats               en 1 meter boven de        roosters/ligplaats.    Buiten de stal
         op  een   afstand  van   5 —
                                       10 meter    van  de stal. Een   compleet verslag hierover        is in de maak.   Voorlopige
         conclusie;    direct boven de      ligplaats meten    we een   verhoogde      concentratie    ammoniak,      op 1 meter
         hoogte    vanaf de   ligplaats neemt deze fors af. Buiten de stal meten we nog een minimale
         concentratie     aan  ammoniak, welke op 10 meter buiten de stal afneemt tot 0! Bij één deelnemer                      de
         proef  op de    som  door de mixer      aan  te zetten.   Hierbij een   significante verhoging       van o.a.  ammoniak.
                                                                                                                                      0000000344
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20075137
         Het is vanuit    onze beleving en met deze ervaring haast onmogelijk voor te stellen wat voor een
         negatieve impact door emissie en depositie de huidige landbouw heeft. Met dien verstande dat                          we
         altijd  werken    aan een   gerichte  en   uitgebalanceerde voeding.        Dit door  een  uitgebalanceerd      rantsoen
         te maken, 3-daagse monitoring van het ureum gehalte in de melk nadat de melktank is geledigd,
         aansluitend hierop bijsturing van het rantsoen wanneer dit noodzakelijk is om de eiwit efficiéntie van
         het rantsoen optimaal te laten zijn. Immers ruim eiwit voeren kost geld in de vorm van aankoop dure
         eiwitrijke grondstoffen. Dit geldt ook bij het strooien van kunstmest. Te veel is te duur!
         Toch    blijven hier zoals al eerder    aangegeven nog       volop uitdagingen      om  de  stikstof/eiwit benutting
         nog   meer   te  optimaliseren.    Beter  voor  de portemonnee        voor  de veehouder      en  beter   voor het milieu!
         Ook met     een   gerichte   inzet van de   juiste aerobe   microbiologie toepassing       in de   (drijf) mest  en
         vulkaan    gesteentemeel       strooien  in het  ligbed/ligboxen en/of op       het land zijn  er  bewezen
         bronmogelijkheden om de ammoniak vorming tegen te gaan en de mogelijke aanwezige ammoniak
         in de mest te binden, zodat deze niet verviluchtigd. Hierdoor is er een nog grotere besparing van
         kunstmeststof mogelijk en een verhoogd gehalte van eiwit in de voedergewassen, waardoor minder
         dure    eiwitrijke grondstoffen gevoerd hoeven te worden. Deze omschakeling vraagt enige tijd.
         Menige veehouders zijn reeds meer deze weg ingeslagen; “meer met minder “! Alles beter dan de
         veehouders      verplichten    om  fors te investeren in dure emissiearme          stalsystemen!      Deze werken
         onnodig     door in   een  verhoogde kostprijs!      Zie blz.  119/120; uitgangspunt       is dat  negatieve sociaal   en
         economische       effecten zo veel mogelijk wordt        voorkomen! Met ook aandacht           voor    de  agrarische
         ondernemer!
         8. AANDACHTSPUNTEN DIE GEDEELTELIJK OF NOG NIET HIERVOOR IN DEZE ANALYSE ZIJN GENOEMD.
         Op bladzijde     61  t/m  68 worden de      mogelijke invloeden      voor  het  agrarisch gebruik weergegeven die
         van   toepassing zijn    op  Lieftingsbroek.
         Genoemd wordt de          huidige stikstofdepositie     =
                                                                   in het  jaar 2005; overschrijdt de kritische
         drempelwaarden. Lees;          over het algemeen genomen betekent dit dat de gunstige staat van
         instandhouding bij de huidige depositiewaarden voor geen van de vier habitattypen kan worden
         gegarandeerd.       Het beeld dat de    stikstofdepositie te hoog is, wordt bevestigd door het zichtbaar
         oprukken     van   stikstof minnende soorten       hogere planten      en mossen.    Deze conclusie is dus      gevonden
         in combinatie met de resultaten vanuit Aerius.             Maar niet op basis     van  uitgevoerde      lokale metingen!!
         De  landbouwgebieden binnen de begrenzing               van  het NNN     (Natuur Netwerk Nederland) zijn
         inmiddels     ingericht  als  natuurgebied.    De invloed   van   lokale  agrarische activiteiten op de habitattypen
         zal daarom afnemen. Het bestaand             knelpunt betreft de     hydrologie wordt/is opgelost. De overige
         activiteiten als grondbewerking, bespuitingen, bewerking grasland, oogsten, lozing en afspoeling van
         water, drainage, onderhoud watergangen, rasteren, belichting, teelt, rooien, etc. hebben vanwege
         de afstand geen invloed!
         Blz. 63   bemesting: Sterk wisselend en seizoengebonden. Na de inrichting van het NNN, vindt dit niet
         meer binnen de begrenzing van het NNN plaats! Genoemd in het kader van het instandhoudings
         doel; Alle habitattypen zijn gevoelig voor overmatige toevoer van atmosferische stikstofdepositie.
         Door scherpere normstelling mestwetregelgeving en inrichting van het NNN-gebied neemt dit
         probleem      in de komende      jaren af!!  =]
         Er is  geschreven dat zowel de landbouw            net als in blz. 68  genoemde kleinschalige bedrijven
         (detailhandel,     BOUW     en  klusondernemingen en dienstverlening/ICT)            vallen onder     categorie   1 en
         ONGEWIZIGD          doorgang kunnen blijven vinden!!
                                                                                                                                    0000000345
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20075137
         De effecten  van  de  grootschalige industrie, genoemd           AVEBE   en  NedMag dragen bij        aan  de uitstoot
         van stikstof. De  depositie  van   deze    bedrijven   is kleiner dan 1 mol stikstof      per  jaar per hectare. Deze
         bijdragen zijn  niet significant  en   vallen daarom in categorie 1.
         In Duitsland staat op korte afstand        een  vuilverbrandingsinstallatie     en een     composteerbedrijf.       Hoewel
         negatieve effecten    op het  Lieftinghsbroek       niet zijn uit te sluiten, kunnen deze bedrijven onder de
         Nederlandse wetgeving niet vergunning            plichtig worden gesteld!
         Het verkeer   draagt bij aan   de  stikstofbelasting     van  de  instandhoudingsdoelen (Zie P.A.S).          Het
         laagvliegen  van  militaire vliegtuigen     boven het     Lieftingsbroek   behoeft geen       natuurbeschermingswet
         vergunning.   Het  laagvliegen   heeft geen directe consequenties          voor    de Natura 2000 doelen        voor  het
         gebied?  Vallen ook onder categorie 1! En kunnen             ongewijzigd doorgaan.
         Op bladzijde 93 wordt genoemd; LEEMTEN IN KENNIS!!
         Het ontbreken    van  voldoende      en  recente   monitoringsgegevens, ook         van  begeleidende soorten,
         wordt gezien als kennisleemte!! Deze kan           ingevuld   worden door de monitoring opnieuw              en
         voldoende breed te     organiseren!!      De eerste aanzet hiervoor is gegeven. Er is in het          jaar  2014 “vlak
         dekkend”   geinventariseerd, dit geeft een goed beeld van de uitgangssituatie (wordt geschreven). De
         resultaten van de analyse van de karteringen zijn begin 2015 beschikbaar gekomen. In 2016 is een
         ecohydrologisch onderzoek uitgevoerd. De resultaten van 2016 zijn niet beschikbaar, wel van 2017!
         Prolander heeft in 2016 de opdracht gekregen het beheerplan van 2009 te actualiseren.
         GEBIEDSOORDEEL Blz. 105
         Ondanks de    eerdergenoemde overschrijding            van  de kritische  depositiewaarden, wordt door de
         uitvoering  van  de  herstelmaatregelen       in dit  gebied gewaarborgd      dat in het     tijdvak 2014-2020 geen
         verslechtering optreedt    van   de kwaliteit    van   de aangewezen      habitattypen!      Het bereiken    van   de
         instandhoudings-doelstellingen         van  alle habitattypen     waarvoor   dit  gebied    is aangewezen     blijft door
         het uitvoeren   van  de herstelmaatregelen        in de   volgende tijdvakken mogelijk.
         Ecologisch ocordeel blz. 106;
         1a; Wetenschappelijk gezien       is  er redelijkerwijs geen twijfel dat de instandhoudings-doelstellingen op
         termijn worden    gehaald.   Behoud is     geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen! Verbetering van
         de kwaliteit zal in de gevallen waar dit een doelstelling is in het eerste tijdvak van dit programma
         aanvangen. (2016-2020).
         1b; wetenschappelijk gezien      is  er  redelijkerwijs geen twijfel dat de instandhoudings-doelstellingen               op
         termijn kunnen worden       gehaald.     Behoud is   geborgd, dus verslechtering wordt voorkomen.                Dit gaat
         over  de tweede   (2021-2030)     of derde    tijdvak.
         KRITISCHE STUDIE OMTREND DE KRITISCHE DEPOSITIEWAARDEN STIKSTOF                              (KDW)
         Onlangs  staat  er een  groot artikel in het agrarisch vakblad “De Veldpost” uitgave 10                 BES
         waarbij                     en  de statisticus                   de grote onzekerheden in de KDW aangeven.
                           is chemicus    en   als universitair hoofd docent scheikunde verbonden               aan  het
         Roosevelt University    College   in  Middelburg. (Het volledige artikel       is  bij mij aanwezig)
         Volgens                "Geen enkele stikstofcommissie heeft zich ooit kritisch gebogen over de kritische
         depositiewaarden”. Een “zwarte doos”. “Het hele stikstofbeleid is erop gebaseerd, en de cijfers zijn
         bepalend voor landbouw, woningbouw en natuurbeleid. Het gaat om heel veel regelgeving en heel
         veel geld. Maar verbazingwekkend genoeg is vrijwel niemand erin geinteresseerd wat er nou in die
                                                                                                                                     0000000346
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20075137
         zwarte doos zit”. “De kritische        depositiewaarden         voor   stikstof worden     gebruikt als harde
         afkappunten. Simpel gezegd:          een   stikstofdepositie onder die waarden            is oké. Kom   je erboven, dan
         gaat de  natuur    naar  z’'n moer.   Maar    zo werkt het      natuurlijk niet. Elk model heeft onzekerheden. Tot
         dusver is  er een aanname        (CEH-studie)     dat  er  bij een gemiddelde depositie van 10 Kg stikstof per
         hectare per jaar, 40 % kans is op schade           aan   de natuur. Bij     een   bandbreedte     van tussen de 5  -
                                                                                                                              15 Kg.
         Die variatie stelt                 is al vrij groot. In de     berekeningen       van               kom je op  een
         bandbreedte     van   tussen de 0    en  de 25 Kilo    stikstof, waarbij     ergens daartussen dus 40% kans is op
         schade   aan  de natuur. Verder zijn       er  grote onzekerheden         over    de genomen     veldproeven.
         VERMINDERING STIKSTOFDEPOSITIE                 (BLZ. 112)
         Hier wordt   gesproken over eventuele maatregelen op vier bedrijven. Maar die maatregelen voor die
         4 bedrijven met een depositiebijdrage boven de drempelwaarde zijn voorlopig onvoldoende om de
         gunstige staat van instandhouding van de boshabitattypen te garanderen? Om welke 4 bedrijven
         gaat het hier? En om welke maatregelen? Een verdere afname van de stikstofdepositie kan daarom
         allen worden    gerealiseerd door generieke, landelijk             te  nemen     stikstofmaatregelen. 7?
         Schept bij  mij veel   vraagtekens!
         VRAGEN EMISSIEBEPALING EN TOEKENNING AANTAL MOL PER BEDRIJF?
         Hoe wordt het aantallen mol per           veehouderij      berekend? Wat         bepaalt naast de diercategorie, aantal
         dieren, staltype, vloeruitvoering        nog   meer   de   berekening     van   de  toekenning van het aantal mol per
         bedrijf. Hoe is de    impact   tot de afstand     van   Lieftinghsbroek?       Tot welke afstand of aantal mol per
         bedrijf speelt Lieftinghsbroek       een   rol?  (ik begrijp tot wel 10 kilometer?) In hoeverre is dit realistisch
         te noemen, mede ook         naar  aanleiding     van onze     uitgevoerde metingen op de praktijkbedrijven.
         In het schema herkomst         depositie stikstof blz.      44 thema     vermesting     en  verzuring is het zeer
         opmerkelijk    dat in de   tijdsbalken    van   2014,  2020    en  2030 de afname        van  stikstofverbindingen
         voornamelijk plaats zal vinden door brongerichte maatregelen. Hierbij geeft de roze balk de grootste
         afname    weer   uit het buitenland???? De groene balk landbouw                   (vanuit Nederland)     neemt niet af!?!?
         Dit is absoluut   een   foute weergave met alle inspanningen die juist de landbouw heeft                    waargemaakt
         en  nog steeds waarmaakt als het gaat            om   ammoniak reductie!!          Opmerkelijk detail hierbij is, dat juist
         de laatste 25   jaar  er een   explosieve groei van pluimvee en varkensbedrijven aan de                   andere kant  langs
         de  grensstreek    in Duitsland heeft      plaatsgevonden! Zeer merkwaardige weergave!
         COMMUNICATIE         (blz.118
         De  aanwijzing    van  het  Lieftingsbroek als     natura 2000       gebied   is  voor de omgeving     een  nieuw
         fenomeen. Voor het behalen           van  de  instandhoudingsdoelen           is het  van  belang dat omwonenden,
         ondernemers, maatschappelijke organisaties                en   overheden op de       hoogte zijn   van  de doelen  en de
         waarden    van  het  gebied.    Hierdoor ontstaat       begrip    en  hopelijk   ook  draagvlak   voor  de maatregelen!!!
         Mogelijk   interessante literatuur bronnen staan vermeld op blz. 139
         Depositieberekening Lieftingsbroek (notitie)             Gemeente       Vlagtwedde      2009
         Stikstofdepositie overig bronnen (conceptnotitie)                2009
         Bodemonderzoek         voor   maatregelen tegen        N  depositie
         Verklarende    woordenlijst blz. 143;       1 mol stikstof is 14 gram
                                                                                                                                   10
                                                                                                                                      0000000347
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20075137
         Beste lezers van  dit verslag,
         Ik hoop hiermee de ruim 180 tellende “ontwerp natura 2000-beheerplan Lieftingsbroek middels dit
         schrijven, enigszins compact te hebben kunnen weergeven in 10 bladzijden. Daarbij mijns inziens de
         nodige onderbouwing, kritische kanttekeningen, visie en de nodige zorgen hierbij zo duidelijk
         mogelijk, ondanks de grote hoeveelheid tekst en enorme diepgang weer hebben kunnen geven.
         Graag ben ik bereid, om indien gewenst nadere mondelinge of schriftelijke toelichting te geven.
         Het totale verslag “ontwerp    natura 2000-beheer plan Lieftinghsbroek” kunt u vinden op:
         https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user_upload/Documenten/Downloads/ontwerp-
         beheerplan-Natura-2000-gebied-Lieftinghsbroek.pdf
         Met  vriendelijke groet,
                                                                                                          11
                                                                                                             0000000348
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>