<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20080457
         0000002714
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20080457
         Gebiedsgerichte aanpak stikstof
         Gebiedsverkenning Liefstinghsbroek.
         1  Inleiding 0/10
         Deze interactieve viewer          geeft   informatie    over  stikstofemissies     en  -deposities   in een
         stikstofgevoelig natuurgebied            in de  provincie Groningen,       het  Liefstinghsbroek..     Deze informatie is
         onderdeel     van  de   Gebiedsgerichte aanpak Stikstof, namelijk              het onderdeel      Gebiedsverkenningen.
         1.1  Aanpak Stikstof
         De natuur versterken        en   het de kans geven zich te herstellen, daar moet de              stikstofaanpak  aan
         bijdragen.    Dat is  vastgelegd     in de Wet Stikstofreductie       en  Natuurverbetering (WSN), die        op 1  juli
         2021 in    werking   trad. Het Programma Stikstofreductie             en  Natuurverbetering       moet   ervoor zorgen dat
         de doelen     voor  stikstofreductie worden behaald. Dit is           nodig  om   de staat   van onze    natuur te
         verbeteren.
         Om de     Europese natuurdoelen          te kunnen halen moet de         stikstofneerslag     in Natura  2000-gebieden
         sterk verminderen. Daarom heeft het               Rijk in de Wet Stikstofreductie       en  Natuurverbetering
         stikstofreductiedoelen        vastgesteld.    In 2025 moet      voor  tenminste 40%       van  de stikstofgevoelige
         natuur in deze     gebieden      de kritische   depositiewaarde (KDW)         niet  meer   worden overschreden. In
         2030 moet dit 50%        zijn  en  in 2035 74%. Ook het nieuwe kabinet is zich bewust               van  de noodzaak     om
         snel tot   een  forse  depositiereductie       te  komen,    natuur te herstellen     en  daarbij urgent de condities
         voor   de meest kwetsbare natuur op orde te               brengen.   Om die reden is in het coalitieakkoord        van
         december 2021        een   integrale, gebiedsgerichte aanpak aangekondigd                waarin de ambities    voor
         stikstofreductie     van  2035    zijn vervroegd     naar  2035. Dat betekent dat in 2035         voor  tenminste 74%
         van   de  stikstofgevoelige     aln haar    position   paper  van   14 februari 2022 heeft de minister aangegeven
         dat de   verhoogde doelstelling         van  het kabinet ook     wettelijk  verankerd     zou   moten   worden,  maar    dat
         is tot  nu  toe nog niet het     geval.     stikstofneerslag.
         Als de   stikstofneerslag     te  weinig daalt, kan het Rijk      extra  maatregelen      nemen.   Om dat in de gaten te
         houden, zijn    er tussendoelen        opgesteld.    Zo kunnen     we  zien of de   maatregelen     genoeg resultaat
         opleveren     om  de einddoelen te halen.
         Ook moet de natuur herstellen. In de Natura                2000-gebieden zijn     er  habitats die   gevoelig zijn voor
         stikstof. Om deze habitats te versterken zullen              er in deze  gebieden    verschillende    maatregelen
         worden genomen. Zo          blijven   deze habitats op orde of kunnen          ze  herstellen.
         Bron:   https://www.aanpakstikstof.nl/de-stikstofaanpak
                                                                                                                                      0000002715
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20080457
                        °                    ®   o_     concentrate       ®     ©   eo
                 ®    -@®     Qe      ™
                                           -®       [PY                   ®
                                                                               -@
            ®      oo,
                    -
                           yy   ‘9      ®,
                                         -
                                               o@     =
                                                          —_—p       oO -
                                                                            eo,
                                                                             .
                       ®                    ®
             NH,                    NO,
                                       N
                                                                           “11
                                                                        NN:
                              emissie                               depositie
          all-m U
         bron:    www.rivm.nl/stikstof
         Groningse Aanpak Stikstof 0/10
         De  provinciale      inzet op het stikstofdossier is     uitgewerkt      in de  Groningse Aanpak Stikstof, ofwel GrAS.
         De GrAS is in november 2020            vastgesteld.
         In de Groninse        Aanpak Stikstof geven        we voor   drie  pijlers  aan wat we  willen doen:
              eo      De  gebiedsgerichte aanpak         rond  Liefstinghsbroek
                      Maatregelen gericht      op de     instandhoudingsdoelen Liefstinghsbroek
              e       Innovaties in de sectoren
                      Ten behoeve    van    reductie totale emissie in de provincie
              e
                      Vergunning    en  handhaving
                      Robuust systeem
         https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user upload/Documenten/Downloads/Downloads                                20
         21/Groninger Aanpak Stikstof.pdf
         Gebiedsgerichte aanpak Liefstinghsbroek
         Bij de gebiedsgerichte aanpak richten              ons op de   (directe) omgeving en lokale omstandigheden van
         het  Liefstinghsbroek. Daarbij        is maatwerk erg       belangrijk. We benutten hierbij lokale kennis en doen
         aanvullende stikstof metingen en onderzoek naar de bodem en (grond)water. We werken hiervoor
         samen met experts, betrokkenen en gebiedspartners. Dit doen we onder andere door middel van
         keukentafelgesprekken en wij halen ook informatie op door (kleinschalige) bijeenkomsten te
         organiseren. Voor dit gebiedsproces is een Adviescommissie ingesteld op bestuurlijk en ambtelijk
         niveau.
         Zie voor meer        informatie:    www.hetliefstinghsbroek.nl
         Stand     van   zaken  gebiedsverkenning
         In een    gebiedsverkenning wordt de stikstofproblematiek voor het betreffende Natura 2000-gebied
         inzichtelijk gemaakt. Wat zijn de natuurdoelstellingen in dit gebied? In hoeverre heeft de natuur in
         dit gebied      te lijden onder de    stikstofdepositie?      Waar komt die stikstof vandaan? Wat kunnen        we
         verwachten        van  de depositie    in de komende      jaren?     Aan de orde komen     mogelijkheden  om  de
         omgevingswaarden           voor   2025, 2030      en 2035 uit de Wet stikstofreductie       en natuurherstel (Wsn) te
         behalen       en  de bijdrage  die de provincie daaraan kan leveren. Een            en ander tegen de  achtergrond  van
                                                                                                                                  0000002716
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20080457
         het bereiken  van  de   wettelijke instandhoudingsdoelen      voor  het gebied, waar   het uiteindelijk voor
         wat betreft de  natuuropgave       om  te doen is.
         De  gebiedsanalyse   is  -
                                    als startfase voor  het gebiedsproces  -
                                                                             voor  Liefstinghsbroek  nagenoeg
         afgerond;  we  hebben      een  goed  beeld van  de toestand van  de  stikstofgevoelige  natuur en de
         knelpunten.  Ook   geeft    de Aerius monitor   goede aanknopingspunten      voor  de stikstofanalyse.  De
         gebiedsverkenning brengt        deze informatie al in beeld.
         De Adviescommissie       en  de provincie zijn  nu de oplossingsrichtingen  voor  het stikstofprobleem    aan
         het verkennen.
         In dit stadium zijn deze     nog onvoldoende concreet     voor de gebiedsverkenning.     Zodra  er nieuwe
         relevante informatie beschikbaar is, wordt de        gebiedsverkenning geactualiseerd.
         Let wel: naast depositiereductie zijn ook andere maatregelen nodig om de stikstofgevoelige natuur             in
         een gunstige staat van instandhouding te brengen. Daarom komen ook deze maatregelen aan de
         orde in de gebiedsverkenning zij het op het meer globaal niveau.
                                             -
                                                                                                                          0000002717
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20080457
         Natura 2000       gebieden 1/10
         Nederland kent 162 Natura      2000-gebieden.    Dit Natura 2000-netwerk bestaat uit      gebieden  die zijn
         aangewezen onder de      Vogelrichtlijn  en  onder de  Habitatrichtlijn.  Beide Europese  richtlijnen zijn
         belangrijke  instrumenten   om   de Europese biodiversiteit te    waarborgen. Alle gebieden zijn
         geselecteerd   op grond  van  het voorkomen     van soorten   en  habitattypen  die vanuit Europees oogpunt
         bescherming nodig    hebben.    https://www.natura2000.nl/gebieden
         Van de 7 Natura   2000-gebieden     in de  provincie Groningen,    is Lieftinghsbroek het enige  waar  sprake
         is van stikstofgevoelige instandhoudingsdoelen.
         PS: Ook in het  Groningse deel   van   het Natura  2000-gebied    'Drentse Aa' komt op één locatie     een
         stikstofgevoelig instandhoudingsdoel      voor. Aangezien het overgrote deel      van dit Natura  2000-gebied
         in Drenthe ligt, vindt u de gebiedsverkenning op de site van Drenthe:
         https://provdrenthe.maps.arcgis.com/apps/MapSeries/index.html?appid=a01a967e9514488aa9340
         5600f4ed7ea
                                                                                                                       0000002718
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20080457
         Het     Liefstinghsbroek 2/10
         Dit Natura 2000      ligt op de flank van de zandrug van Westerwolde, ter hoogte van de buurtschap
         Weende. Het       Liefstinghsbroek is €één van de oudste bossen van Nederland en in 1997 aangewezen
         als nationaal bosreservaat. Het bos kent een mooie ondergroei met bijvoorbeeld dalkruid,
         klaverzuring en salomonszegel. Er komen bramensoorten voor die kenmerkend zijn voor oude
         bossen, zoals de witte grondbraam en gedraaide koepelbraam. De zeer forse hulstbomen in de oude
         boskern spreken tot de verbeelding.
         Veel van het ooit aanwezige hooiland is langzaam aan verbost, maar niet het hele Natura2000-
         gebied bestaat uit bos; een deel van de resterende hooilanden behoort tot de blauwgraslanden.
         Het   Liefstinghsbroek is aangewezen voorr         de habitattypen   'Beuken-Eikenbossen met hulst', 'Eiken-
         haagbeukenbossen' en 'Blauwgrasland’.
         Het   Liefstinghsbroek     is een loofbos op de flank   van  het dal van  het riviertje
         Enkele gegevens:
              e     Voortouwnemer: Provincie        Groningen
                    Gemeente: Westerwolde
                    Beheerder: Vereniging Natuurmonumenten
                    Oppervlakte:     20 hectare
                    Landschapstype: Hogere zandgronden
                    Richtlijn: Habitatrichtlijn:
         Klik  voor meer    informatie: biz 5 / kaart2
         Het   Liefstinghsbroek behoort tot het Natura 2000-Landschap ‘Hogere zandgronden’. Het
         Liefstinghsbroek maakt deel uit van het dal van de Ruiten Aa in het oosten van de provincie
         Groningen. Het ligt op de grens van het Essenlandschap langs de Ruiten Aa en het
         zandontginningslandschap tussen de Ruiten Aa en de Mussel Aa. Het gebied wordt gekenmerkt door
         een zeer gevarieerd loofbos met een goed ontwikkelde struiken en kruiden en enkele
         (hei)schraalgraslanden. Dankzij de variatie in begroeiingstypen en de weldadige rust komen in het
         Liefstinghsbroek hoge dichtheden voor van broedvogels die kenmerkend zijn voor oude loofbossen.
         Ook soorten van half besloten, kleinschalig landschap zijn relatief talrijk (Dienst Landelijk Gebied,
         2002). Een kwalitatief rijke avifauna hangt samen met de bosstructuur?
         Het   natuurgebied Liefstinghsbroek       is in mei 2003   aangemeld bij   de Europese Commissie    (EC) voor
         gebiedsbescherming         onder de Europese     Habitatrichtlijn (HR). In december 2004 heeft de EC het op
         de  lijst van beschermde gebieden geplaatst onder de naam ‘Lieftinghsbroek’ met het nummer
         NL2003028. Sinds dat moment val het            gebied onder de regelgeving van de HR. In Nederland is het
         geregistreerd onder nummer 021. De Europese regelgeving van de HR is opgenomen in de
         Nederlandse wetgeving (via de Natuurbeschermingswet 1998, thans de Wet natuurbescherming en
         spoedig de Omgevingswet), zodat het Liefstinghsbroek als Natura 2000-gebied geldt. Op 23 mei 2013
         is het definitieve Aanwijzingsbesluit voor het Liefstinghsbroek gepubliceerd in de Staatscourant. In
         dit aanwijzingsbesluit is de begrenzing vastgelegd en zijn de instandhoudingsdoelen beschreven.
         https://www.natura2000.nl/sites/default/files/gebieden aanwijzing                en   archief/021/N2K021   DB%?2
         0H%20Lieftinghsbroek.pdf
                                                                                                                          0000002719
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20080457
         Natura 2000-doelen                 -
                                               blz   3/10
         Het   Liefstinghsbroek     is aangewezen       voor  drie doelen  voor  instand houden   van   soorten: Beuken-
         eikenbossen met hulst,         Eiken-haagheukenbossen         van  hogere zandgronden     en  Blauwgrasland. Op      de
         kaart ziet   u waar   deze   habitattypen      in het gebied aanwezig    waren  volgens  de  habitattypekaart van
         het Natura 2000      beheerplan.
         Klik hier   voor meer   informatie:     -
                                                   kaart 3
         Bij de aanwijzing van het Liefstinghsbroek als Natura 2000-gebied zijn verschillende doelen                   voor  het
         gebied vastgesteld. In onderstaande tekst staat omschreven welke doelen dit zijn, welke
         randvoorwaarden bij deze habitattypen horen en wat de landelijke staat van
         instandhouding is.
         Kernopgave
         Aan de    beschrijving van het instandhoudingsdoel gaat een beschrijving van de zogenaamde
         kernopgave vooraf. Het Nederlandse deel van Natura 2000 is opgedeeld in acht landschappen. Voor
         elk landschap zijn kernopgaven geformuleerd. In deze kernopgaven zijn de prioriteiten voor de
         habitattypen en soorten in het betreffende landschap beschreven. Elk gebied levert, binnen zijn
         bereik, een bijdrage aan de kernopgaven voor het landschap waar het toe behoort.
         Het   Liefstinghsbroek ligt     in het    landschapstype Hogere zandgronden.       Voor dit   landschapstype gelden
         de  kernopgaven:
              e
                   Vergroten    van    interne    samenhang van gebieden door herstel van evenwichtige verdeling van
                   open   en  gesloten     met meer     geleidelijke overgangen van zandverstuivingen, heide, vennen,
                   graslanden    en   bos.
              e    Versterken    van    het   ruimtelijk  netwerk   van bos, heide- of stuifzandgebieden, waarbij
                   tussenliggende gebieden gebruikt            kunnen worden als stapstenen, met        name voor     soorten als
                    reptielen  en  vlinders.
              eo   Versterken    van    overgangen      van  droge  naar natte  gebieden,  zoals beekdalen    en   herstel van
                   vennen    op  landschapsschaal.
         Daarbij geldt specifiek voor         het Beuken-eikenbossen met hulst de        landelijke kernopgave:
              e¢    Uitbreiden tot substantiéle        opperviakten    Beuken-eikenbossen met hulst       (H9120)    en  het
                   verbeteren    van    de kwaliteit.
         Voor    Liefstinghsbroek     is vooral de    kernopgave    voor het type Beuken-eikenbossen met hulst          van
         belang.   De omvang     van    het Beuken-eikenbos in                         is
                                                                     Liefstinghsbroek landelijk     gezien relatief gering,
         maar    door zijn goede kwaliteit belangrijk voor het behoud van dit habitattype. Daarbij              is het
         Liefstinghsbroek het meest noordelijke voorkomen van dit habitattype in Nederland.
         Instandhoudingsdoelstellingen
         In het aanwijzingsbesluit zijn voor          het  Liefstinghsbroek  drie instandhoudingdoelstellingen vastgesteld
         (zie ook het tekstkader       verderop):
           Habitattype                                                                        Doelstelling
                                                                                             Oppervlak           Kwaliteit
           H6410        Blauwgrasland                                                        =                   >
           H9120        Beuken-eikenbossen met hulst                                         =                   =
                                                                                                                                  0000002720
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20080457
          H9160A     | Eiken-haagbheukenbossen, subtype hogere zandgronden |                    =                   >
         Voor alle drie   habitattypen geldt       dat het  oppervlak   moet worden behouden. Voor             Blauwgrasland   en
         Eiken-haagbeukenbos geldt daarbij            dat de kwaliteit  van    het habitattype     moet worden verbeterd. Een
         behoud    doelstelling betekent in de Natura 2000 doelensystematiek dat het habitattype in een
         gunstige staat van instandhouding is en dat dit zo moet blijven. Een verbeterdoelstelling kan
         betekenen dat
              e    Het  habitattype     in een   gebied  niet in gunstige    staat van  instandhouding      is en dit moet
                   worden verbeterd; of
              e    Het  habitattype binnen het gebied wel in gunstige staat van instandhouding is, maar landelijk
                   nog niet.   Uitbreiding van het habitattype in een gebied kan dan bijdragen aan het behalen
                   van de landelijk staat van instandhouding.
         Voor   het Blauwgrasland en het Eiken-haagbeukenbos in Liefstinghsbroek geldt met name het eerste
         punt.
         Blauwgrasland
         Het  regionale belang is groot: samen met De Bril en de Poststruiken behoort het Liefstinghsbroek tot
         de enige delen     Blauwgrasland die in Westerwolde over zijn. Op de Poststruiken is het Blauwgrasland
         redelijk goed ontwikkeld, de Spaanse ruiter komt hier nog voor. De bril is slecht ontwikkeld. Vanuit
         dat perspectief zijn de percelen Blauwgrasland in Liefstinghsbroek belangrijk als bronpopulatie en
         genenbank.
         Beuken-eikenbossen met hulst
         Het  Liefstinghsbroek      is het meest    noordelijke   voorkomen      van  beuken-eikenbossen met hulst in
         Nederland. De hulst komt tot in de           boomlaag    voor en   is daarmee    een  uitstekend voorbeeld      voor dit
         habitattype.    Indien de    huidige ontwikkelrichting      zich doorzet, zal de    bosoppervlakte      met hulst met
         het ouder worden       van    het bos   waarschijnlijk toenemen.
         Het  habitattype    in  Liefstinghsbroek     levert zowel kwaliteit als wat     verspreiding    betreft  een  belangrijke
         bijdrage   aan  de  landelijke instandhoudingsdoelstelling,          ondanks de geringe omvang.
         Eiken-haagbeukenbossen
         Voor dit   habitattype geldt dat de kwaliteit is achteruitgegaan als gevolg van verdroging van de
         bodem. Daardoor        ligt hier een opgave voor de verbetering van de eiken-haagbeukenbossen.
         De  eiken-haagbeukenbossen          komen in Nederland        voornamelijk voor      in kleine  bosjes.  Hierdoor is
         slechts  een  klein  gedeelte     opgenomen in het Natura 2000-netwerk. De               bijdrage van   Liefstinghsbroek
         aan  de  landelijke doelstelling     is  beperkt.  Het  gebeid  is klein  en  heeft bovendien     nauwelijks tot geen
         mogelijkheden      voor   uitbreiding van     het habitattype.
                                                                                                                                   0000002721
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20080457
           Alluviale  bossen/hoogveenbossen
           In het oorspronkelijke aanwijzingsbesluit van 23 mei 2013 was nog een vierde
           instandhoudingsdoelstelling opgenomen voor het Liefstinghsbroek, namelijk Vochtige alluviale
           bossen (H91EO0). Vanaf het begin was er discussie over de aanwezigheid van dit habitattype. Een
           van de vereisten voor dit habitattype is namelijk directe invloed van een beek of rivier. Die is er in
           Liefstinghsbroek niet. In 2015 is met een wijzigingsbesluit het habitattype Vochtige alluviale bossen
           verwijderd als instandhoudingsdoel. Daarbij is het instandhoudingsdoel in eerste instantie gewijzigd
           naar Hoogveenbossen (H91D0), maar ook dit habitattype bleek bij nader onderzoek niet aanwezig.
           In het ontwerp-wijzigingsbhesluit van 23 februari 2018 is het habitattype definitief verwijderd als
           instandhoudingsdoel. Het habitattype wordt daarom verder niet meegenomen in deze
           gebiedsanalyse.
         Abiotische randvoorwaarden        voor  de  habitattypen
         De  habitattypen   worden  gekenschetst     in de landelijk vastgestelde profieldocumenten,      waarin een
         beschrijving  wordt gegeven op basis     van   de best beschikbare   ecologische   kennis  van de kenmerken
         en  vereisten van  het habitattype. In de profieldocumenten wordt een definitie van het habitattype
         gegeven   en een  beschrijving van de voorkomende vegetatietypen en de aanwezige typische soorten,
         waaronder ook de fauna. Tevens worden voor de habitattypen de abiotische randvoorwaarden en
         een beknopte beoordeling van de landelijke staat van instandhouding (SVI) gegeven.
         In onderstaande tabel staan de abiotische randvoorwaarden           voor  de drie  habitattypen  van het
         Liefstinghsbroek. Hierbij zijn  de waarden binnen de range       van  'goede’ abiotische randvoorwaarden
         uit de profieldocumenten     overgenomen.
           Habitattype                Zuurgraad          Vochtigheid | Zoutgehalte | Voedsel-                Over-
                                                                                           rijkdom           stroming
           Blauwgrasland              Zwak   zuur        Zeer nat tot     Zeer zoet        Matig             Niet
                                      tot matig          nat                               voedselarm
                                      zuur  (pH  5.0-                                      tot licht
                                      6.5)                                                 voedselrijk
           Beuken-eikenbossen         Matig   zuur       Vochtig  tot     Zeer zoet        Zeer              Niet
           met hulst                  tot zuur  (pH      droog                             voedselarm
                                      <5.0)                                                tot licht
                                                                                           voedselrijk
           Eiken-                     Neutraal tot     | Zeer vochtig |   Zeer zoet        Licht             Niet
           haagbeukenbossen           matig  zuur        tot vochtig                       voedselrijk
           (hogere zandgronden) | (pH 4.5-7.0)
         Een  uitgebreide omschrijving van het aangewezen habitattype en de definitie van de
         randvoorwaarden staat in het      profielendocument van het desbetreffende habitattype.
         De kritische  depositiewaarde (KDW)      is ook  een belangrijke  abiotische randvoorwaarde. Dit aspect
         is verder  uitgewerkt bij kaart 6.
                                                                                                                      0000002722
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20080457
         Landelijke   Staat  van  Instandhouding (SVI)
          Habitattype                   Verspreiding | Oppervliakte | Kwaliteit               Toekomst    | Beoordeling
                                                                                                             landelijke SVI
           Blauwgrasland                 Matig            Zeer                Zeer            Matig          Zeer
                                         ongunstig         ongunstig          ongunstig | ongunstig | ongunstig
           Beuken-eikenbossen            Gunstig           Gunstig             Matig          Gunstig        Matig
           met hulst                                                          ongunstig                      ongunstig
           Eiken-                        Matig            Zeer                Zeer            Zeer           Zeer
           haagbeukenbossen              ongunstig         ongunstig          ongunstig     | ongunstig | ongunstig
          (hogere zandgronden)
         Bronnen     en links
              e    Meer informatie    over de aanwijzing kunt u vinden in het aanwijzingsbesluit Natura 2000-
                   gebied en de verschillende wijzigingsbesluiten, te raadplegen op
                   https://natura2000.nl/gebieden/groningen/lieftinghsbroek/lieftinghsbroek-aanwijzing
              e    Meer informatie    over de kernopgaven kunt u vinden in het Natura 2000 Doelendocument
                   https://www.natura2000.nl/meer-informatie/aanwijzing onder 'Doelen’
              e    Meer informatie    over  het gebied kunt u vinden in het beheerplan:
                   https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user upload/Documenten/Beleid en docum
                   enten/Documentenzoeker/Natuur en landschap/Natuur/Natura 2000/Natura-2000-
                   Beheerplan-Lieftinghsbroek.pdf
              e
                   Profielbeschrijvingen   van  habitattypen    met  o0.a. informatie   over  de randvoorwaarden, kunt      u
                   vinden in de   profielendocumenten,      te raadplegen     op:
                   https://natura2000.nl/profielen/habitattypen
         Meer informatie:
              eo
                   Aanwijzingsbesluit Lieftinghsbroek
                   https://www.natura2000.nl/gebieden/groningen/lieftinghsbroek/lieftinghsbroek-aanwijzing
              e¢
                   Beheerplan Lieftinghsbroek https://www.bijl12.nl/wp-content/uploads/2020/11/Natura-
                   2000-Beheerplan-21-Lieftinghsbroek.pdf
              eo
                   Profielbeschrijvingen   van  habitattypen, vogelrichtlijnsoorten       en  habitatrichtlijnsoorten met
                   o.a. informatie  over  de randvoorwaarden, kunt         u vinden in de   profielendocumenten, te
                   raadplegen    op www.natura2000.nl/profielen
              ¢    Informatie   over Leefgebiedkaarten Natura 2000 en PAS vindt u op
                   https://www.bij12.nl/onderwerpen/natuur-en-landschap/monitoring-en-
                   natuurinformatie/leefgebiedkaarten-natura-2000-en/
         Depositie stikstof 2019 4/10       -
         De  gemodelleerde gemiddelde depositiewaarden (hoeveelheid                 stikstof die via de lucht op het  gebied
         neerslaat)   in het  Liefstinghsbroek  variéren in 2019    ruimtelijk   tussen ongeveer 1300 in het zuidoosten
         van   het gebied  tot rond de 1900    mol/ha/jr ter plekke    van   de  graslanden.   De variatie is het resultaat
         van  verschillen in de   begroeiing  van  het terrein  en in de   ligging  van stikstofbronnen.
         U kunt op de    ""hexagonen" (de    zeshoeken op de     kaart)   klikken  voor  de gemiddelde   waarde    van 2019
         op de betreffende locatie te     krijgen. Let wel, de onzekerheidsgraad         op dit detailniveau is te  hoog om
         in het  gebiedsproces te    sturen op de waarden      van individuele    hexagonen.
                                                                                                                              0000002723
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20080457
         Er  zijn verschillende      manieren      waarop     ammoniak        en    stikstofoxiden     (ook   wel:   verzurende      en
         vermestende     stikstofverbindingen)        in de lucht terechtkomen            (geémitteerd worden).         Emissie vindt
         bijvoorbeeld plaats bij verbrandingsprocessen                in   verkeer of industrie, of uit urine            en   mest   bij
         veehouderijen.        Alle      emissiebronnen         zorgen       zo      gezamenlijk       voor      een     hoeveelheid
         stikstofverbindingen       in   de  lucht.    Deze   stikstofverbindingen         slaan   neer    uit   de   lucht   (worden
         gedeponeerd)      in het hele     land, dus ook     op  natuurgebieden.         Dit wordt    stikstofdepositie genoemd.
         Wanneer de     deposities     voor een    nieuw initiatief    vergeleken      worden met alle bestaande           deposities,
         worden de bestaande        deposities    samen    'achtergronddepositie' genoemd.
         De  depositie   in   natuurgebieden       wordt berekend door het RIVM. Hiervoor maakt het RIVM                           o.a.
         gebruik  van   emissiegegevens geregistreerd            in de    emissieregistratie (tevens ondergebracht bij het
         RIVM).   De   emissieregistratie verzamelt           gegevens      uit   rapporten, gekoppeld          aan   sectoren    zoals
         Verkeer  en  Vervoer of Landbouw          en  Landgebruik.     Deze gegevens uit de       emissieregistratie      vormen    de
         basis  voor  de   modelberekening        van   de   depositie.    Daarnaast voert het RIVM            metingen     uit in het
         Meetnet Ammoniak in            Natuurgebieden (MAN)          en    het   Landelijk   Meetnet Luchtkwaliteit         (LML).   Er
         worden      ook     Droge      Depositiemetingen        Ammoniak           (DDA)    uitgevoerd.       De     metingen     aan
         ammoniakdeposities worden vergeleken                   met    de    modelberekeningen.           Waar     nodig wordt de
         modelberekening aangepast           aan  de metingen.
         Met de combinatie       van   berekeningen      en  metingen wordt         een  kaart  gemaakt     die  weergeeft     hoeveel
         stikstof op welke       plek    neerslaat: de     depositiekaart.       De   depositiekaart ligt      onder de     landelijke
         rekenprogramma’s        van    AERIUS,   een   model    waarmee       de effecten     van   nieuwe initiatieven worden
         doorgerekend      en   voorspellingen       kunnen worden         gedaan     van   hoe de    stikstofneerslag     zich in de
         toekomst ontwikkelt. Informatie            over   depositie    voor    de   Gebiedsverkenningen         wordt    gehaald    uit
         AERIUS    Monitor.      De    meest    recente     gegevens      die    beschikbaar     zijn   in  AERIUS      betreffen    de
         berekeningen     voor    2019. Er is ook      een  schatting    van    de   depositie  in 2030 beschikbaar in AERIUS
         Monitor    (zie volgende kaart).        De   kaart   van   Nederland       is in AERIUS      opgedeeld      in  'hexagonen',
         zeshoeken    van   elk één hectare groot. Wanneer binnen               een   Natura   2000-gebied      een  stikstofgevoelig
         habitattype    of    leefgebiedtype      is  aangetroffen       (gekarteerd),      wordt     het  hexagoon       waarin    dat
         habitattype   of leefgebiedtype ligt      een   ‘relevant  hexagoon' genoemd. Op            de kaart in de storymap zijn
         alleen de relevante     hexagonen     te zien.
                                                                                                                                         0000002724
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20080457
         Stikstofdepositie    Meer informatie      =
                                                     kaart 4
         De  gemodelleerde stikstofdepositie loopt in Liefstinghsbroek uiteen van minimaal 1.267 mol/ha/jaar
         tot maximaal 1.938        mol/ha/jaar. Dit is gemodelleerd per hexagoon. Hierbij is het belangrijk om op te
         merken dat     er in het    Liefstinghsbroek drie vegetatietypen     voorkomen:
              -
                   Beuken-eikenbossen met hulst 10,71 ha            en een  kritische depositiewaarde       van  1.429
                   mol/ha/jaar
              -
                   Eiken-haagheukenbossen 1,29           ha met   eveneens een    kdw  van  1.429   mol/ha/jaar
              -
                   Blauwgraslanden <1,00         ha met   een  kdw  van  1071  mol/ha/jaar
         De KDW is die waarde waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit               van een    habitat   significant wordt
         aangetast door de verzurende en/of vermestende invloed                van  atmosferische     stikstofdepositie.
         Blauwgrasland      is daarmee     zeer  stikstofgevoelig  en  ook nog  eens een zeer    klein areaal, waardoor het
         zeer   veel gevaar   loopt.
         Stikstofdepositie     in  natuurgebieden     wordt berekend door het RIVM. Het RIV maakt             gebruik  van
         emissieregistraties die geregistreerd worden           in Aerius, welke wordt onderhouden door het RIVM. Bij
         nieuwe initiatieven moeten initiatiefnemers in deze tool            een  verschilberekening      maken. Deze    geeft
         aan  hoeveel    meer    of minder    depostie  er per  hexagoon (elk   1 hectare  groot)   verwacht mag worden.
         Daarnaast bestaat het         landelijke Meetnet Ammoniak in       Natuurgebieden (MAN)         en  het  Landelijk
         Meetnet Luchtkwaliteit. Deze twee            systemen   meten   daadwerkelijk   wat  er  in de lucht   gebeurt.   Deze
         gegevens worden naast de           emissieberekening gelegd.
         De combinatie     van    beide systemen leidt tot de      depositiekaart.
         Voor    meer  informatie     over  het meten   van  stikstofdepositie:
         https://www.aerius.nl/nl/factsheets/monitor-berekening-van-de-gemiddelde-depositie/13-01-2022
         Depositieontwikkeling 5/10
         Stikstof 2030
         Voor het berekenen         van de emissieprognose is in Aerius gebruik gemaakt van het zogenaamde
         referentiescenario, afkomstig uit 'Klimaat- en energieverkenning 2019". Dit scenario houdt rekening
         met   gemiddelde      economische groei in Nederland. Dit scenario bevat tevens het beleid dat is
         vastgesteld    voor   1 mei 2020.
         Meer    informatie (kaart 5):
         Depositie    2025   en   2030
         In 2022 heeft    er een    doorrekening plaatsgevonden waarbij de onderstaande grafiek aangeeft dat de
         komende jaren       een   daling te verwachten valt van de stikstofdepositie. Het is echter niet genoeg om
         de doelen te halen. Voor de beide bostypen gaat het de goede kant op en wordt de kritische
         depositiewaarde (KDW) van 1.429 op een groot gedeelte van het oppervlak gehaald. Voor het
         Blauwgrasland met de KDW van 1.071 geldt dat echter niet. Dat betekent dat de nu meegenomen
         maatregelen onvoldoende zijn om het bBauwgrasland een positief toekomstbeeld te geven. Vanuit
         Europa is de eis dat geen enkel habitattype een negatieve outlook? mag hebben. Dat betekent dat er
         bovenop de ingerekende Nederlandse en buitenlandse maatregelen nog meer gedaan moet worden.
                                                                                                                                 0000002725
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20080457
             2.000
                          1.871
                                           1.848
             1.857
             1.714
                                                             1.617
             1.571
                                                                                1.450
                                                             1.467
             1.429
                          1.353                                                 EI
                                           | 330
             1.286
             1.143                                           1.173
                                                                                1.053
             03
                          2018              2019             2025               2030
         Bron: https://monitor.aerius.nl/gebied/21/onderwerp/depositie/hoofdstuk/2
                                                                     ?deel=toelichting
                                                                                       0000002726
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20080457
         Kritische     depositiewaarde 6/10
         De kritische   depositiewaarde (KDW)        is een   maat   voor  de  gevoeligheid   van een     habitattype   voor
         stikstof. Deze KDW is     bepaald   in het rapport “Overzicht       van  kritische depositiewaarden        voor  stikstof,
         toegepast op habitattypen       en  leefgebieden      van  Natura 2000” door onderzoeksinstituut Alterra.            Bij
         deposities   boven de KDW      loopt   een  habitattype    risico op   een verandering    in de   soortsamenstelling.
         Soorten die    profiteren   van een   hogere stikstofdepositie       nemen   dan toe ten koste      van  soorten   van
         armere   milieus. Het Beuken-eikenbos met hulst is           geclassificeerd   als gevoelig    voor  stikstof.
         Blauwgrasland     is geclassificeerd   als zeer  gevoelig.
         KDW waardes      zijn uitgedrukt   in  (mol/ha/j)
         Kaart 6
         Voor de   stikstof-gevoelige habitattypen zijn        kritische  depositiewaarden (KDW)          aangegeven     (Dobben
         e.a. 2012, https://edepot.wur.nl/245248
           Habitattype                                     KDW                       Gevoeligheidsklasse
                                                           KeN/ | MolN/
                                                           ha /       ha / jaar
                                                          jaar
           H6410    | Blauwgraslanden                      15         1071           Zeer  gevoelig
           H9120    | Beuken-eikenbossen         met       20         1429           Gevoelig
                       hulst
           H9160A    | Eiken-haagbeukenbossen              20         1429           Gevoelig
         Meer informatie      over de kritische   depositiewaarden       voor   habitattypen    kunt  u  vinden in het rapport:
                    H.F. van, R.Bobbink & A.           5.1.2e       2012. 'Overzicht         kritische
         Dobben,                                                  ,                    van               depositiewaarden      voor
         stikstof, toege past   op  habitattypen    en  leefgebieden    van   Natura 2000".    Alterra-rapport     2397
         https://edepot.wur.nl/245248
                                                                                                                                    0000002727
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20080457
         Overschrijding                      KDW         7/10
         Op deze kaart              is de    gemodelleerde stikstofneerslag overschrijding                                 van     de Kritische         Depositiewaarde
         in 2019 in mol              N/ha/j       weergegeven.
         Er dient      rekening gehouden                   te worden met             ophoping van stikstofdepositie                        in de    bodem, als gevolg
         van   langjarig overbelasting                    met stikstof. Dit kan duurzaam herstel                           van     de   instandhoudingsdoelen
         vertragen.
         In onderstaande link vindt                      u  informatie        over    de verwachte             ontwikkeling. We zien dat de maatregelen
         die op 1 mei 2021                 beleidsmatig         waren       vastgesteld          rond 2030         voor de bostypen zullen leiden tot een
         acceptabele depositie,                     maar    dat  we voor         het   Blauwgrasland             nog     meer       moeten doen.
         Kaart 7
             Op deze tabel    staan de gemodelleerde depositiewaarden    voor 2018 en 2019  en de verwachte  ontwikkeling voor  de jaren 2025 en 2030 (Bron: Aerius
             Monitor  2021).   De oranje  streep geeft de KDW-waarde van het geeft de KDW-waarde van het habitattype (bij blauwgraslanden past deze     niet op de  grafiek,
             de KDW is 1071     mol/ha/jaar).
             We zien dat de maatregelen die op 1 mei 2021 beleidsmatig waren      vastgesteld in 2021 voor de bostypen leiden  tot een acceptabele depositie,  maar dat we
             voor het Blauwgrasland nog meer moeten doen.
                      Eiken-haagbeukenbossen                              Beuken-eikenbossen met hulst                                      Blauwgrasland
                                                                                                                              yl
                                                                     00
                                                                              .
                                                                                                                              229
                        1.855
                     prin]          [Tia |                            1
                                                                                                                               0
                                                                                                                                               |ies]
                                                                            ior]        156 ]
                           6                                                                                                  mh
                                                                      71
                                                                                                                                                            1.68
                                                  1.636                                                                       543%
                a
                                                                                                                   1.
                                                                                                                                 i                                       1.4
                                                                                                                                                            14
                                                                     143                                (Fd)
                                                                                                                             285
                                                            1.5                                                                                                          "
                                                                                                                   1.05,       LL
             Bron: https://monitor.aerius.nl/gebied/21 /onderwerp/depositie-irt-natuur/hoofdstuk/5 ?deel=toelichting
                                                                                                                                                                             0000002728
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20080457
         Stikstofdepositie             per sector        8/10
         De tabel   geeft    informatie    over   de herkomst     van  de  depositie  in het  Liefstinghsbroek.
         De twee grootste sectoren           zijn het buitenland     en  de  agrarische  sector. In 2019 is het buitenland
         verantwoordelijk voor 48,1% van de stikstofdepositie wat op basis van geborgde internationale
         afspraken afneemt tot 38,8% in 2030. Voor de agrarische sector zijn deze geborgde afspraken er                        nog
         niet en loopt het percentage juist op van 39,3% in 2019 tot 47,2% in 2030.
         Deze informatie is      afkomstig      van  het rekenmodel Aerius       van  het RIVM.
         Evt nog   uitleg   van  herkomst      depositie   nog als  pdf toevoegen,     zie Drents voorbeeld:
         https://geo.drenthe.nl/documenten/stikstof/laag2/Mantingerbos%20-%20Laag%202%20-
         %20Kaart%2007%20Depositie%20per%20sector.pdf
         Stand     van      zaken Natura 2000 doelen                   9/10
         We monitoren hoe het           gaat   met de   instandhoudingsdoelen        van  het  Liefstinghsbroek.   Uit deze
         monitoring blijkt      dat de   habitattypen     in het  gebied    achteruit gaan. Dit komt door     een  combinatie   van
         verzuring door het vasthouden             van  regenwater    en   gebrek  aan  kwel,  en  verzuring  en  vermesting door
         een  te hoge    toevoer     van  stikstof.
         Klik hier  voor meer     informatie     kaart 9
         We   volgen   op verschillende manieren hoe het gaat met de                instandhoudingsdoelen       van  het
         Liefstinghsbroek.      In onderstaande tekst is beschreven hoe deze              monitoring plaatvindt     en staan de
         resultaten die dit tot       nu toe heeft    opgeleverd. Op      basis van  deze resultaten stellen    we  vast hoe de
         doelen  van    het   gebied   ervoor    staan.
         Monitoring      in het  Liefstinghsbroek
         We   volgen de      natuur in het     Liefstinghsbroek    op verschillende manieren. In het Natura 2000
         beheerplan      is vastgelegd     hoe deze monitoring       plaatsvindt.   Zo wordt   er  elke zes jaar een
         vegetatiekartering uitgevoerd,           op basis   waarvan een      habitattypekaart    wordt  gemaakt. Op     deze kaart
         staan de    oppervlaktes      van  de verschillende     habitattypen ingetekend.       Uit de  onderliggende
         vegetatiekartering       is ook de kwaliteit     van  de  habitattypen    af te leiden.
         De  uitgangssituatie      is weergegeven op de         habitattypekaart    van  2013. Dit is de   habitattypekaart   die
         ook in het    beheerplan      is opgenomen. In 2020 is        opnieuw    een  vegetatiekartering uitgevoerd,      over de
         resultaten hiervan       verderop      meer.  Daarbij  wordt wel     opgemerkt    dat de   habitattypekaart   die op basis
         van  de nieuwste      kartering    is  opgesteld   nog  een  concept is, het is mogelijk dat deze nog wijzigt.
         Naast de    vegetatiekarteringen         worden    er jaarlijks kleinere vegetatieopnames        uitgevoerd   in het
         gebied.   Dit  gaat   om   opnames      van  de vegetatie binnen enkele vaste        plots  van 5x5m of 15x15m
         (zogenaamde permanente              kwadraten of     pq's), verspreid    over  het Liefstinghsbroek.    Deze  pq's geven
         geen totaalbeeld       van   het  gebied,   maar   kunnen als    steekproef wel    inzicht geven in trends    en
         ontwikkelingen       over   de jaren.
                                                                                                                                    0000002729
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20080457
         Het  Liefstinghsbroek      is sinds 1997    een nationaal bosreservaat.
         Ook abiotische factoren worden            gemonitord.     Zo  zijn er in het  Liefstinghsbroek   een   aantal  peilbuizen
         aanwezig    van    het meetnet    verdroging.    In deze    peilbuizen   wordt de   grondwaterstand gemeten.
         Verder is   bij  het opstellen   van  het   beheerplan ecohydrologisch         onderzoek    uitgevoerd, waarbij     o.a.
         bodemmonsters zijn genomen. In 2021 is opnieuw                   ecohydrologisch     onderzoek    uitgevoerd    (EE   e.a.
         2022).
         Tot slot vindt    er jaarlijks een  veldbezoek     plaats    met de betrokken     ecologen   van   provincie Groningen
         en  Natuurmonumenten.           Tijdens   het veldbezoek worden de          ontwikkelingen   in het   gebied besproken
         en  ter plekke    bekeken.
         Resultaten     van   de eerste 6   jaar beheerplan
         Op onderstaande kaarten is de situatie in 2013               en 2020 te zien
               HO0000, geen habitat
               He410, Blauwgraslanden
               H9120,    Beuken-eikenbossen met hulst
               H9160_A, Eiken-haagbeukenbossen (hogere zandgronden)
         Wat   gelijk opvalt   is dat de  oppervilakte   van   het   habitattype    Beuken-eikenbos met hulst is       afgenomen
         en  de  habitattypen Eiken-haagbeukenbossen               en  Blauwgrasland     zelfs niet meer   op de kaart staan. Dit
         betekent echter niet dat deze         habitattypen     er  niet  meer   zijn! De kwaliteit van  de vegetatie is echter
         zodanig achteruitgegaan         dat ze  volgens   de methode       van  de  habitatkartering   niet  meer  kwalificeren
         als habitattype.     Ze worden dan ook niet        meer   op de kaart     ingetekend.   Wat de   achteruitgang
         veroorzaakt verschilt tussen de         bostypes    en  het   Blauwgrasland,    maar   hangt  ook met elkaar     samen.
         Ontwikkeling boshabitattypen
         Ten  tijde van    de aanwijzing    en  bij het opstellen     van  het beheerplan    was  het Beuken-eikenbos met
         hulst in  goede    staat. Het   Eiken-haagbeukenbos          was van   matige kwaliteit, waarbij bekend       was  dat
         verdroging     een  grote rol   speelde.   Daarom    zijn  in het  beheerplan vernattingsmaatregelen
                                                                                                                                    0000002730
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20080457
         opgenomen: in          en  rond het    Liefstinghsbroek (Ellersinghuizerveld) zijn          sloten  gedempt     en  is het
         grondwaterpeil verhoogd.
         Door de    vernatting       van   het  gebied    is de gradiént   tussen het Beuken-eikenbos met hulst             en  het Eiken-
         haagbeukenbos           verschoven. Oftewel, delen          van  het Beuken-eikenbos gaan          over naar    Eiken-
         haagbeukenbos. Het was al verwacht dat dit zou gebeuren, Eiken-haagbeukenbos houdt van iets
         nattere omstandigheden dan Beuken-eikenbos met hulst, maar het is sneller gegaan dan verwacht.
         Een deel van het bos voldoet nu niet meer aan het habitattype Beuken-eikenbos, maar is nog niet
         zodanig    ontwikkeld dat het          nu  voldoet    aan  het type   Eiken-haagbeukenbos.         Dit stuk bos staat
         hierdoor niet       meer    op de   habitattypekaart. Tijdens de jaarlijkse veldbezoeken is wel geconstateerd
         dat de onderlaag van het Eiken-haagbeukenbos zich herstelt. Dit zien we bijvoorbeeld aan de
         aanwezigheid van ruwe smele, elzenzegge, wijfjesvaren en bosgierstgras. Ook eik en esdoorn lopen
         weer uit. De oude, waardevolle kern van het Beuken-eikenbos met hulst verkeert nog steeds in een
         goede    staat
         Verder is   gebleken        dat de vernatting       van  het gebied   vooral wordt veroorzaakt doordat regenwater te
         lang  in het   gebied      wordt   vastgehouden.        Het opzetten     van   het  grondwaterpeil    heeft nog niet    gezorgd
         voor  de   beoogde       toename      van   kwelwater. Dit betekent dat          er vooral  zuur  water in het   gebied
         aanwezig     is   en  dat het bos te     lijden   heeft onder de verzuring        en  het feit dat het regenwater te       lang
         stagneert.      .  Dit veroorzaakt      een   afname    van  het areaal kwalificerend       habitattype.    In 2020   was   het
         kwalificerende areaal met            name     beperkt    tot de oude boskern.
         Uit veldbezoeken komt             naar voren     dat  hoogst waarschijnlijk adelaarsvaren toeneemt. Adelaarsvaren
         is een  'storingsindicator'        voor   bossen met      een goede bosbodem. Deze soort reageert op een
         toename van nutriénten             (stikstof) en licht en zorgt door zijn strooisel er voor          dat  er  geen  kieming van
         andere soorten         optreedt. Bosverjonging treedt daardoor niet meer op.
         Tot slot is in delen       van   het Beuken-eikenbos met hulst            verbraming geconstateerd.         In de concept
         habitattypekaart         is dit vertaald als     een  afname   van   de kwaliteit. Er is echter nog discussie of dit         klopt,
         het  zou  ook     om   typische    bramen      van   oude  bostypen     kunnen gaan     en  dat is geen teken     van  slechte
         kwaliteit. Dit wordt in 2022 nader onderzocht.
         Ontwikkeling Blauwgrasland
         Blauwgrasland komt            in het  Liefstinghsbroek      in twee   veldjes   voor.  Bij de aanwijzing    en  het  opstellen
         van  het  beheerplan         waren    deze   veldjes van matige      kwaliteit. Het    Blauwgrasland     zat al aan de zure
         kant  van   de abiotische randvoorwaarden die                voor   dit habitattype gelden.      Dit was   ook zichtbaar in de
         vegetatie,    met soorten als zwarte zegge,              pilzegge  en  gewone veldbies. Uit de       aanwezigheid      van
         mossoorten als         groot laddersmos         en  gewoon haakmos         blijkt dat vermesting    en  verzuring door
         stikstof ook in 2016 al         speelde.
         Na de eerder        genoemde vernattingsmaatregelen is er vooral regenwater vastgehouden in het
         gebied.   Er is    een   gebrek aan aanvoer van basenrijk grondwater. Het Blauwgrasland wordt hierdoor
         steeds zuurder. Dit effect wordt nog verder versterkt door stikstofdepositie, wat ook verzuring
         veroorzaakt. In het hogere, drogere noordelijke deel leidt dit tot verschuiving naar
         Heischraalgrasland (H6230) in het nattere, zuidelijke deel zien we een ontwikkeing richting kleine
         zeggenvegetatie          met veel   veenmossen.
         Uitgevoerde maatregelen
                                                                                                                                             0000002731
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20080457
         In 2016 is in het Natura 2000        beheerplan vastgelegd          welke   maatregelen     en  beheer    nodig zijn    om    de
         instandhoudingsdoelstellingen          van  het   Liefstinghsbroek te       behalen. De voornaamste          maatregel      is
         hierboven al    uitgebreid langsgekomen: vernatting van               het  gebied.   Deze   maatregel    was    nodig   om    de
         verdroging tegen      te gaan,   maar   heeft helaas nog niet        gezorgd    voor  de  beoogde    toename       van  voeding
         met kwelwater. In 2021 is        een  vervolg ecohydrologisch          onderzoek     uitgevoerd    om   te  bepalen     hoe het
         watersysteem verder kan worden verbeterd.
         De  vernattingsmaatregel heeft indirect ook effect              op de   stikstofdepositie.    Om het    gebied     te
         vernatten is in de     periode   2005-2018 het       naastgelegen Ellersinghuizerveld heringericht               als NNN-
         gebied.  Dit betekent dat      er geen landbouw        meer    plaatsvindt     op deze   percelen   en  dus ook geen
         bemesting.    Ook is   er een   extra  bossingel    om   het  Liefstinghsbroek aangeplant,         wat stikstof     wegvangt.
         Door de   herinrichting van      het omringende gebied          is dus indirect de invloed      van  stikstof op het
         Liefstinghsbroek verminderd,         al komt    er  nog steeds     meer   stikstofdepositie    in het  gebied     terecht dan
         de  habitattypen volgens       de KDW's aankunnen          (zie  kaart  overschrijding KDW)
         Beheer  Blauwgrasland
         Naast de   vernattingsmaatregelen zijn          er  nog enkele kleinere       beheermaatregelen        opgenomen in het
         beheerplan.     Het  Blauwgrasland      wordt    jaarlijks gemaaid      door Natuurmonumenten,           waarbij      het
         strooisel en   bladafval worden       afgevoerd.     Hiermee wordt ook stikstof uit het          grasland verwijderd.
         Periodiek wordt de bosrand          om  de  graslanden teruggezet          om   verbossing   en   bladinval te voorkomen,
         want bladstrooisel is ook       een  stikstofbron.
         In 2016 is  een   proef uitgevoerd      met   kleinschalig plaggen       van   het bBauwgrasland.      Het    plagsel   is
         gedeponeerd      op  een  veld binnen het       Liefstinghshroek      waar    nog geen   Blauwgrasland aanwezig            was.
         Met als doel    om   zowel het    huidige Blauwgrasland         te verbeteren als de       ontwikkeling     van    nieuw
         Blauwgrasland     te stimuleren. Helaas heeft deze           proef geen      resultaat  opgeleverd.    Er is geen
         verbetering    zichtbaar in de    geplagde     delen   en  in het   naastgelegen    veld ontwikkelt zich nog geen
         Blauwgrasland.      De condities op de betreffende lokaties in het              Liefstinghsbroek zijn blijkbaar        niet
         gunstig  voor   de  kieming   vanuit het    plagsel
         Een  soortgelijke proef     in het  naastgelegen Barkeveen laat wel             mooie resultaten zien. Het Barkeveen
         is een NNN-gebied       net ten noordoosten        van  het   Liefstinghsbroek.     Hier hebben zich       na   het  inbrengen
         van  plagsel  uit Liefstinghsbroek Blauwgraslandvegetaties                ontwikkeld met soorten als blauwe             knoop,
         pijpestrootje, blauwe      zegge,   rietorchis, wespenorchis         en  veldrus. Dit laat zien dat    er   in  en  rond het
         Liefstinghsbroek     wel  goede potenties zijn       voor   Blauwgrasland. Uitbreiding van          het  blauwgrasland
         buiten het   Liefstinghsbroek      maakt het      blauwgrasland      in het   Liefstinghsbroek    ook minder kwetsbaar,
         doordat het minder       geisoleerd ligt.
         Beheer  boshabitattypen
         De bossen    van   het  Liefstinghsbroek     worden al jaren beheerd           volgens  het principe    van    "niets doen".
         Het is een zeer oud bosgebied met natuurlijke ontwikkeling, waar je eigenlijk zo min mogelijk op wilt
         ingrijpen. Beheermaatregelen als strooiselroof en middenbosbeheer, die in jongere bossen wel
         worden toegepast, hebben           een  groot risico op verstoring        van   de bosbhodem. Er zijn weinig effectieve
         beheermaatregelen        bekend die op een klein gebied als het Liefstinghsbroek toegepast kunnen
         worden.   Daarbij komt dat het indertijd grootste bekende knelpunt, de verdroging, al werd aangepakt
         met de  vernattingsmaatregelen.          In het N2000      beheerplan      is daarom   gekozen     om  geen actief beheer
         te voeren voor de      bostypes.
                                                                                                                                          0000002732
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20080457
         Conclusie
         In onderstaande tabel is de huidige staat van  de habitattypen t.o.v. de doelen  samengevat.
           Habitatype      Oppervlak                       Kwaliteit                       Toelichting
                           Doel   | Resultaat tot nu       Doel | Resultaat tot   nu
                                    toe                            toe
           Blauwgrasland | =        Het oppervlakte  is    >       De kwaliteit is         Door   verzuring   en
                                    afgenomen                      dermate                 vermesting    is de
                                                                   afgenomen    dat het  | kwaliteit van het
                                                                   Blauwgrasland    niet | Blauwgrasland
                                                                   meer  kwalificeert      afgenomen     en   deels
                                                                                           overgegaan in
                                                                                           Heischraalgrasland.
           Beuken-         =        Het oppervlakte  is    =       De oude boskern is    | Door   vernatting    van
          eikenbossen               afgenomen                      nog steeds  van         het  gebied
           met hulst                                               goede kwaliteit         ontwikkelen de
                                                                                           jongere delen     van
                                                                                           het bos zich   richting
                                                                                           Eiken-
                                                                                           haagbeukenbos,
                                                                                           maar   deze
                                                                                           ontwikkeling    is nog
                                                                                           niet  zover dat het
                                                                                           bos voldoet    aan   dit
                                                                                           habitattype.
                                                                                           Daarnaast is in delen
                                                                                           van  het bos
                                                                                           verbraming
                                                                                           geconstateerd,      maar
                                                                                           dit wordt nog
                                                                                           onderzocht.
           Eiken-          =        Het oppervlakte  is    >       De kwaliteit is         Door de   vernatting     is
           haagbeukenbo             afgenomen                      dermate                 het Eiken-
          ssen                                                     afgenomen    dat het  | haagbeukenbos
                                                                   Eiken-                  opgeschoven
                                                                   haagbeukenbos           richting de jongere
                                                                   niet meer               delen   van het
                                                                   kwalificeert            Beuken-eikenbos. De
                                                                                           vegetatie heeft     nog
                                                                                           tijd nodig  om   zich
                                                                                           aan  de nieuwe
                                                                                           situatie  aan  te
                                                                                           passen.
                                                                                           Wij verwachten dat
                                                                                           dit type zich
                                                                                           bovendien zal
                                                                                                                       0000002733
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20080457
                                                                                           herstellen op  een
                                                                                           deel van  de
                                                                                           oorspronkelijke
                                                                                           locatie. Hiervoor
                                                                                           moet de   afwatering
                                                                                           beter worden
                                                                                           geregeld.
         Bronnen en  links:
            e   Meer informatie    over  de staat van de  habitattypen aan de start van de beheerplanperiode
                kunt  u  vinden in het beheerplan:
                https://www.provinciegroningen.nl/fileadmin/user upload/Documenten/Beleid              en  docum
                enten/Documentenzoeker/Natuur          en  landschap/Natuur/Natura 2000/Natura-2000-
                Beheerplan-Lieftinghsbroek.pdf
            e   Meer informatie    over  het Programma Bosreservaten kunt     u vinden op de site  van de WUR:
                https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Onderzoeksinstituten/Environmental-
                Research/Projecten/Bosreservaten.htm
            e
                Nijp, J., M.Jalink & S.Clevers, 2022 'Kansen   en knelpunten voor  natuur in het
                Liefstinghsbroek'.   KWR 2022.18.
                                                                                                                 0000002734
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20080457
         Opgave 10/10
         Uit de Wet stikstofreductie         en  natuurherstel      (2021) volgt     dat de  stikstofdepositie over geheel
         Nederland in 2030 op ten minste 50%              van    het areaal met      stikstofgevoelige habitattypen in Natura
         2000-gebieden      onder de kritische        depositiewaarde       moet zijn gebracht. Er is nog niet bepaald of            deze
         ""omgevingswaarde''        ook   voor  individuele    gebieden, provincies en/ of sectoren gaat gelden. De
         prognose    van  het RIVM laat zien dat de          omgevingswaarde          voor  2030  voor   het   Liefstinghsbroek     zal
         worden behaald,      zou    dat  voor   het  gebied   een norm      zijn.
         Ook het nieuwe kabinet is zich bewust             van   de noodzaak       om   snel tot een  forse    depositiereductie     te
         komen,    natuur te herstellen       en   daarbij  urgent de condities        voor de meest kwetsbare natuur op orde
         te brengen. Om die reden is in het coalitieakkoord van december 2021 een integrale,
         gebiedsgerichte aanpak aangekondigd waarin de ambities voor stikstofreductie van 2035 zijn
         vervroegd naar 2035. Dat betekent dat in 2035 voor tenminste 74% van de stikstofgevoelige aln                               haar
         position  paper   van   14 februari 2022 heeft de minister aangegeven dat de                   verhoogde doelstelling        van
         het kabinet ook     wettelijk    verankerd     zou   moeten     worden,     maar  dat is tot  nu   toe nog niet het   geval
         Uiteindelijk gaat het     er om    dat   voor  elk  gebied de wettelijk vastgelegde instandhoudingsdoelen
         worden bereikt. Voor het          Liefstinghsbroek is daarvoor hydrologisch herstel nodig, om de verzuring
         door regenwater tegen te gaan en weer basenrijk kwelwater te krijgen. Daarnaast moet de
         stikstofdepositie verder naar beneden om de verzuring en vermesting door stikstof tegen te gaan.
         Klik hier voor meer     informatie     -
                                                  kaart 10
         Met de   inwerkingtreding van         de Wet stikstofreductie         en   natuurherstel   (Wsn)     in 2021 heeft de
         provincie   nu feitelijk   een   dubbele opgave. Via de Wsn zijn             we  gehouden    in  een   gebiedsgerichte
         aanpak te    werken    aan   stikstofreductie. Hiertoe moet de provincie met               een    Gebiedsplan    stikstof
         komen. Dit    plan  moet     er  liggen binnen     twee   jaar nadat de      wet in  werking   is getreden.   Dat betekent
         dat medio 2023 het       gebiedsplan       voor  Liefstinghsbroek       klaar moet zijn. Voor       Liefstinghsbroek    is de
         Adviescommissie       Liefstinghsbroek gevraagd           de provincie hierin te ondersteunen. In de
         Adviescommissie hebben gemeenten,                 agrarische     sector   en  provincie ieder hun eigen
         vertegenwoordigers.
         De  taakstelling  voor    stikstofreductie is in de Wsn         vastgelegd.     De wet bevat     omgevingswaarden         voor
         2025, 2030    en  2035. De      omgevingswaarde geldt           niet per   gebied,   maar over     heel Nederland. Het is      nu
         nog niet   duidelijk  of  en zo   ja hoe deze wordt        omgeslagen       per provincie, gebied en/of      betrokken
         sectoren.   Rijk en  provincies zijn hierover        in  gesprek.
         Uiteindelijk gaat het     er  echter    om   dat voor    elk  gebied de wettelijk vastgelegde
         instandhoudingsdoelen          worden bereikt. Deze          instandhoudingsdoelen zijn vastgelegd           in de Wet
         natuurbescherming        en   komen uit de Europese           Vogel-  en   Habitatrichtlijnen.     Het bereiken   van een
         instandhoudingsdoel legt          dus  een   hogere   lat dan de Wsn        vooralsnog   doet. Hoe de
         instandhoudingdoelen          worden bereikt wordt          vastgelegd     in de Natura 2000      beheerplan.    Er zal  een
         zekere  overlap zijn    tussen het     gebiedsplan      en   het N2000     beheerplan.
         Liefstinghsbroek
         Vanuit de Wsn     geldt een verplichting        voor    het behalen     van   de drie  instandhoudingsdoelen:        behoud
         van  oppervlakte    en   kwaliteit   van    het Beuken-eikenbos met hulst,           verbetering van      de kwaliteit   van
                                                                                                                                           0000002735
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20080457
         het Blauwgrasland       en  Eiken-haagbeukenbos.       Uit de meest recente     vegetatiekartering blijkt   dat het
         oppervlak   en  de kwaliteit     van de drie habitattypen    is  afgenomen.   Dit wordt veroorzaakt door
         verzuring door enerzijds het vasthouden          van   regenwater    en gebrek   aan  basenrijk kwelwater,    en
         anderzijds   door   een  te  grote  toevoer  van  stikstof.
         Uit de Wsn    volgt   dat de  stikstofdepositie   over  heel Nederland in 2030 op tenminste 50%          van  het
         areaal met   stikstofgevoelige habitattypen        in Natura   2000-gebieden onder de kritische
         depositiewaarde       moet   zijn gebracht.  In de  huidige  prognoses    van  het RIVM   zou in 2030  ca.  76%  van
         het Liefstinghsbroek      onder de KDW komen. Dit betreft de          boshabitattypen,    het Blauwgrasland blijft
         ook in 2030    volledig   boven de KDW. In totaal      zou  de  omgevingswaarde      in het Liefstinghsbroek    dus
         gehaald worden,       maar   het  Blauwgrasland    is hiermee nog niet    geholpen.
         Het  Rijk en de provincies zijn nog in     gesprek    over  de  reductieopgaven    en  omgevingswaarden
         verdeeld worden        over Nederland.
         Aandachtspunt       is verder dat   er sprake  kan zijn van  cumulatie   van  stikstof in de bodem, als    gevolg van
         decennialang     te  hoge stikstofdepositie    in het  gebied.   Dit kan duurzaam herstel dan wel      verbetering
         van  de  instandhoudingsdoelen vertragen.
             e     Meer informatie       over de Wet stikstofreductie      en natuurverbetering     kunt u vinden op
                   https://www.aanpakstikstof.nl/actueel/nieuws/2021/06/18/stikstofwet-gaat-in-per-1-juli-
                   2021
             e     Meer informatie       over de prognose    van  het RIVM    voor  de stikstofdepositie   kunt u  vinden op
                   https://monitor.aerius.nl/gebied/21/onderwerp/depositie-irt-
                   natuur/hoofdstuk/6?deel=toelichting
                                                                                                                               0000002736
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20080457
         0000002737
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20080457
         0000002738
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20080457
         0000002739
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20080457
         0000002740
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>