<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20079643
                                         Planbureau voor de Leefomgeving
         ANALYSE STIKSTOF-
         BRONMAATREGELEN
         Analyse op verzoek   van  het kabinet   van     zestien
         maatregelen om de    uitstoot van  stikstofoxiden         en
         ammoniak in Nederland te     beperken
         Notitie
         PBL in   samenwerking met  TNO, CE Delft,     RIVM
         24 BEF 2020
                                                                         0000002336
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20079643
         Colofon
         Analyse stikstofbronmaatregelen, Analyse op verzoek van het kabinet van             zestien
         maatregelen om de uitstoot van stikstofoxiden en ammoniak in Nederland              te
         beperken
         © PBL Planbureau    voor  de Leefomgeving
         Den  Haag, 2020
         PBL-publicatienummer:     4073
         Contact
         EEE        FTI       © pb! 1
         Auteurs
         Met bijdragen van:
         TNO, CE Delft.
         Redactie   figuren
         Beeldredactie PBL
         Eindredactie   en  productie
         Uitgeverij PBL
         Delen uit deze  publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
         Van den Born et al.  (2020), Analyse stikstof-bronmaatregelen, Analyse op verzoek van het
         kabinet van zestien maatregelen om de uitstoot van stikstofoxiden en ammoniak in
         Nederland te beperken, Den Haag: PBL.
         Het Planbureau   voor de Leefomgeving (PBL) is het nationale instituut voor strategische
         beleidsanalyses op het gebied van milieu, natuur en ruimte. Het PBL draagt bij aan de
         kwaliteit van de politiek-bestuurlijke afweging door het verrichten van verkenningen,
         analyses en evaluaties waarbij een integrale benadering vooropstaat. Het PBL is voor alles
         beleidsgericht. Het verricht zijn onderzoek gevraagd en ongevraagd, onafhankelijk en
         wetenschappelijk gefundeerd.
                                                                                                    |2
                                                                                                  PBL
                                                                                                       0000002337
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20079643
         Inhoud
         Samenvatting
         1   Inleiding
         1.1 Achtergrond pakket bronmaatregelen
         1.2 Opzet analyse bronmaatregelen
         2   Juridisch kader
         24  Waarom    vergunningverlening lastig geworden is
         22  Waarom het PAS niet voldeed       aan de Habitatrichtlijn
         23  Implicaties  van  het juridisch kader  voor het effect van overheidsbeleid op
             vergunningverlening
         24  Implicaties van het juridisch kader voor het kiezen van type maatregelen
         2.5 Implicaties van het juridisch kader voor stikstofreducties veroorzaakt door   de
             coronacrisis
             Stikstofemissie         en  depositie     in Nederland
             Werkwijze analyse
             Basispad   uitstoot ammoniak    en stikstofoxiden
             Relatie tussen emissie    en depositie
             Gehanteerde kostenmethodiek
             Betrouwbaarheid     en onzekerheden
             Landbouw
             Inleiding
             Samenvatting effecten landbouw
             Ontwikkeling van stikstofemissies in het basispad
             Verhogen budget Saneringsregeling varkenshouderijen
             Gerichte opkoop piekbelasters veehouderij
             Landelijke beéindigingsregeling piekbelasters veehouderij
             Het vergroten van het aantal uren weidegang
             Verdunnen mest met water bij zodenbemester in zandgebieden
             Stalmaatregelen
             Afromen en doorhalen van fosfaatrechten tot sectorplafond
             Voermaatregelen
             511.1         Voer- en managementmaatregelen melkveehouderij
             5.11.2        Voermaatregelen varkens- en pluimveehouderij
             Mobiliteit
             Bevindingen    voor mobiliteit
             Uitstoot van stikstof door mobiliteit in het  basispad
             Gerichte  handhaving defecte en gemanipuleerde AdBlue systemen vrachtwagens
             Subsidieregeling verschoning binnenvaartmotoren
                                                                                                |3
                                                                                              PBL
                                                                                                   0000002338
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20079643
         6.5 Verduurzaming mobiele werktuigen     in de bouw                              93
         6.6 Walstroom zeescheepvaart                                                     97
         6.7 Stimuleren elektrisch taxién in de luchtvaart                                99
         7   Industrie     en  overige   sectoren                                       101
         7.1 Inleiding                                                                   101
         7.2 Ontwikkeling van uitstoot van stikstof in het basispad bij de industrie en
             elektriciteitsproductie                                                     102
         7.3 Subsidiestop ISDE (pelletkachels en biomassaketels)                         103
         7.4 Aanscherpen eisen BBT                                                       104
         7.5 Specifieke maatwerkaanpak industriéle piekbelasters                         106
         Bronnen                                                                        109
                                                                                          |4
                                                                                        PBL
                                                                                             0000002339
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20079643
          Samenvatting
         Achtergrond pakket stikstofbronmaatregelen
         De uitspraak van de Raad van State van 29 mei 2019 over het Programma Aanpak Stikstof (PAS)
         heeft tot maatschappelijke onrust geleid. Met deze gerechtelijke uitspraak verviel de mogelijkheid
         om op basis van het PAS vergunningen te verlenen voor nieuwe economische en maatschappelijke
         activiteiten die stikstof uitstoten en daarmee een mogelijk negatief effect hebben op
         stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebiedent. Vergunningverlening is na de uitspraak in veel
         gevallen lastig geworden, wat economische activiteiten heeft stilgelegd, het werken aan
         maatschappelijke opgaven als woningbouw hindert en bedrijven economisch in het nauw brengt.
         De uitspraak van de Raad van State is gebaseerd op de Habitatrichtlijn, een Europese richtlijn die
         als doel heeft de Europese natuur te beschermen. Van de 161 Nederlandse Natura 2000-gebieden
         zijn er 130 gevoelig voor een teveel aan stikstofneerslag uit de lucht, ofwel stikstofdepositie, die
         veroorzaakt wordt door stikstofuitstoot van bijvoorbeeld de landbouw, het verkeer, de industrie of
         bronnen in het buitenland.
         In reactie op de     uitspraak van de Raad van State heeft het Kabinet gezocht naar maatregelen om
         kosteneffectief de     stikstofdepositie te verlagen. De maatregelen die in deze notitie zijn
         geanalyseerd zijn zogenoemde stikstof-bronmaatregelen die zich richten op het verminderen van
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, door de uitstoot van verschillende
         bronnen terug te dringen. Om voor de langere termijn structurele verbetering in de kwaliteit van
         natuur te realiseren      —
                                      zoals de Habitatrichtlijn vereist      -
                                                                               en vergunningen te kunnen verlenen,
         kunnen    -
                     en moeten op termijn         -
                                                     ook andere type maatregelen worden getroffen om de natuur te
         versterken, zoals bijvoorbeeld het verbeteren van de hydrologie van natuurgebieden.
         Stikstofbronmaatregelen die getroffen worden om een dalende trend in stikstofdepositie te
         bereiken blijven evenwel belangrijk om te voldoen aan de verplichting om een achteruitgang van
         de kwaliteit van de gebieden zo snel als redelijkerwijs mogelijk te stoppen als het
         vergemakkelijken van vergunningverlening. Het mogelijke bredere pakket aan maatregelen wordt
         in algemene zin beschreven in de PBL policybrief Stikstof in Perspectief                      en
         2019).
         Proces    en  afbakening van de analyse
         PBL heeft in   samenwerking met RIVM, TNO en CE Delft op verzoek van het kabinet geanalyseerd
         wat de te verwachten effecten zijn van een uitgebreide set door het kabinet aangedragen opties
         voor stikstofbronmaatregelen. De maatregelen hebben betrekking op landbouw, mobiliteit en de
         overige sectoren. Het kabinet heeft ondertussen een selectie van stikstofbronmaatregelen
         gepresenteerd in zijn brief “Voortgang stikstofproblematiek: structurele aanpak” aan de Tweede
         Kamer    van  24   EEE   2020.
         De maatregelen zijn geanalyseerd in een kennis-aan-tafel proces, waarbij de kennisinstituten
         liggende kennis en informatie hebben ingebracht?. Daarbij is uitgegaan van door het kabinet
         aangeleverde informatie over vormgeving en instrumentatie (waaronder budgetten) van de
         maatregelen. Deze informatie is in de loop van februari 2020 aan de kennisinstituten aangeleverd
         in de vorm van fiches met maatregelbeschrijvingen. Tot medio maart is deze informatie door de
         departementen nog aangevuld, verduidelijkt en aangescherpt; daarna zijn de uitgangspunten voor
         de analyse door het PBL bevroren. Deze notitie weerspiegelt daarmee de stand van denken van
         1
             Met het vervallen van het PAS is ook de tot dan toe geldende drempelwaarde voor vergunningverlening vervallen.
             De drempelwaarde was volgens de Raad van State onvoldoende wetenschappelijk onderbouwd. Daarmee zijn ook
             projecten die relatief weinig stikstof uitstoten vergunningplichtig geworden.
         2
             Binnen de beschikbare tijd was er slechts beperkt ruimte om externe experts   te raadplegen, bijvoorbeeld door
             workshops te organiseren.
                                                                                                                   PBL |5
                                                                                                                            0000002340
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20079643
         medio maart 2020. Dit betekent dat de        vormgeving    en  instrumentatie  van  de maatregelen in deze
         notitie kan  afwijken  van de   beschrijving  in de brief van  het kabinet. Waar relevant   zijn de
         belangrijkste verschillen in de tekst over de individuele maatregelen aangegeven (zie de
         hoofdstukken 5, 6 en 7); een aanpassing van de analyse was in dit eindstadium niet meer
         mogelijk. Ook in het vervolgproces kan het kabinet nog andere keuzes maken over de uitwerking
         van de maatregelen, bijvoorbeeld als gevolg van nieuwe inzichten, het politieke debat met de
         Tweede Kamer en/of afstemming met de betrokken sectoren. Dit kan de effectinschattingen van
         de maatregelen beinvioeden.
         Deze notitie  geeft een beschrijving van een analyse van de potentiéle maatregelen op basis van
         effecten op de   depositie van stikstof en op economische kentallen als kosten en kosteneffectiviteit.
         Waar mogelijk is ook een (kwalitatieve) inschatting gemaakt van de neveneffecten van de
         maatregelen. De sociale en menselijke aspecten gekoppeld aan de soms ingrijpende maatregelen
         zijn in deze analyse niet meegewogen. Het PBL realiseert zich evenwel terdege dat de maatregelen
         een grote impact kunnen hebben voor de betrokken (individuele) actoren. Deze notitie gaat
         evenmin in op de effecten van de stikstofbronmaatregelen op de verbetering van de
         natuurkwaliteit.
         In voorgenoemde      kamerbrief   presenteert   het kabinet ook   een  pakket maatregelen voor
         natuurbehoud en     -herstel, in combinatie met onder meer de        stikstofboronmaatregelen. Het PBL
         heeft de analyse van de effecten daarvan op de natuurkwaliteit beschreven in een aparte notitie:
         “Quick scan intensivering natuurmaatregelen. Een eerste inschatting van potentiéle effecten.” (van
         Egmond en                    2020).
         Relatie tussen     stikstofbronmaatregelen en vergunningverlening
         Deze notitie doet   nadrukkelijk géén uitspraken over de te verwachten effecten van de
         voorgestelde maatregelen of andere ontwikkelingen in emissies, bijvoorbeeld door de
                                       -
         coronacrisis    op de mogelijkheden voor vergunningverlening. De vergunningverlening is een
                       —
         juridische kwestie, die niet is voorgelegd aan het PBL. Zij vormt echter wel het fundament onder
         de huidige stikstofproblematiek. Om die reden schetst deze notitie wel het juridische kader dat
         bepalend zal zijn voor een eventuele gerechtelijke uitspraak over het inzetten van de voorgestelde
         maatregelen, en andere ontwikkelingen zoals de coronacrisis. voor vergunningverlening.
         Zoals hierboven al benoemd is het doel van de         Habitatrichtlijn het in stand houden en waar nodig
         verbeteren   van  de natuurkwaliteit in Natura     2000-gebieden. Stikstofbronmaatregelen kunnen daar
         een bijdrage aan leveren, maar dat zijn zeker niet de enige maatregelen waaraan                       kan
         worden. De Habitatrichtlijn vraagt dan ook niet om landelijke stikstofdoelen (zie          Toa
                                                                                                   EEE      5.1.2
                    2019). Waar de Habitatrichtlijn wel om vraagt is beleidsinspanning om de natuur in
         Natura 2000 gebieden niet te laten verslechteren, dan wel om de natuurkwaliteit te laten
         verbeteren. Op termijn moet de Nederlandse natuur volgens de Habitatrichtlijn in een ‘gunstige
         staat van instandhouding’ gebracht worden. Voor dit laatste is echter geen termijn geformuleerd
         en bestaat beleidsmatig manoeuvreerruimte. Overheidsbeleid om vergunningverlening te
         vergemakkelijken komt volgens de Habitatrichtlijn op de tweede plek, na de inspanning die moet
         worden geleverd om aan de natuurkwaliteit te werken. Dus, wanneer de overheid er voor kiest om
         vergunningverlening te vergemakkelijken, dan zullen daarbij alle verplichtingen uit de
         Habitatrichtlijn vervuld moeten worden en zullen de kaders van de Habitatrichtlijn voor de
         juridische duiding van maatregelen in acht genomen moeten worden. Wel is het daarbij zo dat
         stikstof-reducerende maatregelen in sommige gevallen als mitigerende maatregelen geduid
         kunnen worden. Voorwaarde is daarbij dat zij in het kader van een concreet te vergunnen project
         genomen worden en zo verhinderen dat zo’n activiteit leidt tot een hogere stikstofdepositie.
                                                                                                           PBL  |6
                                                                                                                    0000002341
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20079643
         Vergunningverlening zal in essentie gebiedsgerichte maatregelen vergen omdat de natuurkwaliteit
         in het geval van een vergunningaanvraag gebiedspecifiek beoordeeld wordt. Het beleidsmatig
         formuleren van een landelijk stikstofdoel en de selectie van daarmee samenhangende
         bronmaatregelen kan helpen bij het houden van beleidskoers om de kwaliteit van de natuur in
         Nederland te verbeteren; het vergemakkelijken van vergunningverlening wordt daardoor echter
         nog niet automatisch gegarandeerd.
         Tot slot kunnen     ontwikkelingen in de leefomgeving die een positief effect hebben op de
         natuurkwaliteit, maar niet voortkomen uit doelgericht natuurbeleid of gekoppeld zijn aan een
         concreet project of activiteit, niet zonder meer worden gebruikt om te voldoen aan de eisen van                    de
         Habitatrichtlijn te voldoen. Het effect van deze zogenoemde ‘autonome ontwikkelingen’ op de
         ruimte voor vergunningverlening is daarmee beperkt. Autonome ontwikkelingen zijn in dit geval
         bijvoorbeeld reducties in stikstofdepositie door de coronacrisis, maar ook reducties in
         stikstofdepositie door algemeen beleid of bijvoorbeeld technologische ontwikkelingen in het
         verkeer, de landbouw of industrie.
         Opzet analyse stikstofbronmaatregelen
         De analyse richt zich op het bepalen van het potentieel van de door het Kabinet aangedragen
         opties voor maatregelen, bij een volledige inzet van de betreffende maatregelen in 2030. Dit
         zichtjaar is gehanteerd omdat de beleidsdoelen van het kabinet zijn geformuleerd voor het jaar
         2030. Om de invloed van de maatregelen te bepalen bovenop de verwachte ontwikkelingen in het
         zogenoemde basispad (inclusief vastgesteld en eerder voorgenomen beleid), is gebruik gemaakt
         van de raming die is opgesteld in het kader van de Klimaat- en Energieverkenning 2019 (Schoots
         en Hammingh 2019, ; PBL et al. 2020b). Daarin zijn de verwachte emissies tussen 2018                        -
                                                                                                                       2030
         voor broeikasgassen en luchtverontreinigende stoffen, zoals de verschillende stikstofemissies
         (ammoniak (NH3) en stikstofoxiden (NOx)), in Nederland in kaart gebracht.
         Het  voorgestelde maatregelpakket kent twee typen maatregelen: maatregelen die éenmaal
         genomen worden        en een langjarig of structureel effect opleveren (bijvoorbeeld investeringen in
         schone technologie en stallen, opkoop) en maatregelen die jaarlijks terugkeren om een structureel
         effect te sorteren, zoals het vergroten van het aantal uren weidegang. De kosteneffectiviteit van
         de verschillende typen maatregelen kan          —
                                                            ook over de verschillende sectoren heen          —
                                                                                                                met elkaar
         vergeleken     worden   door  deze   uit te drukken   in de  nationale    kosten  per vermeden     mol  stikstof-
         depositie per    hectare  stikstofgevoelige natuurgebieden per jaar           in 2030  (min.  euro/mol
         N/ha/jaar)?.
         Om de     analyse binnen een kort tijdsbestek mogelijk te maken hanteert het PBL het begrip
         nationale    kosten, berekend volgens de milieu-kostenmethodiek (Ministerie van VROM, 1998;
         2004)4, Dit houdt in dat per maatregel het saldo van directe kosten én directe opbrengsten onder
         invloed van nieuwe maatregelen wordt berekend ten opzichte van het basispad. De nationale
         kosten geven een beeld van de kosten voor de Nederlandse samenleving als geheel, ongeacht wie
         deze draagt. Daarmee geeft het begrip nationale kosten dus geen informatie over wie die kosten
         voor zijn rekening neemt, ofwel hoe die kosten zijn verdeeld over partijen in de samenleving. De
         nationale kosten worden zonder de zogenoemde overdrachten (zoals de btw en subsidies)
         gepresenteerd. Dit in tegenstelling tot de ‘eindverbruikersbenadering’, waarbinnen wel rekening
         wordt gehouden met de overdrachten (belastingen en subsidies).
         In aanvulling op de nationale kosten zijn in de analyse ook de (cumulatieve) overheidsuitgaven
         voor de verschillende maatregelen in beeld gebracht, zodat inzichtelijk wordt welk beslag de
         maatregelen de komende periode leggen op overheidsbudgetten.
         3
             Een mol is de basiseenheid  voor een hoeveelheid stof. In dit geval gaat het om de hoeveelheid stikstof die
             neerkomt op natuurgebieden. Een mol stikstof komt overeen met 14 gram.
         4
             Dit is een minder uitgebreide en diepgaande methodiek dan een maatschappelijke kosten-baten analyse (MKBA).
                                                                                                                   PBL  |7
                                                                                                                               0000002342
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20079643
         Voor het omrekenen       van   emissiereducties     van  ammoniak     en stikstofoxiden    naar  reductie   van  de
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden            is gebruikt gemaakt     van  conversiefactoren
         die door het RIVM zijn berekend (RIVM 2020a). In de analyse van de effectiviteit van de
         maatregelen (Hoofdstukken 5, 6 en 7) is telkens aangegeven welke conversiefactor voor                       de
         vertaling van emissie-effect naar depositie-effect is gehanteerd.
         Onzekerheden
         De  gepresenteerde uitkomsten kennen aanzienlijke              onzekerheden rond kennis of        modellen,    beleid
         en gedrag, en ontwikkelingen in de toekomst>.
         Gedragseffecten zijn onzeker
         De te verwachten gedragseffecten vormen een belangrijke onzekerheid bij het inschatten van de
         effecten van de voorgestelde maatregelen. De implementatie van de maatregelen vergt veel van
         degenen die het uiteindelijk moeten doen: de boeren, de ondernemers en werknemers in de bouw,
         industrie, binnenvaart en zeescheepvaart. De voorgestelde maatregelen kunnen aanzienlijke
         conseqguenties hebben voor hun inkomen, winst en hun schuldpositie. Het is hierbij voor mensen
         {ondernemers) vaak van belang of er een adequaat verdienmodel is. Dit is een essentiéle prikkel
         om te investeren in maatregelen, omdat dan de kans immers reéel wordt dat zij hun investeringen
         kunnen terugverdienen. De snelheid en effectiviteit van de implementatie van veel van de
         maatregelen is daarnaast sterk afhankelijk van beschikbare kennis, scholingsmogelijkheden,
         managementvaardigheden, eerdere ervaringen en het optreden van leereffecten in de betreffende
         sectoren.
         Instrumentatie     en  innovatieve technieken
         Het inschatten    van   de gedragseffecten wordt ook bemoeilijkt door het feit dat de
         beleidsinstrumenten      -
                                    bijvoorbeeld het beschikbare budget en de precieze vormgeving van een
         regeling voor het verwezenlijken van de voorgestelde maatregelen in een aantal gevallen binnen
                   —
         de fiches met maatregelbeschrijvingen nog onvoldoende concreet zijn uitgewerkt of dat keuzes
         omtrent opties nog niet zijn gemaakt (onzekerheden in beleid). Een aantal van de maatregelen is
         bovendien gebaseerd op de introductie van innovatieve technologie, die momenteel vaak nog in de
         kinderschoenen staat. Dit betekent dat de effectiviteit van de maatregel nog niet grootschalig in de
         praktijk is bewezen, en dat de kosten en daarmee de betaalbaarheid nog lastig zijn in te schatten.
         Impact   van   de coronacrisis
         Deze onzekerheid rond de te verwachte            gedragseffecten bij    alle actoren   -
                                                                                                  zowel overheden als
         sectoren   -
                       wordt verder versterkt door de impact         van   de coronacrisis. Het CPB heeft recent
         scenario’s   voor  de  mogelijke impact van de coronacrisis gepubliceerd (CPB 2020). Hieruit blijkt dat
         de coronacrisis leidt tot    grote aanvullende onzekerheden. Het CPB constateert dat Nederland zich
         inmiddels in een andere economische werkelijkheid bevindt. De impact is in elk geval groot voor
         2020 en de eerste jaren daarna. Hoewel het PBL de komende jaren al (ingroei)effecten van de
         verschillende maatregelen verwacht, zijn deze onzeker tegen de achtergrond van de coronacrisis.
         Om die reden is in deze notitie grote terughoudendheid betracht bij het presenteren van effecten
         voor dichtbij gelegen zichtjaren®. Vooralsnog verwacht het PBL dat de geschatte effecten in 2030
         gerealiseerd kunnen worden. Echter, hoe langer de crisis duurt en hoe dieper de daarop volgende
         recessie uitpakt, hoe groter de kans is dat de impact ook in de effecten op de langere termijn
         (richting 2030) zal doorwerken. Dit valt nu nog niet te voorspellen.
         De  analyses die worden toegelicht in        deze notitie zijn   gemaakt    in de periode   van   half februari tot
         half maart    2020, voordat de omvang        van   de coronacrisis zich ten volle ontvouwde. Ook in het
         5
            Binnen het beschikbare   tijdsbestek was het niet mogelijk gevoeligheidsanalyses of scenarioanalyses uit te voeren.
         ©
            Tot eind maart heeft PBL ook   gewerkt aan effectinschattingen voor de zichtjaren 2021 en 2022, vanwege de
            coronacrisis zijn deze niet meer verder uitgewerkt of geactualiseerd. Deze inschattingen zijn desgewenst
            opvraagbaar.
                                                                                                                   PBL |8
                                                                                                                                0000002343
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20079643
         basispad    dat is   gebruikt  voor  de  effectschattingen, is geen rekening gehouden met de coronacrisis
         en  de economische recessie die daar          waarschijnlijk uit volgt. De impact van een mogelijke recessie
         op de implementatie         en effectiviteit van de maatregelen verschilt.
         Partiéle   analyses
         Ten slotte is het     van belang te vermelden dat de bronmaatregelen in deze notitie geanalyseerd zijn
         als afzonderlijke maatregelen en niet als totaalpakket. Hierdoor is de wisselwerking tussen de
         verschillende maatregelen niet meegenomen, evenmin als de samenhang met andere typen
         beleid. Het is mogelijk dat kansen op synergie tussen stikstofbronmaatregelen en oplossingen voor
         andere maatschappelijke opgaven (zoals de klimaatopgave) hierdoor niet zijn meegewogen.
         Overzicht      van   uitkomsten      van  de  analyse
         Tabel I presenteert       een  overzicht  van  de belangrijkste     uitkomsten    van de uitgevoerde analyses.
         Streefwaarde       en  bronmaatregelen
         Het kabinet     geeft in zijn kamerbrief van 24 BBY 2020 aan er naar te streven dat in 2030 ten
         minste vijftig procent van de hectares met stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden onder
         de kritische depositiewaarden zijn gebracht. Om die streefwaarde van 50% te realiseren, is
         volgens het kabinet in totaal een stikstofdepositiereductie van gemiddeld 255 mol N per hectare
         per jaar in 2030 nodig. Als gevolg van de ontwikkelingen en het voorgenomen beleid in het
         basispad in binnen- en buitenland, zal de stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur tussen 2018
         en 2030 naar verwachting dalen met ongeveer 120 mol N per hectare per jaar. Daarbij verwacht
         het kabinet dat de maatregelen uit het Klimaatakkoord circa 25 mol N per hectare per jaar zullen
         bijdragen’. Met het gepresenteerde pakket stikstofbronmaatregelen beoogt het kabinet een
         aanvullende stikstofdepositiereductie tussen 100 en 120 mol per hectare per jaar in 2030 te
         realiseren.
         Uit tabel I komt      naar voren   dat het totale   pakket maatregelen naar schatting leidt tot een reductie
         van  de   stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden in een globale bandbreedte tussen
         125 en 180 mol N per hectare per jaar. De voorzichtige conclusie is dat het kabinet zijn beoogde
         stikstofdepositiereductie bij volledige realisatie van het voorgestelde maatregelpakket lijkt te
         kunnen realiseren.
         Deze    berekening kent echter onzekerheden. Bij het inschatten van deze globale bandbreedte moet
         in overweging worden genomen dat de maatregelen op elkaar inwerken en dat de effecten dus
         niet zonder     meer    volledig kunnen worden opgeteld. De schattingen zijn daarnaast, zoals
         aangegeven,       gebaseerd op de inzichten en aannames over de vormgeving en instrumentering                     van
         de maatregelen van medio maart. Het uiteindelijke effect is afhankelijk van de nog te maken
         keuzes over de vormgeving, de instrumentering (0.a. budgetten) en de gerealiseerde snelheid                       van
         implementatie van de maatregelen.
         7
             Dit getal is gebaseerd op  een globale eerste inschatting door het PBL. Eind 2020 komt hierover meer duidelijkheid
             op basis  van  de Klimaat- en Energieverkenning 2020 (KEV2020).
                                                                                                                  PBL |9
                                                                                                                                0000002344
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20079643
             Tabel I Overzicht           van   effecten     en  kosten    van   stikstofbronmaatregelen              in 2030
                 agel                                                                                        y        ~~   ey
         Subsidieregeling sanering
                                                       Bp             5,5            25                 25               5,3              Rat
         varkenshouderijen
         Gerichte  opkoop piekbelasters                nb             0,9            9.1                40               3,7              350
                      beéindigingsregeling
         Landelijke
         piekbelasters
                                                       His            3,0           31,7               115               3,0             1000
         Yaugroon nanial      wren
                                                       nb         02-05           15-37                0,3            01-032                3
         weidegang
         Verdunnen mest met water                      nb          1,0-2,0        4,6 -9,2              28            3,0-6,1             105
         Stalmaatregelen
         « Varkens                                     nb          1,4-2,0         10  -
                                                                                         14         21-34             19-27            85  -
                                                                                                                                               145
         + Melkvee                                     nb         2,5-3,7          19-27                27            1,0-14              120
         Afromen        doorhalen
                    en               van
                                                        0              0              _                  ]
                                                                                                                          i}                mn
         fosfaatrechten
         Verlagen eiwitgehalte      veevoer
         + Varkens                                     nb          1,2-2,4          8-15            13-60             1,7-4,2               0
         + Pluimvee     (leghennen)                    nb          1,3-1,9         8-12             29-73             3,5-6,2               0
         + Melkvee                                     nb         3,2-6,4          20  -
                                                                                         40              8            0,2-0,4              73
         Handhaving katalysatoren
                      :                               2,2           -0,03            2,0               4,2               2,1               18
         vrachtauto’s
         Subsidieregeling     retrofit
                                                      5,0             nb             4,2                27               6,4               78
         rnepyaart
         Walstroom zeevaart                         0-0,6              0             0,3               6,2               21                nb
         Subsidiestop ISDE (pellet-
                                                    0-0,1              0           0-0,1                nb                nb                0
         kachels en biomassaketels)
         Indruk technisch     potentieel (aanscherping BBT)       of realiseerbaar potentieel   (maatwerkaanpak piekbelasters)
         Aanscherpen      eisen ‘best
                                                       -12            nb            0-5             0-120                20             gering
         beschikbare technieken’       (BBT)
         Specifieke maatwerkaanpak                                     0                              0-9                30                20
                                                    0-0,6                          0-0,3
         industriéle piekbelasters
             *
                 De  maatregelen    voor landbouw zijn onafhankelijk van elkaar geanalyseerd,  maar  werken  bij gecombineerde implementatie
                 op elkaar in. De   geschatte effecten zijn daarom niet zonder meer bij elkaar op te tellen.
             nb =
                   niet bekend.
             Toelichting: in Tabel I staan de geschatte effecten op de emissiereductie voor ammoniak (met name relevant
             voor de landbouw) en stikstofoxiden (met name relevant voor mobiliteit en overige sectoren), uitgedrukt in
             kton per jaar. Deze emissiereducties zijn omgerekend naar de reductie van de stikstofdepositie op het areaal
             stikstofgevoelige natuur binnen Natura 2000-natuurgebieden, uitgedrukt in mol stikstof per hectare per jaar.
             De nationale kaosten zijn uitgedrukt in miljoenen euro’s. De kosteneffectiviteit is bepaald door de nationale
             kosten voor 2030 te delen door de reductie in stikstofdepositie in 2030, uitgedrukt in miljoenen euro’s per
             vermeden mol stikstofdepositie per hectare per jaar. In de laatste kolom staan de cumulatieve uitgaven van de
             overheid in de pericde tot en met 2030.
             De   stikstofbronmaatregelen voor de landbouw leveren met globaal tussen de 120 en 170 mol N
             per hectare per jaar veruit de grootste bijdrage aan de geraamde reductie van de stikstofdepositie
             op stikstofgevoelige natuurgebieden. De maatregelen in de sector mobiliteit leiden tot een reductie
             van naar schatting 6 a 7 mol N per hectare per jaar. Voor de overige sectoren is op basis van de
             huidige informatie geen volwaardige inschatting van de stikstofdepositiereductie mogelijk, maar
             het potentieel van de maatregelen ligt ergens tussen 0 en maximaal 5 mol N per hectare per jaar.
                                                                                                                              PBL | 10
                                                                                                                                                   0000002345
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20079643
         Uit de tabel    blijkt dat de kosteneffectiviteit van de maatregelen in de sector landbouw enigszins
         uiteen   loopt, maar over de breedte uitkomt onder de 4 min. euro per vermeden mol
         stikstofdepositie per hectare per jaar. Het bevorderen van meer weidegang en de voermaatregelen
         voor melkvee scoren op dit punt goed. Bij de maatregelen in de sector mobiliteit en overige
         sectoren liggen de kosten per mol vermeden stikstofdepositie per hectare per jaar over het
         algemeen ruim boven de 4 min. euro.
         De maatregelen in de landbouw vergen een overheidsbudget van circa 2                      mld.  euro  tot 2030 om
         bovengenoemde depositiereductie te bereiken. De cumulatieve uitgaven                     voor  de  maatregelen     in de
         sector mobiliteit bedragen circa 100 min. euro.
         De uitkomsten worden hieronder per sector                toegelicht.
         Belangrijkste uitkomsten voor de sector landbouw
         De volgende aan het PBL en de andere kennisinstellingen voorgelegde maatregelen voor de                          sector
         landbouw zijn      -
                              al dan niet in aangepaste vorm          -
                                                                        in de brief van het kabinet opgenomen?:
              Een   verhoging van het budget voor de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen®.
         LF   De   gerichte opkoop van piekbelasters rond Natura 2000-gebieden.
         ES
              Een vrijwillige landelijke beéindigingsregeling voor piekbelasters in de veehouderij.
              Het vergroten van het aantal uren weidegang.
              Het verdunnen van mest met water bij het gebruik van een zodenbemester in zandgebieden.
              Het nemen van stalmaatregelen: innoveren, investeren en normeren ten behoeve van
              integraal-emissiearme stalleni?,
         7.   Het afromen en doorhalen van fosfaatrechten totdat het sectorplafond voor fosfaat is bereikt.
         8.   Het verlagen van het ruw eiwitgehalte (RE) in veevoer voor varkens, pluimvee en melkvee.
         Deze   maatregelen      staan in hoofdstuk 5        van  deze notitie beschreven. In tabel I worden de kosten
         en  effecten   van   deze   maatregelen      en  instrumenten    gepresenteerd. Zoals eerder aangeven zijn de
         maatregelen onafhankelijk           van  elkaar  geanalyseerd, dus niet als een samenhangend pakket. De
         maatregelen      werken    bij gecombineerde toepassing wel op elkaar in. De geschatte effecten uit de
         partiéle analyses     voor    landbouwmaatregelen zijn daarom niet zonder meer bij elkaar op te tellen.
         Volumemaatregel
         De  geraamde effecten van de drie eerstgenoemde instrumenten gericht op het terugbrengen van
                                                                                         -
         het aantal agrarische bedrijven en dierrechten (volumemaatregel)                  -
                                                                                             zijn bij elkaar op te tellen,
         onder de veronderstelling dat er genoeg animo onder boeren is om te stoppen en de beschikbare
         subsidiebudgetten hierdoor volledig benut kunnen worden. Bij volledige uitwerking van deze
         volumemaatregelen daalt het aantal vlieesvarkens en fokvarkens naar schatting met 19%, het
         aantal leghennen met 15%, het aantal vlieeskuikens met 30% en het aantal melkkoeien met 1,2%.
         De drie volume-instrumenten kunnen gecombineerd leiden tot een depositiereductie op
         stikstofgevoelige natuur van naar schatting bijna 50 mol N/ha/jaar in 2030, bij een
         kosteneffectiviteit van rond de 3,5 min. euro per mol N per hectare per jaar.
         ¥
             Het kabinet  presenteerde in zijn kamerbrief van 24         2020 naast deze maatregelen voor landbouw ook    een
             omschakelfonds en    een maatregel rond mestverwerking. Omdat deze maatregelen niet aan het PBL zijn
             voorgelegd, komen    ze  niet terug in deze notitie.
         9
             Dit betreft de verhogingen van regeling uit november 2019 en januari 2020.
         10
             Het Kabinet wil hierbij inzetten op alle diergroepen; in verband met beperkte tijd heeft PBL alleen een analyse
             uitgevoerd voor varkens, pluimvee en melkvee.
                                                                                                                   PBL | 11
                                                                                                                                  0000002346
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20079643
         Een  belangrijke factor bij het inschatten van de effecten van de gerichte opkoop van piekbelasters
         en  de  landelijke beé&indigingsregeling voor piekbelasters is welke keuze het kabinet en provincies
         uiteindelijk maken over het wel of niet opkopen van de grond van melkveehouders. Als de grond
         wordt opgekocht dan kan deze een andere bestemming krijgen, bijvoorbeeld natuur of wonen, en
         is er minder land beschikbaar om mest op uit te rijden. Het opkopen van grond betekent wel dat
         het benodigde budget per uitgekocht bedrijf veel hoger ligt en er met het beschikbare budget
         minder bedrijven kunnen worden gesaneerd. In de hier gepresenteerde cijfers voor 2030 is PBL
         uitgegaan van de veronderstelling dat de grond (60% in bezit) wordt opgekocht en een andere
         bestemming dan landbouwgrond krijgt!?.
         Daarnaast is het     -
                                in samenhang    met bovenstaand     punt
                                                                         -
                                                                           van belang welke aannames worden
         gemaakt     over  de markt   voor  mest in Nederland. De    maatregelen gericht op het terugbrengen van
         het aantal dieren leiden weliswaar tot minder         mestproductie, maar leiden niet direct tot het minder
         uitrijden van mest en daarmee minder ammoniakemissie. Dit komt doordat de maximaal op
         landbouwgrond uit te rijden mest gebonden is aan een maximum (de gebruiksnorm). Er wordt in
         Nederland aanzienlijk meer mest geproduceerd dan in Nederland mag worden uitgereden: er is
         sprake van een mestoverschot. De mest die niet mag worden uitgereden, wordt verwerkt of
         geéxporteerd naar het buitenland. Een lagere mestproductie betekent dus niet dat de hoeveelheid
         in Nederland uitgereden mest direct vermindert. Door de drie volumemaatregelen vermindert de
         mestproductie (circa 7% van de stikstofexcretie en 9% van de fosfaatexcretie) en neemt de druk
         op de mestmarkt weliswaar af, maar er blijft sprake van een mestoverschot. Het gepresenteerde
         effect op de ammoniakemissies beperkt zich daarom tot de vermindering van emissies uit de stal
         en de emissies bij de opslag van mest; er is geen effect op het uitrijden van mest meegenomen.
         Mestmaatregelen:       verdunnen mest     en  verhogen weidegang
         De reductie in    stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur door verhoogde weidegang komt naar
         verwachting in de range van ca. 1,5 a 4 mol N/ha/jaar uit. Dit effect zou mogelijk al vanaf 2025
         gerealiseerd kunnen worden. De kosteneffectiviteit van deze maatregel ligt tussen de 0,1 en 0,2
         min. euro per vermeden mol stikstofdepositie per hectare per jaar.
         De  toediening    van met water    verdunde mest,     uitgereden met zodenbemesters op zandgrond, zou
         een  emissiereductie kunnen       opleveren   van  1,0 a 2,0 kton ammoniak per jaar. De reductie in
         stikstofdepositie    komt   naar schatting  uit tussen  5 en 9 mol N/ha/jaar in 2030. Deze
         emissiereductie is onzeker vanwege het feit dat deze methode nog niet empirisch onderzocht is.
         De kosteneffectiviteit van deze maatregel ligt tussen de 3 en 6 min. euro per vermeden mol
         stikstofdepositie per hectare per jaar. Bij een vlotte introductie kan het potentieel voor 2030 al in
         2025 worden gehaald. Tegen de achtergrond van de coronacrisis is echter onzeker of boeren op
         korte of langere termijn tot de benodigde investeringen zullen overgaan.
         Stalmaatregelen
         Het kabinet zet in op     een  langjarig traject om stapsgewijs te komen tot integraal-emissiearme
         stallen via  een   subsidieregeling en een aanscherping van de normen in het Besluit emissiearme
         huisvesting.    Realisatie  van dit voornemen vergt lange adem vanwege de nog benodigde
         doorontwikkeling      van  de staltechniek en het feit dat bij investeringen in nieuwe stallen rekening
         dient te worden gehouden met afschrijvingstermijnen van circa 20 jaar of meer. Bovendien
         moeten boeren het belangrijkste deel van de benodigde investeringen zelf (kunnen) opbrengen,
         gegeven de subsidie van 40% van de investering. In het jaar 2030 zal nog maar een beperkt deel
         van het maximale effect bereikt zijn. Voor 2030 geldt bovendien dat de extra emissiereductie voor
         ammoniak voortvloeiend uit de aanvullende stalmaatregelen vooral voor varkensstallen relatief
         beperkt is ten opzichte van het basispad. De maatregel richt zich daarmee vooral op het maken
         van de omslag naar brongerichte integraal-emissiearme stallen op de langere termijn (met een
         11
             Eris in de analyse geen rekening gehouden met eventuele inkomsten uit de verkoop van deze grond  voor andere
             bestemmingen zoals natuurontwikkeling of woningbouw.
                                                                                                             PBL | 12
                                                                                                                          0000002347
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20079643
         beter stalklimaat    en  positieve effecten op productiviteit en diergezondheid), dit in tegenstelling tot
         de huidige ontwikkeling naar systemen gericht op het verminderen van emissies op het moment
         dat deze de stal verlaten (zoals luchtwassers).
         Voor melkveestallen      geldt, uitgaande van het hier gebruikte basispad, dat de potentiéle reductie
         van  de  depositie op stikstofgevoelige natuur in 2030 naar schatting ligt in de range tussen 19 en
         27 mol N/ha/jaar. In vergelijking met varkensstallen is bij melkkoeien per dierplaats een
         beperktere ammoniakreductie te realiseren ten opzichte van een niet emissiearme stal. Dit heeft             te
         maken met het       meer   open karakter   van  melkveestallen  om  te voldoen  aan  de relatief grote
         ventilatiebehoefte     van  melkkoeien. De    inschatting is dat de meerkosten bij nieuwbouw beperkt
         kunnen    zijn, terwijl deze   bij een investering in de aanpassing van een bestaande stal juist
         aanzienlijk kunnen zijn.      Deze  inschattingen kennen grote onzekerheden.
         Voor varkensstallen      geldt dat het grootste potentieel (ca. 75%) voor emissiereductie in 2030 kan
         worden    gevonden bij de categorie vleesvarkens. De maatregel levert voor varkens naar schatting
         een  depositiereductie op in de bandbreedte tussen 10 en 14 mol N/ha/jaar in 2030.
         Voor alle   veehouderijsectoren geldt dat de ontwikkeling van integraal-emissiearme stallen nog in
         een  pril stadium verkeert. Dat betekent dat er sprake is van grote onzekerheden ten aanzien van
         de (bewezen) effectiviteit en de betaalbaarheid van deze stalsystemen. Dit vergt nader onderzoek
         ten behoeve van de uitwerking van de subsidieregeling en de aanpassing van het Besluit
         emissiearme huisvesting.
         Voor de    stalmaatregelen bij melkvee ligt de kosteneffectiviteit op ruim 1 min. euro per mol
         reductie   van de stikstofdepositie per hectare per jaar. Voor varkens is dit ruim 2 min. euro. De
         kosteneffectiviteit is hierbij naar verwachting gunstiger voor vleesvarkens dan voor fokvarkens.
         Tegen de achtergrond van de coronacrisis is het onzeker of boeren op korte termijn bereid en al            in
         staat zijn de benodigde investeringen op te brengen, ondanks de subsidie.
         Afromen fosfaatrechten
         Het versneld afromen       en  doorhalen  van  fosfaatrechten levert in 2030   naar  verwachting vrijwel
         geen reductie op van de       stikstofdepositie op stikstofgevoelige   natuur ten  opzichte van het
         basispad. Ook in het basispad wordt het plafond al op korte termijn          niet meer overschreden, zodat
         de maatregel geen additioneel| effect oplevert.
         Voermaatregelen
         Veevoermaatregelen        voor   varkens en pluimvee gericht op beperkte verlaging van het eiwitgehalte
         kunnen relatief snel worden        geimplementeerd. Wel geldt dat het ruwe eiwitgehalte van veevoer
         voor een aantal diercategorieén de afgelopen jaren al is verlaagd (mede vanwege de
         kostenvoordelen die dit oplevert), zodat het potentieel voor verdere reductie is afgenomen. De
         verwachte depositiereductie valt voor deze diercategorieén samen naar schatting in de
         bandbreedte tussen ca. 16 en 27 mol N/ha/jaar. Hoewel dit effect mogelijk al na enkele jaren
         gerealiseerd kan worden, hanteert het PBL dit ook voor 2030. De achtergrond hiervan ligt bij de
         vraagtekens die het PBL plaatst bij de realiseerbaarheid van de vérgaande voermaatregelen die
         voor de intensieve veehouderij (varkens en pluimvee) zijn voorzien in 2030. Een grote verlaging
         van het ruwe eiwitgehalte leidt namelijk tot risico’s voor de diergezondheid, terwijl de effecten op
         de productiviteit nog nader onderzocht moeten worden.
         In de melkveesector       lijken in 2030 depositiereducties tussen ca. 20 en 40 mol N/ha/jaar haalbaar.
         Voor de    melkveehouderij geldt dat het implementeren van de veevoermaatregelen en de
         bijbehorende aanpassingen in het diermanagement wel meer tijd kost, omdat voor een goede
         toepassing veel kennisopbouw en ervaring vereist is. Er zijn daarnaast aanzienlijke regionale
         verschillen in het reductiepotentieel door verschillen in het eiwitgehalte in de huidige rantsoenen;
         met name in Zuidoost Nederland is het eiwitgehalte al aanzienlijk lager. Voor melkvee lijken op
                                                                                                           PBL | 13
                                                                                                                        0000002348
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20079643
         langere termijn wel grotere reducties haalbaar zonder specifieke gevolgen voor het dierenwelzijn
         en  de productie. Het is nog lastig in te schatten welke investeringen boeren hiervoor moeten doen
         en in hoeverre het de productiviteit beinvioedt.
         De kosteneffectiviteit van    voermaatregelen ligt   tussen ca.  0,2 en  0,4 min. euro  per mol reductie
         per hectare   voor  melkvee   en tussen ca. 2 en 4 min. euro per mol reductie per hectare voor
         varkens. Voor    pluimvee ligt  de kosteneffectiviteit globaal  in de range tussen 4   en 6 min.  euro   per
         mol reductie per hectare.
         Overwegingen
         In de  analyse van de geschatte effecten en het basispad is zoals aangegeven geen rekening
         gehouden met de coronacrisis en de economische recessie die daar mogelijk uit volgt. De impact
         van een mogelijke recessie op de implementatie van de maatregelen verschilt, en is uiteraard ook
         afhankelijk van het tempo van economisch herstel dat daarop volgt. Voor maatregelen die een
         grote investering door de betreffende boeren vragen, zoals de voorgestelde stalaanpassingen, zou
         een recessie de snelheid van de implementatie kunnen belemmeren. Voor de volumemaatregelen,
         waarbij vooral de overheid investeert in het opkopen van bedrijven en rechten, kan een diepe
         recessie de animo bij boeren om deel te nemen daarentegen wellicht juist doen toenemen.
         Bij de  analyse  van de  maatregelen voor de landbouw is het PBL steeds uitgegaan van de door de
         ministeries aangegeven      toedeling van budgetten over deelsectoren op basis van diercategorieén.
         De analyses laten zien dat de ingeschatte kosteneffectiviteit tussen de deelsectoren flink uiteen
         kan lopen. Dit betekent dat met een andere toedeling van budgetten over de diercategorieén naar
         verwachting een hoger effect kan worden gerealiseerd met hetzelfde budget en dat de
         doelmatigheid van het beleid zo kan toenemen. Dit geldt voor zowel de maatregelen die gericht
         zijn op de reductie van het aantal bedrijven en dieren, als voor de stalmaatregelen.
         Belangrijkste uitkomsten voor de sector mobiliteit
         De volgende      aan het PBL en de andere kennisinstellingen voorgelegde          maatregelen voor de
                        -                                                                -
         sector mobiliteit zijn -
                                   al dan niet in aangepaste vorm    -
                                                                       in de brief van het kabinet opgenomen:
              Gerichte  handhaving op gemanipuleerde katalysatoren van vrachtauto’s.
         EN   Een  subsidieregeling voor de verschoning van de binnenvaartvloot.
              Innovatieregeling voor de inzet van schone mobiele werktuigen in de bouwsector.
              Een stimuleringsregeling voor walstroom voor zeeschepen.
         Np   Een stimuleringsregeling voor elektrisch taxién in de luchtvaart.
         Deze   maatregelen staan in hoofdstuk 6     van  deze notitie beschreven. In Tabel I worden de kosten
         en  effecten  gepresenteerd van drie van    de  vijf maatregelen.   De  maatregel  om  elektrisch taxién te
         stimuleren is niet opgenomen in de tabel omdat hiervoor enkel          een technisch  potentieel is
         geraamd, zonder dat duidelijk is welke kosten daarmee gepaard gaan en welk beleid nodig is om
         dit potentieel te ontsluiten. De maatregel voor schone mobiele werktuigen is niet opgenomen
         omdat er geen effect op de uitstoot van stikstof of andere stoffen aan de innovatieregeling kan
         worden toegekend.
         Omdat de maatregelen voor de sector mobiliteit niet direct op elkaar ingrijpen, kunnen de effecten
         bij elkaar worden opgeteld. Het pakket aan stikstofbronmaatregelen voor mobiliteit levert in 2030
         in totaal een afname op van de uitstoot van stikstofoxiden van circa 7,6 kton. De uitstoot van
         ammoniak neemt minimaal toe. De hieruit geraamde daling van de stikstofdepositie op
         stikstofgevoelige natuurgebieden bedraagt circa 6,5 mol N per hectare per jaar in 2030.
                                                                                                         PBL | 14
                                                                                                                      0000002349
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20079643
         Vrachtverkeer
         Met   gerichte handhaving op het correcte gebruik van katalysatoren in vrachtauto’s kan in 2030
         naar   schatting circa 80 procent van het probleem van slecht of niet werkende katalysatoren
                                                                         -       -
         worden voorkomen of opgelost. Dit resulteert in een daling van de NOy-uitstoot van circa 2,2 kton
         per jaar. Wel leidt deze optie tot een lichte verhoging van de NHz-uitstoot door het gebruik ervan
         in katalysatoren. De resulterende daling van de stikstofdepositie op stikstofgevoelige
         natuurgebieden in 2030 bedraagt circa 2 mol per hectare. De kosteneffectiviteit bedraagt circa 2
         miljoen euro per mol stikstofreductie per hectare per jaar.
         De effectiviteit van de maatregel is onzeker; het effect van strengere handhaving is vooraf moeilijk
         in te schatten, terwijl de huidige omvang van het probleem van niet-werkende katalysatoren niet
         goed bekend is. De overheidsuitgaven tot 2030 zijn geraamd op 18 miljoen euro.
         Bij deze maatregel lijkt de potentiéle impact van de coronacrisis beperkt. Bij lagere
         vervoersvolumes over de weg is het potentieel van de maatregel ook wat lager, maar dat valt weg
         in de onzekerheid rond de huidige omvang van het probleem en de effectiviteit van de maatregel.
         Binnenvaart
         De   subsidieregeling voor verschoning van de binnenvaartvloot heeft binnen de beleidsopties voor
         maobiliteit het grootste effect. De geraamde daling van de stikstofdepositie op stikstofgevoelige
         natuurgebieden in 2030 bedraagt circa 4,2 mol N per hectare per jaar.
         Dit is een onzekere inschatting, die sterk afhankelijk is van de animo en mogelijkheden in de
         branche om te investeren in schone technologie. Bij de effectschatting is aangenomen dat er
         voldoende subsidiebudget beschikbaar komt voor de verwachte deelname aan de regeling. De
         kosteneffectiviteit van deze beleidsoptie is geraamd op 6,4 miljoen euro per mol per hectare
         stikstofreductie. Deze optie resulteert ook in een lichte daling van de uitstoot van fijnstof (PM; 5).
         De cumulatieve overheidsuitgaven tot 2030 zijn geraamd op bijna 80 miljoen euro.
         De potentiéle impact van de coronacrisis is bij deze maatregel waarschijnlijk groter. Een recessie
         kan ertoe leiden dat de investeringsmogelijkheden en investeringsbereidheid in de
         binnenvaartsector worden beperkt, waardoor de deelname aan een subsidieregeling voor
         verschoning van de vloot lager kan uitvallen dan is geraamd.
         Zeevaart
         Met de   subsidieregeling voor walstroomvoorzieningen voor de zeevaart kunnen naar verwachting
         vijf extra  walstroomvoorzieningen worden gerealiseerd. Dit kan in 2030 leiden tot een reductie van
         de stikstofdepositie van naar schatting circa 0,3 mol N per hectare per jaar. De nationale kosten
         bedragen circa 6 miljoen euro in 2030, waarmee een kosteneffectiviteit resulteert van 21 miljoen
         euro per mol per hectare. Daarbij is verondersteld dat het gebruik van de walstroomvoorzieningen
         ook wordt gestimuleerd via andere beleidsopties. De benodigde overheidsuitgaven voor deze vijf
         aansluitingen konden binnen het tijdsbestek van deze analyse niet worden geraamd. De
         walstroomvoorzieningen leiden ook tot een daling van de uitstoot van fijnstof en COs,
         Ook bij deze maatregel geldt dat marktpartijen investeringen moeten doen, in dit geval in
         voorzieningen op het schip die gebruik van walstroom mogelijk maken. De investeringsbereidheid
         kan worden beinvloed door de impact van de coronacrisis.
         Luchtvaart
         Met elektrisch taxién in de luchtvaart kan ten slotte potentieel circa 0,4 mol per hectare per jaar
         aan   stikstofdepositie worden bespaard in 2030. In hoeverre de voorgenomen innovatiesubsidie
         hieraan kan bijdragen is niet bekend. Ook de nationale kosten van deze optie konden in het
         tijdsbestek van dit onderzoek niet worden bepaald.
                                                                                                    PBL | 15
                                                                                                                0000002350
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20079643
         Belangrijkste uitkomsten voor de overige sectoren
         De volgende aan het PBL en de andere kennisinstellingen voorgelegde maatregelen voor de
         overige sectoren zijn al dan niet in aangepaste vorm in de brief van het kabinet opgenomen:
                                 —                                 -
             1. Aanscherping van de eisen rond “best beschikbare technieken” (BBT) in het
                  Activiteitenbesluit;
             2.   Een stop op de subsidie ISDE-KA voor pelletkachels en biomassaketels;
             3.   Een specifieke maatwerkaanpak voor enkele industriéle piekbelasters.
         Deze   maatregelen   staan in hoofdstuk 7 van deze notitie beschreven. Tabel I presenteert de kosten
         en effecten  van  de  maatregel Subsidiestop  ISDE (pelletkachels en biomassaketels). Voor de
         andere twee opties is alleen een indruk gegeven van het technisch potentieel (aanscherpen eisen
         BBT) of te realiseren potentieel (maatwerkaanpak industriéle piekbelasters met een
         subsidiebudget van in totaal 20 min. euro). Het reductiepotentieel van deze maatregelen overlapt
         met elkaar omdat het aanscherpen van de eisen BBT betrekking heeft op aanscherpen van
         emissie-eisen bij de industrie in het algemeen, inclusief die van piekbelasters. Het te ontsluiten
         potentieel is afhankelijk van de te kiezen instrumentatie van het beleid.
         In het  basispad (KEV2019) is verondersteld dat de ISDE vanaf 2021 niet meer wordt opengesteld
         voor  pelletkachels en biomassaketels. Vorig jaar heeft het kabinet besloten om de subsidiestop
         echter al in 2020 te laten ingaan. Het aanvullende effect hiervan is een stikstofemissiereductie van
         maximaal 0,1 mol N per hectare per jaar in 2030. Deze emissiereductie zal in verschillende
         sectoren neerslaan: deels bij huishoudens en deels bij bedrijven, waaronder de dienstensector,
         landbouw en de industrie. Door het niet meer openstellen van de ISDE voor bovengenoemde
         categorieén zal het budget van de ISDE naar andere categorieén verschuiven (met name
         warmtepompen en zonneboilers). De overheidskosten zijn daarmee nihil. De nationale kosten van
         deze maatregel konden in het kader van deze analyse niet worden onderzocht. Daardoor is ook de
         kosteneffectiviteit niet bekend.
         Het kabinet   geeft aan nog twee andere instrumenten te willen verkennen (aanscherpen eisen BBT
         en specifieke maatwerkaanpak industriéle piekbelasters) met een (eenmalig) subsidiebudget van
         20 min. euro. Deze twee instrumenten zijn op dit moment nog onvoldoende uitgewerkt om ze te
         kunnen beoordelen op hun effect. De analyse volstaat daarom met een potentieelschatting en een
         indicatie van de kosteneffectiviteit. Het technisch potentieel dat met deze instrumenten kan
         worden aangeboord overlapt; het totale potentieel bedraagt zo’n 12 kton emissiereductie van
         stikstofoxiden in 2030, dat zou kunnen leiden tot een depositiereductie op stikstofgevoelige natuur
         van maximaal 5 mol N/ha/jaar. De kosteneffectiviteit van deze maatregelen ligt gemiddeld circa
         20 min. euro per mol stikstofdepositiereductie per hectare per jaar in 2030.
                                                                                                   PBL | 16
                                                                                                              0000002351
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20079643
          1         Inleiding
         1.1         Achtergrond pakket bronmaatregelen
         Nadat de Raad     van  State in mei 2019   een   streep  zette door het Programma Aanpak Stikstof (PAS)
         ontstond    een situatie met  grote maatschappelijke impact.      Met deze gerechtelijke uitspraak verviel
         de  mogelijkheid om op basis van het PAS vergunningen voor nieuwe economische en
         maatschappelijke activiteiten te verlenen met een effect op stikstofgevoelige natuur in Natura
         2000-gebieden. Natura 2000-gebieden zijn een Europees netwerk van beschermde
         natuurgebieden. Voor nieuwe activiteiten die stikstof naar de lucht uitstoten en stikstofneerslag
         (depositie) op stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden teweegbrengen, is
         vergunningverlening in veel gevallen lastig geworden. De uitspraak van de Raad van State is
         gebaseerd op de Habitatrichtlijn, een Europese richtlijn die als doel heeft de kwaliteit van de
         natuur te beschermen. De Habitatrichtlijn heeft twee kerndoelen waaraan lidstaten moeten
         werken: 1) de natuurkwaliteit in Natura 2000-gebieden mag niet verslechteren, of moet waar
         nodig verbeteren, en 2) op termijn moet de natuur van een lidstaat als geheel in een ‘gunstige
         staat van instandhouding’ gebracht worden. Een teveel aan stikstofdepositie is één van de
         oorzaken van de natuurkwaliteit in een deel van de Nederlandse Natura 2000-gebieden
         verslechtert. Niet alle natuur is gevoelig voor een teveel aan stikstof: honderddertig van de 161
         Nederlandse Natura 2000-gebieden zijn (deels) gevoelig voor een teveel aan depositie (RIVM,
         2020b). In veel van deze gebieden komen op dit moment te hoge depositiewaarden van stikstof
         voor, waardoor er risico bestaat dat de kwaliteit van de natuur wordt aangetast.
         De  ecologische onderbouwing en de argumentatie achter het PAS voldeden volgens de Raad van
         State niet   aan de Habitatrichtlijn. Het PAS kon daardoor niet meer gebruikt worden voor
         vergunningverlening (zie Hoofdstuk 2 voor een verdere uitwerking). Hierbij is een belangrijke
         opmerking dat de Habitatrichtlijn zelf niets over stikstof zegt. Dat stikstof toch in verband gebracht
         is met de Habitatrichtlijn komt door het nadrukkelijke beroep dat de Habitatrichtlijn doet op
         wetenschappelijke onderbouwing bij de bescherming van natuur en vergunningverlening. Er
         bestaat veel internationale wetenschappelijke consensus over de effecten van een teveel aan
         stikstof op stikstofgevoelige natuur, en dit maakt dat op grond van de Habitatrichtlijn stikstof een
         nadrukkelijke rol speelt in Nederlands natuurbeleid en bij het verlenen van vergunningen                en
                          2019).
         Als antwoord op de uitspraak van de Raad van State heeft het Kabinet gezocht naar maatregelen
         om kosteneffectief de stikstofdepositie te verlagen en zo vergunningverlening makkelijker mogelijk
         te maken. In    zijn brief “Voortgang stikstofproblematiek: structurele aanpak” heeft het kabinet een
         pakket    met zogenoemde bronmaatregelen gepresenteerd, bedoeld om de uitstoot (emissie) en de
         gerelateerde depositie van stikstof op natuur in Nederland te beperken?®?. Stikstof-
         bronmaatregelen richten zich op het verminderen van stikstofdepositie op stikstofgevoelige Natura
         2000-gebieden via het verminderen van stikstofemissies uit verschillende bronnen. De door het
         kabinet gekozen maatregelen hebben betrekking op verschillende economische sectoren, die alle
         bijdragen aan stikstofdepositie: landbouw, mobiliteit en industrie en overige sectoren.
         Elk  van  de door het kabinet   gekozen maatregelen is door de betrokken ministeries uitgewerkt in
         een   fiche met informatie   over de doelstelling, beoogde opzet, budgetten en instrumentatie van de
         maatregel. Op verzoek van het kabinet heeft het PBL, in samenwerking met andere
         kennisinstellingen (RIVM, TNO en CE Delft) een nadere analyse uitgevoerd van de maatregelen.
         Daarbij zijn de te verwachten effecten op de stikstofuitstoot en -depositie, kosten en
         12                                   structurele           24
             "/oortgang stikstofproblematiek:              aanpak”,
                                                                                                       PBL | 17
                                                                                                                    0000002352
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20079643
         kosteneffectiviteit geanalyseerd, op basis van de door de departementen aangeleverde          informatie
         (fiches) en de kennis, literatuurstudie en aanvullende analyses van de experts van de
         kennisinstellingen.
         Deze notitie doet geen    uitspraken  over de te verwachten effecten    van de voorgestelde
         maatregelen op de mogelijkheden       voor  vergunningverlening. Dit is een juridische kwestie waar
         alleen de rechter uitsluitsel over kan geven. Ook wordt niet ingegaan op het effect op verbetering
         van de natuurkwaliteit. Wel zal de notitie in lijn met een eerdere PBL publicatie over de
         stikstofproblematiek          en                 2019) kort het juridisch kader van de Habitatrichtlijn
         schetsen waarbinnen de geanalyseerde maatregelen beschouwd moeten worden.
         In voorgenoemde      kamerbrief presenteert het kabinet ook    een  pakket maatregelen voor
         natuurbehoud    en  -herstel, in combinatie met onder   meer  de  stikstofbronmaatregelen. Het      PBL
         heeft de  analyse  van  de effecten daarvan op de natuurkwaliteit beschreven in     een aparte   notitie:
         “Quick scan intensivering natuurmaatregelen.       Een eerste inschatting  van potentiéle effecten”     (Van
         Egmond en                    2020).
         1.2        Opzet analyse bronmaatregelen
         Bij het analyseren   van  de door het Kabinet   voorgelegde maatregelen staat het potentieel centraal
         dat deze   maatregelen   hebben   om  de uitstoot (emissie) en de daarmee samenhangende depositie
         van stikstof (neerslag op de grond) op Natura 2000-gebieden in Nederland te verminderen in
         2030. Het gaat hierbij specifiek om de uitstoot naar de lucht van ammoniak en stikstofoxiden,
         zogenoemde reactieve vormen van stikstof. Ammoniak (NH3z) wordt in belangrijke mate
         uitgestoten door de landbouw en hangt onder andere samen met de productie, opslag en
         toediening van mest. Stikstofoxiden (NOx) worden met name uitgestoten bij de verbranding van
         fossiele brandstoffen, bijvoorbeeld door automotoren en de industrie. Stikstofdepositie, de
         stikstofhoudende verbindingen die vanuit de lucht neerslaan op de grond, staat centraal omdat
         een te hoge atmosferische stikstofdepositie een verzurende en/of vermestende invioed heeft op
         natuur en zo de kwaliteit van een stikstofgevoelig habitat (leefgebied) significant kan aantasten.
         Meer informatie over emissie en depositie van stikstof in Nederland wordt gegeven in hoofdstuk 3
         en  sectie 4.2.
         In deze notitie staan door het kabinet    aangedragen maatregelen centraal. De notitie gaat ook over
         instrumenten. Daarvoor hanteren      wij in deze notitie de volgende definities: een maatregel is
         datgene wat in de samenleving fysiek dient te veranderen zodat (in dit geval) de uitstoot van
         stikstof naar de lucht (stikstofoxiden, ammoniak) daalt. Bijvoorbeeld het sluiten van een
         energiecentrale, of voertuigbestuurders die hun snelheid op de snelwegen aanpassen. Beide
         fysieke veranderingen in de samenleving leveren een reductie in stikstofemissies op. Een
         beleidsinstrument is datgene wat een overheid inzet om er voor te zorgen dat de fysieke
         veranderingen in de samenleving (de maatregelen) plaatsvinden. In het geval van de snelheid op
         snelwegen kan de overheid bijvoorbeeld de maximumsnelheid aanpassen. Ook kan de overheid
         zelf de samenleving fysiek aanpassen (ofwel maatregelen treffen), bijvoorbeeld door het
         aanleggen van walstroomaansluitingen voor binnenvaart- of zeeschepen, of het aanleggen van
         aansluitpunten voor windparken op zee. Het beleidsinstrument is dan het verlenen van een dienst
         aan de samenleving door de overheid. Vaak besluit de overheid deze dienst zelf te verlenen maar
         besteedt zij de uitvoering van deze dienst uit aan private partijen.
                                                                                                      PBL  |  18
                                                                                                                      0000002353
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20079643
         Er zijn verschillende typen beleidsinstrumenten    te onderscheiden:
              ¢
                  Heffingen, belastingen en accijnzen ofjuist vrijstelling daarvan;
              e   Subsidies  en fiscale stimulering;
              e   Normen en verplichtingen (incl. handhaving van de afspraak);
              e
                  Convenanten en afspraken;
              e   Informatie-  en  communicatie-instrumenten;
              e   Het zelf verlenen  van een  publieke dienst.
         Voor de   analyse is uitgegaan van het potentieel dat maatregelen hebben om de emissie en
         depositie van stikstof op Natura 2000-gebieden in Nederland in 2030 te verlagen bij een volledige
         inzet van de betreffende maatregelen. Om de invloed van de maatregelen te bepalen bovenop de
         verwachte ontwikkelingen in het basispad (zonder extra maatregelen) is er gebruik gemaakt van
         het zogenoemde referentiepad dat jaarlijks wordt geactualiseerd (zie sectie 4.1 voor meer
         informatie). Hiertoe is gebruik gemaakt van de emissieraming die is opgesteld in het kader van de
         Klimaat- en Energieverkenning 2019 (Schoots en Hammingh 2019). Daarin zijn de verwachte
         emissies tussen 2018     -
                                    2030 voor broeikasgassen en luchtverontreinigende stoffen zoals de
         verschillende stikstofemissies in Nederland in kaart gebracht.
         Voor alle   maatregelen zijn de nationale kosten bepaald, waarvan de gebruikte methodiek in sectie
         4.3 nader wordt   toegelicht. Bij het begrip nationale kosten wordt uitgegaan van het saldo van
         directe kosten en directe opbrengsten vanuit maatschappelijk kostenperspectief. Hierbij zijn de
         nationale kosten uitgedrukt als meerkosten ten opzichte van het basispad. Nationale kosten
         maken geen onderscheid tussen welke partijen (maatschappelijke partijen dan wel de overheid) de
         kosten dragen. Het gaat om de kosten voor de natie als geheel, inclusief de overheid. Bij het
         berekenen    van de nationale kosten wordt de vraag wie binnen Nederland      voor welk deel van   de
         kosten  opdraait  als een  verdelingsvraag gezien die via beleid georganiseerd kan worden. Er
         kunnen op basis van nationale kostenberekeningen dus ook geen conclusies worden getrokken
         over wat specifieke maatregelen voor specifieke partijen gaat kosten. Eventuele baten zoals voor
         volksgezondheid en natuurbeheer worden niet in vermindering gebracht. De nationale kosten,
         uitgedrukt in jaarlijkse kosten, kunnen in combinatie met de jaarlijkse effecten (zoals minder
         stikstofdepositie) wel gebruikt worden om de kosteneffectiviteit te berekenen voor de samenleving
         als geheel. Dit wordt uitgedrukt in euro per eenheid gerealiseerd effect. Hierbij gaat het specifiek
         om de reductie in stikstofdepositie op het areaal stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden
         per jaar. In deze notitie wordt de kosteneffectiviteit als belangrijkste indicator gebruikt om de
         voorgestelde maatregelen onderling te vergelijken op hun effectiviteit om de stikstofdepositie op
         natuur terug te dringen. Daarnaast zijn de directe bijdrage van de overheid aan de financiering
         van de maatregelen over de implementatieperiode (2021-2030) in deze notitie opgenomen. Ook
         zijn per maatregel de mogelijke neveneffecten op andere leefomgevings- en economische
         aspecten verkend.
         Het doel   van voorliggende analyse is om een vergelijking mogelijk te maken tussen de emissie- en
         depositie-effecten en de kosteneffectiviteit van de verschillende maatregelen. Een kanttekening
         hierbij is dat de bronmaatregelen in deze notitie beschouwd zijn als afzonderlijke maatregelen en
         niet als pakket zijn geanalyseerd. Hierdoor is de wisselwerking tussen de verschillende
         beleidsmaatregelen en de samenhang met andere typen beleid niet meegenomen. Een factor van
         onzekerheid is dat de instrumentatie niet voor alle maatregelen volledig concreet uitgewerkt was.
         De coronacrisis leidt daarnaast tot grote aanvullende onzekerheden. De analyses in deze notitie
         zijn gemaakt in de periode van half februari tot half maart 2020, voordat de omvang van de
         coronacrisis duidelijk was. In deze notitie is daarom gekozen om terughoudend om te gaan met
         het presenteren van effecten voor dichtbij gelegen zichtjaren. Afhankelijk van de duur en de diepte
         van de verwachte recessie, hoe groter de kans is dat de impact ook op de langere termijn zal
         doorwerken. De betrouwbaarheid en onzekerheden van de analyses zijn nader beschouwd in sectie
         4.4.
                                                                                                    PBL | 19
                                                                                                               0000002354
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20079643
         Leeswijzer
         Hoofdstuk 2 schetst het juridisch kader dat de basis vormt onder de  huidige stikstofproblematiek.
         In hoofdstuk 3 worden de  belangrijkste kenmerken   en de huidige situatie van stikstofemissie en
         depositie in Nederland behandeld. Hoofdstuk 4 beschrijft de werkwijze van de analyse van de
         beleidsmaatregelen. In dit hoofdstuk wordt specifiek ingegaan op de referentieraming, de relatie
         tussen emissie en depositie, de wijze van kostenberekening en de onzekerheden. Hoofdstuk 5-7
         gaan in op de geraamde emissie- en depositiereductie en kosteneffectiviteit van de voorgestelde
         maatregelen voor de sectoren landbouw, mobiliteit en industrie en overige sectoren.
                                                                                                 PBL | 20
                                                                                                            0000002355
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20079643
          2 Juridisch kader
         2.1       Waarom         vergunningverlening lastig geworden                      is
         De  uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State over het Programma
         Aanpak Stikstof (PAS) in mei 2019 volgde op een uitspraak van het Europees Hof van Justitie in
         november 2018. Beide uitspraken achtten de ecologische onderbouwing en de argumentatie achter
         de vergunningverlening via het Programma Aanpak Stikstof niet conform de Europese
         Habitatrichtlijn; de juridische basis onder het Nederlandse natuurbeleid. Het PAS kon daarmee niet
         meer als beleidsprogramma gebruikt worden om vergunningverlening te vergemakkelijken. Het
         PAS voorzag economische activiteiten en projecten in een procedureel relatief eenvoudige manier
         om vergunningen aan te vragen om stikstof uit te stoten. Het ging daarbij om stikstofuitstoot met
         een mogelijk effect op stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Het PAS had zogenoemde gebied
         specifieke ontwikkelingsruimte gereserveerd: aanvragers die deze ruimte wensten te gebruiken
         om stikstof te kunnen uitstoten konden via een rekeninstrument op internet (welke gekoppeld was
         aan het AERIUS-model van het RIVM; RIVM 2020b) ontwikkelingsruimte reserveren voor hun
         specifieke activiteit en daarmee bij de betreffende provincie een vergunning verkrijgen voor de
         specifieke economische activiteit of project.
         Via onder andere    (geplande) gebied specifieke natuurherstelmaatregelen en stikstofreducerende
         maatregelen voorzag het PAS (in theorie) in een netto verbetering van de natuurkwaliteit in
         stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden. Een deel van de verkregen reducties in stikstofdeposities
         én het geplande herstel van de natuurkwaliteit werd weer verrekend met de ontwikkelingsruimte
         die via de rekeninstrument werd uitgegeven aan nieuwe economische activiteiten en projecten.
         Deze procedure voldeed kortgezegd niet aan de Habitatrichtlijn omdat zij: a) ontwikkelingsruimte
         uitgaf voordat de daaraan ten grondslag liggende depositiereducties en effecten van
         natuurherstelmaatregelen aantoonbaar gerealiseerd waren, en b) omdat niet conform de
         Habitatrichtlijn onderscheid gemaakt werd in maatregelen die de overheid trof om een
         achteruitgang van de kwaliteit van de Natura 2000-gebieden te voorkomen en maatregelen die
         niet nodig zijn om een achteruitgang van de kwaliteit van de gebieden te voorkomen, maar, onder
         voorwaarden, kunnen worden gebruikt om vergunningen makkelijker mogelijk te maken. Voorts
         werd ook de voorspelde daling van de stikstofdepositie door zogenoemde ‘autonome
         ontwikkelingen’ ten onrechte gebruikt om ontwikkelingsruimte toe te delen (zie voor autonome
         ontwikkelingen tekstbox 2.1). Kort gezegd: Het PAS gooide alle maatregelen en ontwikkelingen
         onterecht op één hoop. In de volgende paragraaf gaan we hier uitgebreider op in en bespreken we
         de implicaties van deze punten voor een eventueel nieuw maatregelenpakket (zie ook      EEE
                    2019).
         Nadat er een streep door het PAS was gezet was, werd de rekentool van het AERIUS-model offline
         gehaald en stokte de vergunningverlening voor een veelheid aan activiteiten en projecten. Hierbij
         kan gedacht worden aan activiteiten en projecten van het bouwen van nieuwe stallen en woningen
         tot het aanleggen van nieuwe wegen of het bouwen van rioolwaterzuiveringsinstallaties. Sommige
         projecten of activiteiten konden nog wel doorgang vinden omdat aangetoond kon worden dat zij
         geen significant negatief effect op Natura 2000-gebieden hebben of, vonden doorgang via de
         zogeheten ADC-toets. Bij dat laatste gaat het om projecten waarvoor geen Alternatief bestaat, er
         Dwingende redenen van groot openbaar belang zijn, en er Compensatie verleend wordt voor de
         veroorzaakte schade aan de natuur. Voor de meeste activiteiten en projecten is deze ADC toets
         echter geen optie, en zelfs bij het weer online komen van de rekentool in de loop van september
         2019 bleef het verkrijgen van een vergunning voor de meeste projecten zeer lastig omdat nu een
         uitgebreid vergunningtraject conform de Habitatrichtlijn gevolgd dient te worden. Per
         aangevraagde vergunning moet worden onderbouwd dat de extra uitgestoten stikstof geen
                                                                                                 PBL | 21
                                                                                                            0000002356
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20079643
         significant nadelig effect heeft op de natuurkwaliteit in Natura 2000-gebieden waar de stikstof
         neerslaat. Sommige activiteiten of projecten zijn instaat zogenoemd te ‘salderen’, zodat per saldo
         de stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur niet toeneemt. Salderen wil zeggen dat zij door
         stikstofuitstoot weg te halen bij bestaande activiteiten ruimte creéren voor nieuwe stikstofuitstoot
         door nieuwe activiteiten. Dit salderen kan binnen een project plaatsvinden     -
                                                                                          het zogenoemde
         intern salderen. Een voorbeeld is een boer die een oude stal met relatief veel stikstofuitstoot per
         dier vervangt voor een grotere moderne stal met relatief minder uitstoot per dier. Er kan ook
         extern   gesaldeerd worden. Hierbij kan stikstofruimte verkregen worden door projecten of
         activiteiten te  kopen en deze te beéindigen en de verkregen ruimte in te zetten voor nieuwe
         projecten (zie ook tekstbox 2.1). Buiten dit salderen is het onderbouwen dat extra stikstofdepositie
         op Natura 2000-gebieden geen nadelig effect heeft op de natuurkwaliteit ook een van de
         mogelijkheden. Onder voorwaarden kan dit ook mogelijkheden bieden voor vergunningverlening.
         De belangrijkste voorwaarde zal daarbij de wetenschappelijke zekerheid van de onderbouwing
         Dergelijke wetenschappelijke zekerheid kan beleidsmatig georganiseerd worden (zie hiervoor
                                                                                                             Zp.
                                                                                                             BES
         en                   2019).
         2.2        Waarom het PAS niet voldeed                       aan    de   Habitatrichtlijn
         Dat het   Europese Hof van Justitie en de Raad van State de argumentatie achter de procedure van
         het PAS niet als    rechtsgeldig zagen, heeft grofweg twee redenen. We bespreken de twee redenen
         waarna we de implicaties schetsen voor vergunningverlening, voor het kiezen van maatregelen, en
         tot slot de implicaties voor de te verwachten stikstofreducties veroorzaakt door coronacrisis.
         Effecten    van maatregelen dienen vast te staan
         Het PAS   ging uit van geplande of verwachte dalingen in stikstofuitstoot en gerelateerde deposities
         in Natura 2000-gebieden. Deze daling stond niet (wetenschappelijk) vast op het moment dat
         vergunningen verleend werden. Dit was volgens zowel het Hof als de Raad van State niet in lijn
         met de (wetenschappelijke) zekerheid die de Habitatrichtlijn vereist als het gaat over de
         zogenoemde ‘mitigerende maatregelen’ die genomen kunnen worden onder artikel 6 derde lid van
         de Habitatrichtlijn om het effect van extra stikstofuitstoot te mitigeren en zo vergunningverlening
         mogelijk te maken.
         Niet het stikstofsaldo telt,      maar  de beleidsinspanning
         Het PAS   ging  uit van een  netto verlaging van stikstofdepositie. Langs welke type beleidsinspanning
         die verlaging   tot stand werd gebracht werd minder eenduidig vastgelegd. Zo werd het
         stikstofreducerende effect van overheidsmaatregelen soms deels toegekend aan de doelstelling om
         de natuurkwaliteit te verbeteren, maar soms ook aan ruimte die weer uitgegeven kon worden voor
         vergunningverlening. Ook werden de stikstofreducerende effecten van zogenoemde autonome
         ontwikkelingen ontwikkelingen die plaatsvinden zonder dat er gericht natuurbeleid aan te pas
                           -
         komt   -
                  ingeboekt om de natuurkwaliteit te verbeteren of om weer uit te geven als nieuwe
         vergunningruimte. De Habitatrichtlijn gaat echter uit van een verplichting om de natuurkwaliteit
         niet te laten verslechteren. Daarnaast geldt een inspanningsverplichting om de natuurkwaliteit
         waar nodig te verbeteren. In technische termen gaat het hierbij om het 1e en 2e lid van artikel 6
         van de Habitatrichtlijn. Alle maatregelen die nodig zijn om deze doelen te bereiken, kunnen niet
         worden ingezet om ruimte te scheppen voor nieuwe activiteiten die een extra stikstofdepositie
         veroorzaken. Autonome ontwikkelingen die gunstig zijn voor de stikstofdepositie kunnen evenmin
         worden ingezet ter verrekening van extra stikstofdeposities door nieuwe activiteiten. Dit komt
         omdat autonome ontwikkelingen niet met het oog op die nieuwe activiteiten (maar autonoom
         daarvan) zijn genomen. De overheid moet dus voldoende inspanning verrichten om de
         natuurkwaliteit niet te laten verslechteren of waar nodig te verbeteren -bijvoorbeeld door het mee
         te wegen in een beoordeling van de zogenoemde staat van instandhouding van Natura 2000-
         gebieden. In het geval dat door autonome ontwikkelingen zoals bijvoorbeeld de huidige
         coronacrisis de natuurkwaliteit boven de zogenoemde instandhoudingsdoelstellingen van een
         specifiek Natura 2000-gebied uitstijgt, zou het tot minder noodzaak voor maatregelen onder
                                                                                                    PBL | 22
                                                                                                                 0000002357
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20079643
         artikel 6.1 en  6.2 kunnen leiden. Wel kan dit    positieve effect van autonome ontwikkelingen worden
         meegenomen      bij  de beoordeling   van de staat  van instandhouding.
         Tekstbox 2.1
         Bijdragen   van    maatregelen     en  ontwikkelingen    aan  vergunningruimte
         Mitigerende maatregelen kunnen worden ingezet ten bate van vergunningverlening
         Naast de inspanningsverplichting die de Habitatrichtlijn stelt voor een lidstaat om de
         natuurkwaliteit in stand te houden dan wel te verbeteren, biedt de Habitatrichtlijn cok de
         mogelijkheid dat de overheid van een lidstaat optreedt als het bevoegd gezag dat vergunningen
         afgeeft voor activiteiten of projecten met een mogelijk verslechterend effect op de natuurkwaliteit.
         In juridisch-technische termen artikel 6, 3e lid van de Habitatrichtlijn. Vergunningen kunnen
         worden verleend onder de voorwaarde dat onderbouwd kan worden dat de natuurkwaliteit niet
         verslechtert  bij het verlenen van de vergunning. Volgens de Habitatrichtlijn gaat het bij
         vergunningverlening dus om een aparte activiteit waar de overheid een andere rol heeft.
         Initiatiefnemers van projecten of activiteiten kunnen zelf maatregelen treffen om de negatieve
         effecten te niet te doen. In juridische termen heten dit beschermde of mitigerende maatregelen.
         Het intern en extern salderen is een typische mitigerende maatregel. Het treffen van mitigerende
         maatregelen kan de vergunningverlening voor economische en maatschappelijke activiteiten
         vergemakkelijken. Deze mitigerende maatregelen worden in de regel door initiatiefnemers zelf
         getroffen en moeten gekoppeld zijn aan een individueel project.
         Autonome     ontwikkelingen, uitsluitend van belang via bepaling staat van instandhouding
         Stikstofreducties die   zijn te verwachten door het algemeen beleid (zoals bijvoorbeeld klimaatbeleid
         of energiebeleid) of andere algemene ontwikkelingen (zoals bijvoorbeeld technologische
         ontwikkelingen in automotoren of de corona-crisis) zijn niet gekoppeld aan een concreet project of
         een programma met meerdere concrete projecten. De effecten van deze zogenoemde ‘autonome
         ontwikkelingen’ mogen daarom ook niet worden betrokken bij de beoordeling van de mogelijk
         negatieve effecten van nieuwe projecten met extra stikstofuitstoot. Autonome ontwikkelingen
         leiden dus niet automatisch tot ruimte voor vergunningverlening. Wel is het zo dat autonome
         ontwikkelingen mogen worden meegewogen in de beoordeling van de natuurkwaliteit van de
         specifieke Natura 2000-gebieden. Waar autonome ontwikkelingen ervoor zorgen dat deze kwaliteit
         boven de per Natura 2000-gebied vastgestelde instandhoudingsdoelstellingen uitstijgt, mag dit
         meegewogen worden bij het bepalen van de effecten van nieuwe projecten. Als boven het
         minimaal bereiken van de instandhoudingsdoelstellingen van een Natura 2000-gebied een buffer is
         opgebouwd, zijn de effecten van nieuwe projecten juridisch gezien vaak minder of niet schadelijk
         voor een Natura 2000-gebied en hoeven er dus minder of geen mitigerende maatregelen getroffen
         te worden voor een vergunning.
         Overheidsmaatregelen: Vergunningverlening komt op de                  tweede plaats
         Volgens de Habitatrichtlijn zal de overheid in zijn algemeenheid      eerst voldoende maatregelen
         moeten treffen om de natuurkwaliteit in stand te houden daar waar die achteruit       gaat, dan wel  te
         verbeteren daar     waar dat  nodig is. Pas als aan deze  verplichtingen wordt voldaan kunnen
         daarbovenuit gaande effecten van dergelijke maatregelen een rol spelen bij de
         vergunningverlening. Waar bij het PAS het netto resultaat van alle soorten maatregelen
         gezamenlijk als uitgangspunt werd genomen, maakt de Habitatrichtlijn onderscheid in het type
         inspanning die je als overheid dient te plegen voor specifieke doeleinden. Inspanningen gericht op
         het versoepelen van vergunningverlening kunnen dus pas ingeboekt worden nadat er duidelijk
         onderscheidbare (stikstof)maatregelen zijn getroffen om de natuurkwaliteit in stand te houden dan
         wel waar nodig te verbeteren. Dit neemt niet weg dat initiatiefnemers per project of activiteit
         mitigerende maatregelen kunnen treffen -zoals bijvoorbeeld het reeds genoemde salderen- en zo
         vergunningverlening mogelijk kunnen maken, ook als de natuurkwaliteit nog achteruit gaat.
         Voorwaarde is hierbij dus dat de stikstofreductie die gebruikt wordt om een nieuw project mogelijk
         te maken plaatsvindt in het kader van dit individuele project; zoals bij salderen het geval is.
                                                                                                     PBL | 23
                                                                                                                 0000002358
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20079643
         2.3         Implicaties          van     het   juridisch kader voor het effect                       van
                     overheidsbeleid op vergunningverlening
         Niet alle  aspecten van het Europeesrechtelijk kader van artikel 6 Habitatrichtlijn kwamen in de
         PAS-uitspraken aan de orde omdat het in de PAS-uitspraken ging om de toelating van nieuwe
         activiteiten. Daarmee blijft een aspect van de verplichting om achteruitgang van Natura 2000-
         gebieden te voorkomen (artikel 6 lid 2 Habitatrichtlijn) onderbelicht. Deze verplichting is echter
         wel zeer relevant voor het nemen van maatregelen die gericht zijn op depositiereductie. Deze
         verplichting moet niet alleen in acht worden genomen als nieuwe activiteiten ter discussie staan,
         maar is in zijn algemeenheid van belang bij het boordelen van gebied specifiek overheidsbeleid,
         ook in relatie tot het toestaan van reeds lang vergunde economische activiteiten. Voor zover de
         kwaliteit van habitats in Natura 2000-gebieden achteruit gaat en een te hoge stikstofbelasting een
         van de aanwijsbare oorzaken is, is de overheid verplicht actief maatregelen te nemen om die
         achteruitgang     zo  snel als redelijk mogelijk te stoppen. Voor gebieden waar zich deze situatie
         voordoet moet dus       een  strategie  en plan worden ontwikkeld hoe de achteruitgang gestopt kan
         worden. Daarbij hoeft niet alleen te worden gedacht aan een reductie van de stikstofbelasting,
         maar kunnen ook andere maatregelen, bijvoorbeeld ecologische herstelmaatregelen, een
         belangrijke rol spelen (zie hiervoor       EEA
                                                         en                2019). Als de overheid echter geen plan
         heeft hoe ze de achteruitgang in een specifiek gebied zo snel als redelijk mogelijk kan stoppen en
         als aangetoond kan worden dat een bepaalde bron die de te hoge stikstofdepositie plaatselijk
         mede veroorzaakt bijdraagt tot de achteruitgang, dan kan de overheid worden gedwongen om
         deze activiteit te stoppen -ook als is die sinds vele jaren vergund. In dat geval betekent dit dus het
         intrekken van onherroepelijke vergunning.*? Voor de gebieden waar achteruitgang van de kwaliteit
         plaatsvindt en dat mede wordt veroorzaakt door een te hoge stikstofdepositie is dus eerst een plan
         nodig hoe die achteruitgang gestopt wordt. De discussie omtrent de toelating van nieuwe
         projecten zal dus tegen de achtergrond van deze (gebiedsspecifieke) plannen moeten worden
         gevoerd.
         2.4         Implicaties van het juridisch kader                          voor     het kiezen          van
                    type maatregelen
         Het doel   van  de   Habitatrichtlijn is het instandhouden    van de kwaliteit van  de Natura 2000-
         gebieden    en  het op den duur bereiken      van een   gunstige staat van  instandhouding   van   de te
         beschermen      habitattypen    in Nederland als   geheel. Dat laatste kan betekenen dat in     sommige
         gebieden de natuurkwaliteit niet alleen niet achteruit mag gaan, maar moet worden verbeterd.
         Stikstofbronmaatregelen kunnen daar een bijdrage aan leveren, maar zij zijn zeker niet de enige
         maatregelen waaraan gedacht kan worden. Er zijn meer knoppen om aan te draaien, zowel om de
         natuurkwaliteit te verbeteren als om ruimte voor vergunningen te creéren (zie                  en   BED
                     2019). Daarbij vraagt     de  Habitatrichtlijn niet om landelijke stikstofdoelen.  Wanneer de
         overheid vanuit politieke overtuiging ervoor kiest om de vergunningverlening te vergemakkelijken
         -de Habitatrichtlijn vraagt niet om een vergemakkelijking van vergunningverlening- dan zullen
         daarbij alle verplichtingen uit de Habitatrichtlijn en de kaders van de Habitatrichtlijn voor de
         juridische duiding van maatregelen in acht moeten worden genomen (zie hiervoor textbox 2.1).
         Omdat de natuurkwaliteit gebiedspecifiek beoordeeld wordt zal dit dus in essentie gebiedsgerichte
         maatregelen vergen die in eerste instantie gericht zijn op het niet laten verslechteren, en waar
         nodig verbeteren, van de natuurkwaliteit. Pas daarna kunnen maatregelen worden ingezet om
         vergunningverlening te vergemakkelijken. Kortom, beleidsmatig een landelijk stikstofdoel
         formuleren op basis waarvan bronmaatregelen worden geselecteerd kan een politieke keuze zijn,
         13
             Zie Rechtbank Oost-Brabant 19 augustus 2019, ECLI:NL:RBOBR:2019:4830.    Tegen deze uitspraak is thans hoger
             beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak aanhangig.
                                                                                                            PBL  | 24
                                                                                                                          0000002359
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20079643
         maar  biedt  gezien de gebiedspecifieke aard van het natuurvraagstuk en de eisen vanuit de
         Habitatrichtlijn dus niet a priori garanties voor vergunningverlening. Immers, één landelijk
         stikstofdoel biedt naar verwachting onvoldoende duidelijkheid over aard en locatie van de
         noodzakelijke beleidsinspanning. Tot slot, mochten autonome ontwikkelingen in stikstofemissies     er
         voor zorgen dat een nationaal stikstofdoel gehaald wordt of dichtbij komt, dan ontslaat het de
         overheid naar verwachting niet van de verplichting om achteruitgang van de natuurkwaliteit te
         stoppen en waar nodig het leveren van inspanning om de natuurkwaliteit te verbeteren. Waar
         noodzakelijk kan dat nog altijd stikstofbronmaatregelen betreffen (zie tekstbox 2.1).
         2.5       Implicaties          van    het  juridisch kader         voor    stikstofreducties
                   veroorzaakt door de coronacrisis
         Gezien de   Habitatrichtlijn is het naar verwachting niet zo dat een (mogelijke) forse autonome
         ontwikkeling veroorzaakt door de coronacrisis het beleid flink op weg zou helpen, of zelfs tot
         minder noodzaak voor maatregelen zou kunnen leiden. Een tijdelijke daling van de emissies en de
         daardoor veroorzaakte deposities door de coronacrisis is voor de vergunningverlening irrelevant.
         Mocht de coronacrisis leiden tot een permanente daling van de emissies en deposities, dan kan dat
         relevant worden, echter alleen binnen de hiervoor geschetste kaders. Het gaat om een autonome
         ontwikkeling die niet is veroorzaakt door maatregelen die zijn genomen met het oog op bepaalde
         nieuwe activiteiten en daar juridisch ook niet aan zijn gekoppeld. De enige manier waarop de
         coronacrisis het beleid zou kunnen helpen is via het verbeteren van de staat van instandhouding,
         dus de natuurkwaliteit door permanent lagere emissies en deposities. Als de natuurkwaliteit zover
         verbetert dat zij in een Natura 2000-gebied boven de gebied specifieke
         instandhoudingsdoelstellingen uitstijgt dan kan dat tot gevolg hebben dat nieuwe activiteiten met
         extra stikstofuitstoot geen negatieve invloed op de (instandhoudingsdoelstellingen) van een
         bepaald gebied hebben en dus kunnen worden toegelaten. De verlaging van de depositie door de
         coronacrisis mag dus meegenomen worden bij de beoordeling van de staat van instandhouding
         van een Natura 2000-gebied en het mogelijke effect van nieuwe stikstofuitstoot daarop, zoals dat
         beargumenteerd kan worden in de passende beoordeling bij een vergunningaanvraag. Het is
         echter zeer de vraag of de coronacrisis de natuurkwaliteit in Natura 2000-gebieden in die mate
         doet verbeteren dat zij boven de instandhoudingsdoelstellingen uit stijgt.
                                                                                                   PBL | 25
                                                                                                               0000002360
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20079643
          3 Stikstofemissie                                                           en
         depositie                                   in Nederland
         Stikstof kenmerkt zich door     een veelheid van verschijningsvormen, omzettingen,
         verspreidingsroutes, verontreinigingsbronnen en effecten. Als het over de negatieve effecten van
         stikstof gaat, dan gaat het niet over moleculair stikstof (N2), de verschijningsvorm van stikstof
         waar onze atmosfeer voor 78% uit bestaat, maar over zogenaamde reactieve vormen van stikstof
         (in het vervolg ‘stikstof’). Deze reactieve vormen zijn omgezet uit N; door verschillende natuurlijke
         processen (bliksem, biologische omzetting), industriéle stikstofbinding en/of verbranding.
         Reactieve vormen zijn onder andere verschillende stikstofoxiden (NO), nitraten, ammoniak (NHz)
         en organisch gebonden stikstof.
         Relatie tussen stikstof      en  natuurkwaliteit
         Stikstof komt in vele   vormen    in de natuur voor, en is het essentieel voor planten en dieren, als
         bouwsteen    voor  de vorming van eiwitten, bladgroen en organische verbindingen. Daarenboven
         bevordert het groei en ontwikkeling, een eigenschap die wordt benut voor de productie van
         landbouwgewassen, door toediening van (kunst)mest. Te veel stikstof veroorzaakt echter een
         probleem voor stikstofgevoelige natuur. Bij een hoge stikstofdepositie komen planten- en
         diersoorten die een voedselarme grond prefereren minder voor. Stikstof-minnende planten- en
         diersoorten nemen dan de plaats in van andere soorten, wat een negatief effect heeft op de
         biodiversiteit. De uitstoot van stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NH3z) kan na depositie ook leiden
         tot verzuring van de bodem (PBL 2020b). Vandaar dat stikstofproblemen ook wel worden
         voorgesteld als ‘teveel van het goede’ (“too much of a good thing”; Sutton et al. 2011).
         In de discussie   over de stikstofproblematiek wordt gesproken over kritische depositiewaarden
         (KDWs).   Dit is de depositiehoeveelheid waarboven het risico bestaat dat de kwaliteit van de natuur
         in een specifieke habitat significant wordt aangetast door de verzurende en/of vermestende
         invloed van atmosferische stikstofdepositie (Nilsson en Grenfelt 1988). De overschrijding van de
         kritische depositiewaarde door de daadwerkelijke depositie is de reden dat het Nederlandse
         natuurbeleid -waaronder het PAS        -
                                                  werkten aan een verlaging van stikstofdepositie. Wanneer de
         huidige hoeveelheden aan stikstofdepositie worden vergeleken met de kritische depositiewaarden
         van natuur in Natura 2000-gebieden dan valt op dat op veel plekken de kritische depositiewaarden
         worden overschreden. Van de 161 Natura 2000-gebieden in Nederland kennen 130 gebieden
         stikstofgevoelige habitattypen, waarbij een groot gedeelte een overschrijding van één of meer van
         de in dat gebied voorkomende kritische depositiewaarden is gesignaleerd (Figuur 3.1; RIVM,
         2020b).
                                                                                                      PBL | 26
                                                                                                               0000002361
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur     3.1
             Overschrijding van kritische depositiewaarde       in stikstofgevoelige   Natura 2000-gebieden,        2017
             Maximumoverschrijding
             binnen het getoonde oppervlak
                                                                                                Maximumoverschrijding
                                                                                                in mol N/ha/jaar
                                                                                               [0     Geen overschrijding
                                                                                               7      Minder dan 350
                                                                                               I      350-1400
                                                                                               Il     1¢00 of meer
                                                               ia
             Bron; RIVM/Aerius 2019
                                                              #E       :
         Uitstoot     van   ammoniak       en stikstofoxiden
         Van de reactieve        vormen van   stikstof staan ammoniak       en  stikstofoxiden in deze notitie centraal.
         Het   overgrote deel van de uitstoot van ammoniak in Nederland is afkomstig van de landbouw.
         Daarbij zijn vooral de emissies die samenhangen met stal en mestopslag en het uitrijden van mest
         belangrijk. Ammoniak wordt in de Nederlandse landbouw voornamelijk gevormd uit stikstof in de
         urine en    gemineraliseerde organische stikstof         in feces van landbouwdieren. Deze ammoniak komt
         vrij bij de bacteriologische conversie van organisch gebonden stikstof naar ammonium, en wordt
         beinvlioed doar de specifieke fysische en chemische condities waarbij de omzetting plaatsvindt
         (Lagerwerf      et al.  2019).  Kunstmest met een      hoog bestanddeel      aan ureum      is ook een bron van
         ammoniak. Stikstofoxiden          (NOy) zijn  de  som van    stikstofmonoxide     (NO)   en   stikstofdioxide      (NO3).
         Stikstofmonoxide         (NO) ontstaat  bij allerlei verbrandingsprocessen       en wordt in de lucht vrij snel
         omgezet tot stikstofdioxide (NO;). Stikstofoxiden (NOx) worden met name uitgestoten bij de
         verbranding      van   fossiele brandstoffen, bijvoorbeeld in automotoren en industrie (TNO 2019; EE
         en                      2019). In voorliggend rapport worden alle emissies van stikstofoxiden uitgedrukt
         in stikstofdioxide, ofwel NO>. Overigens zijn landbouwgronden en natuurgebieden ook (kleine)
         bronnen van NO.
         De uitstoot van stikstofoxiden en ammoniak naar de               lucht, de  stikstofemissie, is afkomstig van
         verschillende bronnen. Figuur 3.2         geeft   een overzicht   van  de  belangrijkste binnenlandse bronnen
                                                                                                                      PBL |  27
                                                                                                                                   0000002362
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20079643
         van   ammoniak, stikstofoxiden en totaal reactief stikstof, naar sector voor 2017 (RIVM 2019).
         Hieruit    blijkt dat de sector landbouw verantwoordelijk is voor het grootste deel van de totale
         binnenlandse uitstoot van reactief stikstof (61%), gevolgd door wegverkeer (15%), industrie
         (9%), niet-wegverkeer (6%) en huishoudens en kantoren (6%). Emissies van zeescheepvaart zijn
         in deze gegevens buiten beschouwing gelaten (zie voor toelichting: TNO 2019) evenals de
         emissies vanuit het buitenland die neerslaan op Nederlandse bodem en de Nederlandse emissies
         op buitenlandse bodem?4. In 2017 stootte Nederland ongeveer 132 kton ammoniak en 242 kton
         stikstofoxiden uit.      Omgerekend is dat 109 kton stikstof (N) uit ammoniak (60%) en 74 kton
         stikstof uit stikstofoxiden    (40%) en dus 183 kton stikstof in totaal. De historische ontwikkeling laat
         zien dat sinds de jaren "90 van de vorige eeuw de emissies van ammoniak en stikstofoxiden sterk
         gedaald zijn (Figuur 3.3). De laatste tien jaar is deze daling voor ammoniak gestagneerd (PBL,
         2020b).
         Figuur      3.2
              Herkomst van stikstofemissie per sector, 2017
                     %
                100
                                                                                         Gebouwde    omgeving
                                                                                         [7    Huishoudens    en kantoren
                                                                                         Industrie en energie
                 8o
                                                                                         | Elektriciteitsproductie
                                                                                         | Industrie
                                                                                         Mobiliteit
                 60
                                                                                               Overig
                                                                                         ~     Binnenvaart
                                                                                         I Wegverkeer       licht diesel
                 40                                                                      I Wegverkeer licht benzine
                                                                                         I Wegverkeer zwaar
                                                                                         Landbouw
                 20                                                                            Overig
                                                                                               Kunstmest
                                                                                               Pluimvee
                  0
                     —
                                   ET)                 .                      '
                                                                                  pbl.nl       Varkens
                           Ammoniak          Stikstofoxiden      Totaal reactief               Koeien
                                                                  stikstof (Nr)
                             (NH)                (NO)
              Bron: TNO zo19; RIVM 2019
         14
             Figuur 3.2: Onder industrie vallen ook bouwmachines. Landbouw bevat ook emissies gerelateerd aan bemeste
             bodems, aardgasgebruik in de tuinbouw en werk- en voertuigen uit de landbouw. Onder huishoudens en kantoren
             valt ruimteverwarming, houtstook, maar cok dieren gehouden door particulieren. Let op: dit is een andere indeling
             dan wordt gebruikt door de ER (RIVM 2019) en bij de uitwerking van de bronmaatregelen, de onderlinge
             cijfarbasis is identiek.
                                                                                                                   PBL   | 28
                                                                                                                               0000002363
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur     3.3
             Gerealiseerde emissie           van  stikstofoxiden     en  ammoniak
             Stikstofoxiden                                                Ammoniak
                     kiloton NO,                                                 kiloton  NH,
               800                                                          8oo
                    LS
               6oo                                                          600
                            “,
               qo0                                                          qoo
                                                                                LA
                                                                                        ‘=m.
               200                                                          200
                                                                                 —           tee
                                                                                                 wee... MB
                                                                                                                              r=
                                                                    =
                                                                    =                                                         a
                  0                                                           0
                  1990     1995    2000   2005    2010   2015    2020         1990     1095     2000   2005  2010  2015    2020
             ——
                     Realisatie
             ===:    Geen  herberekening in tussenliggendejaren
             Bron:   Emissieregistratie
         Als gevolg     van   de  ruimtelijke verdeling    van  emissiebronnen varieert de omvang           van de uitstoot
         van  stikstofoxiden       en  ammoniak tussen verschillende        regio’s in Nederland. Zo zijn bijvoorbeeld
         varkenshouderijen en pluimveehouderijen geconcentreerd in specifieke gebieden zoals de Peel en
         de Gelderse Vallei, wat herkenbaar is in het ruimtelijke patroon van de emissies van ammoniak.
         De ammoniakemissie uit de landbouw is daardoor in het oosten                     en  zuidoosten   van Nederland
         relatief   hoog.    De emissies    van  stikstofoxiden   zijn juist hoger   in  stedelijke gebieden zoals de
         Randstad, met name           doordat   verkeer,  industrie   en huishoudens in       stedelijk gebied geconcentreerd
         zijn (TNO 2019).
         Depositie van ammoniak en stikstofoxiden
         Het ongunstige effect van stikstof op stikstofgevoelige natuur, en de gestagneerde
         vergunningverlening vormen het vertrekpunt van het kabinet in de zoektocht naar maatregelen
         om de situatie in de natuur te verbeteren. Hierbij staat de stikstofdepositie centraal: de
         hoeveelheid stikstofhoudende verbindingen die vanuit de lucht neerslaat. Stikstofdepositie is onder
         te verdelen in droge depositie (directe opname in vegetatie en bodem) en natte depositie (via
         neerslag). Het ruimtelijke patroon van depositie is verschillend voor ammoniak en stikstofoxiden:
         afhankelijk van de hoogte en de aard van de bron verspreidt ammoniak zich vanuit de bron in een
         snel-verdunnende pluimvormige kegel, waarbij de hoogste depositie relatief dichtbij de bron
         plaatsvindt. Een deel verspreid zich echter veel verder. Stikstofoxiden verspreiden zich afhankelijk
         van de hoogte en aard van de bron vaak veel grootschaliger en landsgrensoverschrijdende
         verspreiding (Gies et al. 2019). Door een vijftal factoren (1) de ruimtelijke verdeling van de
         emissies van stikstofoxiden en ammoniak, (2) de fysisch- chemische eigenschappen van deze
         gassen, (3) de emissiekarakteristieken van individuele bronnen, (4) de ruimtelijke ligging van
         natuurgebieden en (5) de ruwheid van het aardoppervlak heeft iedere maatregel een specifiek
         effect op de stikstofdepositie in afzonderlijke natuurgebieden. Een maatregel die leidt tot een hoge
                                                                                                                  PBL | 29
                                                                                                                                 0000002364
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20079643
         reductie van de ammoniakdepositie op een specifiek natuurgebied zal qua emissies vaker
         geconcentreerd zijn in een kleiner gebied (gebiedsgericht rond Natura 2000-gebieden). Om in een
         gelijkwaardige mate depositiereductie door stikstofoxiden op datzelfde natuurgebied te behalen zal
         een op stikstofoxiden gerichte maatregel in de regel een veel groter gebied moeten beslaan.
         De emissie-informatie uit de    emissieraming (zie sectie 4.1), en onderliggende informatie, worden
         door het RIVM   jaarlijks gebruikt om een landelijk beeld te geven van de toekomstige ontwikkeling
         van de luchtkwaliteit en depositie in Nederland tot 2030. In vaktermen gaat het om de kaarten
         met grootschalige concentraties (GCN) en deposities (GDN) in Nederland. Deze GCN/GDN-kaarten,
         voor jaren in het verleden en in de toekomst, worden gebruikt voor de monitoring van het
         Nederlandse lucht- en stikstofbeleid en worden jaarlijks geactualiseerd. De GCN/GDN-kaarten
         worden door bijvoorbeeld gemeentes, provincies en anderen gebruikt bij hun rapportage van
         overschrijdingen in het kader van de Regeling Beoordeling Luchtkwaliteit en bij planvorming (bijv.
         als onderdeel van rekentool AERIUS; RIVM 2020c¢).
         Als we  kijken naar de herkomst en omvang van de stikstofdepositie in Nederland in 2018
         afkomstig uit de GCN-GDN (Hoogerbrugge et al. 2019) dan blijkt dat de depositie van stikstof
         gemiddeld over Nederland 1730 mol stikstof per ha (mol N/ha/jaar) bedroeg. Hiervan is 68%
         afkomstig uit Nederlandse bronnen. Daarnaast is Nederland een netto exporteur van stikstof: bijna
         vier keer zoveel stikstofemissies uit Nederland komen in het buitenland terecht vergeleken met de
         hoeveelheid ontvangen stikstofemissie uit het buitenland (EMEP 2019). Van de Nederlandse
         bronnen levert de agrarische sector de grootste bijdrage op de totale N-depositie in Nederland
         (46%; zie Figuur 3.4). Als alleen de binnenlandse bronnen in beschouwing worden genomen, dan
         is de bijdrage van de landbouw 68%. Andere binnenlandse bijdragen zijn onder andere
         wegverkeer en huishoudens (beide 6%) (PBL 2020b). Vanwege de ligging van binnenlandse en
         buitenlandse bronnen zijn er regionaal grote verschillende te zien in de stikstofdepositie. De
         huidige stikstofproblematiek draait echter specifiek om de deposities in Natura 2000-gebieden en
         het effect daarvan op de stikstofgevoelige natuur daarbinnen. Als we kijken naar de herkomst van
         de depositie voor alle stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden, dan is het patroon echter
         bijna gelijk met dat van de gemiddelde depositie over heel Nederland; 65% van de depositie is
         hierbij afkomstig uit Nederlandse bronnen. Ook blijft landbouw de grootste bron (41%), gevolgd
         door verkeer (11%), industrie en gebouwde omgeving (8%) en ammoniak uit zee (4%) (RIVM
         2020d).
         Atmosferische concentratie        van ammoniak     en stikstofoxiden
         De mate   van  emissie  bepaalt  mede de concentratie  van stikstofoxiden  en ammoniak in de
         atmosfeer. Te   hoge  waarden hebben    een negatief effect op luchtkwaliteit, zowel direct als indirect,
         doordat  ze  bijdragen aan de vorming van fijnstof en in het geval van stikstofoxiden ook aan de
         vorming van ozon (zomersmog) (TNO 2019). Te hoge concentraties van stikstofoxiden en
         ammoniak zijn beide schadelijk voor de mens en dier. Een te hoge ammoniakconcentratie voor de
         gezondheid komt in de buitenlucht nauwelijks voor, maar in slecht geventileerde stallen (en
         mestopslagen) wel. Te hoge concentraties stikstofoxiden kunnen samenhangen met longklachten
         en astma (RIVM 2020d).
                                                                                                     PBL | 30
                                                                                                                   0000002365
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur   3.4
            Herkomst       stikstofdepositie, 2018
                                                                                  Landbouw
                 Landbouw
                 Nederland
                                                                                  Wegverkeer
                  Mobiliteit
                                                                                  Internationale scheepvaart
                 Nederland                                                        Overig verkeer
                Gebouwde
                 omgeving                                                         Huishoudens
                 Nederland
                                                                                  Handel, diensten, overheid
                                                                                  en bouw
                   Industrie
                 en energie
                 Nederland
                                                                                  Industrie
                                                                                  Energiesector
                  Noordzee
                             i                                                    Afval-verwerking
                                                                                  Raffinaderijen
                Buitenland
                                                                           pbl.nl Ammoniak uit zee
                                                             ao          50
                                                             9% van totaal        Buitenland
            Bron: RIVM 2019
         Meer informatie
         Meer informatie over de relaties tussen de uitstoot    van stikstofoxiden (NOx) en ammoniak (NHz)
         en de  depositie van stikstof in Nederland is te vinden in het Compendium voor de Leefomgeving
         (PBL 2020a; o.a. ‘Verzuring en Vermesting’, ‘Emissies naar lucht, water en bodem’). Ook geeft een
         recente factsheet van TNO (TNO 2019) en de website https: //www.rivm.nl/stikstof een helder
         overzicht van de kernbegrippen rond stikstof.
                                                                                                          PBL| 31
                                                                                                                  0000002366
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>20079643
         4         Werkwijze analyse
         4.1        Basispad       uitstoot ammoniak en stikstofoxiden
         Om de invloed   van  nieuwe  maatregelen op de stikstofemissie en depositie te bepalen, gebruiken
         we  in deze studie het zogenoemde basis- of referentiepad voor de uitstoot van ammoniak en
         stikstofoxiden in Nederland. Het basispad beschrijft hoe de emissies zich de komende jaren
         ontwikkelen, dus exclusief de maatregelen die in deze notitie geanalyseerd zijn. Het basispad
         wordt opgesteld door te kijken naar de verwachting van de toekomstige emissies aan de hand van
         de verwachte ontwikkelingen van verschillende maatschappelijke en economische sectoren die
         hierbij een rol spelen, met name de landbouw, de mobiliteitssector en de industrie. Beleid in de
         vorm van twee beleidsvarianten, ‘vastgesteld beleid’ en ‘voorgenomen beleid’, wordt in het
         basispad meegenomen.
         Hiertoe is gebruik gemaakt van de raming die is opgesteld in het kader van de Klimaat- en
         Energieverkenning (KEV) 2019 (Schoots en Hammingh 2019; PBL et al. 2020b). Daarin zijn de
         verwachte emissies tussen 2020     -
                                              2030 voor broeikasgassen en luchtverontreinigende stoffen in
         Nederland in kaart gebracht. Onder luchtverontreinigende stoffen vallen: stikstofoxiden (NO),
         ammoniak (NHs), fijnstof (PM; s), fijnstof (PM1g), zwaveldioxide (SO) en niet-methaan vluchtige
         organische stoffen (NMVOS). Aangezien het hoofddoel van de KEV is om op basis van de meest
         actuele inzichten over genoemde externe factoren een beeld te geven van de meest plausibele
         toekomstsituatie, geeft de emissieraming én inschatting van de toekomst voor de aangenomen
         ontwikkelingen in de genoemde externe factoren (zie voor meer informatie over uitgangspunten,
         PBL et al. 2020b).
         De  raming kent   twee beleidsvarianten: de variant  ‘vastgesteld beleid’ neemt alleen het  vastgesteld
         beleid per 1 mei 2019 mee. Vastgestelde maatregelen zijn maatregelen die uiterlijk op 1 mei 2019
         zijn gepubliceerd of als afspraken bindend zijn vastgelegd en concreet zijn geformuleerd. De
         variant  vastgesteld +  voorgenomen beleid neemt naast de vastgestelde beleidsmaatregelen ook
         beleidsvoornemens    mee.  Deze variant is gebruikt als basispad in deze notitie. Voorgenomen
         maatregelen zijn   meegenomen indien deze op 1 mei 2019       openbaar waren, officieel meegedeeld
         en concreet   genoeg  waren  uitgewerkt. Omdat de   peildatum 1 mei 2019 wordt aangehouden, zijn
         de  ramingen in deze notitie nog exclusief het  nieuwe beleid uit het Klimaatakkoord van 28 juni
         2019, de stikstofmaatregelen van het kabinet van november 2019 en het Schone Luchtakkoord
         van 13 januari 2020. Op het vlak van mest-, ammoniak-, en fijnstofbeleid was er op 1 mei 2019
         geen sprake van voorgenomen beleidsmaatregelen. Maatregelen van véér 1 mei zijn wel
         opgenomen, zoals de stop op kolengebruik in elektriciteitscentrales, de warme sanering van de
         varkenshouderij (uit het regeerakkoord) en maatregelen uit het in 2013 overeengekomen
         Energieakkoord (PBL et al. 2020b; Velthof et al. 2019).
         Hoewel de   raming  van  de KEV 2019 wordt   gezien als de meest plausibele toekomst, zijn ramingen
         inherent onzeker. In de KEV wordt daarom      gebruik gemaakt van onzekerheidsmarges of
         bandbreedtes rondom de projectiewaarden. Deze zijn berekend voor de effecten op de emissies en
         het nationale emissietotaal voor 2020 en 2030. Schoots en Hammingh (2019) en Welle et al.
         (2017) bespreken de onzekerheden van de KEV in meer detail. Voor de emissie- en
         ramingswaarden in deze notitie wordt uitgegaan van de middenwaarde van de bandbreedte van de
         raming.
                                                                                                    PBL | 32
                                                                                                                 0000002367
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>20079643
         Het  basisjaar van de raming is gebaseerd op data van de Emissieregistratie (ER), die in het begin
         van  elk jaar de voorlopige cijfers voor het voorafgaande jaar en definitieve cijfers voor twee jaar
         eerder vaststelt en publiceert. De definitieve cijfers over het jaar 2017 zijn daarom gebruikt als
         basis voor de raming (RIVM 2019). Voor enkele onderwerpen zijn de definitieve cijfers van 2018
         en/of de voorlopige cijfers van 2019 gebruikt (0.a. sector mobiliteit, brongroep houtkachels en
         open haarden, zie PBL et al. 2020b en sectie 6.2).
         Basispad ontwikkeling ammoniakemissies
         De resultaten van de referentieraming laten zien dat de uitstoot van ammoniak over de
         ramingsperiode 2017-2030 naar verwachting daalt met gemiddeld 11 kton ofwel 8 procent, van
         131 kton in 2017 naar 120 kton in 2030 (zie Figuur 4.1). Deze daling wordt vooral verklaard door
         afnemende emissies bij de landbouw (met bijna 13 kton). Binnen landbouw is de verwachte daling
         tussen 2017 en 2020 (40%; 5 kton) voornamelijk het gevolg van de aanscherping van de
         Nederlandse fosfaatregels, waardoor het aantal stuks melkvee en jongvee afneemt. Daarnaast
         draagt een geleidelijke overgang naar emissiearme varkens- en pluimveestallen (inclusief
         buitenopslag van mest) bij aan de daling tot 2020. Na 2020 wordt de geschatte daling bij varkens,
         rundvee en pluimvee vooral verklaard door de voortgaande geleidelijke invoering van emissiearme
         stallen. Bij varkens speelt tevens krimp van de varkensstapel (geschat op 5 procent) als gevolg
         van het verwachte effect van de regeling voor de sanering van de varkenshouderij zoals in het
         regeerakkoord vastgelegd (120 miljoen). Het aanvullende budget zoals geanalyseerd in deze
         notitie en Urgenda-pakket zijn niet meegenomen in het basispad (zie ook hoofdstuk 5.4). Voor
         melkkoeien dalen de stalemissies (inclusief mestopslag buiten) naar verwachting licht tussen 2020
         en 2030. Deze daling komt door de invoering van emissiearme stallen, in combinatie met een
         afname van de omvang van de melkveestapel en een trendmatige toename in de productiviteit
         (melkproductie per koe).
         Uit de  raming blijkt verder dat de ammoniakemissie van mobiliteit tot 2030 autonoom toeneemt.
         Deze   stijging is het gevolg van ammoniakslib dat ontstaat als neveneffect van een nieuwe
         katalysatortechniek van moderne diesel personen- en bestelauto’s om aan de nieuwe strenge
         praktijkemissienormen voor stikstofoxiden te voldoen. De ammoniakemissies door consumenten
         nemen licht toe tussen 2017 en 2030. De ammoniakemissies van de industrie blijven onveranderd.
         Basispad ontwikkeling emissies stikstofoxiden
         De raming laat zien dat de uitstoot van stikstofoxiden naar verwachting over de ramingsperiode
         2017-2030 met 40% daalt, wat gelijk staat aan een afname van 220 kton in 2017 naar 132 kton
         in 2030, exclusief zeescheepvaart. Het merendeel van deze emissiereductie (70 procent) komt
         voor rekening van mobiliteit. Daarnaast zal volgens de huidige inzichten de emissie afnemen van
         gasgestookte stationaire (niet-mobiele) verbrandingsinstallaties in de overige sectoren: landbouw,
         diensten en bouw en huishoudens (13 kton), de energiesector (12 kton) en de industrie (3 kton).
         Voor de sectoren     landbouw, diensten en huishoudens komt dit door de nationale
         emissieregelgeving voor stikstofoxiden, gecombineerd met een afname in het energiegebruik. Ook
         emissies in de energiesector dalen door een sterke groei in de hernieuwbare elektriciteitsproductie
         (wind en zon), het verbod op het stoken van kolen, en de vermindering van de gas- en
         oliewinning. Alleen voor de basismetaalindustrie (0.a. ijzer, staal en aluminiumproductie) wordt
         een stijging in de uitstoot van stikstofoxiden geraamd.
         Voor het   wegverkeer wordt tussen 2017 en 2030 ruim een halvering van emissies geraamd, die
         vooral het   gevolg is van het schoner worden van nieuwe personen- en bestelauto’s en
         vrachtvoertuigen door strengere Europese emissiewetgeving voor stikstofoxiden. De geraamde
         emissiereductie van het overig verkeer komt vooral door mobiele werktuigen, zoals
         landbouwtractoren en -machines, graafmachines en bouw, en in mindere mate de binnenvaart.
         Ook deze emissiereducties kunnen worden verklaard door Europese emissiewetgeving.
                                                                                                    PBL | 33
                                                                                                              0000002368
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur    4.1
             Geraamde emissie          van    stikstofoxiden     en  ammoniak
             Stikstofoxiden                                                 Ammoniak
                   kiloton NO,                                                    kiloton NH,
              400                                                            400
              300                                                            300
              200                                                            200
                                                  Fae    ~
                                                            -~
                                                                   i              ii                         —
                                                                                                                               ~1
               100                                                            100
                                                                     €                                                            E
                                                                     [=                                                           [a
                 0                                                              0
                 2005      2010     2015        2020     2025     2030          2005      2010     2015    2020     2025      2030
             ——
                   Realisatie
                                                                        I   Bandbreedte
                   Raming vastgesteld   en  voorgenomen beleid
             ===
             Bron: Emissieregistratie (realisatie); KEV-raming 2019
         De  emissieraming in het licht              van  de coronacrisis
         Het  basispad    is opgesteld     voordat de coronacrisis       uitbrak,  waardoor het effect     van  deze crisis op
         de uitstoot   van   stikstof niet is meegenomen. Naast het observeren                 van het  huidige  effect op
         stikstofuitstoot-    en  depositie, dat in eerste aanleg vooral betrekking lijkt te hebben op
         stikstofoxiden en voornamelijk worden veroorzaakt door de transport- en de industriesector, is het
         op dit moment nog moeilijk om uitspraken te doen over de verwachte ontwikkelingen. Wel wordt
         er verwacht dat de depositie van stikstofoxiden op de Nederlandse natuur in 2020, en mogelijk
         2021, lager zal zijn dan eerder geraamd werd (doordat verkeer en industrie nu minder
         stikstofoxiden uitstoten). Voor de mogelijke economische ontwikkelingen op de korte termijn
         (2021, 2022) leveren de verschillende scenario’s die zijn ontwikkeld door het CPB (CPB 2020)
         verder in beperkte mate houvast. Deze scenario’s hanteren verschillende uitgangspunten voor de
         duur van de contactbeperkingen, de diepte van de economische doorwerking en de getroffen
         steunmaatregelen. Ze zijn echter niet uitgewerkt voor maatschappelijke sectoren.
         In alle CPB-scenario’s treedt         een recessie in 2020 op, de diepte en duur verschilt hiervan sterk. Bij
         een  nadere    beschouwing van het lichtste scenario (I, met een start van herstel in het 3¢ kwartaal
         2020) is er alleen sprake van een tijdelijke dip. Bij de zwaarste scenario’s (III en IV, met een start
         van herstel in 2021) zijn de effecten voor economie en samenleving ingrijpend, met een grotere
         kans op structurele gevolgen naarmate de pandemie langer aanhoudt. Voor beide zware scenario’s
         zijn de meer structurele effecten tot het zichtjaar van de raming (2030), en hun doorwerking in de
         uitstoot van stikstof, nog niet te voorspellen.
                                                                                                                     PBL | 34
                                                                                                                                     0000002369
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>20079643
         4.2        Relatie tussen emissie                 en   depositie
         De vermeden      depaositie in mol stikstof (N) per hectare per jaar staat centraal om het effect van de
         door het kabinet     gekozen maatregelen onderling goed te kunnen vergelijken. Het gaat daarbij
         specifiek om de vermeden depositie op het areaal stikstofgevoelige natuur binnen Natura 2000-
         gebieden. Bij de omrekening van emissie-waarden (in kton) naar depositie (in molen stikstof per
         hectare per jaar) moet rekening worden gehouden met vier aspecten:
         1)  De omrekening     van  kton ammoniak of stikstofoxiden    naar kton stikstof (N): ammoniak bevat
         per kton 2,7 keer     meer  stikstof dan stikstofoxiden.
         2) Verspreiding door de lucht: stikstofoxiden hebben een grootschaliger verspreidingspatroon dan
         ammoniak, dat dichterbij de bron deponeert. Onder gemiddelde omstandigheden deponeert 50%
         van een geémitteerde hoeveelheid ammoniak binnen 100 km van de bron. Voor stikstofoxiden
         gebeurt dit pas op een afstand van meer dan 250 km.
         3) Per economische sector verschillen de emissiekarakteristieken: de industrie kent hoge
         schoorstenen met forse warmte-inhoud waardoor de verspreiding van deze bronnen ver reikt,
         terwijl de landbouw en het verkeer vooral dichtbij de grond uitstoten waardoor de emissie minder
         verspreidt. Door de bronhoogte deponeert een relatief kleiner deel van de uitstoot van
         stikstofoxiden van Nederlandse industrie en luchtvaart op Nederlands grondgebied.
         4) Elke activiteit heeft zijn eigen ruimtelijke verdeling over Nederland in relatie tot de stikstof-
         gevoelige natuur.
         Dit alles maakt het niet    eenvoudig om de effecten van bronmaatregelen met elkaar te vergelijken.
         Er is daarom    gekozen om het effect van de reductie van 1 kton van de betreffende stof en de
         betreffende emissie(sub)sector te vertalen naar het gemiddeld aantal molen reductie in
         stikstofdepositie (mol N/ha/jr) op beschermede stikstofgevoelige natuur binnen Natura2000-
         gebieden in Nederland. In deze analyse is gebruik gemaakt van de per sector in de
         emissieregistratie geregistreerde emissies op locatie (RIVM 2019). Daarnaast zijn door het RIVM
         berekeningen gemaakt met AERIUS, dat voor alle bronnen en hun emissiekarakteristieken de
         verspreiding van de emissies en de depositiebijdrage berekent. Aan de hand van de daaruit
         voortvloeiende AERIUS-resultaten is de gemiddelde depositie van de emissies van (sub)sectoren
         berekend op 255.034 hectare beschermde stikstofgevoelige natuur (RIVM 2020e). Hierdoor zijn
         conversiefactoren beschikbaar gekomen voor de relatie tussen emissie en depositie waarin
         rekening gehouden is met: de fysisch-chemische eigenschappen van ammoniak en stikstofoxiden,
         de ruimtelijke verdeling van de emissies per (sub)sector, de emissiekarakteristieken van bronnen,
         de heersende windrichting, meteorologie en ruwheid van het landoppervlak tussen de bron en het
         natuurgebied en de locatie van stikstofgevoelige natuurgebieden. Bij het opstellen van de
         conversiefactoren is uitgegaan van de verhouding in 2017, waarbij wordt aangenomen dat deze
         constant blijft over de tijd (RIVM, 2020a).
         Aan de hand     van  de berekende    verhouding tussen emissie en gemiddelde depositie op
         stikstofgevoelige    natuur per sector is per  maatregel een conversiefactor ontwikkeld. Deze
         conversiefactor is bepaald aan de hand van de specifieke locaties en activiteiten waar de
         bronmaatregel betrekking op heeft (voor meer informatie: RIVM, 2020a). Daarbij is het effect van
         een reductie van 1 kton van de betreffende stof door een bepaalde sectorgroep vertaald naar het
         aantal molen reductie in de stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur (mol N/ha/jr) die deze
         emissiereductie volgens AERIUS tot gevolg heeft. In de analyse van de effectiviteit van de
         maatregelen (Hoofstuk 5) is telkens aangegeven welke conversiefactor voor de vertaling van
         emissie-effect naar depositie-effect is gehanteerd.
         Hoewel   er  in het bepalen van de emissie en depositiewaarden met behulp van het AERIUS-model
         rekening   is gehouden met de ruimtelijke variabiliteit in alle relevante parameters, is er uiteindelijk
         per maatregel een gemiddelde omrekenfactor voor het gehele areaal stikstofgevoelige natuur
         bepaald die in Hoofdstuk 5 is toegepast om het effect van de maatregelen in te schatten. Hierbij
         gold dat als er specifieke informatie over de locatie van het emissie-effect bekend was,
                                                                                                      PBL | 35
                                                                                                                  0000002370
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>20079643
         bijvoorbeeld   in het geval van de maatregel om walstroom aansluitingen op vijf locaties te
         realiseren  —
                       zie  maatregelen Mobiliteit (6.6), de emissiereductie op die locaties met AERIUS
         specifiek is doorgerekend. In de berekening is alleen rekening gehouden met de aangeleverde
         informatie over de maatregelen. Effecten van regionaal geoptimaliseerd beleid, bijvoorbeeld nabij
         Natura 2000-gebieden, zijn hierin alleen meegenomen als dit expliciet was gedefinieerd (RIVM,
         2020a).
         Tabel 4.1 Emissies per subsector        volgens de Emissieregistratie 2017 (RIVM 2019),
         daarmee    samenhangende stikstofdepositie op areaal stikstofgevoelige natuur en de
         daaruit berekende conversiefactor voor stikstofdepositie per gewichtseenheid emissie
         voor emissiesectorgroepen volgens AERIUS
          Wegverkeer                               NOx       77.126.613         80
          Landbouw,   stallen                      NOx        3.654.150          4
         Binnenvaart                               NO,       30.486.731          25
          Consumenten,    HDO                      NOx       15.448.730          iz
          Verkeer, overig                          NO«       21.452.428          17
          Landbouw, mestaanwending                 NOx       22.375.020          13
                                                 ©
         Luchtvaart                                NOx        3.707.466          2
          Industrie                                NOx       51.712.486         24
          Zeescheepvaart                           NOx       95.753.907         28
          Wegverkeer                               NH;        4.425.687          37
          Binnenvaart                              NH3            6.566         0,1
          Landbouw,   stallen                      NH;       54.718.272        400
          Consumenten, HDO                         NH:       11.885.655         86
          Verkeer, overig                          NH3            9.849         0,1
          Landbouw, mestaanwending                 NHs       50.286.700         225
          Industrie                                NH;        2.104.104          9
          Zeescheepvaart                           NH            14.957        0,04
         Ikton NOx resp. NH
                                                                                                   PBL | 36
                                                                                                            0000002371
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>20079643
         4.3      Gehanteerde kostenmethodiek
         Nationale kosten
         Nationale kosten worden berekend           volgens de milieu-kostenmethodiek (Ministerie van VROM,
         1998; 2004)'>, Uitdrukkelijk dient vermeld te worden dat ten opzichte van een zogenaamde
         Maatschappelijke Kosten-Baten Analyse (MKBA), de milieu-kostenmethodiek slechts een eerste
         indruk geeft van de te verwachten kosten. Bij de MKBA-methodiek worden ook indirecte kosten
         (zie verderop) en effecten zoals een verbeterde natuurkwaliteit (al dan niet in geld uitgedrukt)
         meegenomen. Voordeel          van  de milieu-kostenmethodiek is dat kosten sneller        en zonder kennis
         over  de  moeilijk  te kwantificeren indirecte effecten kunnen worden berekend.
         Bij de milieu-kostenmethodiek wordt per maatregel het saldo van directe kosten én directe
         opbrengsten, ten opzichte van het basispad, berekend. Directe kosten zijn kosten die die in ‘eerste
         aanleg en direct” worden gemaakt door degenen die de milieumaatregelen treffen. Bijvoorbeeld
         een varkenshouder die een chemische luchtwasser installeert, zal een lening aangaan en rente
         betalen, en te maken krijgen met energie-, zwavelzuur- en onderhoudskosten. Dit zijn allemaal
         directe kosten. Ook de salarissen        van  ambtenaren die de overheid in zet       om  controletaken uit te
         voeren, worden onder de directe kosten           geschaard.   Voorbeelden     van indirecte kosten zijn de
         kosten die   een   indirect  gevolg kunnen zijn van de aanschaf en in gebruik name van de
         luchtwasser, bijvoorbeeld dat de kostprijs van het varkensvlees stijgt, met als gevolg dat              de
         marge kleiner     wordt,  en   het inkomen    van  de varkenshouder daalt. Daarnaast kan door de
         maatregel de concurrentiepositie verzwakken, en de exportwaarde afnemen. Deze effecten worden
         bij het nationaal kostenperspectief buiten beschouwing gelaten.
         Bij directe opbrengsten geldt hetzelfde: alleen de opbrengsten, die ook tot uitdrukking kunnen
         komen als besparingen, die ‘in eerste aanleg en direct’ verkregen worden, worden meegenomen.
         Bijvoorbeeld door het plaatsen van zonnepanelen ontstaat er een directe opbrengst in de vorm van
         de waarde van de opgewekte energie.
         De nationale kosten      van een maatregel geven een beeld van de kosten voor de Nederlandse
         samenleving     als geheel, ongeacht wie deze draagt. Daarmee geeft het begrip nationale kosten dus
         geen informatie over wie die kosten voor zijn rekening neemt, ofwel hoe die kosten zijn verdeeld
         over partijen in de samenleving. Belastingen, heffingen, accijnzen en subsidies worden binnen de
         milieu-milieukostenmethodiek gezien als overdrachten van de ene partij in de samenleving naar de
         andere, en vallen daarmee weg in de nationale kosten. Ter verduidelijking: een bedrijf of burger
         die bijvoorbeeld subsidie ontvangt heeft daar een financieel voordeel bij, maar deze subsidie
         wordt, via tussenkomst van de overheid, opgebracht door andere bedrijven of burgers die een
         gezamenlijk financieel nadeel ondervinden dat (ongeveer) even groot is als het eerdergenoemde
         voordeel. Dit is voor Nederland als geheel geen kostenpost, maar een overheveling van geld van
         de burger naar de overheid. Een ander voorbeeld: de huiseigenaar die meedoet aan een
         verduurzamingsprogramma, betaalt btw over de aangeschafte zonnepanelen. Deze btw wordt
         binnen de ‘nationale kostenbenadering’ niet als kosten gezien. Dit in tegenstelling tot de
         ‘eindverbruikersbenadering” waarbinnen wel rekening gehouden met de belastingen en subsidies
         (zie ook Van den Born et al., 2019).
         De nationale kosten kunnen worden uitgesplitst naar kapitaalskosten (rente en afschrijvingen op
         investeringen), operationele kosten en in kosten omgezette overheidsuitgaven. Bij veel
         maatregelen is er sprake van investeringen in installaties en productiesystemen. Daarbij worden
         uitgaven gedaan die een meerjarig nut hebben. Deze investeringen zijn voor alle maatregelen
         omgerekend naar jaarlijkse kapitaalkosten, die bestaan uit de afschrijvingskosten en de kosten
         van het kapitaal waar de investering beslag op legt. Hierbij is gerekend met een discontovoet van
         15
             Stukken uit deze tekst zijn ook gepubliceerd in Van den Born et al. 2019.
                                                                                                             PBL  | 37
                                                                                                                        0000002372
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>20079643
         3  procent, die voor milieumaatregelen geldt.       Deze discontovoet is  afgesproken binnen de
         ‘Werkgroep discontovoet’ (2015).
         Bij  het vaststellen   van   de afschrijvingskosten speelt de vaststelling van de afschrijvingsperiode een
         grote   rol. Richtlijn  is dat voor deze afschrijvingsperiode de gemiddelde gebruiksduur wordt
         genomen. Als echter een maatregel ervoor zorgt dat emissies voor altijd zijn verdwenen, en
         daarmee dat de afschrijvingsperiode in theorie oneindig is, zou dat betekenen dat de
         afschrijvingskosten nihil worden. Dit speelt onder andere bij de opkoop van piekbelasters rond
         Natura 2000 gebieden. Vanwege de vergelijkbaarheid van de groep maatregelen waarbij de
         emissie voor altijd verdwenen is, met de andere maatregelen, wordt in plaats van een oneindige
         periode, 10 jaar als afschrijvingsperiode gehanteerd. De motivatie voor een beperkte periode (en
         niet eeuwig) is de veronderstelling dat ook maatregelen een beperkte houdbaarheid hebben. Er
         zijn eerder opkoopregelingen geweest (zoals de ‘Regeling Beéindiging Veehouderijtakken” van
         2001) waarvan gezegd kan worden dat de emissies ‘voor altijd” verdwenen zijn. Echter na verloop
         van tijd worden uitzonderingen gemaakt, en mocht bijvoorbeeld een varkens- of pluimveehouder
         extra vee gaan houden op voorwaarde dat de mestverwerking was geregeld. De specifieke keuze
         voor 10 jaar komt voort uit de keuze om binnen VROM (1998) de discontovoet te baseren op de
         rente van 10-jaars staatsobligaties. Aangezien de overheid uiteindelijk ook haar leningen moet
         aflossen, respectievelijk herfinancieren, zou 10 jaar voor de afschrijftermijn van grotendeels door
         de overheid te betalen maatregelen een te verdedigen keuze zijn. De genoemde keuzen zijn
         arbitrair en worden momenteel binnen een ander project van het PBL nader onderzocht.
         Naast de     kapitaalskosten zijn er operationele kosten (ook wel variabele kosten genoemd), dit zijn
         kosten    voor  arbeid, energie, onderhoud, verzekeringen en hulpstoffen. Voor de kosten van
         energiegebruik wordt uitgegaan van internationale groothandelsprijzen. Bij de ‘in kosten
         omgerekende overheidsuitgaven’ kan gedacht worden aan de salarisuitgaven voor handhaving.
         Kosteneffectiviteit
         Om    maatregelen die onderling sterk van elkaar kunnen verschillen met elkaar te kunnen
         vergelijken wordt de zogenaamde kosteneffectiviteit berekend. Kortweg worden bij de berekening
         van kosteneffectiviteit de kosten gedeeld door het beoogde primaire effect (bijvoorbeeld een
         afname van de stikstofdepositie op natuur). In dit rapport is de kosteneffectiviteit (miljoen euro /
         mol N per ha) gebaseerd op de nationale kosten (miljoen euro) in 2030, gedeeld door de
         depositie-reductie in 2030 (mol N per ha).
         Overheidsuitgaven           cumulatief
         Hieronder vallen de directe       uitgaven van de overheid zoals subsidies, handhaving, uitgaven voor
         opkoop van dier-      en   productierechten. Het gaat hierbij om de totale overheidsuitgave tot en met
         2030, uitgedrukt      in  prijzen van 2020.
         Effectiviteit    overheidsuitgaven
         Er  zijn aantal landbouwmaatregelen, zoals de opkoop van dierrechten, waarbij de kosten voor het
         grootste deel worden gedragen door de overheid. Hierbij wordt om inzicht te geven in de
         effectiviteit van de overheidsuitgaven de indicator ‘overheidsuitgaven cumulatief’ gedeeld door de
         stikstofdepositie in 2030. Het verschil met de indicator ‘kosteneffectiviteit’ is dat alleen de
         overheidsuitgaven in beschouwing (en wel over de periode tot en met 2030) worden genomen.
                                                                                                       PBL | 38
                                                                                                                    0000002373
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>20079643
         Andere effecten
         Bepaalde maatregelen kunnen veel vergen van degenen die de maatregelen moeten uitvoeren:                de
         boeren, de ondernemers en werknemers in de bouw, industrie, binnenvaart en zeescheepvaart.              De
         voorgestelde maatregelen kunnen aanzienlijke consequenties hebben voor het inkomen, de
         schulden, de winsten maar ook voor de manier van werken. Het is hierbij voor actoren vaak van
         belang of er een adequaat verdienmodel is, met een economische prikkel om te investeren in
         maatregelen, omdat dan de kans immers reéel wordt dat zij hun investeringen kunnen
         terugverdienen.
         Er zullen ook andere effecten op kunnen treden onder invloed van de nieuwe maatregelen,
         bijvoorbeeld verbetering van de luchtkwaliteit, afname van geuroverlast, effecten op de
         biodiversiteit, effecten op de importafhankelijkheid van energie of effecten op het
         transportvolume. Dergelijke niet-financiéle effecten nemen we in de analyse niet mee als
         onderdeel van de verwachte opbrengsten.
         Bandbreedte
         Rond het berekenen      van  kosten  spelen aanzienlijke onzekerheden, bijvoorbeeld door verschillen     in
         hoe  een  maatregel    door verschillende actoren wordt   ingevuld of omdat de kosten gebaseerd zijn
         op  een schatting   en  de op dit moment    beschikbare informatie.  Bij enkele maatregelen is een
         duidelijk  beeld van   de specifieke  bandbreedte  van de  kosten  en is deze vermeld.
         4.4        Betrouwbaarheid                en   onzekerheden
         Bij de interpretatie   van de  effectschattingen dient rekening gehouden te worden met de bredere
         context waarin de     maatregelen in de praktijk zullen uitwerken. Hierbij is het van belang om de
         (onvermijdelijke)    onzekerheden    die samenhangen met deze analyse te identificeren. Er zijn in het
         algemeen drie typen van onzekerheid te onderscheiden in studies waarin de effecten van
         maatregelen worden geraamd (Welle et al. 2017; Romijn en Renes 2013). Het gaat om 1)
         onzekerheden rond kennis, modellen, effectiviteit van technieken/maatregelen en de vertaling van
         maatregelen naar effect (gedragsreacties), 2) onzekerheden rond beleid, en 3) onzekerheden rond
         ontwikkelingen in de toekomst. Hieronder wordt een overzicht gegeven van de belangrijkste
         onzekerheden gerelateerd aan deze notitie, waarbij dit overzicht niet pretendeert volledig te zijn.
         De geidentificeerde onzekerheden zijn inherent aan het type effect-analyse zoals uitgewerkt in
         deze notitie (zie bijvoorbeeld ook Hekkenberg en Koelemeijer 2018; Groenestein et al. 2019).
         1. Kennis- of modelonzekerheid bevat onzekerheden op het          gebied van de kennis, of het gebrek
         eraan, de   gebruikte inputdata, de maatregel-effectrelaties etc. Hieronder valt ook de onzekerheid
         over  hoe maatregelen zich vertalen naar effecten, zoals gedragsreacties.
         Emissie  en  depositie
         In de emissie-   en depositieberekeningen in deze notitie is gebruik gemaakt van de meest actueel
         beschikbare nationale informatie. Een onafhankelijk adviescollege beoordeelde de Nederlandse
         methodes voor stikstofmetingen en depositiebepalingen beoordeelde als voldoende tot goed
         (Adviescollege Meten en Berekenen Stikstof 2020). Wel bestaat er nog op enkele gebieden
         kennisonzekerheid rond de meet- en modelgegevens van emissies en depositie in Nederland.
         Hierbij is 0.a. verbetering mogelijk op het gebied van de kwaliteit van de gerapporteerde emissies
         van NOx en NH3z, de ruimtelijke configuratie van de emissies en maatregelen, de mate waarin de
         verspreiding en depositie van NHz, NO, en relevante reactieproducten worden gemeten, en het
         begrip van de processen die tot depositie leiden (zie voor meer informatie: TNO 2019).
         Specifiek  voor  deze notitie bestaat   er onzekerheid over  de mogelijke   invioed van temporele   trends
         op de conversiefactoren. Bij het opstellen van de conversiefactoren is uitgegaan van de verhouding
         in 2017, waarbij wordt aangenomen dat deze contant blijft over de tijd. In de berekening is
         uitgegaan   van  de  gemiddelde weersomstandigheden       over  10 jaar (0.a. de heersende  windrichting,
                                                                                                      PBL | 39
                                                                                                                     0000002374
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>20079643
         meteorologie), maar er is geen rekening gehouden met bijvoorbeeld klimaatverandering, of andere
         factoren die  mogelijk over de tijd zouden kunnen veranderen, zoals bijvoorbeeld veranderingen in
         de samenstelling van het wegverkeer.
         Sectorspecifieke cijfers en inputdata
         In de analyse van bronmaatregelen wordt gebruik gemaakt van verschillende sectorspecifieke
         cijfers zoals voor dieraantallen (landbouw), aantallen van specifieke bedrijven en kosten. Hoewel
         deze cijfers binnen de berekeningen van de maatregelen zo veel mogelijk zijn gebaseerd op kennis
         uit wetenschappelijk onderzoek en wetenschappelijke bronnen, is er in de praktijk een
         bandbreedte aan parameters mogelijk die niet eenvoudiqg in kaart te brengen is. Daarnaast wordt
         er, ter vereenvoudiging van de berekening, veel gewerkt met gemiddelde waarden op
         verschillende detailniveaus, wat invloed heeft op de manier waarop specifieke kenmerken (bijv.
         specifieke kenmerken per sub-sector) worden weerspiegeld in de uitkomsten. Verder zijn de cijfers
         deels tijdsgebonden, omdat er bijvoorbeeld wordt uitgegaan van het huidige prijsniveau en de
         huidige economische structuur. Een andere vorm van onzekerheid zit in de effectiviteit van
         maatregelen in de praktijk. De effectiviteit van technische maatregelen is ook afhankelijk van
         management (incl. kennis, ervaring) en omgevingsfactoren. Zo is recent bijvoorbeeld gebleken dat
         emissiearme stallen in de praktijk mogelijk een hoger stikstofverlies hebben dan eerder werd
         aangenomen (Van Bruggen en Geertjes 2019). Voor de daadwerkelijke werking van technische
         maatregelen    in de  praktijk is daarom nader onderzoek      en meer monitoring gewenst.
         Gedragseffecten zijn onzeker
         De te verwachten gedragseffecten vormen          een  belangrijke onzekerheid bij het inschatten van de
         effecten van de voorgestelde maatregelen.        De  voorgestelde maatregelen hebben aanzienlijke
         consequenties voor de betrokken actoren, zoals op het gebied van bedrijfsvoering en de daarvoor
         benodigde kennis en vaardigheden. Het is hierbij voor actoren bijvoorbeeld vaak van belang of er
         een adequaat verdienmodel is, met een essentiéle prikkel om te investeren in maatregelen, omdat
         dan de kans immers reéel wordt dat zij hun investeringen kunnen terugverdienen.
         2. Beleidsonzekerheden refereren       naar  de onzekerheden op het gebied van beleid, die onder
         andere effect hebben op de       inschatting van de effectiviteit van maatregelen.
         Concreetheid    maatregelen
         Het feit dat de  instrumentering bijvoorbeeld het beschikbare budget en de precieze vormgeving
                                              -
         van een regeling    -
                               van de voorgestelde maatregelen in een aantal gevallen niet altijd voldoende
         concreet is, maakt dat er soms vergaande keuzes en aannames moeten worden gemaakt over de
         instrumentering en andere factoren.
         Vooruitlopen op    innovatie
         Een onzekerheid van de effecten van        maatregelen, is gelegen in het feit dat er bij meerdere
         maatregelen wordt uitgegaan van innovatieve maatregelen die nog ontwikkeld moeten worden. Dit
         is bijvoorbeeld het geval bij maatregel 5.5, waarbij de ontwikkeling van integraal-emissiearme
         stalconcepten nog volop bezig is en in ieder geval niet voor 2023/2025 wordt verwacht door het
         ministerie van LNV en IenW. Het daadwerkelijke ontwikkelpad en de bijbehorende effecten zijn bij
         dit soort innovatieve maatregelen daardoor nog in grote mate onzeker.
         Partiéle analyses
         De  bronmaatregelen zijn in deze notitie beschouwd als afzonderlijke maatregelen, waarbij de
         mogelijke neveneffecten op andere leefomgevings- en economische aspecten alleen kwalitatief
         verkend zijn. De analyse richt zich hierbij op de Nederlandse situatie. Zo is bijvoorbeeld de
         beleidswisselwerking met actoren buiten Nederland niet meegenomen in voorliggende analyses.
         De maatregelen zijn daarnaast niet als pakket geanalyseerd, waardoor er          —
                                                                                            onder andere   -
                                                                                                             voorbij
         wordt gegaan aan de wisselwerking tussen de verschillende beleidsmaatregelen.
                                                                                                       PBL | 40
                                                                                                                     0000002375
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>20079643
         3. Onder toekomstonzekerheid valt de onzekerheid rond        toekomstige ontwikkelingen,     zoals   macro-
         economische    ontwikkeling, bevolkingsgroei  en klimaatverandering.
         Langetermijneffecten
         Toekomstonzekerheid komt op meerdere        punten terug   in deze  notitie, bijvoorbeeld als essentieel
         onderdeel  van  de raming. Specifiek voor  deze notitie is  hierbij de coronacrisis (zie ook sectie 4.1).
         Het effect van de coronacrisis is op dit moment moeilijk in te schatten voor de te verwachte
         ontwikkelingen op de korte (2021, 2022) en op langere termijn (2030). De verwachte recessie als
         gevolg van de coronacrisis kan, afhankelijk van de duur en diepte, op verschillende manieren
         doorwerken op beleidskeuzes, de economische situatie binnen specifieke sectoren, de economie en
         de samenleving als geheel. Met deze mogelijke effecten is in deze notitie geen rekening gehouden.
         Deze bovenstaande     hoofdtypen onzekerheden zijn ook onderdeel van de KEV2019, die als basis
         geldt voor  de autonome   ontwikkeling in deze notitie. Meer informatie over de specifieke
         onzekerheden    van de KEV is beschreven in: Schoots en Hammingh 2019; Velthof et al. 2019 en
         Welle et al. 2017.
                                                                                                       PBL | 41
                                                                                                                     0000002376
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>20079643
          5 Landbouw
         5.1       Inleiding
         Het kabinet heeft een achttal   stikstofbronmaatregelen gekozen om de emissies van ammoniak uit
         de sector landbouw te verminderen. Deels      gaat het om volumemaatregelen en deels om specifiek
         technische maatregelen. In dit hoofdstuk wordt dieper ingegaan op de gekozen maatregelen en de
         instrumentatie die het kabinet daarvoor wil inzetten. Op basis van door de departementen
         aangeleverde informatie is een analyse gemaakt van het effect in termen van emissiereductie en
         de gemiddelde reductie van de depositie van stikstof. Hierbij gaat het om de vermeden depositie        -
         in mol stikstof (N) per hectare per jaar  -
                                                     op het areaal stikstofgevoelige natuur binnen Natura
         2000-gebieden. Ten behoeve van de analyse is gebruik gemaakt van liggende kennis,
         literatuurstudie en aanvullende analyses van de experts van de kennisinstellingen. Voor elke
         maatregel vormden zogenoemde fiches van de departementen het vertrekpunt. Deze fiches
         omvatten een korte omschrijving van de beocogde maatregel, de beleidsinstrumenten en het
         beschikbare budget. Zoals eerder aangegeven is hierbij uitgegaan van de stand van denken van
         medio maart 2020. Dit betekent dat de hier aangenomen vormgeving           en instrumentatie  van   de
         maatregelen   kan  afwijken  van de beschrijving  in de brief van het kabinet. Ter verduidelijking is
         daarom, waar    van toepassing,  een toelichting gegeven op de interpretatie   van  de maatregelen
         zoals gebruik  in deze notitie.
         Naast een uiteenzetting over de berekening om te komen tot de emissiereductie en het
         gerelateerde effect van die reductie op de depositie op de stikstofgevoelige natuurgebieden, zijn
         voor alle maatregelen de kosten (nationale kosten) en kosteneffectiviteit van de maatregelen
         berekend. Daarnaast is aandacht gegeven aan de onzekerheden, neveneffecten en overige
         aspecten. In de meeste gevallen is een bandbreedte bepaald. In sommige gevallen is volstaan met
         een middenwaarde en is aangegeven welke factoren van invloed kunnen zijn op het te behalen
         van het genoemde reductieniveau.
         De  maatregelen zijn afzonderlijk beoordeeld en niet in onderlinge samenhang geanalyseerd.
         Wisselwerking tussen volumemaatregelen en de meer technische maatregelen is dus niet verder
         doorgerekend. In sectie 5.2 wordt een samenvatting gegeven van de analyse van de effecten en
         kosten van de stikstofbronmaatregelen binnen de sector landbouw. Ook zijn de
         beleidsinstrumenten inclusief een overzichtstabel en een compacte toelichting opgenomen. In
         sectie 5.3 wordt de ontwikkeling van de stikstofemissie door de landbouw in het basispad
         beschreven. In sectie 5.4 tot en met sectie 5.11 zijn de acht maatregelen verder beschreven en
         zijn de analysis toegelicht.
                                                                                                     PBL | 42
                                                                                                                  0000002377
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 43 ======================================================================

<pre>20079643
         5.2           Samenvatting effecten landbouw
         Het kabinet heeft de        volgende stikstofbronmaatregelen gekozen    om  de emissies  van    ammoniak uit
         de sector landbouw te verminderen:
               1.    Een   verhoging van het budget voor de Subsidieregeling sanering varkenshouderijen.
                     De   gerichte opkoop van piekbelasters rond Natura 2000-gebieden.
               WN    Een vrijwillige landelijke beéindigingsregeling voor piekbelasters in de veehouderij.
                     Het vergroten van het aantal uren weidegang.
               uh    Het verdunnen van mest met water bij het gebruik van een zodenbemester in
                     zandgebieden.
               6.    Het nemen van stalmaatregelen: innoveren, investeren en normeren ten behoeve van
                     integraal-emissiearme stallen, met name voor varkens en melkvee.
               7.    Het afromen en doorhalen van fosfaatrechten tot het sectorplafond voor fosfaat is bereikt.
               8.    Het verlagen van het ruweiwitgehalte (RE) in veevoer voor varkens, pluimvee en melkvee.
         Dit hoofdstuk       beschrijft de analyse van de effecten en kosten van deze    acht maatregelen      en
         instrumenten        en  geeft daarop een toelichting. Tabel 5.1 presenteert de  effecten en  kosten      van
         deze maatregelen en instrumenten.
         Tabel 5.1: Effecten         en  kosten   van stikstofbronmaatregelen     voor   landbouw in 2030
            Subsidieregeling                 0,8           25            28          2.3             241                  28
            sanering   varkens-
         "  houderijen (SRV)
           Gerichte opkoop                   0,9           9,1           40          3,7              350                 38
            piekbelasters
            Landelijke                       3,0          31,7           115         3,6             1000                 32
            beéindigingsregeling
            piekbelasters
           Vergroten aantal     uren      0,2   0.5    1,5-3,7           0,3      01-02                 3             0,8-2,0
                                              -
           weidegang                  ~~
           Verdunnen mest       met       1,0 -
                                                2,0    4,6-9,2           28       30-61               105              11-23
           water
           Stal maatregelen
           «       Varkens               1,4-2,0      10 -
                                                            14     21  -
                                                                          34    1,9- 2,7          85   -
                                                                                                          145         71-12
           e      Melkvee                286-37       19    27           27     1,0-1,4               120             4,4 6,3
                                                         -                                                                 -
           Afromen     en  doorhalen          0             -             -           -                 -                  -
           van fosfaatrechten
           Verlagen ruw
            eiwitgehalte veevoer
           o       Varkens                1,2-24         8-15         13  -
                                                                            60    1,7 -4,2             0                n.v.t.
           e       Pluimvee               1,3-1,9        8-12        29-73        35-62                0                n.v.t.
                  (leghennen)
           ¢      Melkvee                 3,2-64        20  -
                                                              40          8       0,2-04              73
         De    maatregelen zijn onafhankelijk van elkaar geanalyseerd, dus niet als een samenhangend
         pakket. De maatregelen werken bij gecombineerde toepassing wel op elkaar in. De geschatte
         effecten uit de partiéle analyses voor landbouwmaatregelen zijn daarom niet zonder meer bij
         elkaar op te tellen. In de tabel staan daarom geen totalen.
                                                                                                           PBL  |  43
                                                                                                                               0000002378
</pre>

====================================================================== Einde pagina 43 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 44 ======================================================================

<pre>20079643
         Centraal in de    analyse     staan de effecten van de   maatregelen   en instrumenten op de emissies        en
         deposities   in 2030. Voor alle      maatregelen geldt  dat de effecten  gedeeltelijk  of zelfs geheel   reeds
         op kortere termijn optreden; dit is afhankelijk        van  de  benodigde tijd die naar schatting nodig is
         voor de implementatie door          de overheid en de sector. De korte termijn effecten en de ingeschatte
         ‘ingroeipaden’ worden in de         paragrafen per maatregel toegelicht.
         Voor de  geschatte effecten van de maatregelen op de ammoniakemissies en bijbehorende
         stikstofdeposities is voor de technische maatregelen een bandbreedte opgenomen, die de
         onzekerheden in de analyse weerspiegelt. Voor de volume maatregelen weerspiegelen de
         geraamde reducties van de emissie en depositie van stikstof een schatting van een realistisch
         maximum.
         Volumemaatregel
         De effecten    van  de drie instrumenten      gericht op het terugbrengen van het aantal agrarische
         bedrijven   en  dieren   (volumemaatregel) zijn wel bij elkaar op te tellen. De veronderstelling is hier
         dat er genoeg animo onder boeren zal zijn om te stoppen en dat de beschikbare subsidiebudgetten
         hierdoor volledig uitgeput kunnen worden. De drie volume-instrumenten leiden gecombineerd tot
         een depositiereductie op stikstofgevoelige natuur van bijna 50 mol/ha/jaar in 2030, bij een
         kosteneffectiviteit van rond de 3,5 min. euro per mol N per hectare per jaar. De effectiviteit van de
         overheidsuitgaven ligt in de range van 30 a 40 min. euro per mol N per hectare per jaar. Als
         gevolg van de volume maatregelen daalt het aantal stuks dieren in 2030 naar schatting voor
         vleesvarkens en fokvarkens met 19%, voor leghennen met 15%, voor vleeskuikens met 30% en
         voor melkvee met 1,2%.
         Een onzekere factor       bij  de drie maatregelen gericht    op het terugbrengen van het aantal bedrijven
         en dieren is welke keuze het kabinet,         en eventueel medeoverheden,      uiteindelijk maken over het
         wel of niet opkopen van de grond van veehouders. Deze keuze is in de maatregelbeschrijvingen
         met uitgangspunten (fiches) niet aangegeven. Als de grond wordt opgekocht door de overheden,
         dan kan deze mogelijk een andere bestemming krijgen, bijvoorbeeld natuur of wonen, en is er
         minder land beschikbaar om mest op uit te rijden. Het opkopen van grond betekent wel dat het
         benodigde budget per uitgekocht bedrijf veel hoger ligt en er met het beschikbare budget minder
         bedrijven kunnen worden gesaneerd. In de hier gepresenteerde cijfers voor 2030 is het PBL
         uitgegaan van de veronderstelling dat de grond wordt opgekocht en niet meer voor
         mesttoediening in gebruik blijft.
         Daarnaast is het     -
                                in  samenhang     met bovenstaand     punt
                                                                           -
                                                                             van belang welke aannames worden
         gemaakt    over  de markt      voor  mest in Nederland. De    maatregelen gericht op het terugbrengen van
         het aantal dieren leiden weliswaar tot minder mestproductie, maar zolang er sprake is van een
         mestoverschot en er mest geéxporteerd wordt naar het buitenland, betekent een iets lagere
         mestproductie niet dat de hoeveelheid mest die in Nederland wordt uitgereden vermindert. Omdat
         de drie volumemaatregelen samen leiden tot een vermindering van de mestproductie van circa 7%
         van de stikstofexcretie en 9% van de fosfaatexcretie is er geen wezenlijke verandering van de
         mestmarkt en blijft er sprake van een mestoverschot. Het effect op de ammoniakemissies beperkt
         zich daarom in de voorliggende analyse tot de vermindering van emissies uit de stal en de
         emissies bij de opslag van mest en valt het effect van het uitrijden van mest er buiten.
         Mestmaatregelen:       verdunnen mest      en  verhogen weidegang
         Deze beide    maatregelen       kunnen technisch   gezien  al op korte termijn  worden   geimplementeerd en
         leiden tot  een  bescheiden reductie in de ammoniakemissies. De reductie in           stikstofdepositie op
         stikstofgevoelige natuur door verhoogde weidegang zou dan naar verwachting al vanaf 2025
         uitkomen in de range van ca. 1,5 a 4 mol N/ha/jaar. De kosteneffectiviteit van het verhogen van
         de weidegang is hoog in verhouding met de andere voorgestelde stikstofbronmaatregelen voor
         landbouw.
                                                                                                            PBL |  44
                                                                                                                         0000002379
</pre>

====================================================================== Einde pagina 44 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 45 ======================================================================

<pre>20079643
         De   toediening  van  met water verdunde    mest, uitgereden   met zodenbemesters op   zandgrond,    zou
         een   emissiereductie kunnen    opleveren  van  1,0 a 2,0  kton ammoniak per  jaar. De reductie in
         stikstofdepositie zou naar schatting tussen 5 en 9 mol N/ha/jaar kunnen opleveren in 2030. Hier
         speelt nog wel dat de te bereiken emissieductie nog niet empirisch onderzocht is en dus nog
         onzeker is.
         De kosteneffectiviteit van deze maatregel ligt tussen de 3 en 6 min. euro per vermeden mol
         stikstofdepositie per hectare per jaar. Bij een vilotte introductie kan het potentieel voor 2030 al in
         2025 worden gehaald. Tegen de achtergrond van de coronacrisis is echter onzeker of boeren op
         korte of langere termijn tot de benodigde investeringen zullen overgaan.
         Stalmaatregelen
         Het kabinet wil inzetten op    een langjarig traject om   stapsgewijs te komen tot integraal-
         emissiearme stallen via     een subsidieregeling en  een  aanscherping van de normen in het Besluit
         emissiearme huisvesting. Realisatie van dit voornemen vergt lange adem vanwege de nog
         benodigde doorontwikkeling van de staltechniek en het feit dat bij investeringen in nieuwe stallen
         rekening dient te worden gehouden met afschrijvingstermijnen van circa 20 jaar of meer.
         Bovendien moeten boeren het belangrijkste deel van de benodigde investeringen zelf (kunnen)
         opbrengen, gegeven de subsidie van 40% van de investering. In het jaar 2030 zal dus maar een
         beperkt deel van het maximale effect bereikbaar zijn. Voor 2030 geldt bovendien dat de extra
         emissiereductie voor ammoniak voortvloeiend uit de aanvullende stalmaatregelen vooral voor
         varkensstallen relatief beperkt is ten opzichte van het basispad.
         De   maatregel  richt zich daarmee vooral op het maken      van de omslag naar brongerichte integraal-
         emissiearme stallen op de     langere termijn (met een beter stalklimaat en positieve effecten op
         productiviteit en diergezondheid), dit in tegenstelling tot de huidige ontwikkeling naar systemen
         gericht op het verminderen van emissies op het moment dat deze de stal verlaten (zoals
         luchtwassers).
         Voor melkveestallen     geldt, uitgaande van het hier gebruikte basispad, dat de potentiéle reductie
         van   de depositie op stikstofgevoelige natuur in 2030 naar schatting ligt in de range tussen 19 en
         27 mol N/ha/jaar. In vergelijking met varkensstallen is bij melkkoeien per dierplaats een
         beperktere ammoniakreductie te realiseren ten opzichte van een niet emissiearme stal. Dit heeft         te
         maken met het     meer   open karakter van melkveestallen om te voldoen aan de relatief grote
         ventilatiebehoefte van melkkoeien. De inschatting, gebaseerd KWIN Handboek Veehouderij             (KWIN
         2018), is dat de meerkosten bij nieuwbouw beperkt kunnen zijn, terwijl deze bij een investering in
         de aanpassing van een bestaande stal aanzienlijk kunnen zijn. Deze inschattingen kennen wel
         grote onzekerheden.
         Voor varkensstallen    geldt dat het grootste potentieel (ca. 75%) voor emissiereductie in 2030 kan
         worden    gevonden bij de categorie vleesvarkens, en circa 25% bij zeugen en jonge biggen. De
         maatregel levert voor varkens naar schatting een depositiereductie op in de bandbreedte tussen 7
         en 10 mol/ha/jaar in 2030. De kosteneffectiviteit is hierbij naar verwachting hoger voor
         vleesvarkens dan voor fokvarkens. De ontwikkeling van integraal-emissiearme stallen is nog in een
         pril stadium. Dat betekent dat er sprake is van grote onzekerheden ten aanzien van de (bewezen)
         effectiviteit en de betaalbaarheid van deze stalsystemen. Dit vergt nader onderzoek ten behoeve
         van de uitwerking van de subsidieregeling en de aanpassing van het Besluit emissiearme
         huisvesting.
                                                                                                     PBL | 45
                                                                                                                    0000002380
</pre>

====================================================================== Einde pagina 45 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 46 ======================================================================

<pre>20079643
         Afromen fosfaatrechten
         Het versneld afromen     en  doorhalen van fosfaatrechten levert in 2030 naar verwachting vrijwel
         geen reductie op   van  de  stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuur ten opzichte van het
         basispad. Alleen op   korte termijn levert het afromen, waarbij niet wordt gecompenseerd een
         beperkt effect op.
         Voermaatregelen
         Veevoermaatregelen      voor  varkens  en pluimvee gericht op beperkte verlaging van het eiwitgehalte
         kunnen relatief snel worden     geimplementeerd. Wel geldt dat het ruwe eiwitgehalte van veevoer
         voor een aantal diercategorieén de afgelopen jaren al is verlaagd (mede vanwege de
         kostenvoordelen die dit oplevert), zodat het potentieel voor verdere reductie is afgenomen.
         De verwachte depositiereductie voor varkens en pluimvee valt naar schatting in de bandbreedte
         tussen ca. 16 en 27 mol/ha/jaar in 2030. Hierbij is het depositie effect voor pluimveehouderij en
         varkenshouderij bijna gelijk ingeschat. De onderkant van de bandbreedte is technisch haalbaar,
         terwijl de bovenkant van de bandbreedte met grote onzekerheden omgeven is (zoals de
         beschikbaarheid van voldoende essentiéle aminozuren). Het PBL plaatst dan ook vraagtekens bij
         de vergaande voermaatregelen voor de intensieve veehouderij voor 2030. Een grote verlaging van
         het ruwe eiwitgehalte, zonder adequate aanvulling van de juiste synthetische aminozuren, leidt
         namelijk tot risico’s voor de diergezondheid en de productiviteit.
         Voor de   melkveehouderij geldt dat het implementeren van de veevoermaatregelen en de
         bijbehorende aanpassingen in het diermanagement tijd kost, omdat voor een goede toepassing
         veel kennisopbouw en ervaring vereist is. Er zijn daarnaast aanzienlijke regionale verschillen in het
         reductiepotentieel door verschillen in het eiwitgehalte in de huidige rantsoenen; met name in
         Zuidoost Nederland is het eiwitgehalte lager dan in Noordwest Nederland. Voor melkvee geldt dat
         op langere termijn grotere reducties haalbaar zijn zonder specifieke gevolgen voor het
         dierenwelzijn en de productie, mits dieren veel meer individueel gevoerd kunnen worden. Voor
         2030 lijken in de melkveesector depositiereducties in de ordegrootte van ca. 20 mol/ha/jaar
         haalbaar. Het is lastig in te schatten welke investeringen boeren hiervoor moeten doen en in
         hoeverre het de productiviteit beinvioedt; daardoor is de geraamde kosteneffectiviteit met grote
         onzekerheid omgeven.
         Overwegingen
         In de  effectschattingen  en  het basispad  is zoals aangegeven geen    rekening gehouden met de
         coronacrisis  en de economische recessie die daar     mogelijk uit volgt. De impact van een mogelijke
         recessie en het eventueel wegvallen van export naar landen als Duitsland, Spanje, China en
         Rusland op de implementatie van de maatregelen verschilt, en is ook athankelijk van het tempo
         van economisch herstel dat daarop volgt. Voor maatregelen die een grote investering door de
         betreffende boeren vragen, zoals de voorgestelde stalaanpassingen, zou een recessie de snelheid
         van de implementatie kunnen belemmeren. Voor de volumemaatregelen, waarbij vooral de
         overheid investeert in het opkopen van bedrijven en rechten, kan een diepe recessie de animo bij
         boeren om deel te nemen daarentegen wellicht juist doen toenemen. De effecten zijn op dit
         moment lastig te voorspellen.
         Bij de analyse  van  de  maatregelen voor de landbouw is het PBL telkens uitgegaan van de door de
         ministeries voorgenomen      toedeling van budgetten over deelsectoren op basis van diercategorieén.
         De analyses laten zien dat de ingeschatte kosteneffectiviteit tussen de deelsectoren uiteen kan
         lopen. Dit betekent dat met een andere toedeling van budgetten over de diercategorieén naar
         verwachting een hoger effect kan worden gerealiseerd met hetzelfde budget en de doelmatigheid
         van het beleid kan toenemen. Deze invloed van de budgetverdeling geldt zowel voor de
         maatregelen die gericht zijn op de reductie van het aantal bedrijven en dieren, als voor de
         subsidiemaatregelen gericht op het bevorderen van integraal-emissiearme stallen.
                                                                                                    PBL | 46
                                                                                                               0000002381
</pre>

====================================================================== Einde pagina 46 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 47 ======================================================================

<pre>20079643
         In de  uitgevoerde analyse van de landbouwmaatregelen staat het inschatten van het effect op de
         ammoniakemissies       en stikstofdeposities centraal. Bij het maken van de afweging over de
         implementatie van maatregelen is het van belang ook te kijken naar de verwachte positieve en
         negatieve neveneffecten. Als gevolg van de beperkte beschikbare tijd en informatie zijn in deze
         analyse slechts in beperkte mate neveneffecten beoordeeld en zijn deze slechts kwalitatief
         benoemd. De beschikbare informatie over deze neveneffecten treft u aan bij de beschrijving per
         maatregel.
         5.3       Ontwikkeling            van     stikstofemissies in het               basispad
         De landbouwsector stoot relatief veel ammoniak        (NH) uit. Het aandeel van de sector in de totale
         uitstoot van   ammoniak in Nederland     was  87  procent in 2017 (PBL et al. 2020). Met het
         vastgestelde en voorgenomen beleid daalt de totale uitstoot van ammoniak (NH3z) in Nederland
         over de ramingsperiode 2017-2030 naar verwachting netto met 11 kton, van 131 kton in 2017
         naar  120 kton in 2030. Deze     daling wordt vooral verklaard door afnemende emissies bij de
         landbouw    (met bijna   13 kton). Het verschil tussen dit laatste getal en de totale daling voor
         Nederland word veroorzaakt door een (kleine) stijging in de ammoniak uitstoot van verkeer.
         Figuur  5.1  geeft  de ontwikkeling van de uitstoot door de sector landbouw weer, met in de
         linkerkant  van   de figuur de historische ontwikkeling, en in de rechterkant van de figuur het hier
         gebruikte basispad van de verwachte ontwikkeling tot 2030 per deelsector. De emissie per sector
         omvat de emissie uit stal en opslag, uitrijden van mest, mestbe- en verwerking en indien van
         toepassing de emissie uit beweiding. Deze informatie plaatst de analyse van de verschillende
         maatregelen in dit hoofdstuk in perspectief.
         Veertig procent (5 kton) van de geraamde emissiedaling in de landbouw vindt plaats tussen 2017
         en 2020. Een geraamde reductie van 3 kton houdt verband met de aanscherping van Nederlandse
         fosfaatregels (onder andere het fosfaatreductieplan 2017 en de fosfaatrechten melkvee vanaf
         2018). Deze aanscherping zorgt voor een afname van het aantal stuks melkvee en jongvee dat op
         zijn beurt leidt tot  een daling van  de emissies uit rundveestallen   (inclusief buitenopslag van mest).
         Daarnaast daalt tussen 2017      en  2020 de uitstoot  bij varkens- en  pluimveestallen (inclusief
         buitenopslag    van  mest)  met resp.  0,9 en 0,3  kton door  een geleidelijke overgang naar
         emissiearme     verblijven.
                                                                                                       PBL | 47
                                                                                                                   0000002382
</pre>

====================================================================== Einde pagina 47 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 48 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur    5.1
             Emissie ammoniak door sector landbouw
                   kiloton
               £2
                           NH,
                                                                                        ——
                                                                                               Rundvee
                                                                                        —
                                                                                              Varkens
                                                                                               PlUimvee
                   ——
                                                                                        =
                                                              >
               0    —————                            CT mmammanooaoooooT
                                                                                        ——
                                                                                               Qverig vee
                                                                                        —
                                                                                              Aanwending    kunstmest
               40                                                                             Overige   brannen
                We Te                                         ———====SSanaooooo i
                                                                                        —
                                                                                         --
                                                                                               Realisatie
                                                                                                    }
                                                                                               Raming vastgesteld  en
                                                              TH                    ———
                                                                                              voorgenomen beleid
                 2005          2010           2015          2020       2025      2030
             Bron: Emissieregistratie (realisatie); KEV-raming  201g
         Tussen 2020 en 2030 dalen de emissies in de landbouw verder met naar                    schatting bijna 8 kton,
         waarvan    3 kton   bij varkens,      3 kton   bij rundvee (melkkoeien, jongvee    en  overig rundvee), 1 kton
         bij pluimvee    en  minder dan       een   kton bij kunstmestgebruik.
         De geraamde daling bij varkens, rundvee en pluimvee wordt vooral verklaard door de voortgaande
         geleidelijke invoering van emissiearme stallen. Bij varkens wordt de geraamde daling mede
         verklaard door een krimp van de varkensstapel (geschat op 5 procent) als gevolg van het
         verwachte effect van de regeling voor de sanering van de varkenshouderij (als onderdeel van het
         regeerakkoord, de extra verhoging in deze notitie behoort niet tot het basispad (zie sectie 5.4).
         Melkkoeien vormen veruit de grootste bron van ammoniak in Nederland. De stalemissies van
         melkkoeien (inclusief mestopslag buiten) dalen naar verwachting licht met 1 kton tussen 2020 en
         2030. Deze daling komt door de invoering van emissiearme stallen, in combinatie met een afname
         van de melkveestapel en trendmatige toename in de productiviteit (melkproductie per koe). Een
         toename in melkproductie per koe leidt tot een hogere voeropname en hogere stikstofexcretie per
         koe, en tot een afname van het aantal koeien. Het uitgangspunt voor de raming is dat de
         melkproductie per koe tussen 2020 en 2030 toeneemt bij een daling van het aantal melkkoeien,
         zodanig dat de totale productie van stikstof (en fosfaat) door melkkoeien en jongvee samen onder
         het sectorale mestplafond blijft. Doordat het aantal stuks jongvee in de raming krimpt tussen 2020
         en 2030 kan de stikstofexcretie door melkkoeien in de raming licht stijgen tot 2030. Omdat
         melkveestallen echter geleidelijk schoner worden geeft de raming een lichte daling in emissies van
         1 kton tussen 2020 en 2030. Voor de raming is aangenomen dat nieuwe emissiearme stallen
         onder praktijkomstandigheden presteren zoals gemeten en vastgelegd in de zogeheten RAV-
         waarden (Regeling ammoniak en veehouderij).
                                                                                                                 PBL  | 48
                                                                                                                           0000002383
</pre>

====================================================================== Einde pagina 48 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 49 ======================================================================

<pre>20079643
         5.4       Verhogen budget Saneringsregeling varkenshouderijen
         Beschrijving van de maatregel
         Deze stikstofbronmaatregel, in dit specifieke geval meer een beleidsinstrument, is een vervolg op
         de Subsidieregeling ter beéindiging van varkenshouderijlocaties (SRV), die is vastgelegd in het
         regeerakkoord van 2017. Het kabinet heeft extra budget vrijmaakt zodat bedrijven die als gevolg
         van de overtekening van de subsidieregeling SRV mogelijk buiten de boot zouden vallen toch in
         aanmerking komen voor de saneringsregeling. De saneringsregeling is ingesteld om bedrijven die
         hoog scoren wat betreft geuroverlast voor omwonenden te saneren. Deze subsidieregeling is
         vastgelegd in het Regeerakkoord van 2017. Op 11 oktober 2019 is deze regeling in de
         Staatscourant gepubliceerd en op 25 november 2019 is de inschrijving geopend. In totaal is
         daarvoor 180 miljoen beschikbaar gesteld, waarvan 120 miljoen uit het regeerakkoord en daarna
         nog aangevuld met 60 miljoen uit het Urgenda-pakket, een pakket van maatregelen dat primair is
         gericht op reductie van broeikasgassen. De maatregel uit het Urgenda-pakket is nog niet
         opgenomen in de emissieraming en mag als zodanig meetellen als stikstofbronmaatregel. De
         maatregel uit het regeerakkoord is opgenomen in de emissieraming en als zodanig telt het effect
         daarvan in deze notitie niet mee als aanvullende stikstofbronmaatregel.
         De  SRV-regeling is opengesteld voor varkensboeren in de concentratiegebieden Zuid en Oost. In
         deze  concentratiegebieden is 84 procent van de varkens in Nederland gehuisvest. In het totaal
         hebben 502 bedrijven zich aangemeld voor sanering via de SRV-regeling. Deze bedrijven
         vertegenwoordigen circa 1 miljoen varkensrechten. Dit komt overeen met ruim een tiende van de
         gehele Nederlandse varkensstapel. Inmiddels is bekend dat 90% van de aangemelde bedrijven
         voldoet aan de eisen voor sanering van het ministerie en in principe in aanmerking komt voor een
         beéindigingsaanbod. Het ministerie van LNV schat dat 80% van de varkensboeren die een
         beéindigingsaanbod krijgt, dit uiteindelijk ook zal accepteren. Deze inschatting is echter onzeker.
         Op basis van deze aannames komen 361 bedrijven, met in totaal circa 742.000 varkensrechten
         (8.5% van het totaal aantal rechten in Nederland) in aanmerking voor sanering. De Rijksdienst
         voor Ondernemend Nederland (RVO) heeft na analyse van de intekening aangegeven dat voor de
         opkoop van deze 361 bedrijven, bij een gemiddelde kostenpost van 1 miljoen euro per bedrijf, in
         totaal 361 miljoen nodig zal zijn. In het licht van de over-intekening en de gemaakte
         veronderstelling over dat deel van de bedrijven dat het aanbod zal accepteren is 181 miljoen euro
         extra nodig. In het uiterste geval, als alle bedrijven het aanbod accepteren, is een hoger bedrag
         nodig. Het PBL heeft bovenstaande aannames gebruik voor de doorrekening.
         Berekening op basis van gemaakte inschattingen
         Op basis van de aanmeldingen heeft de RVO berekend dat het gemiddelde bedrag voor de opkoop
         van een varkenshouderijbedrijf gemiddelde een miljoen euro is. Daarmee koopt de overheid de
         varkensrechten op en geeft een vergoeding voor de waarde van stallen. Het uitgangspunt voor
         vergoeding zijn marktconforme prijzen voor de dierrechten en voor de stallen de zogeheten KWIN-
         waarden van het staltype en de ouderdom van de stal (KWIN 2018). Het ministerie van LNV heeft
         in de SRV-regelingen een vergoedingsfactor van 65% aangehouden bij het bepalen van de
         restwaarde van de stallen. De regeling vereist dat de stal wordt gesloopt. Het door de RVO
         berekende gemiddelde van 1 miljoen euro per bedrijf ligt iets hoger dat het gemiddelde getal
         waarmee het PBL eerder rekende bij de maatregel voor de landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling
         piekbelasters veehouderij. Het PBL rekende met ruim 1,06 miljoen euro voor een gemiddeld
         vleesvarkensbedrijf en 0,77 miljoen euro voor een gemiddeld fokvarkensbedrijf. Het gewogen
         gemiddelde komt dan uit op 0,9 miljoen euro. Daarvan is aangenomen dat gemiddeld 30% voor de
         opkoop van de varkensrechten en de overige 70% voor vergoeding van de stallen ingezet wordt.
         Het verschil tussen de gemiddelde saneringskosten van de RVO en het PBL is te verklaren uit het
         feit dat nu zich relatief veel bedrijven met relatief nieuwe stallen hebben aangemeld voor de
         sanering. Dit leidt tot iets hogere saneringskosten per bedrijf.
                                                                                                  PBL | 49
                                                                                                             0000002384
</pre>

====================================================================== Einde pagina 49 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 50 ======================================================================

<pre>20079643
         Emissie-    en  depositiereductie
         Op   basis van  deze uitgangspunten is het mogelijk om met de SRV         -
                                                                                      die inclusief het extra budget
         uitkomt op 361 miljoen      -
                                        de emissie van ammoniak met maximaal 1,7 kton te reduceren. Dit is
         bepaald op basis van gemiddelden. Relatief nieuwe stallen hebben een lagere emissie en dragen
         dus minder bij aan de stikstofreductie. Dit veronderstelt dat door de subsidieregeling alle bronnen
         van ammoniak (stal, opslag, uitrijden, en bewerking) van de betreffende bedrijven beéindigd
         worden. Doordat er in Nederland een mestoverschot is, vervalt echter het effect van de
         uitrijemissie, aangezien er netto niet minder zal worden uitgereden na sanering van
         varkensbedrijven. Als we de reductie van de uitrijemissies niet meenemen, dan bedraagt de
         emissiereductie circa 1,1 kton NH3. Het maximum reductie effect van het extra budget van 181
         miljoen euro (deze stikstofbronmaatregel) voor de saneringsregeling komt daarmee uit op 0,6
         kton ammoniak in 2030. Deze berekening is niet gecorrigeerd voor het veronderstelde effect van
         aanvullende stalmaatregelen (zie hoofdstuk 5.9). Vice versa is het effect van stalmaatregelen niet
         gecorrigeerd voor effect van het extra budget voor sanering.
         Doordat de SRV al in gang is gezet,       en  op dit moment het  beéindigingsaanbod wordt voorbereid, is
         de verdere uitrol   van  de   regeling min of  meer  bekend. De  huidige verwachting van het ministerie
         van LNV is dat begin 2021 alle betreffende varkensrechten zijn doorgehaald en er geen varkens
         meer in de stallen aanwezig zullen zijn. Met enige zekerheid kan verwacht worden dat de reductie
         in 2021 gerealiseerd kan zijn. De grootste onzekerheid bij de inschatting van het effect van de
         regeling blijft de uiteindelijke acceptatie van het aanbod door de boeren die zich hebben
         aangemeld.
         Om het effect op de    depositie    te kunnen  bepalen  converteren we het berekende emissie-effect van
         de aanvullende inzet    van    181  miljoen euro naar  mol N/ha/jr. Het RIVM (2020a) heeft berekend dat
         de emissie uit varkensstallen per kton       vermindering van de NHz-uitstoot leidt tot een
         depositiereductie van 10,7 mol N/ha/jr op stikstofgevoelige natuur. We schatten daarom in dat
         vanaf 2021 de depositie kan dalen met 6,4 mol N/ha/jr door het verhogen van het budget van de
         saneringsregeling varkenshouderijen.
         Naast het hiervoor    genoemde      extra budget   van 181 miljoen euro  is er ook  een  aanvullend    budget
         van   60 miljoen  euro  beschikbaar voortvloeiend uit de kabinetsreactie op de       Urgenda-uitspraak. Dit
         laatste budget leidt er toe dat er een derde meer emissiereductie (0,2 kton NHs) en
         depositiereductie (2 mol N/ha/jr) is. Het extra budget en Urgenda budget samen leiden tot een
         emissiereductie van 0,8 kton NH; en een depositiereductie van 8,5 mol N/ha/jr. In onderstaande
         tabel is het effect van zowel het budget van Urgenda als het hiervoor besproken extra budget
         sanering varkenshouderij samengevat (tabel 5.2).
         De  gepresenteerde stikstofreductie en kosteneffectiviteit geven de middenwaarde. De uiteindelijke
         bereidheid   bij agrarische ondernemers om het aanbod te accepteren kan hoger of lager uitvallen
         en  is op dit moment niet goed in te schatten.
                                                                                                          PBL |  50
                                                                                                                       0000002385
</pre>

====================================================================== Einde pagina 50 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 51 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.2: Kosten        en  effecten   van extra   budget   en  Urgenda budget    voor
         saneringsregeling varkenshouderij.
           Effect op NOx”                     kton/jaar               nvt
           Effect op NH3"                     kton/jaar               0,8
           Effect op depositie                mol/ha/jaar             8,5
           Nationale kosten                   Meuro/jaar               28
           Kosteneffectiviteit nationaal      Meuro/(mol/ha/jaar)     3,3
          Overheidsuitgaven     cumulatief ~~ Meuro                 181 +60
         Kosten     en  kosteneffectiviteit
         De overheid investeert in deze        subsidieregeling in het totaal 181 miljoen euro en daarnaast nog 60
         miljoen samenhangend met het Urgenda-vonnis. In de toelichting van het kabinet op deze extra
         maatregel is ook aangegeven dat indien meer bedrijven dan nu voorzien uiteindelijk meedoen aan
         de sanering er mogelijk nog meer geld nodig zal zijn (circa 90 miljoen euro extra). De nationale
         kosten van de nu doorgerekende maatregel en het budget als gevolg van het Urgenda-vonnis
         bedragen 28 miljoen euro per jaar. Voor een toelichting op de berekening van de nationale kosten
         en kosteneffectiviteit zie sectie 4.3. De kosteneffectiviteit op basis van nationale kosten bedraagt
         circa 3,3 miljoen euro per mol N/ha/jr. Hierbij merken we op dat de hier genoemde
         kosteneffectiviteit alleen betrekking heeft op reductie van ammoniak; deze regeling draagt ook bij
         aan een lagere emissie van broeikasgassen en fijn stof en minder geuroverlast (zie hierna).
         Borging en handhaving
         Borging en handhaving verloopt via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland. Het gehele
         proces is nauwkeurig gepland en de voorwaarden waaronder een subsidie wordt verstrekt zijn
         vastgelegd in de SRV. Daarin staat ook dat de laatste 20% van de vergoeding pas vrijgegeven
         wordt als de stallen zijn gesloopt. Controles zijn voorzien voordat deze restbetaling plaatsvindt.
         Neveneffecten        van  de  maatregel
         Door het voorgenomen         budget van 181 miljoen euro en 60 miljoen euro samenhangend met het
         Urgenda-vonnis neemt de omvang van de varkensstapel naar schatting met 5,7 procent af. Dit
         heeft tevens effect op de uitstoot van broeikasgassen (koolstofdioxide, methaan, lachgas). Kijken
         we naar de totale broeikasgasuitstoot van de varkenssector (cijfers 2017: 2,3 Mton CO;-
         equivalenten, dan betekent 5,7% minder varkens een broeikasgasemissiereductie van circa 0,13
         Mton COz-equiv.
         De SRV is    gericht op het terugdringen van geuroverlast. Doordat de selectie van de bedrijven die
         in  aanmerking komen voor subsidie in het beéindigen plaats vindt op basis van geuroverlast is het
         effect op vermindering van geuroverlast bovengemiddeld. Dat geldt ook voor het risico op
         zodnose, omdat de selectie op geuroverlast samenhangt met de nabijheid van woonlocaties.
         Daarnaast is    er een   evenredig reductie-effect op de emissies van fijnstof (PM10 en PM2,5). Op     de
         locatie  waar   de stal  gesloopt wordt, ontstaan mogelijkheden voor andere functies, waaronder
         woningbouw of natuurontwikkeling. Dit is afhankelijk van de lokale regels en verordeningen.
         De economische effecten van een krimpende sector op de regionale economie {afnemers en
         toeleveranciers) zijn bij een beperkte afname op te vangen.
         Aangezien     de Nederlandse varkenssector sterk op de internationale markt gericht is, is niet te
         verwachten dat      er door de regeling schaarste of een fors prijsopdrijvend effect op varkensvlees in
         Nederland zal     optreden.
                                                                                                       PBL | 51
                                                                                                                   0000002386
</pre>

====================================================================== Einde pagina 51 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 52 ======================================================================

<pre>20079643
         5.5        Gerichte      opkoop piekbelasters veehouderi]
         Beschrijving van de maatregel
         De gerichte opkoop van piekbelastende veehouderijbedrijven is gericht op het verlagen van de
         depositie van ammoniak op stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden. Deze maatregel is
         gericht op selectieve opkoop van veehouderijbedrijven die een hoge stikstofdepositie veroorzaken
         op €én of meerdere natuurgebieden in de nabijheid van het bedrijf, de zogenoemde piekbelasters.
         De provincies zijn in deze de actieve opkopende partij en de opkoop vindt plaats op basis van een
         minnelijke schikking. Deze bedrijven worden inclusief de agrarische grond gekocht en krijgen
         daarvoor een passende vergoeding. Door opkoop en beé&indiging van deze piekbelasters daalt het
         volume van de veestapel en neemt de emissie af. Er zijn nog veel details van deze gerichte opkoop
         die nog niet zijn uitgewerkt door rijk en provincies en deze zijn van invloed op de kosten en
         effectiviteit van deze maatregel.
         Voor de   gerichte opkoop is een budget van 350 miljoen euro beschikbaar. Daarbinnen is een
         budget verdeling voorgesteld van 25:25:50 procent voor respectievelijk de varkenshouderij, de
         pluimveehouderij en de melkveehouderij. Er is in de analyse van de opkoop gerekend met een
         budget van 44 mln euro voor vleesvarkens, 44 min euro voor zeugen, 37 min euro voor
         leghennen, 51 min euro voor vleeskuiken en 175 min euro voor melkvee. Het is niet zeker dat
         deze  budgetverdeling in de praktijk zal worden gevolgd en de verdeling kan dus in de loop van het
         proces nog worden aangepast. Bovenstaande verdeling is wel als uitgangspunt genomen voor deze
         analyse.
         Voor de   analyse van het effect van de voorgestelde opkoopregeling is min of meer dezelfde opzet
         gevolgd als bij de Saneringsregeling Varkenshouderij, namelijk de opkoop van
         dierrechten/fosfaatrechten en het vergoeden van de stallen die binnen een bepaalde tijd gesloopt
         dienen te worden. Dit geldt voor alle sectoren. Ten behoeve van de berekening is bepaald dat
         grond die in eigendom is van de melkveehouders wordt opgekocht. Op dit moment is er niet veel
         duidelijkheid en wordt hierover nog onderhandeld tussen private partijen en provincie. Het
         ministerie van LNV heeft het PBL verzocht om ook te verkennen wat het emissie- en depositie-
         effect is van gerichte opkoop waarbij de grond in eigendom blijft van de boer. De kosten voor de
         overheid zijn in dit geval lager en de grond kan door de boer voor andere doeleinden worden
         ingezet; deze kan de grond bijvoorbeeld verpachten aan een andere melkveehouder of aan een
         akkerbouwer. In de analyse is deze optie als variant meegenomen. Uit analyses blijkt dat op dit
         moment gemiddeld circa 60% van de landbouwgrond die de melkveehouderij benut in eigendom
         is, de overige grond wordt gepacht. In de praktijk bestaat er een bandbreedte van nul procent tot
         honderd procent eigen grond binnen de melkveehouderij.
         Uitgangspunten van de doorrekening
         In de  uitwerking van de kosten van het opkopen van bedrijven zijn in de PBL-analyse kengetallen
         gebruikt die zijn afgeleid van open bronnen zoals KWIN (2018), dierstatistieken, prijzen van dier-
         en fosfaatrechten en schattingen van grondprijzen. Daarnaast zijn er keuzes gemaakt over de
         verdeling van beschikbare middelen over sub-sectoren. Daarbij is gebruik gemaakt van gangbare
         vergoedingsfactoren (0.a. uit de SRV). In tabel 5.3 zijn de gebruikte kengetallen opgesomd. Dit
         zijn gemiddelde getallen die regionaal of lokaal, maar ook van bedrijf tot bedrijf kunnen
         verschillen.
         Een  belangrijk kanttekening is dat een deel van de kengetallen onderhevig is aan
         marktschommelingen. Dit geldt onder andere voor de kosten van rechten en de grondprijs.
         Vergoedingspercentages zijn veelal strategische keuzes die viak voor het uitbrengen van de
         regelingen door het beleid worden vastgesteld. Grondprijzen, maar ook varkensrechten, zijn regio-
         specifiek en ook dat is van invloed op uiteindelijke prijs en dus ook het uiteindelijke effect van
         deze maatregel op de stikstofreductie.
                                                                                                    PBL | 52
                                                                                                             0000002387
</pre>

====================================================================== Einde pagina 52 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 53 ======================================================================

<pre>20079643
         In deze notitie    zijn de KWIN-waarden (KWIN 2018) genomen als uitgangspunt                  voor de vergoeding
         van  de stallen. In de    berekening is aangenomen dat de gemiddelde stal op 50% van zijn
         afschrijving zit. Deze regeling veronderstelt een vergoeding van 100% van de dagwaarde in plaats
         van 65% (zoals gehanteerd bij de saneringsregeling varkenshouderij). De hogere vergoeding is
         aangehouden omdat hier sprake is van opkoop door de overheid. De overheid wordt eigenaar in
         tegenstelling tot bijvoorbeeld de landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling waar er vanuit gegaan
         wordt dat bedrijven stoppen op basis van een subsidie. De stal, zo vereist de regeling, zal moeten
         worden gesloopt.
         Tabel 5.3: In deze       analyse gebruikte uitgangspunten                voor  vergoeding gerichte opkoop          in
         2030
                                                          BO Se:   ee
          Dier
                aantal                   aantal         5.591.906        1.156.600     35.000.00    48.237.5     1.578.330
                                         dieren                                                 0            0
          Nieuwbouwwaarde per            €                        510         3.100           29            10        5.000
          dierplaats
          Uitgangspunt: halverwege       percentag               50%           50%          50%          50%            50%
          levensduur                     e
          Vergoedingsfactor bij          percentag            100%            100%         100%         100%          100%
          gerichte opkoop                e
          Prijs dierrechten of           Euro/dier                100           275           16             8       10.369
          fosfaatrechten
          Marktwaarde per ha             €/ha                    n.v.t         n.v.t        n.v.t        n.v.t       70.000
          Gemiddeld areaal               ha                      n.v.t         n.v.t        n.v.t        n.v.t          55,6
          landbouwgrond (ha)
          Gemiddeld % grond in           %                                                                                60
          bezit bij melkveehouders
          Gemiddelde                     Min €                   1,06          0,77         1,03         0,85           3,50
          rekenvergoeding per
          bedrijf (inclusief grond)
          Gemiddelde                     Min €                   n.v.t         n.v.t        n.v.t        n.v.t          1,16
          rekenvergoeding per
          bedrijf (exclusief grond)
         Effect op emissie en        depositie
         Met  een   budget   van  350  miljoen euro en met bovenstaande uitgangspunten kunnen via gerichte
         opkoop in totaal 200 landbouwbedrijven (piekbelasters) worden uitgekocht. Dit is inclusief het
         opkopen van de grond van melkveehouderijen. Dit totaal is onder te verdelen in circa 70
         varkensbedrijven, 80 pluimveebedrijven en 50 melkveebedrijven. Indien de grond van de
         melkveehouders niet wordt opgekocht kunnen er 100 melkveebedrijven extra worden uitgekocht
         en komt het totaalaantal landbouwbedrijven op circa 300.
         Naar verwachting duurt het enkele jaren voordat de beschikbare middelen zijn uitgeput en
         bedrijven zijn uitgekocht. In 2022 zullen de eerste bedrijven mogelijk al zijn uitgekocht. Een
         volledige implementatie van de gericht opkoop in 2025 zou mogelijk kunnen zijn. Het PBL heeft
         ingeschat dat in 2022 circa een derde daarvan gerealiseerd kan zijn mits de regeling voortvarend
         van start gaat.
         De  emissiereductie, die door inzet van de beschikbare middelen bereikt kan worden, is maximaal
         circa  1,0 kton NH3 (zie tabel 5.4). Daarbij is verondersteld dat de opkoopregeling ertoe leidt dat
         alle bronnen van ammoniak van de piekbelasters (stal, opslag, uitrijden, en bewerking) beéindigd
         worden. Wordt rekening gehouden met het Nederlandse mestoverschot, dan vervalt onder
         sommige     condities het reductie-effect   van  de      uitrijemissie, omdat het   uitrijden van mest doorgaat
         aangezien de meststoffenwet dit        toestaat. Indien land wordt         opgekocht, en dat is in deze
                                                                                                               PBL | 53
                                                                                                                               0000002388
</pre>

====================================================================== Einde pagina 53 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 54 ======================================================================

<pre>20079643
         doorrekening als uitgangspunt genomen voor de melkveehouderij, wordt ervan uitgegaan dat op
         die grond geen mest meer zal worden uitgereden en meetelt voor de reductie. Van de 1,0 kton
         NHs reductie is 0,4 kton NH3 van de varkenshouderij, 0,4 kton NH3 van de pluimveehouderij en 0,2
         kton NHz van de melkveehouderij. Gecorrigeerd voor de emissie bij mesttoediening, daalt de
         bijdrage aan de reductie door de varkenshouderij met 0,1 kton NHz tot 0.3 kton NHz. De overige
         reductie (in overige sectoren) blijft gelijk omdat pluimveemest niet wordt uitgereden en de
         landbouwgrond van de melkveehouders een ander beheer krijgt. Deze maatregel, waarbij rekening
         wordt gehouden met het mestoverschot levert bij elkaar een maximale emissiereductie op van
         circa 0.9 kton NHz (zie tabel 5.5). Daarbij is verondersteld dat de landbouwgrond van de
         melkveehouders wordt opgekocht en de grond een andere bestemming krijgt buiten de landbouw
         en de daardoor vermeden uitrijemissie meetellen in de totale reductie. In de praktijk is ook
         denkbaar dat dit met een deel van de grond gebeurd.
         In het   geval dat de grond niet wordt opgekocht en er dus meer melkveebedrijven kunnen worden
         opgekocht neemt de reductie door de melkveehouderij toe met 0.3 kton NH3z en komt uit op 0,5
         kton NHz (alle bronnen). Als alleen de uitstoot door stal en de opslag wordt beéindigd, dan neemt
         de reductie toe met 0.2 kton NH3 en komt uit op 0,4 kton NH. De maximale emissiereductie komt
         dan uit op 1,1 kton NHz. De geschatte reductie als gevolg van de gerichte opkoop zou in volle
         omvang al in 2025 kunnen worden gerealiseerd mits de gerichte opkoop vlot van start gaat en
         voldoenden overeenkomsten worden bereikt.
         Om het effect      van     de inzet  van de middelen op de depositie te kunnen bepalen wordt de
         berekende emissie           geconverteerd naar mol N/ha/jr. Het RIVM (2020a) heeft berekend dat de
         emissie van piekbelasters per kton NH3 leidt tot een depositiereductie van 10,7 mol N/ha/jr. Door
         deze maatregel kan de depositie dalen tot 9,1 mol N/ha/jr in 2030. (zie tabel 5.4).
         De berekende       cijfers tonen de middenwaarde. Onzekerheden hangen samen met          de bereidheid
         van   boeren tot    verkoop, al of niet opkopen van alle grond, verdeling budget over    de sectoren     (er
         zijn opties    tot optimalisatie) en ontwikkeling van prijzen.
         Tabel 5.4: Verminderd aantal dier               en emissiereductie  bij gerichte opkoop piekbelasters
         per (sub)sector.
          Verdeling geld thy          Min €             44      44        37      51               350            175   350
           opkoop (naar
           diercategorie)
          Afname aantal              Aantal           123       23     1.216   3.959       4,7   5.328           13,6 5.337
           dieren                     (x 1000)
          Aantal   beéindigde         aantal            31      40        30      51        49     201            140   292
           bedrijven            ~
          ‘Vermeden                   kton             0,3     0,1       0,3     0,1       0,2      1,0           0,5    1.3
           ammoniak-                  NHz/jr
           emissie  (alle
           bronnen)               ~
          Vermeden                    kton             0,2     0,1       0,3     0,1       0,1     0,8            0,2   0,9
           ammoniakemissie             NHs/jr
           (alleen stal  en
           opslag)
                                                                                                        PBL | 54
                                                                                                                       0000002389
</pre>

====================================================================== Einde pagina 54 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 55 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.5: Kosten         en   effecten    van   gerichte opkoop piekbelasters
           Effect op NOx
                                                 kton/jaar                  nvt
           Effect op NHs"                        kton/jaar                 0,9%
           Effect op depositie                   mol/ha/jaar                9,1
           Nationale kosten                      Meuro/jaar                 40
           Kosteneffectiviteit nationaal         Meuro/{mol/ha/jaar)        17
          Overheidsuitgaven cumulatief        ~~ Meuro                     35
         *effect van  het niet uitrijden van mest op   grond melkveehouderij  is hierin meegenomen.
         Kosten     en  kosteneffectiviteit
         De overheid investeert in deze          gerichte opkoopregeling in totaal 350 miljoen euro. De nationale
         kosten    van  deze   maatregel bedragen 40 miljoen euro per jaar (zie tabel 5.4). Voor een toelichting
         op  berekening van de nationale kosten en kosteneffectiviteit zie sectie 4.3. De kosteneffectiviteit
         van   deze maatregel is circa 3,7 miljoen euro per mol N/ha/jr. De effectiviteit van de
         overheidsuitgaven bedraagt circa 38 miljoen euro mol N/ha/jr. Opgemerkt moet worden dat de
         hier gencemde kosten- en kosteneffectiviteit alleen betrekking hebben op de reductie van
         ammoniak. Deze beéindigingsregeling draagt ook bij aan een lagere emissie van broeikasgassen
         en fijn stof.
         De   gemiddelde     kosteneffectiviteit verschilt per sector en het opkopen van een traditionele stal is
         kosteneffectiever dan        van een emissiearme stal. De focus in het stikstofdossier richt zich op de
         kosten in    miljoen   euro’s per mol stikstof per hectare per          jaar op stikstofgevoelige natuur. De
         kosteneffectiviteit is het grootst        bij de intensieve veehouderij sectoren (zie tabel 5.6). Het gericht
         uitkopen van piekbelastende bedrijven van vleesvarkens en leghennen ligt in de range van 1,4                    -
         2,1 miljoen euro per mol/ha/jr. Bij zeugen en vleeskuikens ligt de effectiviteit rond 4,7 6,7           -
         miljoen euro per mol/ha/jr. De kosteneffectiviteit van de melkveesector is beduidend lager. De
         kosteneffectiviteit bedraagt circa 11,7 miljoen euro per mol/ha/jr. Dit komt vooral door de opkoop
         van grond. Als de grond van melkveehouderijen niet wordt opgekocht kunnen er drie maal meer
         melkveebedrijven worden opgekocht, en kan de kosteneffectiviteit drie keer hoger zijn (circa 3,9
         miljoen euro per mol/ha/jr).
         Neveneffecten van de             maatregel
         Door deze     gerichte opkoop van piekbelasters neemt in alle drie de sectoren het aantal dieren af.
         Dit heeft ook effect op de emissie van broeikasgassen (koolstofdioxide, methaan, lachgas). De
         totale broeikasgasuitstoot van de drie sectoren samen bedraagt 11,1 Mton CO;-eq in het jaar
         2017. Daarvan draagt de varkenssector 2,3 Mton CO;-eq, de pluimveesector 0,1 Mton CO;-eq en
         de melkveehouderijsector 7,7 Mton CO; bij. De gerichte opkoop leidt tot daardoor tot een
         geschatte uitstootreductie van broeikasgassen van circa 0,1 Mton CO,-eq.
         Andere neveneffecten         zijn minder geuroverlast, minder risico op zo6nose en een reductie van de
         emissies    van  fijnstof (PM2,5 en PM10). Op de locaties waar de stallen gesloopt worden, ontstaan
         mogelijkheden voor andere functies, waaronder mogelijk woningbouw. Dit is afhankelijk van de
         lokale regels en verordeningen en de mate waarin de nieuwe activiteiten stikstofuitstoot
         teweegbrengen tijdens de bouw of het gebruik van de nieuwe activiteiten.
                                                                                                                PBL | 55
                                                                                                                           0000002390
</pre>

====================================================================== Einde pagina 55 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 56 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.6: Kosten          en  kosteneffectiviteit:      gerichte opkoop piekbelasters per
         (sub)categorie
           Nationale kosten          Min €/jaar             =             5           4              6               20
          Kosteneffectiviteit~~      Min € per mol         Za            6.7         1,4            a7              11,7
           nationaal                 N/ha/jaar
           Directe  bijdrage       Min   € (naar
                                                           24            a4          37             51              175
           overheid                  verwachting
                                     de periode tot
                                     2025)
           Effectiviteit             Min € per mol          18           63           12            39              102
                                     N/ha/fjaar
           Overheidsuitgaven
         Onzekerheden
         Om het effect      van   de inzet  van  de beschikbare middelen        nauwkeuriger    te kunnen inschatten is
         nadere concretisering van de omgang met de al dan niet opgekochte grond noodzakelijk. Daarover
         is tot nu toe nog weinig uitsluitsel gegeven door het kabinet. De kernvraag is daarbij welke functie
         de   grond krijgt    na  opkoop of beé&indiging. Als het landbouwkundig gebruik ophoudt, hetgeen is
         verondersteld in de        doorrekening, dan is de vraag welke functie de grond vervolgens krijgt:
         natuur, bos, wonen etc. De eerste twee vergen extra investering (natuuraanleg, aanplant bossen)
         en leiden tot waardevermindering van de grond en dus het afschrijven van de grondwaarde. In het
         geval van woningbouw is een economische opwaardering van de grondwaarde aan de orde.
         Er is een substantieel verschil in kosteneffectiviteit van het            ingezette geld tussen de varkens-,
         pluimvee-      en  melkveehouderij.     De   mogelijkheden     van een   verschuiving in het budget tussen de
         verschillende sectoren        zou  onderzocht kunnen worden. Door daar varianten             van uit te werken
         komen ook ander         optimalisaties    in beeld.  Hierbij is  het raadzaam de neveneffecten op andere
         milieuthema’s       mee   te wegen. Deze      neveneffecten,     maar ook meer economische/politieke
         invalshoeken      (competitiviteit of welke markten worden bediend) kunnen van                betekenis zijn  bij het
         maken     van   definitieve beslissingen over de verdeling van het budget over de             sectoren.
         Het effect    van   deze   maatregel   is  afzonderlijk geanalyseerd     en  niet in samenhang    met andere
         maatregelen       en  instrumenten beschouwd.
                                                                                                                 PBL | 56
                                                                                                                               0000002391
</pre>

====================================================================== Einde pagina 56 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 57 ======================================================================

<pre>20079643
         5.6        Landelijke beéindigingsregeling piekbelasters veehouderi]
         Beschrijving van de maatregel
         De maatregel landelijke beéindigingsregeling piekbelasters veehouderij is gericht op het verlagen
         van de depositie van ammoniak in Natura 2000-gebieden. Door vrijwillige bedrijfsbeéindiging daalt
         het volume van de veestapel en neemt de emissie van ammoniak af. Deze maatregel is gericht op
         veehouderijbedrijven die een hoge stikstofdepositie veroorzaken op een of meerdere
         natuurgebieden in de nabijheid van het bedrijf, de zogenoemde piekbelasters.
         Voor deze   vrijwillige landelijke bedrijfsbeéindiging regeling is een budget van 1000 miljoen euro
         beschikbaar. Voor de     bedrijfsbeéindiging is een budget verdeling voorgesteld van 25:25:50
         procent voor respectievelijk de varkenshouderij, de pluimveehouderij en de melkveehouderij. Er is
         in de analyse van de opkoop gerekend met een budget van 125 min euro voor vleesvarkens, 125
         min euro voor zeugen, 105 min euro voor leghennen, 145 min euro voor vleeskuiken en 500 min
         euro voor melkvee. Het is niet zeker dat deze budgetverdeling in de praktijk zal worden gevolgd
         en kan dus in de loop van het proces nog worden aangepast. Bovenstaande verdeling is als
         uitgangspunt genomen voor deze analyse.
         Voor de   analyse van de landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling is min of meer dezelfde opzet
         gevolgd als bij de Saneringsregeling Varkenshouderij, namelijk de opkoop van
         dierrechten/fosfaatrechten en het vergoeden van de stallen die binnen een bepaalde tijd gesloopt
         dienen te worden. Dit geldt voor alle sectoren. Ten behoeve van de berekening is bepaald dat
         grond die in eigendom is van de melkveehouders wordt opgekocht. Op dit moment staat dat nog
         niet vast en worden beiden opties open gehouden en uitgewerkt. Het ministerie van LNV heeft het
         PBL verzocht om ook te verkennen wat het emissie- en depositie-effect is van de landelijke
         bedrijfsbeé&indigingsregeling waarbij de grond in eigendom blijft van de boer. De kosten voor de
         overheid zijn in dit geval lager en de grond kan door de boer voor andere doeleinden kan worden
         ingezet; deze kan de grond bijvoorbeeld verpachten aan een andere melkveehouder of aan een
         akkerbouwer. In de analyse is deze optie als variant meegenomen. Uit analyses blijkt dat op dit
         moment gemiddeld circa 60% van de landbouwgrond die de melkveehouderij benut in eigendom
         is, de overige grond wordt gepacht. In de praktijk bestaat er een bandbreedte van nul procent tot
         honderd procent eigen grond binnen de melkveehouderij.
         Uitgangspunten voor de berekeningen
         In de  uitwerking van de kosten van het opkopen van bedrijven worden kengetallen gebruikt die
         zijn afgeleid van de open bronnen zoals KWIN (2018), dierstatistieken, prijzen van dier- en
         fosfaatrechten en schattingen van grondprijzen. Daarnaast zijn er keuzes gemaakt over verdeling
         van het budget over sub-sectoren. Daarbij is gebruik gemaakt van gangbare vergoedingsfactoren
         (0.a. uit de SRV). In tabel 5.7 zijn de gebruikte kengetallen opgesomd. Dit zijn gemiddelde
         getallen die regionaal of lokaal, maar ook van bedrijf tot bedrijf kunnen verschillen.
         Een deel   van de  kengetallen is onderhevig aan marktschommelingen. Dit geldt o.a. voor de kosten
         van  rechten  en  de  grondprijs. Vergoedingspercentages zijn veelal strategische keuzes die vlak
         voor het uitbrengen van de regelingen worden vastgesteld. Grondprijzen, maar ook
         varkensrechten, zijn regio-specifiek en ook dat is van invloed op de uiteindelijke prijs en dus ook
         het uiteindelijke effect van deze maatregel op de stikstofreductie.
         Uitgangspunt voor de vergoeding van de stallen zijn de KWIN-waarden (KWIN 2018). Daarbij           is
         een  vergoedingsfactor van 65% aangehouden. In de berekening is aangenomen dat de
         gemiddelde stal op 50% van zijn afschrijving zit. De stal, zo vereist de regeling, zal moeten
         worden gesloopt.
                                                                                                   PBL | 57
                                                                                                               0000002392
</pre>

====================================================================== Einde pagina 57 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 58 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.7:    Uitgangspunten vergoeding
          Dier aantal                    aantal                         1,16       35,00                          1,58
                                         dieren
                                         (min.)
          Nieuwbouwwaarde per            €                   510       3.100           29            10         5.000
          dierplaats
          Uitgangspunt: halverwege       percentage         50%         50%         50%           50%            50%
          levensduur
          Vergoedingsfactor hij          percentage         65%         65%         65%           65%            65%
          land.  Bedrijfsbeéindiging
          Prijs dierrechten of           Euro/dier           100         275           16             8      10.369
          fosfaatrechten
          Marktwaarde per ha             €/ha               n.v.t       n.v.t       n.v.t         n.v.t      70.000
          Gemiddeld areaal               ha                 n.v.t       n.v.t       n.v.t         n.v.t           55,6
          landbouwgrond (ha)
          Gemiddeld % grond in           %                                                                          60
          bezit bij melkveehouders
          Gemiddelde                     Min €              1,06        0,77         1,03         0,85            3,50
          rekenvergoeding per
          bedrijf (inclusief grond)
          Gemiddelde                     Min €              n.v.t       n.v.t       n.v.t         n.v.t           1,16
          rekenvergoeding per
          bedrijf (exclusief grond)
         Met  een   budget van 1000 miljoen euro en met de in tabel 5.7 genoemde uitgangspunten kunnen
         via deze   vrijwillige regeling voor piekbelasters in het totaal bijna 700 landbouwbedrijven bij
         natuurgebieden/door heel Nederland worden beéindigd. Dit is inclusief het opkopen van de grond
         van melkveehouderijen. Dit totaal is onder te verdelen in circa 280 varkensbedrijven, circa 270
         pluimveebedrijven en ruim 140 melkveebedrijven. Indien de grond van de melkveehouders niet
         wordt opgekocht kunnen er 290 melkveebedrijven extra worden beéindigd en komt het totaal
         aantal landbouwbedrijven op circa 980.
         Verondersteld is dat het enkele jaren duurt voordat alle bedrijven zijn uitgekocht. In 2022 zullen
         de eerste bedrijven mogelijk al zijn uitgekocht en voor 2025 behoort een volledig implementatie
         tot de   mogelijkheden. Ingeschat      is dat in 2022 circa een derde daarvan    gerealiseerd kan zijn.
         De emissiereductie die door inzet van de beschikbare middelen bereikt kan worden is maximaal
         circa 3.5 kton NHs     (zie tabel 5.8). Daarbij is verondersteld dat de opkoopregeling ertoe leidt dat
         alle bronnen    van  ammoniak     van de piekbelasters (stal, opslag, uitrijden, en bewerking) beéindigd
         worden. Wordt rekening gehouden met het Nederlandse mestoverschot, dan vervalt onder
         sommige condities het reductie-effect van de uitrijemissie, omdat het uitrijden van mest doorgaat
         aangezien de meststoffenwet dit toestaat. Indien land wordt opgekocht, en dat is in deze
         doorrekening als uitgangspunt genomen voor de melkveehouderij wordt ervan uitgegaan dat op
         die grond geen mest meer zal worden uitgereden en meetelt voor de reductie. Van de 3,5 kton
         NH3z reductie is 1,6 kton NHz van de varkenshouderij, 1,4 kton NHz van de pluimveehouderij en 0,5
         kton NHs van de melkveehouderij. Houden we rekening met het doorgaan van de bemesting dan
         komt de emissiereductie iets lager uit, namelijk op 3,0 kton NHsz (zie tabel 5.9). Gecorrigeerd voor
         de emissie uit mest daalt de bijdrage aan de reductie door de varkenshouderij met 0,5 kton NH3
         tot 1,1 kton NHz De overige reductie blijft gelijk omdat pluimveemest niet wordt uitgereden in
         Nederland, en verondersteld wordt dat de landbouwgrond van de melkveehouders een ander
         beheer krijgt. Daarbij is verondersteld dat de landbouwgrond van de melkveehouders wordt
         opgekocht en de grond een andere bestemming krijgt buiten de landbouw en de daardoor
         vermeden uitrijemissie meetellen in de totale reductie.
                                                                                                         PBL  |  58
                                                                                                                       0000002393
</pre>

====================================================================== Einde pagina 58 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 59 ======================================================================

<pre>20079643
         In het   geval dat de grond niet wordt opgekocht en er dus veel meer melkveebedrijven kunnen
         worden    opgekocht, dan neemt de reductie door de melkveehouderij toe met 1,0 kton NH3 en komt
         uit op 1,5 kton NH;z (alle bronnen). Als alleen de uitstoot door stal en de opslag wordt beé&indigd,
         dan komt de reductie door de melkveesector uit op 0,7 kton NHz. Aangenomen wordt dat de
         geschatte reductie als gevolg van de gerichte opkoop al in 2025 kan zijn gerealiseerd (en een
         derde daarvan al 2021).
         De berekende        cijfers tonen de middenwaarde. Onzeker zijn de bereidheid van boeren tot verkoop,
         al of niet  opkopen van grond, verdeling budget over de sectoren (er zijn opties tot optimalisatie)
         en  ontwikkeling van prijzen.
         Tabel 5.8: Emissiereductie             landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling piekbelasters
          Verdeling           min  euro           125       125     105          145             500  1.000         500   1.000
           geld opkoop
           naar
           diercategorie
          Afname              aantal (x           470        97   4.161       13.157            13,3 17.500        41,7  17.928
           aantal dieren      1000)
          Aantal              aantal              118       162     102          170             143    696         430     983
           beéindigde
           bedrijven
          Vermeden            kton                 1,1      0,5      1,0          0,4            0,5    3,5          1,5    4,5
           ammoniak-          NH3/ir
           emissie  (alle
           bronnen)
          Vermeden            kton  NH3            0,8      0,3                   0,4            0,2                0,7     3,2
           ammoniak-
                          ~~ /jr                                     1,0                                 2:7
           emissie  (stal
          en  opslag)
         Om het effect op de         depositie te kunnen bepalen wordt de berekende emissie geconverteerd naar
         mol   N/ha/jr.    Het RIVM     (2020a) heeft berekend dat de emissie van piekbelasters per kton NH; leidt
         tot een depositiereductie van 10,7 mol N/ha/jr. Deze maatregel betekent dat vanaf 2021 de
         depositie kan dalen met circa 32 mol N/ha/jr (zie tabel 5.9).
         Tabel 5.9: Kosten          en   effecten    van  landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling piekbelasters
                                                                         E
           Effect op NO«™ emissies                kton/jaar                 =
          Effect  op NHs™   emissies              kton/jaar                3,0%
           Effect op  depositie                   mol/fha/jaar             31,7
           Nationale kosten                       Meuro/jaar                115
           Kosteneffectiviteit nationaal
                                                  Meuro/(mol/ha/jaar        3,6
           Overheidsuitgaven cumulatief        ~~ Meuro                    1000
         *affact van  het niet  uitrijden van mest op  grond melkveehouderij is hierin meegenomen.
                                                                                                             PBL | 59
                                                                                                                         0000002394
</pre>

====================================================================== Einde pagina 59 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 60 ======================================================================

<pre>20079643
         Kosten      en   kosteneffectiviteit
         De overheid investeert in deze          maatregel landelijke bedrijfsbeéindigingsregeling piekbelasters
         veehouderij       in het totaal 1000    miljoen euro. De nationale kosten van deze maatregel bedragen
         115 miljoen       euro per jaar. Voor een toelichting op berekening van de nationale kosten en
         kosteneffectiviteit zie sectie 4.3. De kosteneffectiviteit van de nationale kosten van de maatregel is
         circa 3,6 miljoen euro per mol N/ha/jr (zie tabel 5.9). De effectiviteit overheidsuitgaven is 32
         miljoen euro per mol N/ha/jr. Opgemerkt moet worden dat de hier genoemde kosten- en
         effectiviteit overheidsuitgaven alleen betrekking heeft op reductie van ammoniak. Deze maatregel
         draagt ook bij aan een lagere emissie van broeikasgassen.
         De kosteneffectiviteit verschilt per sector. De focus in het stikstofdossier richt zich op de kosten in
         miljoen    euro’s per mol stikstof per hectare per       jaar. De kosteneffectiviteit is het grootst bij de
         intensieve     veehouderij sectoren. Vleesvarkens en leghennen zitten in de range van 1,2 -1,6
         miljoen euro per mol/ha/jr (zie tabel 5.10). Bij zeugen en vleeskuikens ligt de effectiviteit in
         tussen 3,8         4,7 miljoen euro per mol/ha/jr. De effectiviteit van de melkveesector is beduidend
                         -
         lager. Dit komt vooral door de opkoop van grond. Een gemiddeld bedrijf bezit 60 procent van de
         grond. De kosteneffectiviteit is circa 11,3 miljoen euro per mol/ha/jr. Als de grond niet wordt
         opgekocht kunnen er drie zoveel melkveebedrijven worden opgekocht en neemt de
         kosteneffectiviteit toe tot met een factor 3 (circa 3,8 min euro per mol N/ha/jr).
         Tabel 5.10: Kosten          en   kosteneffectiviteit:    gerichte opkoop piekbelasters        per
         (sub)categorie
           Nationale kosten        Meuro/jaar            14          14         12          17          58
          Kosteneffectiviteit      ~Meuro/mol/ha         1,6        4,7         iz          3,8        11,3
           nationaal               jaar
           Directe  bijdrage       Meuro (naar           125        125        105         145         500
           overheid                verwachting
                                   de  periode tot
                                   2025)
                                   Meuro/mol/ha
           Effectiviteit                                  18         63         12          39         102
                                   /jaar
           overheidsuitgaven
         Neveneffecten van de            maatregel
         Door deze      landelijke bedrijfsbeéindiging      van piekbelasters neemt in alle drie de sub-sectoren het
         aantal dieren af. Dit heeft ook effect op de emissie          van broeikasgassen (koolstofdioxide, methaan,
         lachgas).     De totale   broeikasgasuitstoot van de drie sectoren samen is 10,1 Mton CO;. Daarvan is
         de uitstoot     van   de varkenssector     2,3 Mton CO,.eq, de pluimveesector 0,1 Mton CO;-eq. en de
         melkveehouderijsector 7,7           Mton  CO;-eq. De landelijk bedrijfsbe&indiging piekbelasters leidt tot een
         broeikasgasreductie        van  circa  0,3 Mton CO;-equiv.
         Andere neveneffecten         zijn  minder   geuroverlast, een lager risico op de  overdracht   van zo6nosen  en
         een   reductie     van  de emissies   van  fijnstof (PM2,5 en PM10). Dit is niet  nader  gekwantificeerd.
                                                                                                             PBL | 60
                                                                                                                         0000002395
</pre>

====================================================================== Einde pagina 60 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 61 ======================================================================

<pre>20079643
         Onzekerheden
         Een aanbeveling is om verschillend varianten van deze maatregel te werken. Een van de meest
         bepalende factoren waarvoor een variant zou kunnen worden uitgewerkt is hoe wordt omgegaan
         met de al dan niet opgekochte grond. Daarover is nog weinig uitsluitsel gegeven in de fiches. Het
         wel of niet opkopen van de grond van de melkveehouders kan een keuze zijn. In de doorrekening
         is conform het fiche gerekend met opkoop van het gemiddeld areaal grond (60 procent eigendom
         en 40% pacht). Als aanvulling is het effect is op voor een aantal doorrekeningen het effect van
         geen grond opkoop gepresenteerd.
         Een vraag kan zijn welke functie de grond krijgt na opkoop of beéindiging. Als het geen
         landbouwgrond meer is, hetgeen is verondersteld in de doorrekening, dan is de vraag welke
         functie dan wel: natuur, bos, wonen etc. De eerste twee vergen extra investering (natuuraanleg,
         aanplant bossen) en leiden tot waardevermindering van de grond en dus het afschrijven van
         grondwaarde. Alleen in geval van woningbouw is het een opwaardering van de grondwaarde. Maar
         in een dergelijk situatie gaat het niet alleen om de grond, maar spelen veel meer ruimtelijk
         aspecten.
         Een andere relevant      aspect    en waarvoor    ook een  variant zou kunnen worden   uitgewerkt  is   een
         verschuiving    in het  budget    tussen de verschillende sectoren. Er is een substantieel verschil in
         kosteneffectiviteit en door daar varianten van uit te werken komen ook ander            optimalisaties   in
         beeld.  Hierbij  is het raadzaam ook de neveneffecten op andere milieuthema’s           mee  te wegen. Zo is
         de kosteneffectiviteit    van    het reduceren   van het aantal vleesvarkens en leghennen relatief gunstig.
         Ook ander    afwegingen      zoals  broeikasgasreductie, fijnstof of geur (zoals bij de SRV) kunnen daarbij
         worden meegewogen. Deze neveneffecten, maar ock meer economische/politieke invalshoeken
         (competitiviteit of welke markten worden bediend) kunnen van betekenis zijn bij het maken van
         definitieve beslissingen over de verdeling van het budget over de sectoren.
         Deze   maatregel    is zelfstandig beoordeeld      en niet in samenhang  met andere   maatregelen.
         5.7        Het      vergroten          van     het aantal        uren    weidegang
         Beschrijving      van   de  maatregel
         De  maatregel    is gericht op het vergroten van het aantal bedrijven dat weidegang toepast in
         combinatie met      een  beperkte verhoging van het minimum aantal uren weidegang (variant 1) dan
         wel het substantieel verhogen van het aantal uren weidegang bij bestaande bedrijven met
         weidegang (variant 2). Voor deze maatregel wordt door het Rijk de komende jaren een bedrag van
         in totaal 3 miljoen euro vrijgemaakt voor ondersteuning van bij de weidegang betrokken partijen             .
         Het gaat daarbij om ondersteuning bij de aanpassing van het convenant en het in de praktijk
         realiseren en borgen van een groter aantal uren beweiding. Een toename van de weidegang draagt
         bij aan het beperken van de ammoniakemissie. Ammoniakemissie tijdens weidegang is beperkter
         dan in de stal, omdat de urine en mest op verschillende plekken terecht komen en de urine dieper
         de grond indringt; hierdoor ontstaat minder ammoniak. Daarnaast draagt weidegang bij aan
         dierenwelzijn en -gezondheid.
         Uitgangspunten         voor   de  berekening
         Uit de laatste   cijfers van    het CBS  blijkt dat er, na vele decennia van gestage daling van de
         weidegang,    sinds 2015      een  geleidelijke toename is in weidegang en dat het aandeel bedrijven met
         weidegang    inmiddels     ligt op 80%, goed voor 71% van de melkkoeien in Nederland. Van de
         melkkoeien met weidegang heeft 25% een weidegang van minder dan 840 uur en 75% met meer
         dan 840 uur. Het huidige minimumniveau van weidegang dat vereist wordt vanuit het convenant
         weidegang (afgesloten in 2012) is dat bij 80% van de bedrijven de melkkoeien gedurende 120
         dagen per jaar minimaal 6 uur per dag weidegang genieten (720 uur).
                                                                                                          PBL  | 61
                                                                                                                       0000002396
</pre>

====================================================================== Einde pagina 61 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 62 ======================================================================

<pre>20079643
         De   maatregel om het aantal uren weidegang te vergroten is een aanvulling op het bestaande
         convenant     weidegang. Daarmee wil het ministerie van LNV bereiken dat het percentage
         deelnemende melkveebedrijven omhoog gaat van het huidige 80% naar 85% en dat daarbij het
         minimaal aantal uren weidegang per dag met 1 uur toeneemt tot 120 dagen/7 uren (840 uur)
         (variant 1) of dat het minimum aantal uren per jaar toeneemt van 720 uur naar 1220 uur als
         basisnorm (variant 2). Er zijn vier soorten weidegang te onderscheiden: zeer beperkt, siésta
         beweiding, beperkt (meestal alleen overdag) en onbeperkt met bijna volledige weidegang zowel
         overdag als 's nachts. De genoemde varianten richten zich op het verhogen van de laatste twee
         soorten beweiding.
         Het CBS heeft op verzoek van het kabinet berekend dat bij de huidige weidegang de
         ammoniakemissie 3,5 kton NHs lager is dan het geval zou zijn in de theoretische situatie dat er
         geen enkele weidegang zou zijn. In het hier gebruikte referentiepad is de gemiddelde weidegang
         in 2030 gelijk verondersteld aan de gemiddelde weidegang in 2016 en 2017.
         Effecten op emissie         en  depositie
         Uit de hiervoor    genoemde berekeningen         van  het CBS   blijkt verder dat als alleen het aantal    uren
         dat het melkvee in de wei staat toeneemt           van  minimaal 720     (zoals nu in het convenant tussen
         sector en overheid is      gesteld)  naar  840 resp. 1220 uur, dit leidt tot    een  emissiedaling  van  0,0  kton
         NH3 respectievelijk 0,5 kton NHs. Verandert het percentage weidende bedrijven                van  80  naar  85
         procent bij   een  gelijkblijvend   aantal  uren  weidegang (720 uur), dan is het effect een daling van
         0,2   kton NHs. Indien het minimum aantal         uren wordt verhoogd naar 840 en ook het aantal
         weidende     bedrijven   naar  85 procent dan leidt dit gecombineerde effect tot een daling van 0,2 kton
         NH3.
         De conclusie die hieruit kan worden         getrokken   is dat de toename     naar 1220   uren (variant 2) bij  de
         huidige   beweidende      bedrijven  het sterkste effect op de emissiereductie heeft. Vanuit deze
         redenering en te onderbouwen met onderzoeksresultaten is de conclusie te trekken dat de
         voorgestelde maatregelen maximaal 0,2 kton NHz (85% van de bedrijven naar 840 uur) resp. 0,5
         kton NH3 (bij bestaand 80% van de bedrijven naar 1220 uur) bijdragen aan emissiereductie.
         In deze   berekeningen is geen rekening gehouden            met indirecte effecten door    bijvoorbeeld
         veranderingen in het rantsoen en het gebruik van            stikstofkunstmest.
         Een emissiereductie met        een range van 0,2 tot 0,5 kton NH; leidt op basis van de RIVM (2020a)
         conversiefactoren      (in dit geval geldt de conversiefactor 7,3) tot een reductie van de
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden van naar schatting 1,5 tot 3,7 mol N/ha/jr in
         2030 (zie tabel 5.11). De verwachting is dat deze depositiereductie reeds in 2025 bereikt kan
         worden.
         Tabel 5.11: Kosten         en  effecten   van   weidegang     in 2030
           Effect op NO."                      kton/jaar                  nvt
           Effect op NH;                       kton/jaar               0,2-0,5
           Effect op depositie                 mol/ha/jaar             1.5~ 3.7
           Nationale kosten                    Meuro/jaar                 0,3
           Kosteneffectiviteit nationaal       Meuro/(mol/ha/jaar      1    -
                                                                              g,2
          Overheidsuitgaven     cumulatief     Meuro
                                            ~~                              5
                                                                                                              PBL | 62
                                                                                                                            0000002397
</pre>

====================================================================== Einde pagina 62 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 63 ======================================================================

<pre>20079643
         Kosten   en  kosteneffectiviteit
         De overheid heeft    voor  de komende jaren in totaal een bedrag 3 miljoen gebudgetteerd als
         stimulans  voor meer     weidegang. De ontwikkeling rond weidegang sinds het convenant weidegang
         in werking trad heeft aangetoond dat dit instrument werkt. De nationale kosten zijn 0,3 miljoen
         per jaar en de kosteneffectiviteit van de maatregel ligt naar schatting tussen 0,1 en 0,2 miljoen
         euro per mol N/ha/jr.
         Uitvoering    en  handhaving
         Beweiding   is economisch    gezien vaak gunstiger dan opstallen als de huiskavel groot genoeg is.
         Ook grotere    melkveehouderijen slagen er in om economisch voordeel uit beweiden te halen.
         Enkele  voordelen zijn lagere loonwerkkosten, besparing op krachtvoer, extra opbrengsten door              de
         melkpremie,    betere  klauwgezondheid     en  minder   problemen    met uierontstekingen  Daarnaast vindt
         de veehouder het vaak mooi als de koeien buiten          zijn; dit wordt ook gezien als positief voor het
         imago van de sector. Nadelen zijn er ook, waaronder iets minder grasopbrengst en kosten voor
         afrastering en kavelpaden. De melkopbrengst kan ook wat lager zijn. Beweiden vraagt wel meer
         van het vakmanschap van boeren om daadwerkelijk (meer) economisch voordeel uit beweiden te
         halen.
         Er is een raakvlak/synergie met rantsoenmaatregelen gericht op een afname van het ruweiwit
         gehalte van het ruwvoer. Dit aspect is een aandachtspunt bij het gecombineerd implementeren
         van maatregelen rond weidegang en ruwvoer.
         In het convenant    zijn afspraken gemaakt     over  bedrijfscontroles: steekproefsgewijs bij   40%    van de
         bedrijven  en  bij risicobedrijven  vinden  onaangekondigde controles plaats.
         Neveneffecten      van de maatregel
         Door  beweiding neemt het risico van nitraatuitspoeling naar grondwater en oppervlaktewater toe,
         vooral bij beweiding in het najaar. Er komt minder mest in de mestopslag (dus minder
         methaanemissies), maar dit wordt ongeveer teniet gedaan door de hogere lachgasemissie tijdens
         beweiden (CBS 2015). Er is minder mest voor toediening op het land (de efficiéntie van het
         stikstofgebruik neemt af).
         Onzekerheden
         Er zijn onzekerheden omtrent de haalbaarheid van het gestelde doel: praktisch gezien zullen
         bedrijven aanpassingen in de bedrijfsvoering moeten doen om weidegang te realiseren. Het gaat
         onder ander om investeringen in het verbeteren van de toegankelijkheid en/of het vergroten van
         de huiskavel. Het vermogen en de bereidheid om dergelijke investeringen te doen zijn mede
         bepalend voor de mate en snelheid waarmee de maatregelen kan worden gerealiseerd.
         De  grootste uitdaging ligt vooral bij de ruim 250.000 melkkoeien waarvoor het aantal uren
         weidegang sterk omhoog zou moeten gaan, van 840 naar 1220 uur. Het vergt nader onderzoek
         om te zien of de maatregel op deze categorie kan worden toegespitst, bijvoorbeeld via een
         differentiatie in de beweidingspremie. Daar komen dan nog de bedrijven bij met melkkoeien die
         momenteel tussen de 840       en  1220  uur  beweiden. De haalbaarheid      van meer  beweiding op deze
         laatste categorie bedrijven vergt     nog nader onderzoek      naar  eventuele knelpunten en benodigde
         aanpassingen.
         Een andere onzekerheid is dat de afname         van  de  NHs-emissie door beweiding lineair wordt
         verondersteld met de      beweidingsduur.   Dit is mogelijk   niet het geval, omdat de emissies   van
         stalvloeren  na-ijlen,  d.w.z. niet meteen stoppen met emitteren als de koeien        naar de wei gaan.
         Het maximum effect van deze        maatregel   zou  mogelijk al rond 2025 gehaald kunnen worden.
                                                                                                         PBL | 63
                                                                                                                       0000002398
</pre>

====================================================================== Einde pagina 63 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 64 ======================================================================

<pre>20079643
         5.8       Verdunnen mest met water                        bij zodenbemester            in
                    zandgebieden
         Beschrijving    van  de maatregel
         Deze   maatregel  houdt in dat mest die met   een  zodenbemester op    zandgrond wordt uitgereden in
         de toekomst met water wordt verdund       (0,5 deel water op 1 deel   mest). Gebruik van met water
         verdunde mest kan leiden tot een reductie van ammoniakemissies (NH3) bij bemesting. Voor
         bemesting met verdunde mest met een sleepvoet op klei of veen en bij bovengronds bemesten is
         experimenteel aangetoond dat dit afhankelijk van de verdunning leidt tot een reductie van de
                                              -                                  -
         NHs-emissie met resp. 20-50% en >50%. Mogelijk kan ook een extra reductie bereikt worden bij
         bemesting met water verdunde mest met een zodenbemester van grasland op zandgronden. Deze
         maatregel, die nog niet in de praktijk empirisch is vastgelegd, zou naar verwachting een bijdrage
         kunnen leveren aan de reductie van ammoniak op specifiek de zandgronden. Voor deze maatregel
         is een budget van 105 min. euro beschikbaar (periode 2021-2023), zodat ondernemers een
         vergoeding kunnen krijgen voor de investeringen die nodig zijn om een watervoorraad te creéren.
         Uitgangspunten      voor  de berekeningen
         Omdat op dit moment     een  empirische onderbouwing ontbreekt, wordt ter beoordeling van deze
         maatregel gebruik gemaakt van een analyse over het effect van het verdunnen van mest met
         water door de Commissie Deskundigen Meststoffenwet (CDM 2019). Uit die theoretische
         beschouwing komt naar voren dat een extra reductie met naar schatting 20-30% mogelijk is, maar
         zij geven aan dat ook een hogere of lagere reductie denkbaar is. De CDM geeft aan dat rekening
         houdend met deze onzekerheden een totale emissiereductie van tussen de 1,9 en 2,8 kton NH; in
         2030 mogelijk is. Dit effect wordt veroorzaakt doordat contact met de lucht beperkt blijft en de
         drijfmest dieper in de grond dringt. Meer onderzoek is nodig om de effectiviteit van deze
         maatregel aan te tonen en om beter in beeld te krijgen welke mogelijke neveneffecten kunnen
         optreden. Denk daarbij aan uitspoeling van nitraat en extra missie van lachgas.
         Relevante   kengetallen voor de kostenberekening zijn het aantal melkveebedrijven op zand dat
         geen toegang tot oppervlaktewater heeft of waar dit ontoereikend is gedurende de gebruikelijke
         uitrijperioden (8000 bedrijven) en de gemiddelde kosten van een waterbassin (30k euro). Dit
         aantal bedrijven is door LNV ingeschat op basis van zowel informatie van RVO en inschatting van
         CDM. Daarbij is gekeken naar aantal melkveebedrijven op zand of loss en is gecorrigeerd voor de
         beschikbaarheid van oppervlaktewater. Uitgaande van een subsidie van 40% op de investering in
         waterbassins of vijvers en 5% uitvoeringskosten is het genocemde budget toereikend. Er zijn
         maogelijk goedkopere oplossingen voor opslag, waardoor de kosten voor de overheid lager en de
         kosteneffectiviteit hoger kunnen uitvallen.
         Effecten op emissie     en depositie
         Gezien de onzekerheden is door het PBL uitgegaan        van een  bandbreedte  van de emissiereductie
         van  1 tot 2 kton NHs in 2030  (zie Tabel  5.12). Dit is lager dan de bandbreedte van de CDM. Deze
         voorzichtigheid hangt mede samen met de ervaring dat in de praktijk het uitrijden van mest,
         vanuit oogpunt van ammoniakemissie vaak minder effectief blijkt. Daarbij speelt ook dat het op dit
         moment ook ontbreekt aan empirische gegevens over het effect. In de CDM notitie zijn
         aanbevelingen gedaan voor nader onderzoek. Doordat het als een verplichting is vormgegeven,
         wordt er wel van uitgegaan dat alle bedrijven deze maatregelen uiteindelijk zullen implementeren
         in hun bedrijfsvoering. Uitgaande van de aangereikte budgetplanning zou in 2021 begonnen
         kunnen worden met de investeringen (20% van budget in 2021 en de twee jaren daarna ieder
         40%). Het effect van de eerste tranche is dan het jaar daarop in beeld. Dat houdt in dat vanaf
         2024 het potentieel van 2 kton NH; wordt bereikt. Op korte termijn is nog geen substantieel effect
         te verwachten omdat de infrastructuur en machines eerst beschikbaar moeten zijn. Als de
         verplichting in 2022 ingaat en vooruitlopend daarop de budgetten wat eerder dan nu voorzien
                                                                                                    PBL | 64
                                                                                                              0000002399
</pre>

====================================================================== Einde pagina 64 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 65 ======================================================================

<pre>20079643
         vrijkomen, dan kan       de reductie ook al    (deels)   in 2023 worden     gerealiseerd.  De  inschatting   van dit
         verloop is onzeker.
         Het RIVM heeft berekend dat de conversiefactor van ammoniakemissie naar                     depositie in mol
         N/ha/jaar 4,6     is. Dit betekent dat het effect     van    het uitrijden relatief gering is; dit komt mede
         omdat de emissie vlakbij de grond plaats vindt. Deze maatregelen levert in 2022 de eerste
         depositiereductie van 1 tot 2 mol N/ha/jaar en vanaf 2024 het maximum van 5 tot 9 mol
         N/ha/jaar (zie Tabel 5.12).
         Kosten en kosteneffectiviteit
         De overheid heeft      voor  deze  maatregel     een  budget van 105 miljoen euro beschikbaar gesteld. De
         totale investeringen door sector        en  overheid   bedragen 240 miljoen euro. Daarbij is uitgegaan van
         de 8000 bedrijven en 30k euro per bassin. Dit aantal is eerder een overschatting, mede omdat het
         aantal bedrijven als gevolg van de trend in schaalvergroting afneemt. De nationale kosten
         bedragen 28 miljoen euro per jaar (zie tabel 5.19). De nationale jaarlijkse kosten (dus inclusief de
         kosten die ondernemers zelf moeten maken), uitgaande van een afschrijvingstermijn van 10 jaar,
         zijn 28 miljoen euro per jaar. De kosteneffectiviteit komt uit op 3 tot 6 miljoen euro per mol
         N/ha/jr. Voorgenomen is de subsidies toe te kennen in de periode tot en met 2023. Voor bedrijven
         zijn er ook kosten (apparatuur aanpassen, extra uitrijkosten), maar er zijn ook voordelen o.a.
         hogere grasopbrengst. De voordelen zijn niet gekapitaliseerd en ook niet meegenomen in de
         nationale kosten. In de praktijk zijn er al boeren die dit toepassen en daaruit blijkt dat de drempel
         om dit te doen mogelijk niet heel hoog is.
         Tabel 5.12: Kosten         en effecten     van water      verdunde mest op       zandgrond      met
         zodenbemesters in 2030
          Effectop NO,” ~~                     kton/jaar                    n.v.t.
           Effect op NH3"                      kton/jaar                  1,0 -2,0
           Effect op depositie                 mol/ha/jaar                4,6 -9,2
           Nationale kosten
                                               Meurao/jaar                    28
           Kosteneffectiviteit nationaal       Meuro/(mol/ha/jaar)f       3,0-6,1
           Overheidsuitgaven    cumulatief  ~~ Meuro                         105
         Uitvoering     en   handhaving
         Bij  de  uitvoering van de maatregel die uiteindelijk verplicht wordt, wil de overheid voorkomen dat
         ondernemers grondwater gebruiken voor de verdunning van de mest. Om die reden is in de
         voorgestelde uitwerking van de maatregel ook gekozen voor subsidie voor waterbassins. Borging
         en controle, zowel op het aanleggen van bassins als op het uitrijden van met water verdunde
         mest, is noodzakelijk. De kosten voor borging, die bij de bedrijven liggen, kunnen beperkt blijven
         als een EC-meter gebruikt wordt om de geleidbaarheid te meten. Een andere belangrijke
         voorwaarde is dat de maatregel kan worden gemonitord. Het voornemen is de monitoring samen
         met de sector vorm te geven, waarbij de monitoring onderdeel moet uitmaken van de verscherpte
         handhavingsstrategie. Deze condities zijn noodzakelijk om de beoogde depositiereductie ook
         daadwerkelijk te realiseren.
         Neveneffecten
         Het uitrijden van     met water verdunde mest zal meer            tijd vergen en meer brandstof. Aan de
         opbrengstenkant       levert dit een betere kwaliteit gras       (minder besmeuring) op zand en een betere
         ruwvoeropname door koeien op. Of dit            feitelijk  in de  praktijk substantieel is zal onderzoek moeten
                                                                                                                PBL | 65
                                                                                                                              0000002400
</pre>

====================================================================== Einde pagina 65 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 66 ======================================================================

<pre>20079643
         uitwijzen. Ook     de kans op   meer   uitspoeling van nitraat naar het grondwater en meer emissie van
         lachgas is nog     onvoldoende bekend.        Empirisch onderzoek hiernaar zal ook dit verder duidelijk
         moeten maken.
         Onzekerheden
         Een   goede handhaving      en  monitoring     is zoals hierboven beschreven        noodzakelijk.
         Bij een viotte introductie kan het potentieel voor 2030 al in 2025 worden gehaald. Tegen de
         achtergrond van de coronacrisis is echter onzeker of de boeren op korte termijn tot de benodigde
         investeringen overgaan.
         5.9         Stalmaatregelen
         Beschrijving      van  de  maatregel
         Deze   maatregel    is gericht op  een   verdere reductie      van emissies vanuit    veehouderijstallen, waarbij
         het ministerie    van  LNV inzet op:
         o    het stimuleren    van een integrale en brongerichte aanpak van ammoniak en broeikasgassen,
              geur   en  fijnstof/endotoxinen met als uiteindelijk doel een vergaande emissiereductie voor alle
              stallen. De ontwikkeling van dergelijke integraal-emissiearme stalconcepten vergt nog enkele
              jaren en de maatregel zal niet voor 2023/2025 beschikbaar zijn voor brede toepassing. LNV
              heeft reeds instrumenten beschikbaar (0.a. Subsidie brongerichte verduurzaming) voor de
              ontwikkeling van staltechnieken en voor stimuleren van ‘first movers’ (eerste toepassing).
         ¢    Daar bovenop stelt het ministerie van LNV in het fiche extra subsidie beschikbaar voor het
              stimuleren van verdere implementatie van de beoogde integraal-emissiearme stallen, waarbij
              wordt ingezet om 40% van de meerkosten op de investering door boeren te vergoeden.
         ¢    Via de emissienormen in het Besluit emissiearme huisvesting wordt daarnaast vanaf 2025
              afgedwongen dat op reguliere vervangingsmomenten alleen geinvesteerd kan worden in
              (onderdelen van) stallen met de nieuwste technieken. LNV heeft het vernieuwen van
              (onderdelen van) de stallen in het fiche gekoppeld aan een afschrijvingstermijn van 20 jaar.
              Volgens KWIN-Veehouderij 2018-2019 (KWIN 2018) is 20 jaar voor melkveestallen de
              gangbare afschrijvingstermijn voor de gehele stal en voor varkensbedrijven de gangbare
              afschrijvingstermijn van onderdelen van de stalafbouw (0.a. vloerroosters en
              rioleringssystemen)!é, In de praktijk zijn de (onderdelen van) stallen meestal langer in gebruik
              dan de genoemde 20 jaar en verloopt de vervanging ervan dus langzamer dan gemiddeld 5%
              per jaar. Het kabinet streeft naar versnelde implementatie van innovatieve integraal-
              emissiearme staltechnieken door boeren te stimuleren om bestaande (onderdelen van) stallen
              zodra ze 20 jaar oud zijn te vervangen volgens de op dat moment geldende normen (als ze
              daar nog niet aan voldoen). Overwogen wordt om hier op termijn via normering voor
              bestaande stallen ook verplichtingen aan te koppelen.
         Het kabinet veronderstelt dat na        ontwikkeling van ‘de integraal-emissiearme stal’ (binnen enkele
         jaren),  de eerste    implementatie plaatsvindt door *first movers’ {(gedurende enkele jaren vanaf
         2023)   en   de  nieuwe  technieken vervolgens over een periode van 20 jaar (periode 2025-2045) bij
         alle stallen worden toegepast. Het gaat uiteindelijk dan om een 100% implementatie bij alle
         sectoren in 2045. Dit pad hebben wij als uitgangspunt gebruikt voor het doorrekenen van de
         stalmaatregelen.
         Deze nieuwe voorstellen sluiten        aan bij al eerder aangekondigde en ook al gefinancierde
         maatregelen in het kader van het Klimaatakkoord. In de aanpak rond stallen (vernieuwing en
         aanpassingen) zet LNV daarbij in op de snelle afvoer van mest uit de stal en emissiearme opslag
         16
            Voor varkensstallen gelden verschillen in afschrijving tussen romp (40 jaar), stalafbouw (20 jaar) en stalinrichting
         (10 jaar). Onder stalafbouw vallen onder andere betonvioeren en rioleringssystemen. Vloerroosters (metaal, kunststof
         en beton) worden al hinnen 10 jaar afgeschreven en vallen dus ruim binnen die afschrijvingstermijn van 20 jaar
         (KWIN 2018)
                                                                                                                   PBL | 66
                                                                                                                                 0000002401
</pre>

====================================================================== Einde pagina 66 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 67 ======================================================================

<pre>20079643
         op het   bedrijf (voor  zowel   ammoniak,    methaan    en  geur)  na  eventuele verdere     mestbewerking,     of
         afvoer   naar  mestverwerkers. De reductie        van methaan betreft alleen de emissie vanuit de
         mestopslag (mestkelder        en  eventueel de   buitenopslag);   met deze    maatregel    vermindert de
         methaanemissie door pens-          en darmfermentatie niet.
         Uitgangspunten        voor   de   berekeningen
         De  maatregel    richt zich op stallen voor    melkvee, varkens, pluimvee en vleeskalveren. Het PBL
         heeft de focus    gelegd bij   de  stalsystemen waar de hoogste extra emissiereductie te verwachten is
         op  de  lange termijn:    de  melkveehouderij en de varkenshouderij. PBL heeft dus geen aparte
         analyse uitgevoerd     van   stalsystemen voor pluimvee en vleeskalveren, omdat hier de verwachte
         emissiereductie relatief klein is. Bovendien is het bij pluimvee niet duidelijk in hoeverre er in het
         referentiepad al rekening is gehouden met de ‘autonome’ implementatie van “nageschakelde
         technieken”. Voorlopige schatting van het ministerie van LNV is dat pluimvee en vleeskalveren
         samen    2 a 4 kton NH; nog zouden kunnen reduceren. Aanvullende               analyse  is  nodig  om  het effect
         van  deze twee sectoren te kwantificeren.
         Melkveestallen: dichte vioer       en mestschuif
         Voor melkveestallen schat het ministerie         van  LNV in dat de ammoniakemissie ten          opzichte   van een
         niet emissiearme stal met 50-75%          gereduceerd kan worden.        Het is de vraag of 75% reductie
         haalbaar is. De best     presterende stallen realiseren op dit moment circa 60% emissiereductie met
         behulp   van een   luchtwasser. Met     brongerichte staltechnieken is op dit moment maximaal 55%
         reductie van de ammoniakemissie mogelijk. Voor verdergaande emissiereductie moeten deze
         systemen zich nog bewijzen wat betreft de te realiseren emissiereductie, maar ook in termen van
         betaalbaarheid. PBL heeft vooralsnog gerekend met een bandbreedte van 50-70%
         ammoniakreductie. In vergelijking met varkensstallen is bij melkkoeien een beperktere maximale
         ammoniakreductie te realiseren. Dit heeft te maken met het              meer   open karakter   van
         melkveestallen     om  te voldoen aan de relatief     grote  ventilatiebehoefte   van  melkkoeien.
         Bij melkveestallen wordt door LNV verondersteld dat de afvoer van de mest plaatsvindt middels
         een  dichte vloer, waarbij de mest met hoge frequentie met behulp van een goed werkende
         mestschuif    afgevoerd wordt naar een externe (afgesloten) mestopslag (Groenestein et al. 2019).
         Er is dan dus geen     sprake van roosters en een mestkelder waar de mest in opgeslagen wordt. Bij
         nieuwbouw houdt dit in dat er kelderloos gebouwd wordt en dat alle mest naar een gesloten
         mestopslag buiten wordt gebracht met een gesloten transportsysteem (bv. vijzel). Bij bestaande
         stallen wordt de roostervloer verwijderd en vervangen door een dichte vioer met mestschuif.
         Tevens dient (extra) afgesloten buitenopslag voor drijfmest of gescheiden mestproducten
         gerealiseerd te worden. In de afgesloten buitenopslag kan nog methaanvorming optreden; om te
         voorkomen dat een restemissie optreedt bij het leegmaken van de buitenopslag (voor afvoer van
         de mest voor bemesting van landbouwgrond of naar een mestverwerker) is mogelijk nog een extra
         maatregel nodig.
         In het  referentiepad    is verondersteld dat het aandeel melkkoeien in emissiearme stallen tussen
         2025   en  2030 toeneemt met circa 11%          (van 37 naar 48%) en dat de gemiddelde
         ammoniakreductie per stal circa 30%          bedraagt ten opzichte van niet-emissiearme stallen.
         Voor de hier bestudeerde        maatregel  is verondersteld dat vanaf 2025 het aandeel          van  de
         melkkoeien in emissiearme stallen toeneemt met 25% in               plaats van   11%  (dus   van  37  naar 62%),
         waarbij   de ammoniakreductie circa 60%          (50-70%) bedraagt.      Het gaat  dus  om   een  ruime
         verdubbeling van zowel de ammoniakreductie per stal, als van de versnelling van de
         implementatie van de stalmaatregelen ten opzichte van het gehanteerde referentiepad.
         Varkensstalien: nieuwe       stalconcepten
         Met de varkensketen heeft het ministerie          van  LNV de  afspraak   dat de  varkenshouderij     streeft  naar
         implementatie van nieuwe staltypen die          een  emissiereductie    van  85-95% ammoniak geven ten
         opzichte van traditionele stallen, waarin       geen  emissiebeperkende maatregelen zijn toegepast.            Tot
                                                                                                               PBL | 67
                                                                                                                             0000002402
</pre>

====================================================================== Einde pagina 67 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 68 ======================================================================

<pre>20079643
         nu  toe kan   vrijwel  alleen met    toepassing     van   luchtwassers   een  dergelijke hoge ammoniakreductie
         bereikt worden. Luchtwassers voorkomen echter niet dat emissies in de stal                   optreden en vangen
         geen broeikasgassen af,        en  vallen dus niet onder de      brongerichte integraal-emissiearme aanpak.
         Er zijn  diverse nieuwe     stalconcepten voor integrale en brongerichte emissiereductie in ontwikkeling
         voor   varkens;   zie onder andere      www.zlto.nl/toekomstbestendigestallen. Deze systemen moeten
         zich  veelal (via lopende metingen) nog bewijzen wat betreft de te realiseren emissiereductie, maar
         ook   in termen van betaalbaarheid. PBL heeft gerekend met de bandbreedte van 85-95%
         emissiereductie.
         Tot 2030 is via de hier bestudeerde           maatregel bij   varkens nog potentie      om  extra emissiereductie
         te realiseren,   omdat in 2017 circa 80%          van  de varkens zich al in    ‘reguliere’ emissiearme stallen
         bevond. De     verwachting     is dat dit in het   referentiepad   in 2025 autonoom zal      zijn toegenomen     tot
         meer    dan 90%    van   de varkens    en   dat in 2030 alle varkensstallen emissiearm zullen zijn        (Velthof
         et al  2019).  Voor 2030 is de      aanname     dat circa 40%    van  deze emissiearme stallen zal bestaan uit
         stallen die emissiearm zijn op basis         van   brongerichte kelder- en/of vloeraanpassingen (waarbij het
         vrijkomen van NH;z in de stal dus wordt beperkt, gemiddeld met grofweg 50%). De rest van de
         varkenshouderijen zal emissiearm zijn middels plaatsing van luchtwassers, met reducties die
         variéren van 60 tot 95% ten opzichte van niet emissiearme stallen met een gemiddelde reductie
         van circa 75%).
         Effecten op emissie         en  depositie
         Melkkoeien
         De reductie    van  de ammoniakemissies          bedraagt in 2030 op basis van de hierboven
         gepresenteerde uitgangspunten            circa 3,1 kton NH: met een bandbreedte van 2,6           -
                                                                                                              3,7 kton NHz
         (tabel 5.13). De bijbehorende reductie van stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden
         bedraagt naar schatting ongeveer 23 (bandbreedte 19 27) mol N per hectare per jaar.
                                                                            -
         Tabel 5.13: Kosten         en  effecten     van  melkveestallen
          Effect op  NO.~                       kton/jaar                       nvt
          Effect op NH:                         kton/jaar                    2,6 -3,7
          Effect op  depositie                  mol/ha/jaar                   19  -
                                                                                    27
          Nationale kosten                      Meuro/jaar                       37
          Kosteneffectiviteit nationaal
                                                Meuro/(mol/ha/jaar)          10-14
          Overheidsuitgaven     cumulatief      Meuro
                                                                                120
         Varkens
         Tussen 2025     en  2030 is    er via de in het    referentiepad  veronderstelde vervanging van de nog niet
         emissiearme stallen       -waar   circa 8%    van  de varkens zich in 2025 nog in bevindt- door deze
         maatregel relatief weinig       extra emissiereductie te realiseren. Versnelling van de vervanging door
         ook   een deel van de huidige bestaande emissiearme stalsystemen te vervangen door meer
         brongerichte emissiearme systemen met 85 95% NH; reductie levert bij toepassing bij 25% van
                                                                 -
         de varkens in 2030 naar schatting een extra emissiereductie op van 1,6 kton (1,4                   -
                                                                                                              2,0 kton) NH3
         (zie tabel 5.14). De bijbehorende depositiereductie op stikstofgevoelige natuurgebieden bedraagt
         naar schatting 12 (10       -
                                       15) mol N per hectare per jaar. Driekwart van deze emissie- en
         depositiereductie     is te  bereiken   bij vleesvarkens, de rest bij fokvarkens.
                                                                                                                 PBL | 68
                                                                                                                              0000002403
</pre>

====================================================================== Einde pagina 68 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 69 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.14: Kosten          en effecten    van   varkensstallen
           Effect op NOx™                       kton/jaar                      nvt
           Effect op NH3"                       kton/jaar                   LA=20
           Effect op  depositie                 mol/ha/jaar                  10   -
                                                                                    14
           Nationale kosten                     Meuro/jaar                   21   -
                                                                                    34
           Kosteneffectiviteit nationaal
                                                Meuro/(mol/ha/jaar          19-27
          Overheidsuitgaven      cumulatief  ~~ Meuro                       85  -
                                                                                    145
         Kosten     en    kosteneffectiviteit
         Meikkoeien
         Het hierboven beschreven         staltype   is in het kader   van het Klimaatakkoord door PBL beschouwd als
         maatregel      om   de methaanemissie vanuit de        mestopslag in mestkelders onder stallen       te reduceren.
         Daarbij   is  in  geval  van nieuwbouw     door   PBL  uitgegaan van geen meerkosten voor de         bouw     van de
         stal en buitenopslag. Voor retrofit van bestaande stallen zijn er wel meerkosten door                PBL   geraamd.
         Volgens het KWIN-Handboek Veehouderij (2018) kost een stal voor 100 melkkoeien met dichte
         vloer (zonder mestkelder) en mestschuif 4000-4600 euro per koe en een stal met roostervloer
         (exclusief emissiearme vloer) en mestkelder 5100-5700 euro per koe. Gemiddeld ligt het verschil
         dus op 1100 euro per koe. Er is bij afwezigheid van een mestkelder wel extra buitenopslag nodig
         voor de mest: voor een bovengrondse opslag rekent de WUR voor een bedrijf met 100 melkkoeien
         met een benodigde opslag van 2.000 m?, waarvoor de investering ca. 40 Euro per m?, dus totaal
         80.000 euro, ofwel 800 Euro/koe bedraagt (Groenestein et al. 2019). Overall zouden er dus bij
         nieuwbouw geen meerkosten, maar zelfs opbrengsten zijn (1100-800                     =
                                                                                                300 euro).
         Bij aanpassing of vervanging van bestaande stallen daarentegen zouden de meerkosten van de
         investering volgens eerdere berekeningen van het PBL rond de 1330 euro per melkkoe bedragen
         (200.000 euro voor een stal met 150 melkkoeien). Naast de extra investering in de buitenopslag
         en in een emissiearme vioer met goed werkende mestschuif dient ook de oude roostervioer te
         worden verwijderd en een systeem voor mesttransport naar de buitenopslag aangelegd te worden.
         Verondersteld is dat       voor de circa 11%      van de melkkoeien die      volgens  het referentiepad tussen
         2025    en  2030 in    een  emissiearme stal     gehuisvest   worden via nieuwbouw       er geen sprake zal zijn
         van   meerkosten in de investering. Voor de 14%             van de melkkoeien     waarvan    verondersteld is dat
         die door de      maatregel versneld in een nieuwe emissiearme stal gehuisvest kunnen worden, is
         aangenomen dat dit via aanpassing van bestaande stallen gebeurt. De totale meerkosten op de
         investering komen daarmee voor melkkoeien op 280 miljoen euro (14% van 1,5 miljoen
         melkkoeien in 2030 * 1330 euro per melkkoe). Het totale benodigde subsidiebudget, uitgaande
         van een subsidiepercentage van 40%, komt dan globaal uit op 112 miljoen euro. De totale
         jaarkosten van de investering (en onderhoud) bedragen 27 miljoen euro per jaar (in 2030).
         Varkens
         Er is weinig informatie beschikbaar over de meerkosten van integraal-emissiearme stalconcepten
         (gericht op het bij de bron beperken van emissies van broeikasgassen en ammoniak) voor
         varkens. Het is daarom in voorliggende analyse lastig gebleken een scherp beeld te krijgen van de
         kosten van      -
                            veelal nog te ontwikkelen      -
                                                             innovatieve integraal-emissiearme stalconcepten.
         Ontwikkelaars van nieuwe stalconcepten zijn op basis van concurrentieoverwegingen niet snel
         bereid   om    informatie   over kosten   en  effectiviteit te delen.
                                                                                                                PBL  | 69
                                                                                                                              0000002404
</pre>

====================================================================== Einde pagina 69 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 70 ======================================================================

<pre>20079643
         Vleesvarkens   en  kraamzeugen
         De summiere informatie die       openbaar  beschikbaar is, wijst op meerkosten ten opzichte van de
         huidige beschikbare technieken van circa 100 tot 200 euro/dierplaats bij vleesvarkens (voor
         bijvoorbeeld respectievelijk het varkenstoilet en de Zero-emissiestal).
         Voor de categorie kraamzeugen (binnen de fokvarkens) is een stalconcept beschikbaar met
         geschatte meerkosten voor de investering van 400-600 euro/dierplaats (ZLTO, 2020). Het PBL
         heeft aangenomen dat deze gemelde meerkosten gelden ten opzichte van een stalsysteem zonder
         emissiearme techniek. De meerkosten ten opzichte van een gangbare stal met luchtwasser met
         90% NHs-reductie (met kosten rond 130 euro/dierplaats) liggen dan op circa 270-470
         euro/dierplaats. Ter vergelijking: de meerkosten van dit nieuwe stalconcept voor kraamzeugen
         liggen een factor 2 hoger dan de kosten van 200-300 euro/dp van de huidige beschikbare
         stalsystemen voor kraamzeugen op basis van vloer- en/of kelderaanpassingen met circa 65-70%
         NH3-reductie).
         Voor de implementatie van de nieuwe integraal-emissiearme stalconcepten bij circa 25% van de
         varkens, komen de meerkosten voor de investering voor vleesvarkens in 2030 uit op circa 138 tot
         276 min. euro (5,5 min. vieesvarkens * 100 tot 200 euro per dierplaats). Voor kraamzeugen is dat
         11 a 20 miljoen euro (0.17 miljoen kraamzeugen * 270 tot 470 euro/dierplaats). Dit zijn de
         meerkosten voor investering bij nieuwbouw. Het is onbekend of dergelijke systemen ook in
         bestaande stallen ingebouwd kunnen worden, en zo ja, tegen welke meerkosten.
         De totale meerkosten tot 2030 bedragen voor vleesvarkens en kraamzeugen samen 150 tot 296
         miljoen. Hiervoor stelt het ministerie van LNV 40% subsidie beschikbaar, hetgeen globaal
         neerkomt op een benodigd budget tussen 60 en 120 miljoen euro.
         Overige categorieén varkens
         De meerkosten per dierplaats voor andere zeugen dan kraamzeugen (0,66 miljoen stuks drachtige
         zeugen en zogenaamde guste zeugen) en voor gespeende biggen (3,3 miljoen stuks) zijn niet
         apart bepaald. Wel is bekend dat de kosten van huidige staltechnieken op basis van
         vloer/kelderaanpassingen bij drachtige en guste zeugen (met 40-50% reductie) tot circa 155 euro
         per dierplaats hoger zijn dan kosten van de plaatsing van een luchtwasser (met >90%
         emissiereductie). Naar analogie met de nieuwe stalconcepten bij kraamzeugen is de schatting dat
         de meerkosten voor guste en dragende zeugen een factor 2 hoger zijn dan de huidige beschikbare
         stalsystemen met vloer/kelderaanpassingen. Voor 25% van de dieren zou dat een investering voor
         de meerkosten vergen van circa 50 min. euro (0.66*155%*2*0.25).
         Voor  gespeende biggen is een systeem beschikbaar dat de mest direct in water opvangt in
         combinatie met    een mestafvoersysteem met bijna 80% emissiereductie (stalsysteem met RAV-
         code D1.1.3; Kenniscentrum InfoMil 2020); de kosten hiervan zijn niet bekend bij PBL (en ook niet
         gepubliceerd in KWIN Handboek Veehouderij 2018-2019; KWIN 2018). Een neveneffect kan zijn
         dan het volume mest toeneemt        en  de afzetkosten toenemen. Voor het verdunnen    van mest met
         water alleen is wel bekend wat de kosten      zijn: 30 euro/dierplaats. Voor 25% van  de 3,3 miljoen
         gespeende biggen     zou  dat bij meerkosten van 16 euro/dierplaats t.o.v. van een stal met een
         luchtwasser in 2030 een meerinvestering vragen van circa 13 min. euro. Uitgangspunt hierbij is
         dat bij nieuwbouw een mestafvoersysteem kan worden aangelegd dat niet tot meerkosten leidt
         t.o.v. de bouw van een conventionele stal met mestkelder.
         De totale meerkosten     voor  overige fokzeugen en gespeende biggen kunnen hiermee zeer globaal
         geschat  worden op 63 min.      euro in de periode tot 2030. Een subsidie van 40% zou dan een budget
         van ca.  25 min.  euro vergen.
                                                                                                    PBL | 70
                                                                                                              0000002405
</pre>

====================================================================== Einde pagina 70 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 71 ======================================================================

<pre>20079643
         Samengevat
         Op basis van deze inschattingen van PBL komen de totale meerkosten voor de investering in de
         stalmaatregelen bij varkens tot 2030 globaal op 214 tot 361 min euro, uitgaande van een
         toepassing bij nieuwbouw op 25% van de dieraantallen. Het totale benodigde subsidiebudget,
         uitgaande van een subsidiepercentage van 40%, komt dan globaal uit op 85 a 145 min. euro voor
         alle categorieén varkens tot 2030.
         De aanvullende emissiereductie       voor  ammoniak ten   opzichte van de verwachte autonome
         ontwikkeling   tot 2030 is  bij  varkens relatief beperkt. De verstrekte subsidie richt zich daarmee
         vooral op het maken van de omslag naar brongerichte integraal-emissiearme stallen, dus meer
         gericht op vermindering van de methaanemissie (in tegenstelling tot de huidige autonome
         ontwikkeling naar end-of-pipe systemen met luchtwassers).
         Neveneffecten       van de  maatregel
         De  integrale bronmaatregel leidt tot afname van de emissie van broeikasgassen (methaan); de
         mate waarin is afhankelijk van de nabehandeling van de mest na afvoer uit de stal. De reductie is
         dan het gevolg van de het snel verwijderen van de mest uit de stal en deze afgedekt en eventueel
         gekoeld opslaan, bewerken etc. Daarnaast is de verwachting dat de emissiearme stal ook bijdraagt
         aan een gezond stalklimaat voor boer en dieren, minder geur veroorzaakt, minder fijnstof
         produceert. Dit verdient zich dus dan deels terug in betere gezondheid en groei van de dieren.
         Onzekerheden
         Bedacht moet worden dat deze         integraal-emissiearme stalconcepten nog in de kinderschoenen
         staan. Dat betekent dat er      sprake is van grote onzekerheden ten aanzien van de (bewezen)
         effectiviteit en de betaalbaarheid van deze stalsystemen. Dit vergt nader onderzoek ten behoeve
         van de uitwerking van de subsidieregeling en de aanpassing van het Besluit emissiearme
         huisvesting.
         Voor wat betreft de meerkosten is voor melkkoeien de         inschatting (op basis van KWIN Handboek
         Veehouderij 2018-2019; KWIN 2018) dat deze bij nieuwbouw als gevolg van het kelderloos
         bouwen beperkt, zo niet verwaarloosbaar zijn. De meerkosten van een investering in een
         bestaande stal kunnen daarentegen aanzienlijk zijn.
         Voor de nieuwe     stalconcepten voor varkens is de verwachting dat de meerkosten ook voor
         nieuwbouw     aanzienlijk zijn: voor de investering van een aantal van de nieuwe stalsystemen voor
         varkens liggen de geschatte kosten op basis van de huidige inzichten een factor 3 tot 6 hoger dan
         de kosten van de meer reguliere emissiearme staltechnieken (inclusief luchtwassers). Het is zeker
         denkbaar dat de verdere ontwikkeling en opschaling ervan nog tot een kostendaling kan leiden.
         Daarnaast zijn er aan de andere kant aanwijzingen dat boeren de meerkosten binnen 5 jaar
         kunnen terugverdienen doordat de opbrengsten stijgen. Dit zou onder andere komen door betere
         diergezondheid (minder antibioticagebruik en snellere groei van de varkens) als gevolg van het
         sterk verbeterde diergezondheid door het verbeterde stalklimaat. Er zijn ook stalconcepten
         waarvan geclaimd wordt ze door de verbeterde diergezondheid vergelijkbare investeringskosten
         hebben als luchtwassers (zie bijvoorbeeld: www.zlto.nl/toekomstbestendigestallen). Of de
         meerkosten daadwerkelijk terug te verdienen zijn, zal de toekomst moeten uitwijzen.
         De coronacrisis leidt tot aanvullende     onzekerheden, in elk geval voor de eerste jaren, maar ook op
         de wat   langere termijn. Onduidelijk is hoe hard de verschillende deelsectoren van de veehouderij
         worden getroffen door de verwachte economische recessie. Op dit moment is al helemaal geen
         adequate inschatting mogelijk wat dit betekent voor het vermogen en de bereidheid bij
         veehouders om te investeren in nieuwe stallen en/of stalsystemen. Ondanks de voorgenomen
         subsidiéring van 40% zijn de benodigde investeringen immers zeer groot. De economische
                                                                                                       PBL | 71
                                                                                                                0000002406
</pre>

====================================================================== Einde pagina 71 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 72 ======================================================================

<pre>20079643
         neergang kan hiermee     gevolgen   hebben   voor de autonome     ontwikkeling (referentiepad) richting
         emissiearme   stallen, maar   zeker ook op de effectiviteit  van  de voorgenomen maatregelen.
         5.10      Afromen         en   doorhalen         van    fosfaatrechten tot
                   sectorplafond
         Omschrijving van de maatregel
         Deze maatregel beoogt de totale hoeveelheid uitgegeven fosfaatrechten in de melkveehouderij
         versneld terug te brengen. Voor de agrarische sector is dit van belang omdat de Europese
         Commissie het bereiken van het fosfaatplafond als een van de voorwaarden heeft gesteld voor het
         behoud van de zogenaamde derogatie. Voor een juist begrip: een derogatie is het recht om als
         EU-lidstaat te mogen afwijken van een richtlijn, in dit geval de nitraatrichtlijn. Alhoewel binnen de
         referentieraming ervan wordt uitgegaan dat het fosfaatplafond niet duurzaam wordt overschreden,
         is deze maatregel wel relevant omdat mogelijk door deze maatregel de stikstofdepositie sneller
         daalt.
         Fosfaatrechten kunnen     onderling  door boeren verhandeld worden. De       ene melkveehouder wil
         uitbreiden terwijl een  andere melkveehouder minder koeien wil houden of         stoppen. Zolang   er in
         Nederland meer fosfaatrechten in      omloop zijn  dan feitelijk is toegestaan, wordt 10% van de
         verhandelde hoeveelheid     nietig verklaard  (‘afgeroomd”). Om sneller het (formele) fosfaatplafond te
         bereiken, is een wet aangenomen die het afroompercentage tijdelijk                   naar 20%. Deze wet
         (Wijziging van de Meststoffenwet in verband met tijdelijke verhoging van het afromingspercentage
         bij overgang van een fosfaatrecht’ (LNV 2019), is per 13 juni 2019 ingegaan, en zorgt voor een
         versnelde afname    van  het aantal melkkoeien dat zich in Nederland bevindt. Daarmee heeft deze
         maatregel effect op de emissie van ammoniak en daarmee op de stikstofdepositie. Op het moment
         dat de fosfaatproductie onder het sectorplafond komt, wordt het afromingspercentage weer 10%.
         Na het bereiken van het fosfaatplafond worden de afgeroomde fosfaatrechten uitgegeven aan
         jonge boeren (LNV 2019).
         Voor alle duidelijkheid: het gaat om de hoeveelheid fosfaatrechten die formeel in omloop zijn, en
         uitdrukkelijk niet om de fosfaatproductie in de praktijk. Doordat het rantsoen van melkvee de
         afgelopen jaren minder fosfor is gaan bevatten, ligt de fosfaatproductie in de praktijk onder het
         formele fosfaatplafond (CBS 2019). Dit komt doordat per fosfaatrecht wordt uitgegaan van een
         zogenaamde forfaitaire productie (een vaste afgesproken fosfaatproductie per koe, als functie van
         de melkproductie) en niet van de feitelijke productie, die in de praktijk lager ligt.
         Berekening
         Volgens de memorie     van  toelichting bij de genoemde wet zijn medio februari 2019 ca. 85,8 kton
         fosfaatrechten  voor  de  melkveehouderij in omloop. Deze hoeveelheid overschrijdt het
         fosfaatplafond voor de melkveehouderij met 0,9 kton fosfaatrechten. Het is aannemelijk dat de
         hoeveelheid circulerende fosfaatrechten ten opzichte van 13 juni 2019 thans              2020) verder    is
         afgenomen. Ingeschat is dat de verhoging van het afroompercentage een versnelling
         teweegbrengt van 10% ten opzichte van de aanvankelijke snelheid van afroming. Deze is laag
         ingeschat omdat door het verhogen van het afroompercentage de handel in fosfaatrechten
         stroever verloopt. Het is immers aantrekkelijk om te wachten op het moment dat het
         fosfaatplafond is bereikt.
         Per saldo is het effect op de uitstoot van stikstof klein: iets meer dan een ton ammoniak. Het
         fosfaatplafond  wordt door deze wet ongeveer      een  maand eerder bereikt.
                                                                                                      PBL | 72
                                                                                                                     0000002407
</pre>

====================================================================== Einde pagina 72 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 73 ======================================================================

<pre>20079643
         We concluderen dat deze       maatregel   een  verwaarloosbaar effect heeft op de ammoniakemissie       en
         stikstofdepositie.   Daarmee heeft deze     maatregel   geen wezenlijke betekenis  om  de stikstofuitstoot
         te beperken.
         5.11       Voermaatregelen
         5.11.1 Voer-        en   managementmaatregelen melkveehouderij
         Beschrijving van de maatregel
         De maatregel van het kabinet richt      zich op het   verlagen van het ruw  eiwitgehalte (RE-gehalte)   van
         het rantsoen    voor  melkvee   en bestaat uit verschillende onderdelen die in  samenhang moeten
         leiden tot doelbereik:
              ¢
                   Verlagen  van   het RE-gehalte in het krachtvoer (gericht op verlagen van    het eiwitgehalte   in
                   het totale rantsoen met    gemiddelde genomen 12%, dus het theoretisch       minimum van 120
                   g RE/kg),
              «
                   Verlagen van het gemiddeld RE-halte in het rantsoen van 167-170 gram naar 150             gram
                   per kg (dit is naar verwachting nog steeds werkbaar voor de veehouder);
              ¢
                   Samenstelling van het krachtvoer afstemmen op het ruwvoeraanbod (in principe
                   aanpassen bij elke wisseling in het rantsoen).
         Het kabinet wil   voor  het  verlagen  van  het RE-gehalte afspraken met de diervoedersector maken
         door   bijvoorbeeld  een convenant    af te sluiten en/of de regeling diervoeders 2012 aan te passen
         met   betrekking tot   een  maximaal   ruw  eiwit gehalte.
         De komende     jaren stelt het Kabinet 25 min. euro (+2,5 min. euro uitvoeringskosten) beschikbaar
         voor   de compensatie van inkomensverliezen van melkveehouders die hun veevoerrantsoen hebben
         aangepast en daardoor mogelijk opbrengstverlies lijden. Dit is bedoeld om het risico weg te nemen
         dat een melkveehouder inkomsten gaat mislopen door het aanpassen van het voer. Omdat
         melkveehouders uiteindelijk aan het voerspoor kunnen verdienen, is de aanname van het kabinet
         dat deze compensatie na een aantal jaar kan stoppen. De verwachting is daarbij dat
         melkveehouders na enige jaren ervaring voldoende vertrouwen krijgen in het gebruik van
         rantsoenen met gemiddeld lagere eiwitgehaltes niet snel weer ertoe zullen overgaan om het RE
         gehalte van het rantsoen weer op te laten lopen via (duurder) extra eiwit via krachtvoer.
         Daarnaast wordt er in totaal 45 min. euro beschikbaar gesteld voor bedrijfscoaches die gaan
         helpen met het implementeren van de verschillende dier- en voermanagementmaatregelen.
         Uitgangspunten       voor   de  berekening
         PBL heeft verondersteld dat de      maatregel betrekking heeft op de melk- en kalfkoeien en niet op
         het jongvee. Jongvee krijgt in de regel het voor melkkoeien minder geschikte voer (Groenestein et
         al. 2017, 2019). Door de verlaging van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen verbetert de
         benutting van het voereiwit: een relatief groter deel van de stikstof in het eiwit in het voer wordt
         vastgelegd in melk en vlees en een relatief kleiner deel wordt uitgescheiden in urine en feces (in
         de mest) Hierdoor daalt ook de emissie van ammoniak. De huidige praktijk is dat veehouders een
         ruimer aanbod van eiwit in het rantsoen hebben dan strikt noodzakelijk is. Door het gemiddelde
         ruweiwitgehalte richting 2030 jaarlijks geleidelijk te verlagen kan ammoniakemissie worden
         verminderd zonder verlies van productie.
         Het  gemiddelde    rantsoen van melkkoeien bestaat voor 25       procent uit krachtvoer en  75  procent  uit
         ruwvoer,    maar er  is veel variatie tussen  bedrijven. Ook wisselt het gemiddelde eiwitgehalte van
         ruwvoer jaarlijks door weersomstandigheden. Omdat het krachtvoer voor melkvee slechts een
         aandeel heeft van 25% in het totale rantsoen en tevens gesteld wordt dat de samenstelling van
         het krachtvoer afgestemd dient te worden op de samenstelling van het ruwvoer, heeft PBL de
         analyse vooral gericht op het doel om gemiddeld een lager eiwitgehalte in het hele rantsoen te
                                                                                                        PBL | 73
                                                                                                                      0000002408
</pre>

====================================================================== Einde pagina 73 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 74 ======================================================================

<pre>20079643
         bereiken.  Voermaatregelen bij melkvee behelzen naast verlaging van het eiwitgehalte in het
         rantsoen   (krachtvoer en ruwvoer) ook dier- en voermanagementmaatregelen (Groenestein et al.
         2017, 2019). Voermanagementmaatregelen richten zich op preciezer voeren en op verbetering van
         de verteerbaarheid van de rantsoenen. Diermanagementmaatregelen richten zich op het fokken en
         selecteren van productieve, efficiénte dieren en de bevordering van het dierenwelzijn.
         In het  referentiepad is voor zichtjaar 2030 voor het eiwitgehalte van het rantsoen uitgegaan van
         het  gemiddelde eiwitgehalte in de periode 2013-2017 (exclusief de hoogste en laagste waarden):
         165 g/kg in 2030. Een verlaging naar 150 g/kg komt dan overeen met circa 10 procent verlaging.
         Door bovengenoemde mix van maatregelen daalt per koe de zogenoemde totale ammoniakale
         stikstofexcretie, kortweg TAN-excretie, in de mest. De TAN-excretie is het deel van de totale N-
         excretie dat tot de emissie van ammoniak leidt. De inschatting is dat op termijn (in 2030) een
         reductie van de TAN-excretie van 15 procent haalbaar is ten opzichte van het basispad, en
         daarmee ook een reductie van de ammoniakemissie met 15 procent (Boerderij 2019; WUR 2015).
         Hierbij is een reductie van het gehalte van het ruw eiwit in voer met 10 procent in 2030
         verondersteld. Er zijn wel regionale verschillen in het reductiepotentieel, als gevolg van verschillen
         tussen de rantsoenen in ZO Nederland (met een relatief hoog aandeel snijmais) en de rantsoenen
         van NW Nederland (met een relatief klein aandeel snijmais). De potentiele reductie van het RE
         bedraagt in ZO Nederland circa 5 procent en in NW Nederland is dat 15 procent. De oorzaak van
         dit verschil is dat het eiwitgehalte van rantsoenen van melkkoeien in ZO Nederland gemiddeld al
         lager is dan in NW Nederland: volgens het referentiepad 2030 is dat respectievelijk 158 en 174
         g/kg. Wij rekenen hier met gemiddelde getallen, maar de voorgestelde aanpassingen hebben ook
         een duidelijk regionaal aspect.
         Vanwege de grote verschillen tussen bedrijven zijn er verschillende aangrijpingspunten        voor voer-
         en diermanagementmaatregelen om het eiwitgehalte in het rantsoen te verlagen en de
         stikstofbenutting   te verbeteren. Voor een   dergelijke aanpak is kennis nodig over hoe te sturen met
         kracht-  en ruwvoer,   zodanig  dat productie en diergezondheid samen gaan met lagere RE-gehaltes.
         Met  name   het sturen op type ruwvoer, het moment       van oogsten, het type kuil in combinatie    met
         de  eigenschappen van de veestapel vraagt om kennis en ervaring.        Daarom zal deze   omschakeling
         alleen geleidelijk kunnen plaatsvinden in de periode tot 2030.
         Als vuistregel  wordt  gehanteerd dat elke 10g vermindering van het eiwitgehalte in het rantsoen
         leidt tot -10% NH3 -emissie    (Groenestein 2017; WUR 2015). In principe is deze reductie
         toepasbaar op zowel de emissies vanuit stallen, vanuit de mestopslag en de weidegang, alsook op
         de emissie door bemesting. Ervan uitgaande dat de melkveehouders de stikstofarmere mest
         gebruiken voor bemesting zonder de stikstofgift aan te vullen door extra kunstmestgift, is de
         emissiereductie 15% van de totale emissie door melkkoeien in 2030, namelijk 15% van 42,8 min
         kg NHs is 6,4 min kg NHz. Als boeren de lagere stikstofgift via dierlijke mest wel zouden aanvullen,
         zou het eiwitgehalte in het ruwvoer weer stijgen en het effect van de maatregel (deels) teniet
         doen. Daar is vooralsnog niet van uitgegaan.
         Gezien de grote verschillen tussen     bedrijven en het feit dat deze maatregel veel  van  het
         management      van  boeren  vraagt is het de vraag of de maximale reductie  van   het eiwit in het
         rantsoen tot   gemiddeld 150 g RE/kg ds in de praktijk haalbaar is. Daarom hanteert PBL een
         bandbreedte die    gebaseerd is op de helft van de maximale reductie tot de maximale reductie.
         Effecten op emissie en       depositie
         De reductie   van  de ammoniakemissies     bedraagt in 2030 op basis van de hierboven
         gepresenteerde uitgangspunten circa 3,2 tot 6,4 min. kg NHs (zie tabel 5.16). Een reductie van         het
         eiwitgehalte met (maximaal) 15 g (is circa 10% reductie van gemiddeld 165 naar 150 g RE/kg
         voer) komt overeen met een emissiereductie voor ammoniak van 15%.
                                                                                                      PBL | 74
                                                                                                                    0000002409
</pre>

====================================================================== Einde pagina 74 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 75 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 5.16: Kosten        en  effecten   van   voermaatregelen melkveehouderij        in 2030
                                                                         =
                                                                    =
          Effect op NOx                       kton/jaar                 nv
          Effect op NH"                       kton/jaar               32-64
          Effect op  depositie                mol/ha/jaar              20  -
                                                                             40
          Nationale kosten                    Meuro/jaar                   3
          Kosteneffectiviteit nationaal       Meuro/(mol/ha/jaar)     2-04
                                cumulatief
          Overheidsuitgaven                ~~ Meuro                       23
         Ten  opzichte   van   de totale ammoniakemissie door melkkoeien         van 42,8 min kg NH: leidt een
         reductie met 15% tot       6,4 min kg NH: reductie; dit geldt indien melkveehouders de lagere N-gift bij
         bemesting met dierlijke mest niet compenseren met bijvoorbeeld een hogere kunstmestgift. De
         onderkant van de bandbreedte geeft de reductie weer indien de melkveehouderij de helft van het
         effect van de maatregel kunnen realiseren.
         Volgens   RIVM    (2020a) is de conversie van 1 kton NH; reductie 6,3 mol N/ha/jr. De bijbehorende
         reductie   van  stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden bedraagt naar schatting
         ongeveer 20        40 mol N per hectare     per jaar.
                         -
         Kosten    en   kosteneffectiviteit
         Bij de  melkveehouderij kan deze verandering in de samenstelling van het rantsoen (via het
         krachtvoer    en ruwvoer) zonder specifiek aanvullende kosten worden gedaan of wegen de kosten
         ruimschoots op tegen de baten (Groenestein et al. 2017, 2019). Wel is er een traject van
         geleidelijke aanpassing van het voer- en diermanagement van de melkveebedrijven nodig. Dat
         leidt tot kosten voor ondersteuning bij de kennisopbouw, zowel financieel bij de aanpassing als ook
         scholingskosten voor de melkveehouders. De overheid draagt zoals beschreven 72,5 min. euro bij
         voor deze maatregel.
         Uitvoering en handhaving
         De maatregel heeft als groot knelpunt dat de implementatie moeilijk te controleren is en ook
         moeilijk te handhaven. In het voorstel van het kabinet wordt gekeken naar de korte en langer
         termijn: op korte termijn vindt monitoring op nationaal niveau plaats via voergetallen van het CBS
         (2019) en op lange termijn zou een optie kunnen zijn om dit op bedrijfsniveau via de
         kringloopwijzer te regelen. Bij dit laatste speelt dat de kwaliteit van de kringloopwijzer nog
         onvoldoende is voor monitoring van de melkveehouderij en dit instrument (nog) niet gewordt
         erkend. Dit hangt deels samen met de kwaliteit van de data, fraudegevoeligheid en huidige
         ongeschiktheid voor gemengde bedrijven. De potentie is wel aanwezig, maar verbetering op deze
         aspecten is vereist. Belangrijk daarbij is dat de kwaliteit van de ingevoerde gegevens voldoende is
         en geaccepteerd wordt door alle betrokkenen.
         Onzekerheden
         Onzekerheden       hangen vooral samen      met de mate waarin melkveehouders erin      slagen het voer- en
         diermanagement te optimaliseren in          hun  specifieke bedrijfssituatie.
                                                                                                        PBL | 75
                                                                                                                     0000002410
</pre>

====================================================================== Einde pagina 75 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 76 ======================================================================

<pre>20079643
         5.11.2      Voermaatregelen varkens-                en  pluimveehouderij
         Beschrijving      van   de  maatregel
         Deze   maatregel betreft het verlagen van het ruweiwitgehalte in het krachtvoer voor varkens
         (vleesvarkens en zeugen) en pluimvee (leghennen en vieeskuikens). Door de verlaging verbetert
         de benutting van het voer (voerefficiéntie) voor de productie van viees en eieren, mits alle
         essentiéle aminozuren in adequate hoeveelheden in het voer aanwezig zijn. Hierdoor daalt ook de
         emissie van ammoniak. Het kabinet wil voor het verlagen van het RE-gehalte afspraken met de
         diervoedersector maken, bijvoorbeeld door een convenant af te sluiten en/of de regeling
         diervoeders 2012 aan te passen door hierin een maximaal ruw eiwit gehalte op te nemen.
         Tabel 5.17    presenteert de     voor  de  voermaatregelen    door het kabinet  voorgestelde
         voorlopige/potentiéle      doelen. Het kabinet     geeft aan dat nog nader onderzocht wordt wat       een
         haalbaar doel is    en  maakt    daarbij  onderscheid tussen de korte     termijn (*binnen één tot enkele
         jaren’)  en  de  lange termijn (periode      tot 2030).
         Tabel 5.17      Mogelijke doelen, voorstel         LNV   (gram   ruw   eiwit per  kg voer).
          Zeugen   en  biggen                         150               151.5             145                 135
          Vleesvarkens                                157               156,5             145                 130
          Vleeskuikens                                195               175,7             185                 175
           Leghennen                                  160               163,4             145                 135
         De referentie geeft   aan  wat  volgens  de maatregelbeschrijving van het kabinet (van november 2019) het
         eiwitgehalte per kg voer is; voor welk jaar of welke periode dit geldt was niet herleidbaar. *Gebaseerd op het
         gemiddelde stikstofgehalte (g/kg) in rantsoenen voor het jaar 2017 en geraamd voor 2020-2030, zoals
                                                                                                             *
         gebruikt in de KEV2019 emissieraming. Voor ruweiwitgehalte (RE) is dit berekend met: N-gehalte 6.25 (zie
         0.a. Dijk et al. 2020).
         Uitgangspunten        voor   de   berekeningen.
         Door het kabinet     zijn uitgangspunten      voor  de referentiewaarde van de RE gehalten aangereikt
         (Tabel 5.17),     maar  hiervan bleek het niet     mogelijk om de bron te achterhalen. Als basispad
         hanteert het PBL daarom de waarden zoals aanwezig in de emissieraming van de Klimaat en
         Energieverkenning 2019 (Velthof et al. 2019). In de emissieraming voor landbouw zijn de waarden
         van ruw eiwit (g/kg voer) voor alle diercategorieén voor de periode 2020-2030 gelijk aan de
         waarde voor 2017 (zie referentiewaarden KEV2019 in tabel 5.17), conform de gerapporteerde data
         zoals verzameld door het CBS.
         Minder eiwit in het     voer  leidt tot een lagere uitscheiding van urinezuur en daarmee neemt ook de
         vorming    van   ammoniak af. Een      vuistregel is dat elke gram vermindering van het eiwitgehalte per
         kg  voer  leidt tot 1  procent minder ammoniakemissie bij de betreffende diercategorie (Groenestein
         et al., 2017).
         PBL heeft de door het kabinet        beoogde reductiedoelen      voor  het RE-gehalte  in rantsoenen van
         varkens   en   pluimvee vertaald     naar een    bandbreedte   voor  te bereiken doelen in 2030. De
         onderkant    van de bandbreedte representeert daarbij de door het kabinet aangereikte doelen voor
         de korte   termijn en de bovenkant van de bandbreedte representeert de door het kabinet
         aangereikte doelen voor de lange termijn. De onderkant van de bandbreedte is naar de inschatting
         van PBL technisch haalbaar, terwijl de bovenkant van de bandbreedte met grote onzekerheden
         omgeven is (zoals de beschikbaarheid van voldoende essentiéle aminozuren).
         Met de KEV-waarden        voor   2020   voor  het eiwitgehalte van de rantsoenen 2020-2030, is berekend
         wat het effect is om op      termijn   te dalen tot de korte  termijn en lange termijn doelstellingen zoals
                                                                                                            PBL | 76
                                                                                                                        0000002411
</pre>

====================================================================== Einde pagina 76 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 77 ======================================================================

<pre>20079643
         gegeven door het kabinet         (tabel 5.17).   Omdat  bij vieeskuikens het doel voor de lange termijn al
         ongeveer gelijk     is aan  de referentiewaarde 2030       (175,7 g/kg) is voor deze diercategorie vrijwel
         geen extra emissiereductie        meer    mogelijk.
         Effecten op emissie        en   depositie
         In de tabellen 5.18 en 5.19 staan de uitkomsten van de             analyse op een rij voor respectievelijk
         varkens    en  pluimvee (leghennen). Veevoermaatregelen voor varkens en pluimvee kunnen relatief
         snel worden geimplementeerd. Wel geldt dat het ruwe eiwitgehalte van veevoer voor een aantal
         diercategorieén de afgelopen jaren al flink is verlaagd (mede vanwege de kostenvoordelen die dit
         oplevert), zodat het potentieel voor verdere emissiereductie is afgenomen.
         De   potentiele  emissiereductie valt voor deze       diercategorieén naar schatting samen in de
         bandbreedte tussen       ca. 2,5   en  4,4  kton ammoniak per    jaar. Hoewel het effect aan de de
         onderkant van deze schatting mogelijk al na enkele jaren gerealiseerd kan worden, plaatst het PBL
         vraagtekens bij de realiseerbaarheid van de vérgaande voermaatregelen die voor de intensieve
         veehouderij (varkens en pluimvee) zijn voorzien in 2030. Een grote verlaging van het ruwe
         eiwitgehalte leidt namelijk tot risico’s voor de diergezondheid en voor de productiviteit; hier is nog
         nader onderzoek nodig. In voer met relatief lage eiwitgehaltes ontbreken namelijk bepaalde
         essentiéle aminozuren, die apart in zuivere vorm moeten worden toegevoegd, maar die nog niet
         beschikbaar zijn.
         Volgens    de  berekeningen     van   het RIVM   (2020d) is de conversiefactor 6,3; dit betekent dat van 1
         kton NH; emissiereductie leidt tot         een depositiereductie van 6,3 mol N/ha/jr. De bijbehorende
         reductie van stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden in 2030 bedraagt voor de
         diercategorieén varkens en pluimvee (leghennen) samen daarmee naar schatting 16 tot 27 mol N
         per hectare per jaar.
         Tabel 5.18: Kosten        en  effecten     van   voermaatregelen varkenshouderij         in 2030
                                                                       ra,
           Effect op NOx™                       kton/jaar                   n.v.t
           Effect op NH3"                       kton/jaar                 1,2-24
           Effect op depositie                  mol/ha/jaar                 8-15
           Nationale kosten                     Meuro/jaar                 13-580
           Kosteneffectiviteit nationaal        Meuro/{mol/ha/jaar)       17-24
                                cumulatief
           Overheidsuitgaven                 ~~ Meuro                        0
         Tabel 5.19: Kosten        en  effecten     van   voermaatregelen pluimveehouderij in 2030
           Effect op NO"                        kton/jaar                   n.v.t
           Effect op NH"                        kton/jaar                 1,3-1,9
           Effect op depositie                  mol/ha/jaar                 8-12
           Nationale kosten                     Meuro/jaar                 20    73
           Kosteneffectiviteit nationaal        Meuro/(mol/ha/jaar)       3,5-6,2
          ‘Overheidsuitgaven cumulatief~~       Meuro                          0
                                                                                                           PBL | 77
                                                                                                                    0000002412
</pre>

====================================================================== Einde pagina 77 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 78 ======================================================================

<pre>20079643
         Kosten    en   kosteneffectiviteit
         De kosten     van  deze maatregel zijn gebaseerd op een toename van de voerprijs bij gebruik van
         voer met een      lager eiwitgehalte (Groenestein et al. 2017). Als een veehouder gewend is veevoer
         met een relatief hoog eiwitgehalte aan het vee te geven dan zijn voor het eerste traject (van veel
         eiwit naar minder eiwit) de kosten beperkt of kan er zelfs een besparing optreden. Verdere
         verlaging naar een relatief laag eiwitgehalte is mogelijk, maar dan worden de kosten hoger. Reden
         daarvan is dat bepaalde essentiéle aminozuren onvoldoende aanwezig zijn bij relatief lage
         eiwitgehaltes en apart in zuivere vorm moeten worden toegevoegd aan het voer. De kosten
         daarvan kunnen aanzienlijk zijn.
         De op basis     van Groenestein et al. (2017) gehanteerde meerkosten zijn bij een beperkte verlaging
         van  het  eiwitgehalte 0,42 euro/dierplaats voor dragende zeugen, 20 euro/dierplaats voor
         kraamzeugen, 1,71 euro/dierplaats voor vleesvarkens en 0,8 euro/dierplaats voor leghennen. Voor
         biggen zou bij een beperkte verlaging van het eiwitgehalte sprake zijn van kostenbesparingen;
         deze vervallen echter omdat bij biggen deze daling in de praktijk al is bereikt.
         Bij een  verdere verlaging, dus verlaging bovenop de hiervoor genoemde beperkte verlaging, van
         het  eiwitgehalte bedragen de extra meerkosten circa 0,02 euro/dierplaats voor biggen, 2,6
         euro/dierplaats voor dragende zeugen, 100 euro/dierplaats voor kraamzeugen, 5,4 Euro/dierplaats
         voor vleesvarkens en 1,2 euro/dierplaats voor leghennen (Groenestein et al. 2017).
         Als wordt    ingezet op een convenant met de diervoederindustrie dan zijn de directe kosten voor de
         overheid    beperkt. Concreet is de rol van de overheid dan beperkt tot controle op naleving van het
         convenant en wellicht een steekproefsgewijze controle bij de veehouders. Hierbij horen dan met
         name de kosten van de handhaving bij de NVWA.
         De kosteneffectiviteit    van  voermaatregelen    voor  varkens  ligt tussen ca. 2 en 4 min. euro per mol
         reductie per hectare. Voor      pluimvee ligt de  kosteneffectiviteit tussen circa 4  en  6 min.  euro    per
         mol reductie per hectare.
         Uitvoering      en  handhaving
         De  maatregel vraagt in eerste plaats een aanpassing in de productie door veevoerbedrijven.
         Hierbij zullen veehouders het aanpassen van het voer naar verwachting geleidelijk oppakken,
         afhankelijk van de benodigde kennisopbouw en de financiéle voordelen/besparingen. Goede
         voorlichting, minimale (arbeids)kosten, een wettelijke verplichting en voldoende borging en
         handhaving kunnen een vlotte invoering ondersteunen.
         De  handhaving      op het niveau  van  diervoederbedrijven is relatief eenvoudig vorm      te geven,
         aangezien     er zich in Nederland   een  beperkt aantal diervoederbedrijven bevinden.       Punt  van
         aandacht is de invoer     van veevoer    uit het buitenland. Boeren kunnen hun     veevoer    ook in   Belgiég,
         Duitsland of andere landen       kopen. Op nationaal   niveau kan het effect van deze     maatregel worden
         vastgesteld op basis van statistische gegevens over het voer dat varkens en kippen krijgen en
         waarmee ze een bepaalde productie (van vlees, eieren en biggen) realiseren. Dit gebeurt jaarlijks
         in het kader van de emissieberekeningen voor de Emissieregistratie.
         Onzekerheden
         Deze   maatregelen     vragen  een  aanpassing bij de diervoederbedrijven     en  met  name   ook   van   de
         veehouders. Hoe snel deze aanpassingen kunnen worden              doorgevoerd   in de  praktijk is onzeker.
         Vooralsnog gaat      het PBL  ervan  uit dat de door het kabinet   voor  de korte termijn voorgestelde
         reductie   van   ruweiwit in varkens-   en  kippenvoer realistisch is. Vanwege de    onzekerheid in
         doorvoering van de doelen voor de langere termijn wordt een bandbreedte              in het
         reductiepotentieel voor 2030 gehanteerd.
                                                                                                            PBL  | 78
                                                                                                                         0000002413
</pre>

====================================================================== Einde pagina 78 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 79 ======================================================================

<pre>20079643
         De voorstellen    van  het kabinet voor  de lange termijn impliceren een forse verlaging van het
         eiwitgehalte   in veevoer.  Vooral de doelstellingen voor vleesvarkens en leghennen (beide circa 17%
         lager dan KEV2019 referentiewaarde) zijn ambitieus. Het PBL acht het op dit moment niet mogelijk
         goed in te schatten of de maatregelen die voorzien zijn in het lange termijn traject voldoende
         realistisch zijn, rekening houdend met voerprijzen en diergezondheid. Onderzoek en ervaring in de
         praktijk is daarvoor noodzakelijk. Ook speelt mee dat verdergaande stappen in het voerspoor
         kunnen leiden tot andere afwegingen met betrekking tot andere technische maatregelen, zoals
         stalinnovaties.
         Ook  bij leghennen    zou een  verdere  verlaging kunnen leiden tot productieverlies. Dit vraagt  om
         verder onderzoek. Voor varkens      geldt dat een verdere verlaging op langere termijn meer
         onderzoek op het     gebied  van productiviteit vraagt.
                                                                                                     PBL | 79
                                                                                                              0000002414
</pre>

====================================================================== Einde pagina 79 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 80 ======================================================================

<pre>20079643
          6 Mobiliteit
         Dit hoofdstuk   beschrijft de effecten en kosten van vijf beleidsopties die zijn voorgesteld voor
         mobiliteit. De  snelheidsverlaging op het hoofdwegennet waartoe in het najaar van 2019 reeds is
         besloten maakt hier geen onderdeel van uit. De analyse is gebaseerd op de omschrijving van de
         opties zoals die door het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat (IenW) is aangeleverd op 19
         februari 2020. IenW heeft PBL een lijst van 21 beleidsopties aangeleverd voor mobiliteit. Deze
         opties zijn voor zover de huidige kennis dat toelaat beoordeeld op kosten en effecten door TNO,
         PBL en CE Delft. Voor sommige beleidsopties zijn meerdere varianten onderzocht. Dit hoofdstuk
         geeft een samenvatting van de analyses van de vijf opties die door het kabinet zijn opgenomen in
         het voorgestelde pakket stikstofmaatregelen van        EIB   2020. De maatvoering van deze
         maatregelen zoals die door het kabinet is voorgesteld wijkt in sommige gevallen af van de opties
         zoals die zijn onderzocht. Waar relevant wordt dat toegelicht bij de effectschattingen in dit
         hoofdstuk. Dit hoofdstuk beschrijft de effecten van de volgende beleidsopties:
              1.  Gerichte handhaving op gemanipuleerde katalysatoren van vrachtauto’s.
                  Een subsidieregeling voor verschoning van de binnenvaartvloot.
             WN   Een stimulering en/of verplichting voor inzet van schone werktuigen in de bouw.
             bh   Een subsidieregeling voor walstroom voor zeeschepen.
             an Een subsidieregeling voor elektrisch taxién in de luchtvaart.
         Voor iedere   optie is een  factsheet uitgewerkt waarin de kosten en effecten van de        betreffende
         optie zijn toegelicht.  Deze factsheets   zijn gepubliceerd in TNO & CE Delft (2020).
         6.1        Bevindingen           voor     mobiliteit
         In tabel 6.1 worden de kosten     en  effecten  gepresenteerd   van  drie van  de vijf beleidsopties   voor
         mobiliteit. Het stimuleren    van elektrisch taxién is niet opgenomen in de tabel omdat hiervoor
         alleen  een technisch   potentieel kon worden geraamd, zonder dat er een volledig beeld bestaat van
         de kosten die daarmee      gepaard gaan en welk beleid nodig is om dit potentieel te ontsluiten. Dit
         wordt toegelicht in sectie 6.7. Voor de binnenvaart zijn twee varianten van een subsidieregeling
         onderzocht. Dit wordt toegelicht in sectie 6.4. Tabel 6.1 presenteert alleen de kosten en effecten
         van de variant die door het kabinet is voorgesteld: een subsidieregeling voor het inbouwen van
         katalysatoren in bestaande schepen (retrofit).
         Tabel 6.1 bevat ook de voorgenomen introductie van een innovatieregeling voor proeftoepassingen
         met nul-emissie mobiele werktuigen in de bouw. Voor deze beleidsoptie zijn drie varianten
         onderzocht. Deze varianten worden toegelicht in sectie 6.5. Het kabinet heeft gekozen voor een
         innovatieregeling. Daaraan kan geen effect op de uitstoot van stikstof of andere stoffen worden
         toegekend. Dat heeft enerzijds te maken met het feit dat de uitkomst van de gestimuleerde
         innovatietrajecten onzeker is. Maar anderzijds zal ook bij succesvolle innovatietrajecten het
         product in de regel niet goedkoper zijn (in aanschaf en/of gebruik) dan het conventionele product
         dat het moet vervangen, en zal opschaling dus niet vanzelf gaan. Daarvoor is additioneel beleid
         nodig. Daarin is momenteel niet voorzien, daarom staan in Tabel 6.1 geen effecten bij deze
         beleidsoptie vermeld.
         In het  basispad  uit de KEV 2019 wordt tussen 2018       en  2030  een  daling verwacht van de NOy-
         uitstoot door mobiliteit  van  circa 74  kton, ofwel circa 32 procent. Het    pakket aan stikstofopties
         voor mobiliteit levert in 2030 een additionele afname van de NO.-uitstoot op van circa 8,7 kton.
         De NHs-uitstoot neemt minimaal toe. De hieruit resulterende daling van de stikstofdepositie op
         stikstofgevoelige natuurgebieden bedraagt circa 7,4 mol per hectare.
                                                                                                         PBL  | 80
                                                                                                                     0000002415
</pre>

====================================================================== Einde pagina 80 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 81 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 6.1 Kosten       en effecten van  beleidsopties   voor mobiliteit in 2030
           1. Handhaving                                                                                 18
                                     2,2        -0,03         2,0         4,2           2,1
           katalysatoren
          vrachtauto’s
           2. Subsidieregeling       5,0          nb          4,2          37           6,4              78
           retrofit binnenvaart
           3. Innovatieregeling
           nul-emissie mobiele
          werktuigen    bauw
          4. Walstroom                            0                                      21              nb
                                    0-0,6                     0,3         6,2
          zeevaart
         nb= niet hekend
         Met   gerichte handhaving op het correcte gebruik van katalysatoren in vrachtauto’s (optie 1) kan in
         2030    naar schatting circa 80 procent van het probleem van slecht of niet werkende katalysatoren
         worden voorkomen of opgelost. Dit resulteert in een daling van de NOx-uitstoot van circa 2,2 kton.
         Wel leidt deze optie tot een lichte verhoging van de NHs-uitstoot. De resulterende daling van de
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden in 2030 bedraagt circa 2 mol per hectare.
         Binnen het pakket voor mobiliteit is dit een kosteneffectieve optie: de nationale kosten bedragen
         in 2030 circa 4,2 miljoen euro waarmee een kosteneffectiviteit resulteert van circa 2 miljoen euro
         per mol per hectare stikstofreductie. De effectiviteit van deze optie is onzeker. Het effect van
         strengere handhaving is vooraf moeilijk in te schatten. Ook de huidige omvang van het probleem
         van niet-werkende katalysatoren is niet goed bekend. Als handhaving meer of minder effectief is in
         het oplossen van de problematiek of als de huidige omvang van het probleem groter of kleiner is
         dan nu geraamd, verandert de (kosten)effectiviteit van de optie navenant. Dit wordt toegelicht in
         sectie 6.3. De overheidsuitgaven tot 2030 zijn geraamd op 18 miljoen euro.
         De   subsidieregeling voor verschoning van de binnenvaartvloot (optie 2) heeft binnen de
         beleidsopties voor mobiliteit het grootste effect. De geraamde daling van de stikstofdepositie op
         stikstofgevoelige natuurgebieden in 2030 bedraagt circa 4,2 mol per hectare. Dit is een onzekere
         inschatting die sterk afhankelijk is van de animo en mogelijkheden in de branche om te investeren
         in schone technologie. Bij de effectschatting is aangenomen dat er voldoende subsidiebudget
         beschikbaar komt voor de verwachte deelname aan de regeling. Als het subsidiebudget lager
         uitvalt, vermindert ook de effectiviteit van de optie. De kosteneffectiviteit van deze beleidsoptie is
         geraamd op 6,4 miljoen euro per mol per hectare stikstofreductie. Deze optie resulteert ook in een
         lichte daling van de uitstoot van fijnstof (PM; 5). De overheidsuitgaven tot 2030 zijn geraamd op
         bijna 80 miljoen euro, zoals is weergegeven in Tabel 6.1. Deze optie brengt een risico met zich
         mee van lock-in op dieseltechnologie. Als de sector de komende jaren investeert in schone
         dieseltechnologie, dan beperkt dit de investeringsmogelijkheden en -bereidheid voor andere
         aandrijvingsvormen, zoals elektrisch varen. In het licht van de lange termijn ambities voor
         reductie van broeikasgasuitstoot is een transitie naar schonere aandrijvingsvormen op langere
         termijn waarschijnlijk noodzakelijk.
         Met de    subsidieregeling voor walstroomvoorzieningen voor de zeevaart (optie 4) kunnen naar
         verwachting vijf extra walstroomvoorzieningen worden gerealiseerd. Dit kan in 2030 leiden tot een
         reductie van de stikstofdepositie van naar schatting circa 0,3 mol per hectare. De nationale kosten
         bedragen circa 6 miljoen euro in 2030, waarmee een kosteneffectiviteit resulteert van 21 miljoen
                                                                                                   PBL | 81
                                                                                                                0000002416
</pre>

====================================================================== Einde pagina 81 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 82 ======================================================================

<pre>20079643
         euro   per mol per hectare.       Daarbij   is verondersteld dat het   gebruik van de walstroomvoorzieningen
         ook wordt     gestimuleerd      via andere    beleidsopties. Dit wordt  toegelicht in sectie 6.6. De benodigde
         overheidsuitgaven voor deze vijf aansluitingen konden binnen het tijdsbestek van deze analyse
         niet worden geraamd. De walstroomvoorzieningen leiden ook tot een daling van de uitstoot van
         fijnstof en COs.
         Met elektrisch taxién in de luchtvaart kan ten slotte potentieel circa 0,4 mol per hectare aan
         stikstofdepositie worden bespaard in 2030. In hoeverre de voorgenomen innovatiesubsidie hieraan
         kan bijdragen is niet bekend. Ook de nationale kosten van deze optie konden in het tijdsbestek
         van dit onderzoek niet worden bepaald. Deze beleidsoptie is daarom niet opgenomen in Tabel 6.1.
         De  effectschattingen       in tabel 6.1   zijn gemaakt in de periode van half februari tot half maart 2020,
         voor   de coronocrisis. Ook in het        basispad dat is gebruikt voor deze effectschattingen, dat wordt
         toegelicht in sectie 6.2, is geen rekening gehouden met de coronacrisis en de economische
         recessie die daar waarschijnlijk uit volgt. Dit is een extra onzekere factor in de analyse van de
         beleidsopties. De impact van een recessie op de effectiviteit van de opties verschilt en is mede
         afhankelijk van het tempo van economisch herstel dat daarop volgt.
         Bij optie 1 is de impact van een recessie beperkt. Bij lagere vervoersvolumes over de weg is het
         potentieel van de optie ook wat lager, maar dat valt weg in de onzekerheid rond de huidige
         omvang van het probleem en de effectiviteit van de optie. Bij optie 2 is de impact waarschijnlijk
         groter. Een recessie kan ertoe leiden dat de investeringsmogelijkheden en investeringsbereidheid
         in de binnenvaartsector worden beperkt waardoor de deelname aan een subsidieregeling voor
         verschoning van de vloot lager kan uitvallen dan is geraamd. Dit beperkt de effectiviteit van de
         optie maar is niet wezenlijk van invloed op de kosteneffectiviteit. Ook bij optie 4 geldt dat
         marktpartijen investeringen moeten doen, in dit geval in voorzieningen op het schip die gebruik
         van walstroom mogelijk maken. De investeringsbereidheid kan worden beinvioed door een
         economische recessie. Als de beoogde vijf walstroomaansluitingen hierdoor minder worden benut
         daalt de effectiviteit van de optie navenant.
         Tabel 6.1    presenteert geen kosteneffectiviteitsschattingen          voor   de cumulatieve    overheidsuitgaven
         tot en met 2030. Een         vergelijking   van  de  uitgaven tot 2030 met de effecten in 2030 is niet          altijd
         zinvol. Bij sommige opties zijn de effecten op korte termijn anders dan op lange termijn. Een
         verplichting voor inzet van Stage-V werktuigen in de bouw (optie 3a) heeft vooral op de korte(re)
         termijn effect. De effectiviteit in 2030 is wezenlijk lager dan op de korte termijn. Dat maakt een
         vergelijking van de effecten in 2030 met de cumulatieve uitgaven tot 2030 niet zinvol.
         6.2         Uitstoot          van     stikstof door mobiliteit in het                      basispad
         De effecten van de       opties voor reductie van stikstofdepositie door mobiliteit zijn geraamd ten
         opzichte    van   het  basispad voor de uitstoot van stikstof uit de Klimaat- en Energieverkenning 2019,
         met als scope de uitstoot op Nederlands grondgebied (de zogenoemde fuel used emissies). Dit
         basispad wordt toegelicht in PBL et al. (2020)!7. Het basispad bevat de beleidsmaatregelen van 1
         mei 2019. De verlaging van de maximumsnelheid op het hoofdwegennet naar 100 km/u, waartoe
         het kabinet eind 2019 heeft besloten, is niet verwerkt in het basispad. Dit is niet van invloed op de
         effectiviteit van de vijf opties die in dit hoofdstuk worden besproken omdat er geen nieuw beleid
         wordt voorgesteld voor personen- en bestelauto’s.
         17
             In PBL et al.  (2020) worden voor mobiliteit de zogenoemde fuel sold emissieramingen gepresenteerd. Dit zijn de
             emissies die   volgens internationale afspraken aan Nederland worden toegerekend. Nederland is volgens die
             afspraken verantwoordelijk voor alle emissies die voortvloeien uit de in Nederland verkochte brandstoffen aan het
             wegverkeer. Een deel van die emissies vindt echter in het buitenland plaats. PBL maakt cok ramingen voor de
             uitstoot van stikstof op Nederlands grondgebied. Deze zogenocemde fuel used ramingen worden door RIVM
             gebruikt voor de Grootschalige Depositiekaarten Nederland (Hoogerbrugge et al. 2019). Vanwege de directe(re)
             link tussen deze fuel used ramingen en de stikstofdepositie in Nederland zijn ze ook gebruikt als basis voor de
             voorliggende analyse. De getallen wijken daardoor iets af van die in PBL (2020), maar de onderliggende
             gegevensbasis is identiek.
                                                                                                                   PBL | 82
                                                                                                                                0000002417
</pre>

====================================================================== Einde pagina 82 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 83 ======================================================================

<pre>20079643
         Figuur    6.1
             Emissie stikstofoxiden door sector mobiliteit
                   kiloton
                           NO,
              200
                                                                                           —
                                                                                                 Zeescheepvaart
                                                                                           ——
                                                                                                  Wegverkeer
                                                                                           =
                                                                                                 Binnenvaart
               150
                                                                                           ——
                                                                                                 Mobiele werktuigen
                                                                                           ——
                                                                                                 Luchtvaart
               100
                                                                  OS
                                                                             i
                                                                                    ne
                                                                                                 Realisatie
                                                                  ~                                   y
                                                                    he.                          Raming   vastgesteld en
                                                                                           -==
                50
                                                                          Hal  =a                voorgenomen beleid
                   Wer) (OR                                       my SCE               I=
                                                                  I    ————
                 o
                 2000       2005         2010         2015      2020       2025     2030
             Bron: Emissieregistratie (realisatie); KEV-raming
         Mobiliteit levert momenteel          van   alle sectoren de grootste    bijdrage aan  de uitstoot    van
         stikstofoxiden    (NO)    in Nederland.       Tegelijkertijd  daalt de NO«-uitstoot   van  mobiliteit relatief snel:
         van  233 kton in 2018 naar circa 159 kton in 2030. De bandbreedte rond deze raming voor 2030
         bedraagt ongeveer 15 procent (PBL et al. 2020). De belangrijkste oorzaken van de verwachte
         daling worden hieronder geduid. Daarbij wordt vooral stilgestaan bij de modaliteiten waarvoor in
         het stikstofpakket nieuw beleid is voorgesteld. Deze ramingen zijn gemaakt voor de coronacrisis
         en houden dus geen rekening met de impact daarvan op de omvang en samenstelling van de
         mobiliteit in Nederland.
         Wegverkeer
         De NOy-uitstoot     van   wegverkeer daalt historisch relatief snel (zie Figuur 6.1) en daalt de komende
         jaren  naar  verwachting verder van 74 kton in 2018 naar 35 kton in 2030. Dit is voor een groot
         deel het gevolg van het schoner worden van nieuwe voertuigen door strengere Europese
         emissiewetgeving. Het wagenpark wordt hierdoor snel schoner, waardoor ondanks de verwachte
         groei van de verkeersvolumes sprake is van een sterke daling van de NO,-uitstoot. Zowel bij het
         personenautoverkeer (16 kton) als bij het bestelauto- (12 kton) en vrachtverkeer (9 kton) wordt
         tussen 2018 en 2030 een forse daling van de uitstoot verwacht.
         Voor vrachtverkeer       gelden er sinds 2014 strenge Euro-VI-emissienormen, waardoor Euro-VI
         vrachtauto’s in de     praktijk aanzienlijk schoner zijn dan eerdere generaties. Wel zijn Euro-VI
         vrachtauto’s in de praktijk minder schoon dan eerder werd verwacht. De SCR-katalysator
         (Selectieve Catalytische Reductie) die wordt gebruikt om de NOy-uitstoot terug te dringen
         functioneert niet goed onder bepaalde rijomstandigheden (Ligterink et al. 2019). Bij lage
         motorbelasting is de temperatuur van het uitlaatgas te laag om de katalysator (goed) te laten
         functioneren. Daarnaast heeft            een   deel van  de Euro-V   en Euro-VI vrachtauto’s     een   defecte of
         gemanipuleerde katalysator,            waardoor     ze een  tot wel 10 keer  hogere NOy-uitstoot hebben           dan is
         toegestaan (IenW 2020). De voorgestelde handhaving op het correcte gebruik van SCR-
         katalysatoren bij vrachtauto’s is erop gericht om manipulatie met SCR-katalysatoren te
         voorkomen.
                                                                                                                    PBL  |  83
                                                                                                                                  0000002418
</pre>

====================================================================== Einde pagina 83 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 84 ======================================================================

<pre>20079643
         Binnenvaart
         De NOy-uitstoot      van de binnenvaart daalt tussen 2018 en 2030 naar schatting van 26 naar 23
         kton. De     vernieuwing van scheepsmotoren gaat relatief langzaam in verhouding tot de
         vlootverjonging in het wegverkeer en er gelden pas sinds 2020 strenge NOx-emissienormen voor
         nieuwe scheepsmotoren, de zogenoemde Stage-V-normen. Stage-V motoren zijn aanzienlijk
         schoner dan eerdere generaties, maar omdat scheepsmotoren lang meegaan duurt het decennia
         voordat de nieuwe normen volledig zijn doorgewerkt in de binnenvaartvloot. In 2030 bedraagt het
         aandeel van Stage-V motoren in de vloot naar verwachting circa 30 tot 40 procent (De Wilde &
         Eijk 2020).
         Om    aan   de Stage-V    normen te voldoen zijn binnenvaartmotoren uitgerust met een SCR-
         katalysator.     Net als  bij vrachtauto’s bestaat ook bij binnenvaart een risico dat Stage-V motoren
         niet onder alle omstandigheden een lage NOx-uitstoot hebben. De mate waarin dit optreedt is
         onzeker bij gebrek aan meetdata. TNO heeft hiervoor een inschatting gedaan op basis van de
         ervaringen bij vrachtauto’s en data over de motorbelasting van schepen (De Wilde & Eijk 2020).
         Dit is verwerkt in het basispad. De voorgenomen subsidieregeling voor de binnenvaart is erop
         gericht om de groei van het aantal schepen dat is uitgerust met een SCR-katalysator te versnellen.
         Mobiele      werktuigen
         De NOy-uitstoot van mobiele         werktuigen daalt tussen 2018 en 2030 naar verwachting van 19 naar
         10 kton. Mobiele      werktuigen is een verzamelnaam voor allerlei typen machines die in verschillende
         sectoren worden gebruikt maar onder dezelfde emissiewetgeving vallen, zoals landbouwtractoren,
         graafmachines, bouwkranen en vorkheftrucks. De uitstoot van mobiele werktuigen wordt bij
         mobiliteit meegerekend. Als gevolg van strenge Europese emissienormen (Stage-IV en Stage-V)
         ligt de NOy-uitstoot van nieuwe generaties machines aanzienlijk lager dan die van eerdere
         generaties. Deze werktuigen zijn uitgerust met een SCR-katalysator. Dat verklaart de verwachte
         daling van de NO-uitstoot tot 2030. De NO.-uitstoot van mobiele werktuigen in de bouw daalt bij
         huidig beleid naar verwachting van 6,3 kton in 2018 naar 4,1 kton in 2030. Daarbij is net als bij
         vrachtauto’s en binnenvaartmotoren rekening gehouden met de beperkte effectiviteit van SCR-
         katalysatoren bij lage motorbelasting, zie ook De Wilde & Eijk (2020).
         Zeescheepvaart
         De   NO,-uitstoot    van   de  zeescheepvaart op de Nederlandse wateren, waaronder het Nederlands
         Continentaal Plat      (NCP)!'8, daalt naar verwachting van 100 kton in 2017 naar 80 kton in 2030 [69-
         100 kton]. Deze daling is het gevolg van de introductie van schonere scheepsmotoren. Vanaf 2021
         geldt op de Noordzee een zogenoemd emissiecontrolegebied voor NOx (kortweg NECA), waardoor
         nieuwe schepen die vanaf 2021 in de vaart worden genomen op de Noordzee aan strenge
         emissienormen voor NOx moeten voldoen. De omvang van de geraamde daling is sterk afhankelijk
         van de naleving van de normen en de goede werking van de technologie.
         De   NO-uitstoot     van   zeescheepvaart binnengaats daalt tussen 2018 en 2030 naar verwachting van
         16  naar    12 kton  en  de uitstoot  voor stilliggende schepen van 6,6 naar 5,1 kton. De voorgenomen
         extra walstroomaansluitingen voor de zeescheepvaart zijn erop gericht om de NO-uitstoot tijdens
         stilliggen verder te reduceren.
         18
             Dit is het deel van de Noordzee dat tot het Nederlands grondgebied wordt gerekend.
                                                                                                       PBL | 84
                                                                                                                0000002419
</pre>

====================================================================== Einde pagina 84 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 85 ======================================================================

<pre>20079643
         Luchtvaart
         Het basispad bevat voor luchtvaart de uitstoot van stikstof tijdens het landen en opstijgen tot een
         hoogte van 3000 voet (circa 1 kilometer) en de uitstoot op de luchthaven zelf. De NO,-uitstoot van
         de luchtvaart stijgt naar verwachting van 3,9 naar 4,9 kton tussen 2018 en 2030. Dit wordt
         verklaard door een verwachte sterke groei van het aantal vluchten. Op korte termijn is de raming
         voor  de luchtvaart niet realistisch vanwege de coronacrisis die daarin nog niet is verwerkt. Het is
         niet bekend wat het effect hiervan op de                   raming voor 2030 is. De voorgenomen stimulering van
         elektrisch taxién is erop         gericht    om     de uitstoot    tijdens het taxién van vliegtuigen van en naar de
         start- en    landingsbanen       te reduceren.
         Uitstoot      van    ammoniak door mobiliteit
         De ammoniakuitstoot door mobiliteit                   stijgt  naar  verwachting van 4,3 kton in 2018 naar 5,7 kton in
         2030. Deze stijging is         volledig    toe te     schrijven    aan   het wegverkeer, zoals blijkt uit figuur 6.2. De
         stijging    wordt    veroorzaakt      doordat   de     SCR-katalysatoren die in moderne dieselvoertuigen worden
         gebruikt     om   de    NOy-uitstoot    terug   te    dringen een hogere NHs-uitstoot met zich meebrengen
         (Ligterink     et  al.  2019).  Om     de  NOx-uitstoot        terug te dringen wordt ammoniak (in de vorm van
         ureumoplossing AdBlue)             in  het  uitlaatgasmengsel ingespoten. Dit reageert in de katalysator met
         NO, naar stikstofgas en water. Een deel van de ingespoten ammoniak reageert echter niet en
         wordt als NH3 uitgestoten (ammoniakslip).
         Van de     vijf beleidsopties voor reductie van stikstofuitstoot binnen mobiliteit zijn er drie die gericht
         zijn op het gebruik van SCR-katalysatoren. Dit kan gepaard gaan met een lichte extra NH;-
         uitstoot. Waar        mogelijk   is dit meegenomen in de               analyses. Per saldo resulteert nog     steeds    een
         forse  daling     van    de stikstofuitstoot       bij (normaal) gebruik van een SCR-katalysator.
         Figuur     6.2
             Emissie ammoniak door sector mobiliteit
                     kiloton
                              NH,
                 §
                                                                                                  ——
                                                                                                       Personenauto’s
                                                                                                  ——
                                                                                                       Zware   bedrijfsvoertuigen
                 5
                                                                                                  ——
                                                                                                       Lichte  bedrijfsvoertuigen
                                                                             —
                                                                                   iii            —
                                                                                                       Overi 8
                 q                                                       pn
                 3                                                                                     Realisatie
                                                                                                       Raming vastgesteld   en
                 2
                                                                                                       voorgenamen beleid
                  1
                                                                         mm  nm
                                                       —                 on
                                                                            ——                3:
                 0                                                      i    oe cn
                                                          ]
                 2000           2005       2010        2015           2020        2025     2030
             Bron:   Emissieregistratie (realisatie); KEV-raming
                                                                                                                           PBL | 85
                                                                                                                                     0000002420
</pre>

====================================================================== Einde pagina 85 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 86 ======================================================================

<pre>20079643
         6.3        Gerichte        handhaving defecte             en    gemanipuleerde AdBlue
                    systemen vrachtwagens
         Beschrijving maatregel
         Deze beleidsoptie behelst een gerichte handhaving op de correcte werking van SCR-katalysatoren
         op moderne vrachtauto’s. Door inzet van zogenoemde ‘snuffelbussen” moet bewuste manipulatie
         en afschakeling van die katalysatoren worden voorkomen. Met een goed werkende SCR-
         katalysator kan de NOy-uitstoot van vrachtauto’s met 80 tot 90 procent worden gereduceerd.
         Sinds de introductie van de zogenoemde Euro-V emissienormen voor vrachtauto’s in 2009 zijn
         vrijwel alle nieuwe vrachtauto’s voorzien van een SCR-katalysator (Selectieve Catalytische
         Reductie). Deze katalysator brengt kosten met zich mee in de vorm van onderhoud en aanschaf
         van AdBlue, dat apart moet worden getankt. De kosten van AdBlue variéren grofweg tussen de
         500 en 1000 euro per jaar per vrachtauto, afthankelijk van hoeveel er wordt gereden en waar er
         wordt getankt (TNO & CE Delft 2020). Door de SCR-katalysator af te schakelen kan op deze
         kosten worden bespaard. Manipulatie van SCR-katalysatoren komt ook voor als kosten moeten
         worden gemaakt voor onderhoud en reparatie van het SCR-systeem. Dit afschakelen kan met een
         kastje of door de software aan te (laten) passen. Manipulatie van SCR-katalysatoren is verboden,
         maar de pakkans is momenteel klein. Als de SCR-katalysator wordt uitgeschakeld, ligt de NOy-
         uitstoot per kilometer tot 10 keer hoger dan wanneer die normaal functioneert.
         Uit recente onderzoeken in Vlaanderen       en Denemarken  blijkt dat circa 5 tot 10 procent van de
         vrachtauto’s   rondrijdt  met een slechte of niet-werkende  SCR-katalysator. Ook in andere landen
         lopen   onderzoeken   die  dit beeld bevestigen (IenW 2020). In het basispad is aangenomen dat in
         Nederland 5 procent van de Euro-V en Euro-VI vrachtauto’s met gemanipuleerde SCR-katalysator
         rondrijdt (PBL et al. 2020). Door gerichte handhaving op of langs de weg kan beter worden
         gehandhaafd op correcte werking van de SCR-katalysator. Het voorstel is om hiervoor drie
         snuffelbussen in te zetten. Dit zijn bestelbussen die zijn voorzien van allerlei meetapparatuur
         waarmee onder andere de NO- en CO;-concentraties kunnen worden gemeten van de lucht die via
         twee inlaten de bus wordt ingezogen (Gijlswijk & Paalvast 2020). Door enige tijd achter een
         vrachtauto te rijden ontstaat zo een beeld van de hoogte van de NO.-uitstoot. Ook wordt het
         kenteken van de vrachtauto ingelezen, dat vervolgens kan worden gekoppeld aan de Euroklasse
         waaraan de vrachtauto voldoet. Per Euroklasse worden drempelwaarden gehanteerd: als de
         uitstoot hier gedurende enige tijd boven ligt is dat een indicatie dat er sprake is van slechte of niet
         werkende uitlaatgasnabehandeling. In dat geval kan een voertuig van de weg worden gehaald
         voor nadere inspectie.
         Effecten op emissies       en  stikstofdepositie
         Met  gerichte handhaving kan naar schatting 80 procent van de manipulatie met SCR-katalysatoren
         worden voorkomen of opgelost (TNO & CE Delft 2020). Op de korte termijn is het potentieel lager
         ingeschat omdat het tijd kost om een goede handhaving op te tuigen. Voor 2021 en 2022 is
         gerekend met respectievelijk 40 en 60 procent. Dit zijn eerste inschattingen die inherent onzeker
         zijn. Bij grotere of kleinere effectiviteit van handhaving veranderen de effecten op de emissie- en
         depositie-effecten van de opties navenant. Deze aannames over de effectiviteit van gerichte
         handhaving resulteren in een geraamde afname van de NOy-uitstoot die oploopt van 0,9 kton in
         2021 tot 2,2 kton in 2030. Wel neemt de uitstoot van NH3 licht toe, zoals is toegelicht in sectie
         6.2. In totaal gaat het naar schatting om circa 0,02 a 0,03 kton NHs. De daling van de
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden loopt op van 0,7 mol per hectare in 2021 tot
         2 mol per hectare in 2030.
         Het effect van deze optie is het grootst voor snelwegverkeer, omdat de SCR-katalysator op de
         snelweg gemiddeld genomen het best functioneert als gevolg de relatief beperkte dynamiek in          het
         rijgedrag en de hoge motorbelasting op de snelweg. In stedelijk gebruik is de effectiviteit van
                                                                                                     PBL | 86
                                                                                                                  0000002421
</pre>

====================================================================== Einde pagina 86 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 87 ======================================================================

<pre>20079643
         SCR-katalysatoren lager, onder andere omdat de katalysator bij lage motorbelasting             niet  altijd  de
         benodigde temperatuur bereikt om goed te functioneren.
         Tabel 6.2: Kosten       en  effecten   van  gerichte handhaving op manipulatie           met SCR-
         katalysatoren bij vrachtauto’s
          1.
                                  2,2        -0,03          2,0          4.7                   21                        18
          Handhaving
          katalysatoren
          vrachtauto’s
         De effectiviteit  van  de door het kabinet voorgenomen        gerichte handhaving neemt toe als dit in
         meerdere landen      gebeurt.  Tevens zal door    gerichte handhaving in Nederland ook buiten Nederland
         sprake zijn   van  een  daling  van  de uitstoot. Veel vrachtauto’s zijn immers internationaal actief.
         Tabel 6.2 presenteert de afname van stikstofdepositie die resulteert uit de emissiereductie in
         Nederland. De emissiereductie buiten Nederland kan ook van invloed zijn op de stikstofdepositie in
         Nederland. De mate waarin is sterk afhankelijk van de locatie van de emissies. Dit effect kon
         binnen de doorlooptijd van dit onderzoek niet worden ingeschat. Het effect van deze optie op de
         stikstofdepositie in Nederland zou dus groter kunnen zijn dan in tabel 6.2 is gepresenteerd. Daar
         staat tegenover dat door gerichte handhaving in het buitenland de omvang van de manipulatie in
         Nederland mogelijk afneemt, waardoor het effect van handhaving in Nederland lager kan uitvallen.
         Deze effecten strepen we in de analyse tegen elkaar weg.
         Kosten    en  kosteneffectiviteit
         In het voorstel worden 3 snuffelbussen        ingezet  in Nederland. De   investering per snuffelbus,
         inclusief  apparatuur,   wordt   geschat  op 250 duizend    euro (TNO & CE Delft 2020). Deze kosten
         worden over een periode van 5 jaar afgeschreven. De operationele kosten worden geschat op 25
         duizend euro per jaar voor onderhoud en, naar inschatting van IenW, op 550 duizend euro per bus
         per jaar voor personeel en administratieve ondersteuning. Bij aankoop van de bussen in 2021 en
         2026 lopen de cumulatieve overheidsuitgaven op tot 18 miljoen euro in 2030, zoals is
         weergegeven in Tabel 6.2.
         Het merendeel     van  de  gebruikers die voorheen fraudeerden met hun SCR-katalysator zal met
         extra kosten worden      geconfronteerd voor onderhoud en AdBlue als gebruikers door aangescherpte
         handhaving niet meer (kunnen) manipuleren. Deze extra jaarlijkse kosten worden geschat op 1,2
         miljoen euro in 2021, oplopend tot 2,4 miljoen in 2030 (TNO & CE Delft 2020). De nationale
         kosten van deze optie komen daarmee in totaal op 3 miljoen euro in 2021, oplopend tot 4,2
         miljoen euro in 2030. Dit is het totaal van de extra kosten voor de gebruikers en voor de
         snuffelbussen. Of de extra kosten voor de gebruikers die bewust fraudeerden aan de beleidsoptie
         moeten worden toegekend is overigens discutabel. Als deze kosten niet aan de beleidsoptie
         worden toegekend, dan bedragen de nationale kosten in 2030 circa 1,8 miljoen euro. De
         opbrengsten van boetes die worden uitgeschreven en de juridische en administratieve kosten voor
         proces-verbalen en afhandeling van bezwaren zijn niet meegenomen in de berekening.
         De kosteneffectiviteit    van  deze  optie is geraamd op 2,1 miljoen     euro per gereduceerde mol per
         hectare   stikstofdepositie  in 2030. Dit is weergegeven in Tabel 6.2. Als de extra kosten       voor
         gebruikers buiten beschouwing        worden   gelaten  resulteert  een kosteneffectiviteit van 0,9 miljoen
         euro  per mol per hectare.
         Neveneffecten
         De  optie heeft geen noemenswaardige effecten op de           uitstoot van  andere stoffen dan NOx     en  NHs.
                                                                                                          PBL  | 87
                                                                                                                            0000002422
</pre>

====================================================================== Einde pagina 87 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 88 ======================================================================

<pre>20079643
         Uitvoering    en  handhaving
         De snuffelbussen die   gebruikt gaan   worden   om  voertuigen op te sporen met  hoge NOy-uitstoot
         worden momenteel      getest. De effectiviteit van deze manier  van gerichte handhaving moet zich
         nog bewijzen. Eerste ervaringen zijn positief (TNO & CE Delft     2020). Als de snuffelbussen naar
         behoren functioneren is    gerichte handhaving goed uitvoerbaar.
         Alternatief  voor de inzet van snuffelbussen is het gebruik van metingen langs de wegkant (remote
         sensing). Deze technologie is ingezet in Vlaanderen en is dus bewezen effectief. Nadeel daarvan is
         dat minder gericht kan worden gehandhaafd omdat slechts een momentopname op een specifieke
         locatie wordt verkregen van de hoogte van de NO,-uitstoot. Door dynamiek in rijgedrag kan de
         NOy-uitstoot van seconde tot seconde sterk variéren. Een hoge instantane uitstoot duidt dus niet
         per definitie op een slecht of niet functionerende SCR-katalysator maar kan ook samenhangen met
         pieken in de uitstoot die bij normaal gebruik zichtbaar zijn. Door een voertuig enige tijd te volgen
         met een snuffelbus kan nauwkeuriger worden bepaald of mogelijk sprake is van een slecht of niet
         werkende SCR-katalysator en kan dus veel gerichter worden gecontroleerd. Ook kan de snuffelbus
         flexibeler worden ingezet, zodat voorkomen wordt dat chauffeurs worden gewaarschuwd over de
         inzetlocatie. De kostenberekening voor deze beleidsoptie is gebaseerd op inzet van snuffelbussen.
         Gebruik van andere technologie brengt andere kosten met zich mee. Die zijn niet ingeschat.
         Onzekerheden
         De belangrijkste onzekerheden in de effectschatting van deze optie zitten in de effectiviteit van de
         handhaving en de huidige omvang van de manipulatie. Er is nog geen ervaring opgedaan met
         gerichte handhaving op manipulatie van SCR-katalysatoren. Zoals is toegelicht zijn globale
         inschattingen gedaan van de effectiviteit daarvan. Daarbij is aangenomen dat met drie
         snuffelbussen een groot deel van het probleem kan worden opgelost. Dit is mede gebaseerd op de
         verwachte afschrikkende werking van gerichte handhaving. Niet alle vrachtauto’s die in Nederland
         actief zijn kunnen met drie snuffelbussen worden gecontroleerd, maar bij een voldoende hoge
         pakkans wordt verwacht dat een groot deel van de manipulatie kan worden voorkomen. Als de
         effectiviteit van de handhaving hoger of lager uitvalt, dan zal ook de (kosten)effectiviteit van deze
         beleidsoptie naar rato verbeteren of verslechteren.
         Ook is onzeker welk deel van de vrachtauto’s momenteel met een gemanipuleerde SCR-
         katalysator rondrijdt. Ervaringen in het buitenland duiden op 5 tot 10 procent van de vrachtauto’s.
         Voor Nederland is gerekend met een inschatting van 5 procent. Als dit 10 procent mocht zijn, dan
         kan de effectiviteit van gerichte handhaving wezenlijk hoger uitvallen. De kosten voor
         transporteurs vallen dan echter ook hoger uit. Als deze kosten buiten beschouwing worden gelaten
         verbetert de kosteneffectiviteit.
         6.4        Subsidieregeling verschoning binnenvaartmotoren
         Beschrijving maatregel
         Deze beleidsoptie is gericht op het versneld verschonen van de binnenvaartvioot. Hiertoe       wordt
         beoogd een subsidieregeling te introduceren voor toepassing van schone technologie. De         subsidie
         kan worden verleend     voor vervanging van een oude motor door een moderne motor, of voor het
         inbouwen    van een  SCR-katalysator in een bestaande motor (retrofit), eventueel in combinatie met
         een roetfilter. In beide gevallen resulteert een wezenlijk lagere NO,-uitstoot. In de analyse van
         deze beleidsoptie zijn twee varianten onderzocht:
              1.   Een subsidieregeling voor alleen de retrofit van bestaande scheepsmotoren met een SCR-
                   katalysator en mogelijk ook een roetfilter.
              2.   Een gecombineerde subsidieregeling voor retrofit van SCR-katalysatoren en roetfilters op
                  bestaande motoren en voor vervanging van oude motoren door Stage-V motoren.
         Aangenomen is dat bij variant 1 de helft van de investering wordt gesubsidieerd. Bij variant 2 is
         hetzelfde subsidiebedrag per schip verondersteld als bij variant 1, ongeacht of wordt gekozen voor
         retrofit of voor motorvervanging. TNO heeft een inschatting gemaakt van de verwachte deelname
                                                                                                    PBL  | 88
                                                                                                                 0000002423
</pre>

====================================================================== Einde pagina 88 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 89 ======================================================================

<pre>20079643
         op basis  van  het realistisch  potentieel vanuit de business  case van  de gebruiker, het verwachte
         aantal  motorvervangingen      op basis van  de leeftijd van de motor en  de animo in de branche    voor
         deelname    aan de regeling en    beschikbaar  budget per jaar  vanuit de overheid.
         De  Stage-V emissienormen voor scheepsmotoren voor de binnenvaart zijn sinds 2020 van kracht.
         Tot 2020   golden de in vergelijking met het wegverkeer relatief soepele CCRII-emissienormen.
         Toepassing van een SCR-katalysator (Selectieve Catalytische Reductie) is noodzakelijk om aan de
         Stage-V normen te voldoen. De Nederlandse binnenvaartvloot bestaat momenteel uit meer dan
         4000 schepen. Jaarlijks wordt grofweg bij 90 schepen de motor vervangen en bij ongeveer 180
         schepen wordt de motor gereviseerd. Een vervangende motor moet voldoen aan de op dat
         moment geldende emissienormen. Dit zijn vanaf 2020 de Stage-V normen. Bij motorrevisie blijft
         de bestaande motor in het schip en blijft die voldoen aan de normen die golden toen die motor
         werd ingebouwd. Doordat motoren gereviseerd kunnen worden, kunnen scheepsmotoren lang
         meegaan (30 tot 40 jaar is geen uitzondering). Dat maakt dat penetratie van Stage-V motoren in
         de vloot langzaam verloopt in vergelijking met bijvoorbeeld het vrachtautopark. Vanwege de
         complexiteit en onderhoudskosten van Stage-V motoren, kan een eigenaar er ook voor kiezen om
         een vervanging naar een Stage-V motor uit te stellen en een extra motorrevisie te doen. De NO-
         uitstoot van de binnenvaart daalt dan ook relatief langzaam in het basispad.
         Met een subsidieregeling kan de penetratie van Stage-V motoren worden versneld. En door retrofit
         van bestaande motoren met een SCR-katalysator kan de NOy-uitstoot van de betreffende schepen
         worden teruggebracht tot een vergelijkbaar niveau als bij een Stage-V motor. Als ook een
         roetfilter wordt geinstalleerd dan daalt de uitstoot van fijnstof tot een vergelijkbaar niveau als die
         van een Stage-V motor.
         Effecten op emissies      en   stikstofdepositie
         TNO heeft   ingeschat  dat  een  subsidieregeling voor de retrofit van SCR-katalysatoren (variant 1)
         ertoe leidt dat er tussen 2021 en 2030 jaarlijks 90 extra schepen van een SCR-katalysator worden
         voorzien (TNO & CE Delft 2020). Dit resulteert in Nederland in een emissiereductie van 0,6 kton
         NOy in 2021, oplopend tot 5 kton in 2030 (tabel 6.3). De hieruit resulterende reductie van de
         stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden bedraagt 0,5 mol per hectare in 2021,
         oplopend tot 4,2 mol per hectare in 2030. Daarbij is aangenomen dat 70 procent van de
         emissiereductie plaatsvindt op Nederlandse vaarwegen. Alleen dat deel van het effect is
         meegenomen in de effectschattingen in tabel 6.3. De emissiereductie buiten Nederland kan cok
         van invloed zijn op de stikstofdepositie in Nederland, maar de omvang daarvan kon binnen de
         doorlooptijd van deze analyse niet worden bepaald.
         Het  gebruik van een SCR-katalysator kan leiden tot een lichte toename van de NHs-uitstoot, zoals
         is toegelicht in sectie 6.2. Door de relatief hoge NO,-uitstoot uit de motor en de minder
         dynamische belasting van de motor in de binnenvaart is dit probleem van ammoniakslip bij
         binnenvaart mogelijk een stuk kleiner dan bij vrachtauto’s. Er zijn nog geen meetdata beschikbaar
         voor de binnenvaart, daarom kan de omvang van dit effect niet worden berekend.
                                                                                                      PBL | 89
                                                                                                                  0000002424
</pre>

====================================================================== Einde pagina 89 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 90 ======================================================================

<pre>20079643
           Tabel 6.3: Kosten       en  effecten van  subsidieregeling  voor  retrofit van SCR-katalysatoren
            op binnenvaartschepen
         Subsidieregeling           5,0           nb            4,2           27           6,4              78
         retrofit
         binnenvaart
         Subsidieregeling           5,0           nb            4,2           12           2,9              156
         retrofit en
         motorvervanging
         binnenvaart
            nb= niet bekend
           Als de    beoogde subsidieregeling ook wordt opengesteld voor vervanging van oude motoren door
            Stage V motoren (variant 2), dan verdubbelt naar schatting het aantal schepen dat deelneemt.
            Waarschijnlijk zal een deel van de schippers die anders voor retrofit hadden gekozen nu voor
            motorvervanging kiezen. In het basispad is echter al sprake van een instroom van Stage-V
            motoren van circa 90 motoren per jaar. Deze motorvervangingen worden ook gesubsidieerd, maar
            resulteren ten opzichte van het basispad niet in emissiereductie. De extra Stage-V motoren die
            bovenop het basispad worden geinstalleerd, naar schatting circa 45 per jaar, resulteren wel in een
            extra emissiereductie. Per saldo resulteert voor deze schepen een emissiereductie die gelijk is aan
            die van variant 1. Stage-V motoren zijn standaard voorzien van een roetfilter en zijn ook
            efficiénter zijn dan oudere motoren, waardoor ook de uitstoot van fijnstof (PM;,s) en CO; bij
            variant 2 afneemt. Dit wordt toegelicht bij de neveneffecten.
            Kosten    en  kosteneffectiviteit
            De kosten   voor  het retrofitten van binnenvaartmotoren zijn afhankelijk van de grootte van het
            schip en de technologie die wordt toegepast: alleen een SCR-katalysator of ook een roetfilter. In
            de kostenschatting is een bandbreedte verondersteld van 90.000 tot 250.000 euro per schip, met
            een middenwaarde van 170.000 euro (TNO & CE Delft 2020). Daarbij is uitgegaan van een
            gemiddeld schip en van een aandeel van 50 procent van de schepen waarin zowel een SCR-
            katalysator als een roetfilter wordt geinstalleerd. Momenteel wordt door de sector en het Rijk
            gewerkt aan een milieulabel voor schepen. Dat label zou een stimulans kunnen zijn voor schippers
            om bij retrofit te kiezen voor zowel een SCR-katalysator als een roetfilter. De investeringen voor
            retrofit worden over een termijn van tien jaar afgeschreven. Als alleen de retrofit van SCR-
            katalysatoren wordt gesubsidieerd dalen de kosten van de regeling en verbetert de
            kosteneffectiviteit voor stikstofreductie, maar is sprake van een aanzienlijk kleiner effect op de
            uitstoot van fijnstof.
            Retrofit  brengt ook operationele kosten met zich mee van onderhoud en van aanschaf van AdBlue,
            de  ureumoplossing die in de SCR-katalysator wordt ingespoten om NO, in onschadelijke stoffen om
            te zetten. De extra onderhoudskosten zijn door TNO geschat op circa 5000 euro per schip per jaar
            en de kosten voor Adblue op 4300 euro per schip per jaar. In totaal lopen de nationale kosten van
            variant 1 van de regeling daarmee op van 3,2 miljoen euro in 2021 tot 27 miljoen euro in 2030.
            De kosteneffectiviteit van deze variant bedraagt circa 6,4 miljoen euro per mol stikstofreductie per
            hectare in 2030 (tabel 6.3).
           Als   motorvervanging ook onder de subsidieregeling valt, veranderen de kosten van de regeling.      De
            extra  investering voor aanschaf van een Stage-V motor ten opzichte van een oude motor is van
            dezelfde ordegrootte als de investering die voor retrofit is verondersteld (TNO & CE Delft 2020).
                                                                                                      PBL |  90
                                                                                                                   0000002425
</pre>

====================================================================== Einde pagina 90 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 91 ======================================================================

<pre>20079643
         Daarmee     zijn ook de afschrijvings- en rentekosten op die investering vergelijkbaar. Dat het bij
         variant 2   gaat om twee keer zoveel deelnemende schepen is niet relevant voor de nationale
         kosten, omdat van de 135 schepen die hun motor vervangen onder de regeling er 90 ook in het
         basispad hun motor al hadden vervangen (zie ook tabel 6.4). De kosten voor die 90 schepen uit
         het basispad komen niet ten laste van de beleidsoptie. Vanuit overheidsperspectief leidt dit wel tot
         een hogere kosten en dus een ongunstigere kosteneffectiviteit.
         Tabel 6.4: Verondersteld aantal             schepen    dat deelneemt      aan  de   subsidieregeling
                                                                             2021-2030
          Basispad                            ‘Motorvervanging per jaa ro               90
                                               SCR retrofit per jaar                      0
          Subsidieregeling   variant 1         Motorvervanging per jaar                 90
                                               SCR retrofit per jaar                    90
          Subsidieregeling   variant 2         Motorvervanging    per jaar             135
                                               SCR retrofit per jaar                    45
         NB: het betreft een eerste indicatieve inschatting van de deelname aan de regelingen. Dit wordt  toegelicht bij  de
         beschrijving van de onzekerheden.
         De  operationele kosten van de regeling liggen bij variant 2 lager dan bij variant 1. Stage-V
         motoren    zijn circa 10 procent efficiénter dan eerdere generaties, waardoor bij motorvervanging
         wordt bespaard op de brandstofkosten. De nationale kosten vallen daardoor lager uit, waardoor
         vanuit nationaal perspectief een gunstigere kosteneffectiviteit resulteert. Dit is weergegeven in
         tabel 6.3. In de kostenschatting is aangenomen dat de 45 motoren per jaar die vroegtijdig worden
         vervangen nog een restwaarde hebben die overeenkomt met de resterende afschrijvingskosten in
         de jaren daarna. Daarmee is geen sprake van vervroegde afschrijving en van extra kosten. Dit is
         een onzekere inschatting. De overheidsuitgaven liggen bij variant 2 van de regeling twee keer zo
         hoog als bij variant 1, gegeven de aanname dat het gemiddelde subsidiebedrag per schip in beide
         varianten van de regeling gelijk is. Dit komt door het hogere aantal deelnemers. Vanuit nationaal
         perspectief is variant 2 kosteneffectiever, maar vanuit overheidsperspectief               juist niet bij de hier
         veronderstelde vormgeving van de regeling.
         Neveneffecten
         Deze   beleidsoptie leidt tot een vermindering van de uitstoot van fijnstof (PM;             5) en CO,. Bij retrofit
         van  alleen  een SCR-katalysator treedt een verlaging op van de PM; s-uitstoot van het betreffende
         schip die kan oplopen tot zo'n 20 procent. Als bij retrofit wordt gekozen voor zowel een SCR-
         katalysator als een roetfilter dan resulteert een afname van de PM; s-uitstoot van meer dan 95
         procent. Dat geldt ook bij motorvervanging omdat Stage-V motoren standaard zijn voorzien van
         een roetfilter. Onder de aanname dat 50 procent van de schepen ook wordt voorzien van een
         roetfilter bedraagt de daling van de PM;s-uitstoot van variant 1 circa 0,1 kton in 2030. Bij variant
         2 kan dit oplopen tot bijna 0,2 kton in 2030. Stage-V motoren zijn naar schatting circa 10 procent
         efficiénter dan eerdere generaties. Bij motorvervanging is daarmee ook sprake van een daling van
         de CO,-uitstoot. Deze bedraagt bij variant 2 circa 50 kton in 2030.
         Een  stimuleringsregeling voor retrofit of motorvervanging brengt het risico met zich mee dat de
         mogelijkheden voor uitrol van (semi-)elektrische aandrijving op langere termijn worden beperkt.
         Als de sector de komende jaren investeert in SCR-katalysatoren of Stage-V motoren, dan gaat dat
         ten koste van de investeringsmogelijkheden en mogelijk ook de investeringsbereidheid voor
         elektrische aandrijving. Op langere termijn streeft de sector naar forse emissiereducties. Zo is in
         de verklaring van Mannheim uit 2018 door onder andere de Nederlandse overheid de ambitie
                                                                                                                  PBL  | 91
                                                                                                                              0000002426
</pre>

====================================================================== Einde pagina 91 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 92 ======================================================================

<pre>20079643
         uitgesproken     om  de uitstoot van broeikasgassen en milieuverontreinigende stoffen van de
         binnenvaart in 2035 met 35       procent te reduceren. Voor 2050 is de ambitie om volledig nul-emissie
         te zijn. Als de komende jaren op grote schaal wordt geinvesteerd in (schone) dieseltechnologie
         wordt het realiseren van deze lange termijn ambities bemoeilijkt, zeker gezien de lange
         levensduur    van   de motoren in de binnenvaart.
         Uitvoering     en   handhaving
         Beide varianten     van de regeling zijn technisch en praktisch uitvoerbaar. Wel is retrofit van een
         SCR-katalysator, vooral in combinatie met een roetfilter, voor sommige schepen technisch
         uitdagend vanwege de beperkte ruimte in de machinekamer. Er is eerder een subsidieregeling
         geweest voor retrofit van SCR-katalysatoren op binnenvaartschepen die succesvol is gebleken
         (Den Boer & Smit 2014).
         Om het    reductiepotentieel te realiseren is goede handhaving op het correcte gebruik van SCR-
         katalysatoren en roetfilters noodzakelijk, mede gezien de ervaringen bij het vrachtverkeer zoals
         die in sectie 6.3 zijn toegelicht. Momenteel wordt gewerkt aan een labelsysteem voor schepen. In
         dat kader wordt gekeken of er eisen kunnen worden gesteld aan het periodiek laten testen van de
         schepen. Daarmee zou periodiek gecontroleerd kunnen worden of de apparatuur nog functioneert.
         Met pluimmetingen vanaf de wal of met volgbootjes kan ook in de praktijk de NOx-uitstoot van de
         schepen worden gemonitord (TNO & CE Delft 2020). Zonder goede handhaving bestaat het risico
         dat een deel van de SCR-katalysatoren op termijn weer wordt afgeschakeld om te besparen op de
         kosten. De (kosten)effectiviteit van de regeling verslechtert daardoor.
         Onzekerheden
         Er zijn verschillende onzekere factoren die de (kosten)effectiviteit   van deze optie beinvloeden:
         -
              De animo vanuit de branche: het is onzeker hoe       groot de animo is in de branche om deel te
              nemen aan een regeling. Een eerdere regeling van de provincie Zuid-Holland was kort na
              opening al uitgeput, maar dat ging om een kleiner budget van 7,5 miljoen euro. Bij het
              schrijven van dit rapport is nog grotendeels onduidelijk wat de invloed is van de coronacrisis
              en  de verwachte economische recessie op de vervoersvolumes in de binnenvaart          en daarmee
              op de   investeringsmogelijkheden    en -bereidheid in de branche. De kosteneffectiviteit wordt
              niet  wezenlijk beinvloed door het aantal deelnemende schepen per jaar, maar de daling van de
              stikstofdepositie en het benodigde subsidiebudget uiteraard wel.
         -
               Effectiviteit van SCR-katalysator: de effectiviteit van een SCR-katalysator in het reduceren van
              de NO -uitstoot varieert en is mede afhankelijk van het type gebruik. Bij lage motorbelasting
              blijven de uitlaatgassen relatief koud waardoor de SCR-katalysator niet (goed) functioneert.
              Uit praktijkmetingen blijkt dat binnenvaartmotoren een aanzienlijk deel van de bedrijfsuren
              stationair of bij lage motorlast draaien. De mate waarin varieert per schip (PROMINENT 2018).
              In de effectschatting is hier rekening mee gehouden op basis van een eerste inschatting van
              de impact hiervan op het functioneren van de SCR-katalysator (De Wilde & Eijk 2020). Dit is
              een onzekere inschatting. Als de SCR-katalysator beter functioneert resulteert een betere
              (kosten)effectiviteit van de regeling.
               Ammoniakslip: het gebruik van een SCR-katalysator kan gepaard gaan met een hogere
         -
              ammoniakuitstoot. Hoewel het om kleine hoeveelheden gaat, kan dit invloed hebben op
              reductie van stikstofdepositie omdat NHz een veel grotere invloed heeft op stikstofdepositie
              dan NOy (zie ook Tabel 4.1).
         -
              Effect van emissiereductie buiten Nederland: in de effectschatting is alleen de emissiereductie
              in Nederland meegenomen bij het bepalen van het effect op stikstofdepositie. Het werkelijke
              effect is waarschijnlijk groter omdat de reductie die buiten Nederland plaatsvindt, naar
              schatting 30% van het totale effect, ook van invloed kan zijn op de stikstofdepositie in
              Nederland. De mate waarin kon in het kader van deze analyse niet worden bepaald.
                                                                                                      PBL | 92
                                                                                                                0000002427
</pre>

====================================================================== Einde pagina 92 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 93 ======================================================================

<pre>20079643
              Langdurige werking van de SCR-katalysator: in de analyse is verondersteld dat de SCR-
         -
              katalysatoren die tussen 2020 en 2030 worden geinstalleerd minimaal tot 2030 naar behoren
              blijven functioneren. Dit vereist goede handhaving en onderhoud zoals hiervoor is toegelicht.
         -
               Substitutie met basispad: in de effectschatting is verondersteld dat retrofit van bestaande
              motoren niet van invioed is op de motorvervanging die in het basispad is geraamd. Een
              subsidie voor retrofit zou ertoe kunnen leiden dat een deel van de scheepseigenaren in plaats
              van voor motorvervanging kiest voor motorrevisie met retrofit van een SCR-katalysator. In dat
              geval resulteert geen emissiereductie ten opzichte van het basispad en vermindert de
              effectiviteit van de regeling. In hoeverre dit zich gaat voordoen is niet bekend.
         6.5        Verduurzaming mobiele werktuigen                                    in de bouw
         Beschrijving maatregel
         Deze beleidsoptie is gericht op verduurzaming van de mobiele werktuigen die worden ingezet in de
         bouw. De in februari 2019 aangereikte informatie over deze optie bevatte drie onderdelen:
         1.   Verplichte inzet van Stage-V machines: via aanbestedingseisen kan door overheidsorganisaties
              zoals Rijkswaterstaat, provincies en waterschappen op korte termijn worden afgedwongen dat
              alleen nog Stage-V werktuigen worden ingezet in de Grond-, Weg- en Waterbouw (GWW) en in
              de utiliteitsbouw. De meerkosten daarvan worden gecompenseerd via een exploitatiesubsidie.
         2.   Innovatieregeling: de ontwikkeling en toepassing van nul-emissie werktuigen kan worden
              gestimuleerd via innovatieprojecten onder de reeds bestaande DKTI-regeling!? voor en binnen
              innovatieprojecten van overheidsorganisaties zoals Rijkswaterstaat, ProRail,
              Rijksvastgoedbedrijf, provincies, gemeenten en waterschappen. Hieronder valt de ontwikkeling
              en proeftoepassing van nul-emissie werktuigen en van de mobiele infrastructuur die nodig is
              voor de energievoorziening daarvan op de bouwlocatie.
         3. Implementatie-stimulering nul-emissie werktuigen: in een tweede fase, indien de ervaringen
              uit de innovatieprojecten succesvol zijn, kan opschaling van nul-emissie werktuigen worden
              bevorderd via een verplicht minimum aandeel in te zetten nul-emissie werktuigen in de
              aanbestedingseisen voor bouwprojecten. De meerkosten daarvoor worden gecompenseerd via
              een exploitatiesubsidie. De hoogte van deze verplichting zou op een later moment vastgesteld
              moeten worden, afhankelijk van onder andere de ervaringen uit de innovatieregeling. Om het
              potentieel van een verplichting te verkennen is in de voorliggende analyse uitgegaan van een
              oplopende verplichting tot 25% in 2030. Een steeds groter deel van het energiegebruik door
              mobiele werktuigen in de bouw zou dan elektrisch moeten zijn.
         In haar brief   aan  de Tweede Kamer      van   BEY   2020 stelt het kabinet voor om een innovatieregeling
         te introduceren voor     nul-emissiewerktuigen (onderdeel 2). Het kabinet kiest niet voor een
         verplichting voor Stage-V werktuigen of voor nul-emissiewerktuigen. Deze keuze is verwerkt in de
         samenvatting van dit rapport en van dit hoofdstuk. In deze sectie en in de onderliggende factsheet
         worden de kosten en effecten van alle drie de onderdelen van deze optie beschreven, zoals die
         door TNO en PBL zijn onderzocht.
         Effecten op emissies        en  stikstofdepositie
         Aan de door het kabinet       voorgestelde innovatieregeling voor nul-emissie werktuigen kan geen
         effect op de uitstoot van stikstof worden toegekend. Dat heeft te maken met het feit dat de
         uitkomst van de innovatietrajecten inherent onzeker is. Ook zal bij succesvolle innovatietrajecten
         het innovatieve product in de regel niet goedkoper zijn (in aanschaf en/of gebruik) dan het
         conventionele product dat het moet vervangen, en zal opschaling dus niet vanzelf gaan.
         19
             Demonstratie  klimaattechnologieén en -innovaties in transport. https://www.rvo.nl/subsidie-en-
            financieringswijzer/dkti-transport
                                                                                                             PBL | 93
                                                                                                                      0000002428
</pre>

====================================================================== Einde pagina 93 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 94 ======================================================================

<pre>20079643
         Een  verplichting  voor   toepassing van Stage-V werktuigen in de bouw (onderdeel 1 van de optie)
         leidt vooral op de   korte(re) termijn tot een daling van de stikstofuitstoot. De uitstoot van
         luchtvervuilende stoffen door mobiele werktuigen is gereguleerd via Europese emissienormen.
         Hierdoor ligt de NOy-uitstoot van nieuwe generaties werktuigen, die voldoen aan de zogenoemde
         Stage-IV en Stage-V emissienormen, aanzienlijk lager dan die van eerdere generaties. Stage-IV en
         Stage-V werktuigen met een vermogen groter dan 56 kW zijn uitgerust met een SCR-katalysator.
         De NOx-emissienormen voor Stage-V werktuigen liggen op hetzelfde niveau als die voor Stage-1V.
         De komende jaren zal een steeds groter deel van het park bestaan uit Stage-V werktuigen, ook
         zonder additioneel beleid. Tabel 6.5 laat zien hoe de aandelen zich in het basispad uit de KEV2019
         ontwikkelen in de bouw. In 2030 bestaat naar schatting ruim 90 procent van het park uit Stage-V
         werktuigen. Het effect van verplichte inzet van Stage-V werktuigen in de bouw, ten opzichte van
         het basispad, neemt hierdoor af in de tijd.
                                                                  |
                                                             =
          Pre-Stage-1V                                     15%        4%
          Stage-1V                              31%        13%        2%
          Stage-V                               11%        72%       94%
         Bron: KEV2019. NB: het betreft een  onzekere inschatting omdat momenteel geen goed beeld bestaat van de omvang
         en samenstelling van het park van mobiele werktuigen in Nederland. Dat maakt cok de raming van de verjonging van
         het park onzeker.
         Bij de effectschatting voor een Stage-V verplichting is aangenomen dat reeds aangegane
         verplichtingen niet kunnen worden aangepast. De verplichting wordt alleen op nieuwe
         aanbestedingen toegepast. Daarom is voor 2021 en 2022 gerekend met respectievelijk 1/3 en 2/3
         van het maximale effect. Het effect van een Stage-V verplichting loopt hierdoor op van 0,4 kton
         NOx-emissiereductie in 2021 tot 0,6 kton in 2022. Vervolgens daalt het effect omdat in het
         basispad het aandeel van Stage-V werktuigen in de vioot toeneemt. De emissiereductie in 2025 en
         2030 wordt geraamd op respectievelijk 0,3 en 0,2 kton NO.
         In de  effectschatting   is aangenomen dat alle       werktuigen in de bouw vanaf 2023 aan de Stage-V
         normen    moeten voldoen. Het      gaat hierbij primair    om graafmachines en laadschoppen, maar ook
         landbouwtrekkers en generatoren leveren een bijdrage aan de uitstoot van stikstof in de bouw.
         Een groot deel van de bouwprojecten wordt uitgevoerd in de opdracht van overheden. Die
         overheden kunnen via aanbestedingsregels bepalen welk type werktuigen wordt ingezet in hun
         projecten. Wanneer de verplichting niet voor alle bouwprojecten geldt, valt het effect lager uit.
         Ook is er dan een gerede kans op een verplaatsingseffect waarbij Stage-V werktuigen worden
         ingezet in projecten waar eisen worden gesteld en andere projecten met oudere machines worden
         uitgevoerd. Netto levert dit geen emissiedaling op, maar enkel een verplaatsing binnen Nederland.
         De NHsz-uitstoot   van mobiele werktuigen is laag. Er bestaat wel een risico dat het gebruik van SCR-
         katalysatoren leidt tot een hogere NHs-uitstoot, zoals is toegelicht in sectie 6.2. In welke mate dit
         zich bij mobiele werktuigen voordoet is onbekend en hangt sterk samen met de wijze waarop de
         inspuiting van ureum is afgesteld en hoe de systemen worden onderhouden. Mogelijk is hierdoor
         sprake van een beperkte afname van de berekende stikstofreductie. Bij gebrek aan metingen kan
         hiervoor geen effect worden berekend.
         Het derde deel van de beleidsoptie, de verplichte inzet van een minimum aandeel nul-emissie
         werktuigen, is indicatief onderzocht op basis van een veronderstelde ingroei van deze werktuigen
         beginnend in 2024 en oplopend tot 25 procent in 2030. De mate waarin elektrificatie van
         werktuigen in de bouw technisch en financieel haalbaar is in de periode tot 2030 is momenteel nog
                                                                                                            PBL | 94
                                                                                                                          0000002429
</pre>

====================================================================== Einde pagina 94 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 95 ======================================================================

<pre>20079643
         onzeker. Deze      effectschatting moet dus worden beschouwd als potentieelverkenning. De reductie
         van   de NOy-uitstoot door de      verplichting wordt geraamd op 0,2 kton in 2025 en 0,9 kton in 2030.
         Dit is additioneel ten opzichte van het effect van de Stage-V verplichting. Zonder die Stage-V
         verplichting is het effect van de verplichte inzet van nul-emissie werktuigen iets groter.
         De effecten van deze beleidsoptie zijn weergegeven in tabel 6.6. In 2021 en 2022 wordt het effect
         bepaald door de Stage-V verplichting. Vanaf 2025 wordt het belang van de verplichte inzet van
         nul-emissie werktuigen groter en in 2030 is die verplichting dominant in het totale effect.
         Tabel 6.6: Kosten        en  effecten    van verplichte   inzet  van  Stage-V    en  nul-emissie
         werktuigen       in de bouw
           3a. Mobiele                      nb                                                                        13
                               0,2                          0,2              -0,1              -0,5
          werktuigen:
          verplichting
          Stage-V
           3c. Mobiele                      nb                               122               132                   438
                               0,9                          0,7
          werktuigen:
          verplichting
           nul-emissie
         nb= niet bekend
         Kosten    en   kosteneffectiviteit
         Een   Stage-V verplichting     leidt tot hogere rente- en   afschrijvingskosten   omdat   Stage-V werktuigen
         in aanschaf iets duurder      zijn dan eerdere   generaties.  De meerkosten     bij aanschaf zijn geraamd op
         1000 tot 2500 euro       (TNO & CE    Delft 2020). Deze meerkosten zijn over een periode van 10 jaar
         afgeschreven.     De   brandstofkosten    Van Stage-V werktuigen liggen circa 10 procent lager dan die
         van Stage IIIb en oudere machines (De Wilde & Eijk, 2020). Daar staan hogere kosten tegenover
         voor aanschaf van AdBlue (zie de toelichting in sectie 6.3) en voor onderhoud van de SCR-
         katalysator en het roetfilter. De besparing op de brandstofkosten compenseert een groot deel van
         de kapitaalkosten (afschrijving en rente) van de extra investering, onderhoud en AdBlue, waardoor
         per saldo beperkte extra kosten resteren van circa 2 miljoen euro in 2025. In 2030 zijn de
         nationale kosten van een Stage-V verplichting naar verwachting nihil. De kosteneffectiviteit van
         een Stage-V verplichting is geraamd op 10 miljoen euro per mol per hectare stikstofreductie in
         2025 en -0,5 miljoen euro per mol per hectare in 2030.
         De inschatting van de meerkosten voor aanschaf van elektrische bouwmachines en het verschil in
         gebruikskosten tussen elektrische en conventionele bouwmachines is gebaseerd op een casestudie
         voor een elektrische rupsgraafmachine uit TNO (2020). De directe energiekosten van elektrische
         machines liggen lager dan van werktuigen met dieselmotor en compenseren grofweg de extra
         kapitaalskosten van de batterij. Dit is een eerste indicatieve inschatting die nader wordt toegelicht
         in TNO & CE Delft (2020).
         Om elektrische      werktuigen   op de bouwlocatie op te laden is     een tijdelijke voorziening nodig om de
         benodigde     elektriciteit naar  de bouwlocatie te    brengen, in combinatie met     laadpunten met hoge
         vermogens. De kosten daarvan zijn          voor deze toepassing    niet bekend. Er zijn daarom indicatieve
         inschattingen gemaakt op basis van informatie uit Van           Mensch et al. (2018). Gecombineerd met
         het geraamde elektriciteitsgebruik dat resulteert bij de veronderstelde aandelen elektrische
         werktuigen resulteren kostenschattingen van 27 miljoen euro in 2025 en 122 miljoen in 2030. Ook
         hier geldt dat dit eerste indicatieve inschattingen zijn, die nader worden toegelicht in TNO & CE
                                                                                                            PBL | 95
                                                                                                                         0000002430
</pre>

====================================================================== Einde pagina 95 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 96 ======================================================================

<pre>20079643
         Delft  (2020). Met deze indicatieve kostenschattingen bedraagt de kosteneffectiviteit       van de nul-
         emissie   verplichting circa 132 euro per mol per hectare stikstofreductie in 2030.
         Als de meerkosten     voor de inzet van Stage-V en nul-emissie werktuigen door de overheid worden
         vergoed, dan bedragen de cumulatieve extra overheidsuitgaven tot 2030 circa 450 miljoen euro
         (tabel 6.6). Het overgrote deel daarvan bestaat uit de kosten voor de nul-emissie verplichting. De
         overheidsuitgaven voor een Stage-V verplichting bedragen naar schatting circa 13 miljoen euro tot
         2030.
         Neveneffecten
         Stage-V werktuigen      met vermogens   hoger dan 19 kW zijn standaard voorzien van een roetfilter en
         hebben daardoor in het     algemeen  een  lagere uitstoot van fijnstof (PM, 5) dan oudere werktuigen.
         Stage-V werktuigen zijn bovendien circa 10 procent efficiénter dan eerdere generaties waardoor
         ook een reductie van de CO;-uitstoot resulteert. Nul-emissie werktuigen leveren voor alle stoffen
         een grote winst op. De mate waarin is afhankelijk van hoe de elektriciteit wordt opgewekt. De
         totale reductie van de PM; s-uitstoot wordt geraamd op 0,04 kton in 2030, terwijl de daling van de
         CO2-uitstoot op 0,2 tot 0,3 megaton wordt geraamd. De uitstoot bij elektriciteitsopwekking is
         daarin niet meegenomen.
         Een  Stage-V verplichting brengt het risico met zich mee van een lock-in op dieseltechniek. Als de
         bouw de komende       jaren een groot deel van haar materieel vervroegd vervangt door Stage-V
         werktuigen, verkleint dat mogelijk het draagvlak en de investeringsbereidheid in de markt voor
         nul-emissie werktuigen. De CO,-winst van Stage-V werktuigen is bescheiden in het licht van de
         huidige klimaatambities. Het Klimaatakkoord zet daarom in op nul-emissie werktuigen. Dit risico
         zou deels kunnen worden ondervangen door de verplichting te richten op Stage-IV en -V. De
         emissienormen voor Stage-IV en Stage-V zijn voor NO, identiek, dus het effect op de NOy-uitstoot
         verandert hierdoor niet. En momenteel zijn er relatief veel Stage-IV werktuigen in het park, zoals
         blijkt uit tabel 6.5. Als deze Stage-IV binnen enkele jaren verplicht moeten worden vervangen
         door Stage-V werktuigen vereist dat relatief grote investeringen terwijl dit niet gepaard gaat met
         een lagere uitstoot van stikstof. Wel is op de korte termijn het effect op fijnstof en CO; wat kleiner,
         maar als het marktpotentieel van nul-emissie werktuigen hierdoor op langere termijn wordt
         vergroot, kan het langetermijneffect op fijnstof en met name CO; wezenlijk groter uitpakken dan
         het verlies op korte termijn.
         Uitvoering en handhaving
         Stage-V is bestaande techniek. Alle motorbouwers leveren inmiddels Stage-V motoren. Gelijktijdig
         wordt gewerkt aan hybride en elektrische oplossingen. Hybride en nul-emissie werktuigen zijn
         momenteel maar beperkt beschikbaar. Bij nul-emissie gaat het om kleine werktuigen met lage
         vermogens. Voor (middel)grote werktuigen is nul-emissie voorlopig nog geen marktrijpe optie,
         maar er vinden in andere landen wel pilots plaats. Het is onzeker hoe snel het marktaandeel van
         nul-emissie werktuigen zonder extra beleidsimpuls zou toenemen. Een oplopende verplichting voor
         inzet van nul-emissie zal dit proces versnellen.
         PBL  en  TNO kunnen niet inschatten of    een Stage-V verplichting   voor alle bouwprojecten juridisch
         stand zal houden. De facto worden     oude(re) machines hiermee     verboden. Het   lijkt in ieder geval
         waarschijnlijk dat een verplichting niet op bestaande contracten kan worden toegepast, waardoor
         de infasering op de totale vloot van mobiele werktuigen ongeveer 3 jaar zal duren.
                                                                                                       PBL | 96
                                                                                                                  0000002431
</pre>

====================================================================== Einde pagina 96 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 97 ======================================================================

<pre>20079643
         Onzekerheden
         De  analyse van deze beleidsoptie kent verschillende onzekerheden:
               Praktijkemissies Stage-V werktuigen: De NOy-uitstoot van Stage-V werktuigen in de praktijk is
         -
             onzeker omdat deze machines pas net op de markt zijn. Er zijn nog geen praktijkmetingen
              beschikbaar. Wel is er een beperkt aantal metingen beschikbaar voor Stage-IV werktuigen
              (Ligterink et al. 2018). Daaruit blijkt dat de NO,-uitstoot bij lage motorlast relatief hoog is. De
              hoogte van de NO«-uitstoot is daarmee sterk afhankelijk van de inzet van de werktuigen, in
             vergelijking met de typekeuringstest, en de mate waarin de motor stationair en bij lage last
             draait. In de berekeningen is uitgegaan van een gemiddelde waarde, die relatief onzeker is
             gezien de beperkte hoeveelheid onderliggende metingen en de variatie in die metingen.
         -
               Manipulatie met SCR-katalysatoren: In sectie 6.3 is toegelicht dat bij circa 5 tot 10 procent
             van de vrachtauto’s de SCR-katalysator niet (goed) functioneert. Dit is onder andere het het
             gevolg van bewuste manipulatie met het systeem om te besparen op kosten van AdBlue en
             onderhoud. In hoeverre dit ook bij mobiele werktuigen speelt is niet bekend. Bij gebrek aan
             data is in het basispad geen rekening gehouden met manipulatie met SCR-katalysatoren. Ook
              in de effectschatting van de beleidsoptie is hier geen rekening mee gehouden. Mocht er wel
             sprake zijn van relevante aantallen niet-werkende SCR-katalysatoren, dan beinvloedt dat de
             effectiviteit van de onderzochte beleidsopties. Bij gebrekkige handhaving op het correcte
             gebruik van SCR-katalysatoren kan het effect van de Stage-V verplichting lager uitvallen. De
             effectiviteit van de nul-emissie verplichting neemt hierdoor toe. Als echter aan de Stage-V
             verplichting ook een striktere handhaving wordt gekoppeld op correcte werking van de SCR-
              katalysator dan kan een Stage-V verplichting effectiever zijn dan geraamd.
               Ammoniakslip: net als bij de binnenvaartoptie kan ook deze optie leiden tot een lichte
         -
             verhoging van de NHz-uitstoot. Dit is hiervoor toegelicht.
         -
             Invloed van corona, stikstof en PFAS: in het basispad voor inzet van mobiele werktuigen in de
              bouw is geen rekening gehouden met eventuele belemmeringen van bouwprojecten door de
             stikstof- en PFAS-regels en met de invloed van de coronacrisis en de mogelijk resulterende
             economische crisis op de bouw. Als hierdoor bouwprojecten worden vertraagd is het potentieel
             van een Stage-V verplichting op de korte termijn ook kleiner dan hiervoor is berekend. Ook
              kan dit de investeringsmogelijkheden beperken waardoor de effectiviteit van het beleid
             eveneens lager kan uitvallen.
         6.6         Walstroom             zeescheepvaart
         Beschrijving maatregel
         Dit voorstel behelst een stimuleringsregeling voor de realisatie van walstroomlocaties voor de
         zeescheepvaart. Om dit te stimuleren wordt een subsidieregeling geintroduceerd die bedoeld is
         voor financiering van de onrendabele top van de walstroomvoorzieningen. IenW verwacht dat
         hiermee vijf extra walstroomvoorzieningen kunnen worden gerealiseerd. De aansluitingen zijn
         beoogd in de Rotterdamse haven en in IIJmuiden. Voor de effectschatting is op basis van informatie
         van IenW aangenomen dat vier aansluitingen zijn bedoeld voor Ro-Ro?? schepen en één voor
         cruiseschepen. Aangenomen is verder dat er voldoende subsidie beschikbaar wordt gesteld om de
         onrendabele top te financieren voor de beoogde vijf aansluitingen, en dat het gebruik van de
         walstroomlocaties ook wordt gestimuleerd of verplicht, bijvoorbeeld via de vrijstelling van de
         energiebelasting voor walstroom die in de Green Deal scheepvaart is aangekondigd.
         Effecten op emissies          en stikstofdepositie
         De  walstroomvoorzieningen geven een daling van de NOy-uitstoot van stilliggende schepen. In de
         huidige situatie draaien de voorzieningen van zeeschepen die aangemeerd liggen in de havens op
         dieselmotoren. Dankzij de walstroomvoorziening kan het schip de motoren (deels) uitzetten en
         20
            Roll-on-roll-off, voor het vervoer van rollend materieel zoals auto's
                                                                                                      PBL | 97
                                                                                                                  0000002432
</pre>

====================================================================== Einde pagina 97 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 98 ======================================================================

<pre>20079643
         gebruik    maken     van  elektriciteit via de   walstroomaansluiting.     Het effect  van  de  vijf beocogde
         walstroomlocaties is        geraamd    met een bandbreedte van 0        -
                                                                                   0,6  kton NOy-emissiereductie in 2025
         en 2030 (TNO & CE Delft 2020). De daling van de stikstofdepositie op stikstofgevoelige
         natuurgebieden bedraagt circa 0,3 mol per hectare in 2030, zoals is weergegeven in Tabel 6.721,
         In 2021 en 2022 is het effect kleiner omdat op dat moment naar verwachting nog niet alle locaties
         operationeel zijn. De emissiefactoren die zijn gebruikt voor deze effectschatting zijn ontleend aan
         een studie naar het stimuleren van walstroom (Schroten et al. 2020).
         Zeeschepen stoten nauwelijks tot geen NH; uit, dus heeft deze optie geen effect op de NHz-
         uitstoot. De effectschatting gaat ervan uit dat de business case voor beide scheepstypen sluitend
         wordt gemaakt door stimuleringsmaatregelen of financiéle prikkels vanuit de overheid, additioneel
         aan de investering voor walstroom aan walzijde.
         Kosten      en  kosteneffectiviteit
         De nationale kosten voor deze           optie zijn geraamd op circa 6,3 miljoen euro in 2023 en 6,2 miljoen
         euro    in 2030   (TNO    & CE Delft   2020). Dit is gebaseerd op een ruwe kosteninschatting van de
         benodigde investeringen         aan   wal  uit Schroten et al. (2020). Die investeringen bedragen naar
         schatting    12   miljoen euro, uitgaande van een investering van circa 2 miljoen euro per
         walstroominstallatie       voor  Ro-Ro    schepen en van circa 4 miljoen euro voor cruiseschepen. De
         benodigde investeringen         voor   de  aanpassingen op de schepen zelf zijn geraamd op 0,5 tot 0,9
         miljoen euro per schip. De jaarlijkse kosten voor onderhoud van de walstroomvoorzieningen zijn
         geraamd op 1,8 miljoen euro. Ten slotte zijn er kosten van elektriciteitsgebruik (exclusief
         energiebelasting) ter vervanging van de (kosten van) het gebruik van gasolie. Voor de mate van
         gebruik van de walstroomlocatie is de business case voor schepen doorslaggevend. Deze bestaat
         uit de investering aan het schip, de besparing van de brandstofkosten en de kosten van
         elektriciteit. Aangenomen is dat vier unieke Ro-Ro schepen jaarlijks 250 keer, en dertig unieke
         cruiseschepen jaarlijks drie keer van één walstroominstallatie gebruik maken.
         De kosteneffectiviteit van de optie bedraagt daarmee circa 21 miljoen euro per mol per hectare
         stikstofreductie in 2030. IenW schat de benodigde overheidsuitgaven op circa 10 tot 20 miljoen
         euro. Dit budget is bedoeld voor het financieren van de onrendabele top van de investeringskosten
         aan   de wal.
         Tabel 6.7: Kosten          en effecten     van  walstroom
                            Red
                                                                       zeescheepvaart
                                          F             Reduct               I
                                                                             -
                                                                                     ale   K
                                                                             |
           4.                                 0                                                      21                         nb
                              0-0,6                            0,3               6,2
           Walstroom
           zeevaart
         nb= niet bekend
         Neveneffecten
         De   beoogde extra walstroomvoorzieningen geven een daling van                  de uitstoot  van   PM;5s en CO; en
         van   de geluidsoverlast in de havens. De daling van de uitstoot in             2030 wordt     geraamd op 0,01
         kton PM;s en 9,3 kton CO; (TNO & CE Delft 2020).
         21
              Voor deze optie is een omrekenfactor gebruikt van 0,8 om de NOx-emissiereductie te vertalen     naar een  effect op
              de stikstofdepositie. Deze factor is door RIVM bepaald op basis van een specifieke berekening  voor de
              walstroomlocaties. De factor is hoger dan de generieke factor voor zeescheepvaart uit Tabel 4.1, omdat in die
              generieke factor ook de uitstoot van de scheepvaart op het Nederlands Continentaal Plat is meegenomen, die
              verder van land plaatsvindt.
                                                                                                                    PBL | 98
                                                                                                                                   0000002433
</pre>

====================================================================== Einde pagina 98 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 99 ======================================================================

<pre>20079643
         Uitvoering      en  handhaving
         Het gebruik     van  walstroom is zowel aan wal als op het schip technisch haalbaar. Er zijn momenteel
         echter relatief    hoge investeringen aan verbonden. Zonder stimuleringsmaatregelen is de business
         case voor beide scheepstypen niet sluitend. Er is op dit moment geen duidelijkheid over de wijze
         van stimulering voor de schepen of hoe bepaald zal worden welke schepen een eventuele
         financiéle bijdrage zullen krijgen. Voor de subsidieregeling van de walstroomlocatie zelf is nog
         geen staatssteuntoets uitgevoerd. Een dergelijke rijkssubsidie is wel eerder toegepast voor Stena
         Line in Hoek van Holland. Ten slotte is voor de beleidsoptie de medewerking van havens nodig.
         Onzekerheden
         De belangrijkste onzekerheid in de effectschatting is dat de reductie alleen haalbaar is als schepen
         daadwerkelijk uitgerust zijn en bereid zijn om gebruik te (kunnen) maken van walstroom. Op dit
         moment is dat maar ten dele het geval. Verder hangt het effect af van de bezettingsgraad van de
         walstroompunten. Mede op basis van informatie uit interviews met marktpartijen is gerekend met
         bezettingsgraden van 47 procent voor RoRo-schepen en 12 procent voor cruiseschepen. Als
         aangenomen wordt dat het aantal schepen dat gebruik maakt van de walstroomvoorziening hoger
         wordt, of wanneer schepen vaker de Nederlandse havens aandoen, dan neemt ook het effect van
         de  optie  toe.  Gegeven     deze forse onzekerheden wordt          een   bandbreedte      aangehouden    van    0 tot
         0,6  kton NOy-emissiereductie in 2030            en  wordt aanbevolen nader onderzoek te doen            naar wat    de
         realistische en maximale         bezettingsgraden per walstroompunt           kunnen    zijn.
         6.7         Stimuleren elektrisch taxién in de luchtvaart
         Beschrijving maatregel
         Deze beleidsoptie stimuleert luchthavens in het versneld ontwikkelen van elektrisch taxién. Onder
         taxién in de luchtvaart verstaan we het rijden van het vliegtuig van de gate naar de startbaan en
         het rijden van het vliegtuig van de landingsbaan naar de gate. Momenteel gebeurt dat op het
         eigen motorvermogen van het vliegtuig. Elektrisch taxién houdt in dat vliegtuigen door taxibots
         worden opgehaald en gebracht van en naar de start- en landingsbaan. Daardoor wordt er geen
         brandstof verbruikt tijdens het taxién. Om deze innovatie te stimuleren wordt voorgesteld een
         innovatiesubsidie te introduceren van 10 miljoen. Van alleen een innovatiesubsidie kan geen effect
         worden berekend omdat de uitkomst van innovatietrajecten inherent onzeker is. En ook als die
         trajecten succesvol blijken, zal de nieuwe technologie veelal duurder zijn dan de conventionele
         tegenhanger waarmee er dus additioneel beleid moet worden ingezet om het gebruik van de
         nieuwe technologie, in dit geval de taxibots, te laten groeien. Van deze optie is daarom alleen een
         potentieelschatting gedaan. Daarbij is op basis van onderzoek van                                   et al. (2019)
         aangenomen dat 70 procent van de vliegtuigen in 2030 wordt bediend met een taxibot.
         Effecten op emissies          en   stikstofdepositie en neveneffecten
         De   NO-uitstoot     van  de taxifase op     Schiphol bedroeg de afgelopen jaren circa 0,3 kton per jaar
         (NLR 2018). Als gevolg van de verwachte groei van het aantal vliegtuigbewegingen groeit de NO-
         uitstoot in het basispad naar verwachting tot circa 0,5 kton in 2030. Deze verwachting houdt geen
         rekening met de effecten van de coronacrisis. Volgens                                 et al. (2019) kunnen taxibots
         in 2030 circa 70 procent van de vloot bedienen. Bij inzet van taxibots voor 70 procent van de
         vliegtuigen kan de NOy-uitstoot in 2030 met circa 0,3 tot 0,4 kton afnemen. Dit is het maximale
         potentieel van deze optie. Deze afname zou resulteren in een afname van de stikstofdepositie van
         0,3 tot 0,4 mol per hectare in 203022,
         22
             oor deze optie is een omrekenfactor gebruikt van 0,8 om de NOx-emissiereductie te vertalen naar een effect op
             de stikstofdepositie. Dit is de factor voor het wegverkeer uit Tabel 4.1. De factor is hoger dan de generieke factor
             voor luchtvaart uit Tabel 4.1, omdat die generieke factor hoofdzakelijk wordt bepaald door de uitstoot van de
             luchtvaart het opstijgen en dus deels op grote(re) hoogte plaatsvindt. In overleg met RIVM is voor het taxi&n    van
             vliegtuigen de omrekenfactor van wegverkeer gebruikt.
                                                                                                                    PBL |  99
                                                                                                                                  0000002434
</pre>

====================================================================== Einde pagina 99 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 100 ======================================================================

<pre>20079643
         Naast   een  effect op de stikstofuitstoot  verlaagt deze technologie ook de fijnstofuitstoot, CO,-
         uitstoot  en  (in zeer beperkte mate) de geluidsoverlast van de luchtvaart. De omvang van deze
         neveneffecten     konden binnen de doorlooptijd van dit onderzoek niet worden geraamd.
         Kosten    en  kosteneffectiviteit
         Er is niet voldoende informatie beschikbaar voor een        (indicatieve) schatting van de nationale
         kosten   van  deze  beleidsoptie.  De benodigde investering voor de taxibots bedraagt naar schatting
         1,5 tot 3 miljoen euro per taxibot. Naar schatting zijn er minimaal 10 taxibots nodig zijn om 70
         procent van de inkomende en uitgaande vliegtuigen te kunnen bedienen op Schiphol (TNO & CE
         Delft 2020). Uitgaande van een levensduur van 10 jaar zouden de jaarlijkse kosten voor 10
         taxibots op Schiphol circa 2,8 miljoen euro bedragen. Dit betreft alleen de afschrijvings- en
         rentekosten op de benodigde investeringen en niet de extra kosten van elektriciteitsgebruik, de
         besparing op kosten voor kerosine en de andere operationele kosten van de taxibots.
         Neveneffecten
         Inzet  van  taxibots leidt ertoe dat  er geen milieuvervuilende stoffen    en broeikasgassen  worden
         uitgestoten tijdens    het taxién. Ook de uitstoot  van  fijnstof en CO; zal dus afnemen. De   mate
         waarin kon binnen de      doorlooptijd  van deze  analyse niet worden bepaald.
         Uitvoering     en  handhaving
         Het is niet bekend in hoeverre de      beleidsoptie op  korte termijn haalbaar is. IenW verwacht dat op
         korte  termijn   een subsidie kan worden verstrekt     aan Schipholgroep of andere initiatiefnemers.
         Luchthavens zijn in het kader van het Ontwerpakkoord Duurzame Luchtvaart met deze
         beleidsoptie aan de slag gegaan. De uitvoerbaarheid is mede afhankelijk van de
         Luchtverkeersleiding Nederland en Inspectie Leefomgeving en Transport.
         Onzekerheden
         In de  potentieelschatting is geen rekening gehouden met het feit dat vliegtuigmotoren voor het
         opstijgen moeten warmdraaien. Ook kunnen de motoren na het landen niet meteen worden
         uitgezet. Niet alle uitstoot tijdens het taxién kan dus worden voorkomen met taxibots. Het effect
         van deze optie wordt daarmee iets overschat. Hoe groot die overschatting is, kon binnen de
         doorlooptijd van dit onderzoek niet worden bepaald. Daarnaast zal het benodigde aantal taxibots
         in werkelijkheid waarschijnlijk groter zijn dan bovengenoemd minimum van tien, omdat vliuchten
         niet gelijk zijn verdeeld over de dag, maar geconcentreerd in piekuren, en de taxibots ook moeten
         opladen. Waarschijnlijk liggen de investeringen dus hoger dan hiervoor geraamd.
                                                                                                      PBL | 100
                                                                                                                 0000002435
</pre>

====================================================================== Einde pagina 100 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 101 ======================================================================

<pre>20079643
          / Industrie                                         en           overige
         sectoren
         7.1         Inleiding
         Dit hoofdstuk    beschrijft de effecten en kosten van drie maatregelen die zijn voorgesteld voor
         overige   sectoren. De   analyse is gebaseerd op de omschrijving van de maatregelen zoals die door
         het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) in de vorm van fiches is aangeleverd op
         19 februari 2020 en latere aanvullingen daarop. Die maatregelen zijn beoordeeld op kosten en
         effecten door TNO     en  PBL.
         Dit hoofdstuk    geeft een  samenvatting van de analyses van de drie maatregelen        die door het
         kabinet   zijn opgenomen in het voorgestelde pakket stikstofbronmaatregelen:
              1.   Subsidiestop ISDE (pelletkachels en biomassaketels) vanaf 2020
             2.    Aanscherpen eisen BBT
             3.    Specifieke maatwerkaanpak industriéle piekbelasters
         Twee    van deze maatregelen (aanscherpen eisen BBT en de specifieke maatwerkaanpak industriéle
         piekbelasters) zijn nog onvoldoende geinstrumenteerd om te kunnen beoordelen op hun effect.
         Daarom heeft de analyse heeft in dit geval het kenmerk van een potentieelschatting en geeft een
         indicatie  van  de kosteneffectiviteit.
         De emissiereductie als     gevolg van   het niet  meer  openstellen van  de ISDE  voor pelletkachels   en
         biomassaketels zal in verschillende sectoren neerslaan: deels        bij huishoudens  en deels bij
         bedrijven,   waaronder de    dienstensector, landbouw en de industrie. In de KEV2019 is het effect van
         het niet meer    openstellen van de ISDE voor pelletkachels en biomassaketels al meegenomen vanaf
         2021. Ten opzichte van de KEV2019 heeft deze maatregel dus een beperkt aanvullend effect. Een
         aanvullend effect wordt bereikt omdat het kabinet vorig jaar heeft besloten om ook al in 2020 de
         ISDE niet open te stellen voor pelletkachels en biomassaketels.
         Bevindingen
         In Tabel 7.1 worden de kosten      en  effecten  gepresenteerd   van  de optie Subsidiestop ISDE
         (pelletkachels    en biomassaketels).    Het  gaat om  effecten ten opzichte van  het basispad (zie sectie
         7.2).  Voor  de  andere  twee  opties is  alleen een indruk  gegeven  van  het technisch potentieel
         (aanscherpen eisen BBT) of te realiseren potentieel (maatwerkaanpak industriéle piekbelasters
         met een indicatief subsidiebudget van in totaal 20 min. euro). Het potentieel van deze
         maatregelen overlapt met elkaar. Het te ontsluiten potentieel is afhankelijk van de te kiezen
         instrumentatie van het beleid. Dit is nader toegelicht in de paragrafen 7.4 en 7.5.
                                                                                                       PBL  | 101
                                                                                                                    0000002436
</pre>

====================================================================== Einde pagina 101 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 102 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 7.1: Kosten        en   effecten  van   beleidsopties    voor   industrie   en overige  sectoren in
         2030
          Subsidiestop            0-01            0            0-0,1               nb               nb                     0
           ISDE
           (pelletkachels  en
           biomassaketels)
           Indruk  technisch potentieel (aanscherping BBT)   of realiseerbaar potentieel (maatwerkaanpak piekbelasters)
          Aanscherpen              0-12          nb                0-6           0-120              20                   gering
          eisen BBT                 kton
          Specifieke                 0,6          0               0-03               0-9            30                     20
           maatwerkaanpak
           industriéle
           piekbelasters
         nb  =
                niet bekend
         In het   basispad (KEV2019VV) is verondersteld de ISDE vanaf 2021 niet meer wordt opengesteld
         voor   pelletkachels en biomassaketels. Vorig jaar heeft het kabinet besloten om de subsidiestop
         echter al in 2020 te laten ingaan. Het aanvullende effect hiervan is een NOy-emissiereductie van
         0,1 kton in 2030. Deze emissiereductie zal in verschillende sectoren neerslaan: deels bij
         huishoudens en deels bij bedrijven, waaronder de dienstensector, landbouw en de industrie. Door
         het niet meer openstellen van de ISDE voor bovengenoemde categorieén zal het budget van de
         ISDE naar andere categorieén verschuiven (warmtepompen en zonneboilers). De overheidskosten
         zijn daarmee nihil. De nationale kosten van deze maatregel zijn in het kader van dit rapport niet
         onderzocht. Daardoor is ook de kosteneffectiviteit niet bekend.
         Het kabinet     geeft aan nog twee andere beleidsopties te willen verkennen (aanscherpen eisen BBT
         en  specifieke maatwerkaanpak industriéle piekbelasters) met een (eenmalig) subsidiebudget van
         20 min. euro. Deze twee beleidsopties zijn op dit moment nog onvoldoende uitgewerkt om te
         kunnen beoordelen op hun effect. De analyse volstaat daarom met een potentieel schatting en een
         indicatie van de kosteneffectiviteit. Het technisch potentieel dat met deze beleidsopties kan
         worden aangeboord overlapt; het totale potentieel bedraagt zo’'n 12 kton NOy-emissiereductie in
         2030. De kosteneffectiviteit van deze maatregelen ligt gemiddeld op zo’n 10 euro/kg NOx, en
         daarmee op zo'n 20 min. euro per mol/ha depositiereductie.
         7.2         Ontwikkeling              van    uitstoot      van     stikstof in het         basispad bij
                     de industrie            en   elektriciteitsproductie
         De   emissieontwikkelingen in het basispad zijn        beschreven in PBL et al.    (2020b). Onderstaande
         passage is    grotendeels daaraan ontleend.
         Met het    vastgestelde en voorgenomen beleid in de KEV2019 zal de NOx-uitstoot in de
         elektriciteitssector    (incl. olie- en gaswinning) tussen 2017 en 2030 dalen met 12 kton (70
         procent).    Dit wordt   voor 9 kton verklaard door het uit bedrijf nemen van kolencentrales en door          de
         stimulering    van   de hernieuwbare     elektriciteitsproductie (wind en zon). Daarnaast dalen de
         emissies bij olie- en gaswinning met 3 kton doordat het energiegebruik voor gaswinning daalt.
         Bovendien gelden er vanaf 2019 strengere emissie-eisen voor gasmotoren en gasturbines in de
         offshore sector.
                                                                                                           PBL | 102
                                                                                                                              0000002437
</pre>

====================================================================== Einde pagina 102 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 103 ======================================================================

<pre>20079643
         In de sector industrie voorzien   we tussen 2017 en 2030 een   daling in de emissies met circa 3 kton
         (8 procent).  Dit is het resultaat van een optelsom van de ontwikkelingen in verschillende
         industriesectoren. De emissies door raffinaderijen dalen tussen 2017 en 2030 met 1,6 kton door
         emissieregelgeving en een dalend energiegebruik. Bij zowel de voedings- en
         genotmiddelenindustrie als de chemie dalen de emissies beide met circa 1 kton door nationale
         emissieregelgeving en/of een dalend energiegebruik. Bij de bouwmaterialenindustrie stabiliseren
         de emissies. Bij de basismetaal verwachten we dat de emissies met 1,2 kton zullen stijgen door
         groei in de fysieke staal- en aluminiumproductie bij continuering van het bestaande emissiebeleid.
         De stijging bij de basismetaal wordt verklaard door de relatief grote bijdrage van de zogeheten
         procesemissies in het emissietotaal van deze sector. De procesemissies hangen direct samen met
         het productieproces, en voor de raming is aangenomen dat de toegepaste technieken ter
         vermindering van deze procesemissies tot 2030 niet substantieel verder zullen verbeteren. Bij de
         rest van de industrie dalen de emissies met 0,5 kton door nationale emissieregelgeving en een
         dalend energiegebruik.
         In het basispad is rekening gehouden met een toekomstige verdere stijging in de inzet van vaste
         biomassa in   (grootschalige) verbrandingsinstallaties als gevolg van de stimuleringssubsidies voor
         duurzame energie vanuit de SDE+. Deze ontwikkeling treedt op bij de industrie, landbouw,
         energiesector en diensten. De totale uitstoot van stikstofoxiden door vaste biomassa-installaties in
         deze sectoren stijgt naar verwachting met 1,3 kton tussen 2017 en 2030. De inzet van vaste
         biomassa leidt daarbij tot minder inzet van aardgas. Doordat ook bij de verbranding van aardgas
         stikstofoxiden vrijkomen is het netto effect van de stimuleringssubsidies op de emissie van
         stikstofoxiden minder dan de berekende toename in de uitstoot      van vaste biomassa-installaties.
         In het basispad is ook rekening gehouden met het niet langer openstellen van de ISDE voor
         pelletkachels en (kleinschalige) biomassaketels, maar vanaf het jaar 2021. Het kabinet heeft vorig
         jaar besloten om dit met een jaar te vervroegen, waardoor ook in 2020 de ISDE niet meer is
         opengesteld voor pelletkachels en (kleinschalige) biomassaketels.
         7.3       Subsidiestop           ISDE     (pelletkachels        en   biomassaketels)
         Beschrijving van de maatregel
         De maatregel houdt in dat de ISDE-regeling vanaf 2020 niet langer opengesteld is voor
         pelletkachels en biomassaketels bij huishoudens en bedrijven (kleinschalige
         biomassaverbranding). Dit is daarmee een jaar eerder dan in het basispad verondersteld.
         De  ISDE-regeling is gericht op het verminderen van CO.-emissies. Een neveneffect van het
         stimuleren  van pelletkachels en kleinschalige biomassaketels is een negatief effect op de lokale
         luchtkwaliteit. Uit een evaluatie van de ISDE-regeling is gebleken dat de gemonetariseerde kosten
         van PM10-, NOy- en CO-uitstoot door pelletkachels een omvang hebben van 122 procent van de
         gemonetariseerde CO;-baten; voor biomassaketels is dat 104 procent (indien vergeleken met een
         gasgestookt verwarmingstoestel) (SEO, 2019). Op basis van dit negatieve maatschappelijk saldo
         zou het welvaartsbevorderend zijn om de subsidie voor biomassaketels en pelletkachels af te
         schaffen. Als de apparaten een bestaande houtgestookte voorziening vervangen, kan de impact op
         de luchtkwaliteit per saldo evenwel positief zijn.
         Uitgangspunten       voor  de berekening:
         Uit de evaluatie  van  de ISDE-regeling is gebleken dat pelletkachels en biomassaketels die in de
         periode 2016-2018 met ISDE subsidie zijn aangeschaft jaarlijks 0,3 kton meer NO, uitstoten dan
         wanneer deze warmte zou zijn opgewekt met gasketels. Deze effecten en het stopzetten van de
         subsidieregeling per 2021 is meegenomen in het basispad. Het eerder stopzetten van de
         subsidieregeling (per 2020 in plaats van in 2021) zou een emissiereductie-effect kunnen hebben
                                                                                                  PBL | 103
                                                                                                               0000002438
</pre>

====================================================================== Einde pagina 103 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 104 ======================================================================

<pre>20079643
         van   0,11 kton NO. Dit is te zien als bovengrens, onder de aanname dat er zonder ISDE geen
         pelletkachels zouden worden verkocht. SEO concludeert echter dat de additionaliteit van de ISDE-
         regeling op de verkoop van pelletkachels en biomassaketels waarschijnlijk beperkt is.
         Effecten op emissie         en depositie
         In het   basispad (KEV2019VV) is verondersteld de ISDE vanaf 2021 niet meer wordt opengesteld
         voor   pelletkachels en biomassaketels. Vorig jaar heeft het kabinet besloten om de subsidiestop
         echter al in 2020 te laten ingaan. Het aanvullende effect hiervan is een NOy-emissiereductie              van  0-
         0,1 kton in 2030. De bijbehorende reductie in stikstofdepositie op stikstofgevoelige
         natuurgebieden       in 2030 komt daarmee       naar schatting  op  ca. 0-0,1 mol stikstof per hectare per
         jaar.
         Kosten     en  kosteneffectiviteit
         De nationale kosten van het doorvoeren van deze             maatregelen zijn onbekend.
         Het vervallen    van   de  subsidiemogelijkheden voor pelletkachels en biomassaketels leidt niet tot
         aanvullende kosten       voor  de overheid. Met gelijkblijvend subsidiebudget zijn er alternatieven
         binnen de ISDE      (zonneboilers en warmtepompen) die geen of juist een positief effect hebben op
         de luchtkwaliteit.
         Uitvoering en handhaving
         Deze maatregel heeft geen consequenties            voor  uitvoering  en handhaving.
         Neveneffecten         van  de  maatregel
         Door deze     maatregel    zal het subsidiebedrag    uit het ISDE  budget  verschuiven  richting  andere CO.-
         reducerende     maatregelen.     Er is  naar  verwachting  daardoor geen netto   negatief  effect de CO.
         emissie. Ook de uitstoot       van fijn  stof vermindert door deze    maatregel, en  daarmee   draagt   het bij
         aan een    verbetering    van  de lokale luchtkwaliteit.
         Onzekerheden
         Het effect van een      jaar eerder stopzetten van de ISDE-regeling voor pelletkachels en
         biomassaketels is onzeker. Een         bovengrens is een NOy-reductie-effect van 0,11 kton. Als echter
         ook zonder ISDE pelletkachels en biomassaketels worden verkocht is dit effect lager.
         7.4         Aanscherpen              eisen BBT
         Beschrijving      van   de  maatregel
         De maatregel      betreft  een  mogelijke aanscherping van de NOx-emissie-eisen aan industriéle
         installaties. Industriéle installaties zijn verplicht om ‘best beschikbare technieken’ (BBT) toe te
         passen. Dit zijn technieken die op zodanige schaal ontwikkeld zijn dat ze economisch en technisch
         haalbaar kunnen worden toegepast in de industriéle context. Ook het kostenniveau van een
         maatregel is dus relevant om te beoordelen of een maatregel al dan niet als BBT wordt
         aangemerkt.
         In Nederland     ligt het afwegingsgebied voor de kosteneffectiviteit van maatregelen die als BBT
         worden    aangemerkt tussen de 5 en 20 euro per kg NOy-emissiereductie. Deze grens is vastgelegd
         in het Activiteitenbesluit Milieubeheer. Liggen de kosten beneden de 5 euro/kg NOx-
         emissiereductie dan wordt de maatregel als BBT aangemerkt. Ligt het kostenniveau boven de 20
         euro/kg NO-emissiereductie, dan is de techniek geen BBT. In het tussenliggende gebied is er
         sprake van een afwegingsgebied. Voor het bepalen van het kostenniveau van BBT wordt uitgegaan
         van een rekenrente van 10%. De BBT-grenzen die worden gehanteerd zijn in de loop der jaren
         niet gecorrigeerd voor inflatie.
                                                                                                           PBL | 104
                                                                                                                           0000002439
</pre>

====================================================================== Einde pagina 104 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 105 ======================================================================

<pre>20079643
         De  rijksoverheid gebruikt    deze  BBT-grenzen bij   het  opstellen van  generiek eisen aan installaties in
         het Activiteitenbesluit. Als   er op landelijk niveau geen NOy-eisen zijn opgenomen in het
         Activiteitenbesluit, dan hebben lokale overheden de mogelijkheid om NOx-eisen op te nemen in
         vergunningen. Bij dit laatste gaat het vooral om emissies die direct samenhangen met chemische
         of fysische processen (procesemissies) en om emissies van ovens en drogers met direct contact
         tussen rookgas en product.
         De manier waarop de       aanscherping   zou  worden  geinstrumenteerd kan (nog) niet door het kabinet
         worden aangegeven. Het kabinet wil aansluiten         bij het lopende proces rond het Schone
         Luchtakkoord (SLA). Mogelijkheden zijn bijvoorbeeld het corrigeren van de BBT-grenzen voor
         inflatie die er in de loop der jaren is geweest, of het aanpassen van de rekenrente op basis
         waarvan gerekend wordt aan de kosten van de maatregelen.
         Uitgangspunten voor de berekeningen
         Omadat de     vormgeving van de maatregel nog onbekend is, kon de maatregel niet door het PBL
         worden doorgerekend. We schetsen hieronder wel een beeld van het technisch potentieel van
         maatregelen die een kostenniveau hebben van minder dan 20 euro/kg NOy-reductie (volgens de
         nu geldende criteria).
         Effecten op emissie       en depositie (technisch potentieel)
         In 2017 heeft ECN      berekeningen gedaan naar mogelijkheden voor een reservepakket in geval           de
         PAS-regeling     niet door zou gaan (Kroon 2017). In het genoemde rapport zijn kosten en
         emissiereducties opgenomen        voor  2020  en  2030. Omdat    er inmiddels een aantal jaren verstreken
         zijn,  is het niet meer  mogelijk  om voor   alle onderzochte   maatregelen het niveau van
         emissiereductie in 2030 te halen dat in dat rapport was voorzien. Uitgaande van het basismateriaal
         uit Kroon (2017) heeft TNO een nieuwe inschatting gemaakt van het technisch potentieel van NO,-
         reductiemaatregelen bij de industrie met een kostenniveau onder de 20 euro/kg NOy-reductie.
         Hierbij is door TNO aangesloten bij de ontwikkelingen conform klimaat en energieverkenning KEV
         2019 (Schoots en Hammingh 2019). Inhoudelijk moet wel benadrukt blijven dat de berekeningen
         omgeven zijn met de nodige onzekerheidsmarges.
         De   maatregelen    die door TNO   zijn onderzocht betreffen het    plaatsen van selectieve katalytische
         reductie-installaties   (SCR) bij  nieuwe en bestaande     (bio)gasmotoren, toepassen van schonere
         branders bij grotere gasgestookte ketels, en maatregelen gericht op het verminderen van
         (proces)emissies in de industrie (inclusief raffinaderijen). De kosteneffectiviteit van de
         maatregelen ligt, uitgaande van een rente van 3% zoals dat bij nationale kosten gebruikt wordt,
         tussen de 4 en 18 euro/kg vermeden NOys-emissie (middenschatting kosten). Er is echter een
         aanzienlijke onzekerheid in de kosten waardoor mogelijk een deel van het potentieel lagere kosten
         kan hebben, maar ook een deel hogere kosten.
         Het   geidentificeerde technische potentieel van maatregelen bij de industrie met een kostenniveau
         van   lager dan 20 euro/kg bedraagt circa 11,5 kton NOx in 2030 (op basis van middenschatting
         kosten). De bijbehorende reductie in stikstofdepositie op stikstofgevoelige natuurgebieden in 2030
         komt daarmee naar schatting op ca. 5 mol stikstof per hectare per jaar.
         Kosten     en  kosteneffectiviteit
         De cumulatieve      investeringen  tot 2030  bedragen zo'n 600 min. euro (middenschatting kosten;
         Tabel    7.2). De nationale kosten in 2030    bedragen zo’n 120 min. euro per jaar. De gemiddelde
         kosteneffectiviteit is daarmee dus zo’'n 10 euro/kg NOy-reductie. Dit vertaalt zich in een
         gemiddelde kosteneffectiviteit voor stikstofdepositiereductie van zo’'n 20 min. euro/mol/ha/jaar
         (middenschatting kosten).
                                                                                                       PBL| 105
                                                                                                                      0000002440
</pre>

====================================================================== Einde pagina 105 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 106 ======================================================================

<pre>20079643
         Tabel 7.2: Kosten        en  effecten   (technisch potentieel)        van  maatregelen     binnen
         afwegingskader          BBT
                                                                           |
           Effect op NOx”                      kton/jaar                     mw
           Effect op NH3"                      kton/jaar                        0
           Effect op depositie                 mol/ha/jaar                      5
           Nationale kosten                    Meuro/jaar                     120
           Kosteneffectiviteit nationaal       Meuro/mol/ha/jaar               20
          Overheidsuitgaven cumulatief ~~ Meuro
         Uitvoering     en   handhaving
         Een eventuele      aanscherping van BBT-eisen sluit aan bij de huidige uitvoeringspraktijk.          Het zal
         tijdelijk (beperkte) extra aandacht vragen van bevoegde gezagen om de maatregel uit                  te voeren.
         Neveneffecten        van   de  maatregel
         De   maatregel    leidt ook tot  een verbetering van de lokale luchtkwaliteit      in de  omgeving   van
         bedrijven    waar   maatregelen worden genomen.
         Onzekerheden
         De onzekerheden        zijn aanzienlijk;  er zal een  aanzienlijke variatie zijn in kosten van het toepassen
         van een    identieke    maatregel (zoals   het  plaatsen van een SCR-installatie) bij verschillende
         bedrijven, bijvoorbeeld als gevolg van verschillen in inpassingskosten. Als de kosten van
         maatregelen 2 keer zo hoog liggen als hierboven verondersteld, zal een groot deel van het
         potentieel terecht komen op een kostenniveau van boven de 20 euro/kg NOx.
         7.5         Specifieke maatwerkaanpak industriéle piekbelasters
         Beschrijving van de maatregel
         De maatregel richt zich op het reduceren van de emissie             van  stikstofoxiden  (NOx) en ammoniak
         (NH3) afkomstig van enkele grote industri€le installaties.          Het betreft installaties bij raffinaderijen,
         chemische industrie en overige industrie.
         De   instrumentering     van  deze  maatregel is nog niet uitgewerkt. De maatregel zou kunnen leiden
         tot het   plaatsen   van een   SCR  (selectieve katalytische reductie), waarmee per installatie de NO,
                                                                                                                        -
         emissies met zo'n 80% kunnen verminderen. Ook               zou  het kunnen gaan    om   het reduceren    van de
         emissie    van  ammoniak     (NHz) bij  installaties die gebruikt worden     voor de productie   van o.a.
         kunstmest,     isolatiematerialen    en voedings-   en  genotsmiddelen.
         De uitvoering vraagt om maatwerk waarbij            in nauw   overleg met de bedrijven een plan wordt
         gemaakt om de emissie te reduceren. Er is           een  indicatief bedrag genoemd van (eenmalig) 20
         miljoen euro voor maatwerksubsidie.
                                                                                                             PBL | 106
                                                                                                                          0000002441
</pre>

====================================================================== Einde pagina 106 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 107 ======================================================================

<pre>20079643
         Uitgangspunten       voor  de  berekening
         De totale NOy-emissie door      raffinaderijen, chemische industrie  en  overige industrie bedroeg   in
         2017   29,6  kton. De  NOy-emissie vanuit de industrie is sinds 1990 afgenomen met 55 procent. De
         emissie in 2017    van de chemische industrie     was 9,1 kton NOx, van de raffinaderijen 4,7 kton NOy
         en van   de overige industrie   15,7 kton NO,. De negen grootste piekbelasters hadden in 2017 een
         gezamenlijke    emissie  van  21,8 kton NOx. De piekbelasters uit deze top negen zijn verantwoordelijk
         voor  circa 6% van totale    NOx emissie in Nederland in 2017.
         De emissie    van ammoniak     (NH3) van de industrie bedroeg in 2017 circa 1,5 kton. Daarvan is 80%
         afkomst   van  20 grote  bedrijven. Volgens de emissieregistratie beslaan de ammoniakemissies uit
         de industrie (chemische industrie, raffinaderijen, en overige industrie) gemiddeld 1,1% van de
         nationale ammoniakemissies. Sinds 1990 is de ammoniakemissie uit de industrie met 66 procent
         afgenomen.
         Effecten op emissie      en  depositie (inschatting potentieel)
         Reductie   van  emissies  van  NOy-emissies   en  NHz-emissies door industriéle piekbelasters kan in het
         algemeen    niet op korte  termijn  worden   gerealiseerd. Dit heeft te maken met de lange
         aanloopperiode    die de technische    aanpassingen vergen. Indien maatregelen worden genomen, zal
         samenvallen met de timing van onderhoudsstops van de betreffende bedrijven; normaal
         gesproken is er elke 6 jaar een grote onderhoudsstop waarbij een dergelijke maatregel genomen
         zou kunnen worden. De realisatie hangt af van de bereidheid van de bedrijven om over te gaan tot
         de benodigde investeringen, hetgeen weer af zal hangen van de mate van subsidie.
         Gezien de onzekerheden of       bedrijven  gaan investeren in  maatregelen   om  NOy-emissies of NHz-
         emissies te   reduceren,  en  de onzekerheid    over de nog nader uit te werken instrumentering
         schatten wij in dat de bandbreedte      van de emissiereductie loopt van 0-0,6 kton NO per jaar
         (uitgaande van het plaatsen van SCR). De bovengrens is berekend op basis van het beschikbare
         budget van 20 miljoen euro en onder de aanname dat bedrijven 60% van de investering zelf
         dragen (dan wordt 40% gedekt via subsidie door de overheid). De ondergrens is nul, in geval
         bedrijven niet zelf bijdragen in de kosten. De bijbehorende reductie in stikstofdepositie op
         stikstofgevoelige natuurgebieden in 2030 komt daarmee naar schatting op ca. 0 tot 0,3 mol
         stikstof per hectare per jaar.
         De reductie van de emissie van ammoniak door piekbelasters is in deze analyse niet nader
         uitgewerkt. Om inzicht te krijgen in de potentie voor emissiereductie is gedetailleerde informatie
         nodig van de bedrijven. Het gaat bij de piekbelasters over het algemeen om complexe
         aanpassingen, die alleen door maatwerk in beeld kunnen worden gebracht. Om de potentie voor
         ammoniakreductie goed in beeld te krijgen is een nadere verkenning nodig. In lijn met de
         historische reductie is een verdere reductie voorstelbaar. Uitgaande van een gemiddelde jaarlijkse
         reductie van 2 a 3 procent is, in 2030 mogelijk ca. 0,3 Kton NH3 extra reductie realiseerbaar.
         Kosten    en  kosteneffectiviteit
         Uit een  analyse van een aantal projecten door TNO blijkt dat voor het reduceren van 2,7 kton NOx
         {optelling van meerdere bedrijven) een investering in SCR technologie nodig is van naar schatting
         ca. 230 miljoen euro. Op basis van het beschikbare subsidiebudget van in totaal 20 miljoen kan er,
         bij een subsidiepercentage van 40%, voor 50 miljoen euro worden geinvesteerd. De NOy-reductie
         bedraagt dat geval op zo'n 0,6 kton.
         Bij een afschrijving over 10 jaar en een discontovoet van 3% komen de jaarlijkse
         afschrijvingskosten van een investering van 50 min. euro uit op ruim 6 miljoen euro. De
         operationele kosten zijn geschat op ca. 3 miljoen per jaar. De totale nationale kosten bedragen
         daarmee naar schatting ca. 9 miljoen euro per jaar. De kosteneffectiviteit bedraagt daarmee zon
                                                                                                      PBL | 107
                                                                                                                  0000002442
</pre>

====================================================================== Einde pagina 107 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 108 ======================================================================

<pre>20079643
         15  euro/kg.   De kosteneffectiviteit op basis  van  de nationale kosten komt daarmee op     ca.  30 min.
         euro  per mol   N/ha/jr (Tabel 7.3).
         Tabel 7.3: Kosten       en  effecten van   maatwerk industriéle     piekbelasters
          Effect op NO,"                   kton/jaar                 0-0,6
          Effect op NH3"                    kton/jaar                    n.b
          Effect op depositie               mol/ha/jaar              0-0,3
          Nationale kosten                  Meuro/jaar                     9
          Kosteneffectiviteit nationaal     Meuro/maol/ha/jaar            30
          Overheidsuitgaven cumulatief       Meuro                     0
         Uitvoering en handhaving
         De NOx reductiemaatregelen zijn goed uitvoerbaar, aangezien het een bestaande            techniek betreft.
         De bestaande SCR techniek is beproefd en inzetbaar op veel schaalniveaus.
         Neveneffecten       van de maatregel
         Deze   maatregel draagt ook bij aan een verbetering      van de lokale luchtkwaliteit in de omgeving    van
         bedrijven die maatregelen nemen.
         Onzekerheden
         Omdat de    vormgeving van de maatregel nog onbekend is, kon de maatregel niet door het PBL
         worden   doorgerekend. Wel is een inschatting geven van kosten en potentie van de maatregel,
         uitgaand van een eenmalig subsidiebudget van 20 min euro. De effecten van de maatregel hangen
         af van de omvang van het subsidiebudget en de mate waarin de subsidie de kosten afdekt.
                                                                                                      PBL | 108
                                                                                                                     0000002443
</pre>

====================================================================== Einde pagina 108 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 109 ======================================================================

<pre>20079643
         Bronnen
          Adviescollege Meten en Berekenen Stikstof (2020),        Niet uit de lucht gegrepen. Eerste   rapport
          van het adviescollege meten en berekenen stikstof,        Den  Haag: Adviescollege  Meten  en
          Berekenen Stikstof.
          Berg,  M.  van den, 1.  Zuidema,   F. Oudman & C. Driessen     (2019), Emisisereductiepotentieel in
          de Nederlandse    luchtvaart,   Amersfoort:   Royal Haskoning DHV.
          Boer, L.C. den & M.E. Smit (2014), Evaluatie subsidieregeling binnenvaart. Analyse gemaakt in
          het kader van het programma mini-MKBA, Delft: CE Delft.
          Boerderij (2019), Deze voermaatregelen verlagen uitstoot ammoniak, Boerderij 26-11-2019,
          https: //www.boerderij.nl/Home/Achtergrond/2019/11/Deze-voermaatregelen-verlagen-
          uitstoot-ammoniak-504406E/
          Born, G.J.  van  den,  A.                  M. van Schijndel, S. van der Sluis, M. van Eerdt, J. van
          Dam   en  K. Smekens     (2019), Achtergronddocument Effecten Ontwerp Klimaatakkoord          -
          Landbouw en Landgebruik. PBL-publicatienummer 3704. Den Haag: PBL
          Bruggen, C. van & Geertjes, K. (2019), Stikstofverlies uit opgeslagen mest: Stikstofverlies
          berekend uit het verschil in verhouding tussen stikstof en fosfaat bij excretie en bij
          mestafvoer, Den Haag (NL): Centraal Bureau voor de Statistiek.
          CBS (2015) Trends in beweiden en opstallen van melkkoeien en het effect op emissies naar
          lucht, https://www.cbs.nl/nl-nl/achtergrond/2015/20/trends-in-beweiden-en-opstallen-van-
          melkkoeien-en-het-effect-op-emissies-naar-lucht
          CBS (2019), Fosfaatproductie dierlijke mest opnieuw lager, https: //www.cbs.nl/nl-
          nl/nieuws/2019/07/fosfaatproductie-dierlijke-mest-opnieuw-lager.
          CPB (2020), Scenarios economische gevolgen coronacrisis, Den Haag: Centraal Planbureau.
          CDM (2019) Effecten van verdunning van mest bij mestaanwending op zandgrond. Notitie van
          de Commissie Deskundigen Meststoffenwet, 6 december 2019
          Dijk, W. Van, J.J. Schroder, L.B. Sebek, J. Oenema, J.G. Conijn, Th. Vellinga, J. de Boer, M. de
          Haan & K. Verloop (2020), Rekenregels van de KringloopWijzer 2019 Achtergronden van BEX,
          BEA, BEN, BEP en BEC: actualisatie van de 2018-versie, Wageningen: Wageningen Research.
          Egmond, P. van & A.                     (2020), QuickScan intensivering natuurmaatregelen. Eerste
          inschatting van potentiéle effecten, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
          EMEP (2019), Transboundary air pollution by main pollutants (5, N, O3) and PM in 2017, Oslo:
          Norwegian Meteorological Institute.
          Gies, E., H. Kros & J.C. Voogd (2019). Inzichten Stikstofdepositie Op Natuur: Memo,
          Wageningen: Wageningen Environmental Research.
          Gijlswijk, R. van & M. Paalvast, De werkingsprincipes van de snuffelbus, Den Haag: TNO.
          Groenestein, K., N.            H.        L. Sebek, van C. Bruggen, J. Huijsmans & I. Vermeij
          (2019),   PAS  Update   Aanvullende   Reservemaatregelen Landbouw, Wageningen: Wageningen
          Livestock Research.
          Groenestein, K., P., Bikker, C. van Bruggen, H.            J. van Harn, J. Huijsmans, N.           L.
          Sebek & I. Vermeij (2017), PAS Aanvullende reservemaatregelen Landbouw: uitwerking               van
          een Quick scan, Wageningen: Wageningen Livestock Research.
          Hekkenberg, M. & R. Koelemeijer (2018), Analyse van het voorstel voor hoofdlijnen van het
          Klimaatakkoord, Den Haag: Planbureau voor de Leefomgeving.
          Hoogerbrugge, R., G.P. Geilenkirchen, H.A. den Hollander, E. van der Swaluw, S. Visser, W.J.
          de Vries & R.]. Wichink (2019), Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland
          Rapportage 2019, Bilthoven: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu.
          Hulskotte, J.H.]. & S.N.C. Dellaert (2020, in voorbereiding), Mephisto 1.4. Gebruikshandleiding
          Machinery Emissions Prognosis Helped by Information on Sales of Technology and Oils,
          Utrecht: TNO.
                                                                                                  PBL |  109
                                                                                                                0000002444
</pre>

====================================================================== Einde pagina 109 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 110 ======================================================================

<pre>20079643
         IenW   (2020),  Zevende overzichtsbrief dieselfraude. Brief    aan de Tweede   Kamer, IENW/BSK-
         2020/11808,    Den  Haag:  Ministerie  van  Infrastructuur en Waterstaat.
         Kenniscentrum InfoMil    (2020),   D 1.1  diercategorie biggenopfok (gespeende biggen),
         https: //www.infomil.nl/onderwerpen/landbouw/emissiearme-stalsystemen/emissiefactoren-
         per/map-staltypen/1-1-diercategorie/
         Kroon, P., K.E.L. Smekens (2017), Reservepakket PAS: NOx-maatregelen in energie en
         industrie, Petten: ECN.
         KWIN (2018), Kwantitatieve Informatie Veehouderij 2018-2019, Wageningen: Wageningen
         Livestock Research.
         Lagerwerf, L.A., A. Bannink, C. van Bruggen, C.M. Groenestein, ]J.F.M. Huijsmans, J.W.H. van
         der Kolk, H.H. Luesink, S.M. van der Sluis, G.L. Velthof & J. Vonk (2019), Methodology for
         Estimating Emissions from Agriculture in the Netherlands: Calculations of CH4, NH3, N20,
         NOx, NMVOC, PM10, PM2.5 and CO: with the National Emission Model for Agriculture (NEMA),
         Update 2019, Wageningen: The Statutory Research Tasks Unit for Nature and the
         Environment.
         Ligterink, N.E., R. Louman, E. Buskermolen & R. Verbeek (2018), De inzet van bouwmachines
         en de bijbehorende NO, en COz-emissies, Den Haag: TNO.
         Ligterink, N.E., R.N. van Gijlswijk, G. Kadijk, R.]J. Vermeulen, A.P. Indrajuana, M. Elsgeest, P.
         van Mensch, 1.M. de Ruiter, R.P. Verbeek, J.H.]J. Hulskotte, G.P. Geilenkirchn & M. Traa
         (2019), Emissiefactoren wegverkeer Actualisatie 2019, Den Haag: TNO.
                                                  —
         LNV (2019), Wijziging van de Meststoffenwet in verband met tijdelijke verhoging van het
         afromingspercentage bij overgang van een fosfaatrecht,
         https: //zoek.officielebekendmakingen.nl/kst-35208-1.html
         Mensch, P. van, R. Verbeek & R. Louman (2018), Handelingsperspectief voor duurzaam
         personenvervoer over water in 2022, Den Haag: TNO.
         Nilsson, S.I. & P. Grenfelt (eds.) (1988), Critical Loads for Sulphur and Nitrogen, Kopenhagen:
         Nordic Council of Ministers.
         NLR  (2018), Proxies ruimtelijke verdeling NOx en PM10 luchthaven Schiphol, Amsterdam: NLR
         PBL  (2020a), Compendium voor de Leefomgeving Verzuring en Vermesting,
                                                                 -
         https://www.clo.nl/onderwerpen/verzuring-en-vermesting.
         PBL (2020b), Emissieramingen Luchtverontreinigende Stoffen         -
                                                                              Rapportage Bij de Klimaat- En
         Energieverkenning 2019,     Den  Haag:    Planbureau  voor de Leefomgeving.
         PROMINENT (2018), Standardized model and cost/benefit assessment for right-size engines
         and hybrid configurations, Den Haag: TNO, EICB & STC.
         RIVM. (2019), Emissieregistratie, http://emissieregistratie.nl/.
         RIVM (2020a), Notitie conversiefactoren van emissie naar depositie,
         https://www.rivm.nl/stikstof.
         RIVM (2020b), https: //www.rivm.nl/stikstof/vragen-en-antwoorden-over-stikstof-en-
         ammoniak
         RIVM   (2020c¢), GCN & GDN kaarten, https: //www.rivm.nl/gcn-gdn-kaarten.
         RIVM   (2020d), https: //www.rivm.nl/stikstof.
         RIVM (2020e), Gemiddelde Depositie per Sector per Receptor,
         https: //www.aerius.nl/nl/documenten.
         Romijn, G. & G. Renes (2013), Algemene Leidraad Voor Maatschappelijke Kosten-
         Batenanalyse, Den Haag: Centraal Planbureau & Planbureau voor de Leefomgeving.
         Schoots, K. & P. Hammingh (2019), Klimaat- En Energieverkenning 2019, Den Haag:
         Planbureau voor de Leefomgeving.
         Schroten, A., A. Kleijn, E. den Boer, M.          & J. de Vries (2020, in voorbereiding),
         Stimulering   van walstroom.  Een   vergelijkende analyse van drie potentiéle
         stimuleringsmaatregelen,    Delft:  CE  Delft.
         SEQ (2019), Evaluatie ISDE-KA Effecten en kosten van subsidies voor duurzame warmte,              SEO-
         rapport nr. 2019-45, Amsterdam: SEO.
                                                                                                 PBL | 110
                                                                                                                0000002445
</pre>

====================================================================== Einde pagina 110 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 111 ======================================================================

<pre>20079643
         Sutton,  M.  A.,  O.  Oenema,   J.W. Erisman,  A. Leip, H. van  Grinsven & W. Winiwarter (2011),
         ‘Too Much of    a  Good  Thing’, Nature 472: 159   -
                                                               161.
         TNO  (2019), Factsheet Emissies En Depositie van Stikstof in Nederland, Den Haag: TNO.
         TNO  (2020), Haalbaarheidsonderzoek naar d eelektrificatie van zware mobiele werktuigen, Den
         Haag; TNO, Topsector Logistiek & Spike.
         TNO & CE Delf (2020), Factsheets stikstofmaatregelen mobiliteit, Den Haag: TNO.
         Velthof, G.L., C. van Bruggen, E. Arets, C.M. Groenestein, J.F.M. Helming, H.H. Luesink, M.J.
         Schelhaas, J.F.M. Huijsmans, L.A. Lagerwerf, & J. Vonk (2019), Referentieraming van emissies
         naar de lucht uit landbouw en landgebruik tot 2030; Achtergronddocument bij de Klimaat-En
         Energieverkenning 2019, met ramingen van emissies van methaan, lachgas, ammoniak,
         stikstofoxide, fijnstof en NMVOS uit de Landbouw en kooldioxide en lachgas door landgebruik,
         Wageningen: Wageningen Environmental Research.
            3
                M., & A.                  (2019), Stikstof in Perspectief, Den Haag: Planbureau voor de
         Leefomgeving.
         VROM (1998), Kosten en baten in het milieubeleid         —
                                                                    Definities en berekeningsmethoden, Den
         Haag:   Ministerie   van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
         VROM (2004), Handreiking voor monitoring en evaluatie van klimaatmaatregelen, Den Haag:
         Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
         Welle, A.J. van der, M. Hekkenberg, G. Geilenkirchen, M. van Hout, M. Menkveld, K. Peek, A.J.
         Plomp, M. van Schijndel, S. van der Sluis, K.E.L. Smekens, J. van Stralen, M. Traa, C.
         Tigchelaar & W. Wetzels (2017), Achtergronddocument Onzekerheden Nationale
         Energieverkenning 2017, Petten: ECN.
         WUR (2015), Proeftuin Natura 2000 Overrijssel, Wageningen Livestock Research
         https. //www.wur.nl/nl/project/Proeftuin-Natura-2000-Overijssel-1.htm
         ZLTO   (2020), Toekomstbestendige       stallen veehouderij,
         https: //www.zlto.nl/toekomstbestendigestallen/varkenshouderij #Gekoeldemestpan
                                                                                                PBL | 111
                                                                                                           0000002446
</pre>

====================================================================== Einde pagina 111 =================================================================

<br><br>