<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20076457
          7-1-2021
          Prolander
          Samen                         voor                     de
          stikstofopgave:
          Een  actorenanalyse ten  behoeve   van   het  creéren van   een
         gebiedsgerichte aanpak   voor   het   Liefstinghsbroek (Provincie
         Groningen)
         £0
         a      |
                                                                      WAGENINGEN
                                                                      UNIVERSITY & RESEARCH
         Prolander
                                                                                            0000001559
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20076457
         Voorwoord
         Voor   u ligt de stakeholderanalyse binnen de gebiedsgerichte aanpak stikstof voor het Natura
         2000-gebied Liefstinghsbroek, gelegen in de Provincie Groningen. Aanleiding voor deze
         analyse is de huidige stikstofdiscussie waarin Nederland zich bevindt        —
                                                                                         de staat van
         instandhouding van wettelijk beschermde habitats loopt risico te verslechteren. Deze
         stakeholderanalyse is uitgevoerd middels gesprekken met vertegenwoordigers van
         verschillende partijen die actief zijn binnen ofwel het gebied, ofwel de adviescommissie,
         ofwel de ambtelike projectgroep Liefstinghsbroek. Er moet dus vermeld worden dat de
         resultaten     van    dit  onderzoek,   gebaseerd op een combinatie van relevante
         beleidsdocumenten en gesprekken met vertegenwoordigers van de stakeholders, mogelijk
         strijdig kunnen zijn met de opvattingen van andere vertegenwoordigers, of met opvattingen
         op hogere (beleids-)niveaus. Dit rapport is bedoeld gelezen te worden met deze overweging
         in het achterhoofd. In de bredere gebiedsgerichte aanpak is (en blijft!) wederzijdse
         communicatie een middel van groot belang om samen tot een bij het Liefstinghsbroek
         passende stikstofopgave te komen.
                                                                                                       0000001560
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20076457
         Inhoudsopgave
         Voorwoord                                                       =
         Inhoudsopgave
         0
         1
           Samenvatting
           Inleiding
                                                                         kN
                                                                         a
         2 Doelstelling                                                  oO
         3 Theoretisch kader                                             oo
         4 Methode                                                      15
         5 Resultaten                                                   16
         5.1 Stakeholders in   (de omgeving van)   het Liefstinghsbroek 16
         5.2 Verantwoordelijkheid/opgaven                               20
         5.2.1 Wettelijke  kaders                                       21
         5.2.2 (Rol in) Gebiedsproces                                   22
         5.3 Stakeholder invioed   en  interesse                        24
         5.4 Visie                                                      26
         5.4.1 Aangaande     de landbouw                                29
         5.4.2 Aangaande     Duitsland                                  30
         6 Concluderend                                                 30
         Appendix    1: Gesprekshandleiding      34
                                                                            0000001561
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20076457
         Samenvatting
         Dit rapport bevat de stakeholderanalyse ten behoeve van de gebiedsgerichte aanpak stikstof
         voor   het Groningse Natura 2000-gebied Liefstinghsbroek. Doel van deze analyse is het
         inzichtelijk maken van de verschillende belangen, rol, opgaven, invioed, en visie op de
         ontwikkeling van het Liefstinghsbroek en omgeving. De verschillende actoren (prioritaire
         stakeholders die actief zijn binnen het gebied(-sproces) hebben voornamelijk juridische en
         ecologische opgaven binnen Europese en nationale kaders. De landbouw heeft opgaven
         binnen het verdienmodel van de agrarische sector. Er moet een balans gevonden worden
         tussen het realiseren van de wettelijke opgaven en het kunnen realiseren van een duurzaam
         verdienmodel, mogelijk door een (door het bevoegd gezag gesteunde) transitie naar een
         andere locatie of een andere bedrijfsvoering. Dit moet echter wel gesteund worden vanuit de
         maatschappij en marktwerking. De stakeholderanalyse is zeer gunstig ervaren en vormt een
         degelijke basis voor eventuele vervolgstappen.
                                                                                                     0000001562
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20076457
         1   Inleiding
         Veel  natuurgebieden in Nederland staan onder druk door een te hoge belasting van stikstof.
         Het  vorige programma om de invioed van stikstof terug te dringen, het Programma Aanpak
         Stikstof (PAS), is in 2019 door de Raad van State als onvoldoende beoordeeld. Sindsdien
         werken Rijk en provincies aan een nieuwe aanpak stikstof. In             2020 zijn hiervoor de
         hoofdlijnen vastgelegd in de Structurele Aanpak Stikstof (SAS). Kort samengevat bestaat de
         aanpak uit twee sporen: generieke (landelike) bronmaatregelen en een gebiedsgerichte
         aanpak per stikstofgevoelig natuurgebied.
         In de provincie Groningen ligt één stikstofgevoelig natuurgebied: het Liefstinghsbroek in de
         gemeente Westerwolde. De provincie Groningen is hier gestart met een gebiedsgerichte
         aanpak. Deze aanpak wordtvormgegeven middels een bestuurlijke adviescommissie,
         gevormd door alle betrokken regionale partijen (gemeenten, waterschap, terreinbeheerders,
         landbouw en recreatie), ofwel belanghebbenden. De adviescommissie wordt gevraagd om
         de provincie te adviseren welke gebiedsgerichte maatregelen er in en rond het
         Liefstinghsbroek mogelijk zijn om de invioed van stikstof terug te dringen.
         Om tot het advies te komen zal de commissie drie fasen      doorlopen. De eerste fase bestaat
         uit  een gebiedsanalyse: welke zich richt op het in kaart brengen van de bestaande
         natuurwaarden, de invioed van stikstof op deze waarden, en de aanwezige kansen en
         knelpunten wat betreft de aanwezige natuurdoelstellingen. Op basis van de resultaten van
         de eerste fase worden in de tweede fase mogelike maatregelen worden bedacht en
         uitgewerkt. In de derde fase worden deze maatregelen afgewogen tot een definities advies.
                                                                                                        0000001563
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20076457
         2  Doelstelling
         De adviescommissie bevindt zich op het moment van schrijven in de eerste fase van het
         proces: de gebiedsanalyse. Deel van de gebiedsanalyseis een inventarisatie van
         de  aanwezige     stakeholders in      het  gebied,    en  hun  belangen, resources/power,    en  visies,
         zodat    deze    mee     kunnen      worden     genomen      in    het nader te bepalen       beleid/het
         gebiedsproces.
         Het laten     meedoen       en/of   betrekken      van    derden     in  beleidsprocessen wordt ook
         wel  participatie genoemd.         Dit    proces      duidt     op     een     verschuiving  van     een
         traditionele hiérarchische vorm van governance, ofwel de wijze van besturen, naar een vorm
         die zich kenmerkt door gemengde publiek-private netwerken bestaande uit statelijke en niet-
         statelijke actoren. Waar de eerste vorm                        uitgaat van top-down beleid, waarin
         beleidsbeslissingen van het nationale niveau worden doorgegeven aan lagere
         niveaus, verwijzen boftom-up processen naar het betrekken (e.g., laten participeren) van het
         lokale     niveau    bij beleidsvorming en de daaropvolgende impact op hogere
         niveaus. Governance is dus een ontwikkeling van bestuursstijlen waarin de grenzen tussen
         en binnen de publieke en private sector vervagen (Pierre & Stoker, 2000). Binnen het
         bestuur nemen statelijke en              niet-statelijke actoren (meestal staat, markt en het
         maatschappelijk middenveld) deel aan gemengde publiek-private netwerken (Bang, 2003).
         Naar alle   waarschijnlijkheid zal een deel van de uiteindelijk voorgenomen maatregelen in de
         omgeving van het Liefstinghsbroek genomen moeten worden. Om dit succesvol te
         bewerkstelligen moet de omgeving deze maatregelen accepteren en steunen. In andere
         woorden: er moet voldoende draagvlak bestaan op omgevingsniveau om maatregelen in het
         kader van de Structurele Aanpak Stikstof te kunnen legitimeren en uit te voeren. Draagvlak
         kan worden derealiseerd door een goed participatieproces.                        Een overzicht van de
         stakeholders en hun belangen kan daardoor bijdragen aan het kweken van draagvlak in
         latere beleidsprocessen.
         De  Rijksnatuurvisie ‘Natuurlijk verder’ uit 2014       verwees    indirect al naar governance door  een
         wens    uit te spreken om burgers, bedrijven             en particuliere organisaties te betrekken in
         natuurbeheer en -beleid. Met de aanstaande Omgevingswet wordt deze omslag nog verder
         gerealiseerd: het bevoegd gezag wordt verplicht gesteld om belanghebbenden te laten
         meedoen en -denken aan beleid. Het bevoegd gezag (het bestuursorgaan dateen
         vergunningaanvraag behandelt, meldingen ontvangt en bevoegd is voor toezicht en
         handhaving (gewoonlijk de gemeente)) is verplicht om te motiveren hoe burgers, bedrijven,
         maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding van instrumenten
         van de Omgevingswet zijn betrokken en wat de resultaten daarvan waren.
         Het betrekken van, of laten participeren van, externen in het beleidsproces, kan leiden tot
         verhoogd draagvlak bij genoemde externen. Draagvlak heeft betrekking op de manier
         waarop (hoe) bepaalde (beleids-)opties en (beleids-)voorstellen (wat) door betrokkenen (wie)
         onthaald worden. De aanwezigheid van draagvlak kan ingezet worden ter legitimatie van
         voorgenomen beleid en/of ter vergemakkeliking van het realiseren van dit beleid. In het
         geval van het Liefstinghsbroek zijn beide opties van toepassing: de Provincie Groningen is
         inmiddels afhankelijk van de externen in en om het Liefstinghsbroek om de Europese en
         nationale beleidsdoelen met betrekking tot stikstof te verwezenlijken.
         De leidende vragen      zijn hierbij:
              1.  Welke   belangen    en  opgaven    spelen er in Lieftinghsbroek en omgeving?
             2.   Welke stakeholders/actoren        zijn hierbij betrokken en wat is hun rol?
             3. Welke visie hebben actoren op het gebied? Welke kansen en bedreigingen                    zien  zij
             (als het gaat om (toekomstige) gebiedsontwikkeling)?
             4. Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken bij de gebiedsaanpak?
                                                                                                                    0000001564
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20076457
         Om     deze    vragen   te  kunnen    beantwoorden    wordt    gebruik gemaakt van een
         stakeholderanalyse. Een        stakeholderanalyse      is      een     instrument      om het
         gedrag, de intenties, de interesses, en de onderlinge relaties van stakeholders en/of actoren
         inzichtelijk te maken. Onder stakeholder wordt verstaan: een persoon of groep die invioed
         ondervindt of zelf invioed uit kan oefenen op (de activiteiten van) het bevoegd gezag/de
         organisatie. Wanneer een stakeholder actief invloed uitoefent op de (activiteiten) van het
         bevoegd gezag/de organisatie wordt deze een actor genoemd. Een actor is dus altijd een
         stakeholder, maar niet elke stakeholder is een actor.
                                                                                                       0000001565
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20076457
         3 Theoretisch kader
         Het   instrument    wat   in  dit   rapport gebruikt    wordt    is  een    stakeholderanalyse:      een
         benadering/instrument     om   kennis te genereren over stakeholders om hun gedrag, intenties,
         onderlinge relaties en interesses te begrijpen; en ter beoordeling van de invloed en middelen
         (resources) die zij inzetten in besluitvormings- of implementatieprocessen. De kennis
         verkregen middels een dergeliike analyse kan worden ingezet als input voor andere
         analyses, ter ontwikkeling van plannen om het draagvlak voor maatregelen te vergroten, en
         om een participatief proces van consensusvorming te begeleiden.
         De stakeholderanalyse komt oorspronkelijk voort uit corporate management, waarin deze
         gebruikt werd om stakeholders en hun belangen zodanig te beinvioeden om de strategische
         beleidsdoelen    te  behalen.     De   theorie  sprong   later  over    naar   een   breed    scala  aan
         organisaties op veel verschillende             gebieden.    Inmiddels     wordt    het   ingezet door
         beleidsmakers,       bedrijven,      media,     en    verschillende       gouvernementele         en niet-
         gouvernementele organisaties.
         Deze   ontwikkeling heeft er toe geleid dat er verschillende methoden zijn ontstaan om (de
         verschillende  stappen in) een stakeholderanalyse uit te voeren. Schmeer (1999) ontwikkelde
         een stappenplan ter uitvoering van een stakeholderanalyse. Deze richtlijnen zijn origineel
         ontwikkeld voor de gezondheidssector, maar kunnen met enkele aanpassingen worden
         gebruikt    voor     andere      doeleinden.      Deze     richtlijnen    zullen     daarom      worden
         aangevuld/uitgebreid    met  theorie&n   en  aanpakken   vanuit  andere   (vak-)literatuur.
         De eerste twee    stappen   van  het proces   van Schmeer hebben       betrekking op   het  plannen  van
         het proces en het selecteren en definiéren van het betreffende beleid. In dit onderzoek zijn
         deze stappen al volbracht: het doel van de analyse is immers al vastgesteld, alsmede het
         beleidskader   waar   de resultaten   ingepast zullen worden. Duidelijkheid over het doel van de
         analyse   kan  helpen    om   de   scope   en tijdsdimensies (heden, verleden en toekomst) te
         identificeren die het meest van belang zijn. Een voorbeeld hiervan is het breed schetsen van
         de rol van stakeholders in de ontwikkeling van zekere beleidscontext en -processen in het
         verleden, of breed schetsen van langetermijnbeleidsrichtingen. Figuur 1 geeft een overzicht
         van de tijdsfocus van een stakeholderanalyse op basis van dimensies waar rekening mee
         moet worden gehouden tijdens het uitvoeren van een analyse.
                                                                                                                    0000001566
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20076457
                          TIME              PAST                    PRESENT                               FUTURE
                DIMENSIONS
                                 Policy Analysis                                Policy  implementation         Policy Development
                Purpose’
                                        Project Evaluation                     Project  implementation    Project Planning
                                                                         Management     objective
                                                             Management environment                          Management environment
                Focus            Retrospective           A      TF                                        Prospective
                Interest         Process
                                             ~--~--"~""""""-T-TTo-ssSssssoeme-
                                                                                           P      Objective
                                                                                                              -----
                                                                                                                    +»    Goal
                                                                                                            Broad
                Scape
                                 Broad                               Narrow
               Time frame        Long-term                            Rapid                 Short-term             Medium-term
                Stage            Historical analysis               Pre-implementation       Planning             Development
                                                      Post  Implementation
         Figuur    1:  Overzicht   van    scope      en   tijdsdimensies        van    een    analyse. Overgenomen                uit
         Schmeer      (1999).
         In een beleidscontext vertaalt dit zich bijvoorbeeld in een brede schets over de rol van
         belanghebbenden in de ontwikkeling van de beleidscontext en -processen in het verleden,
         tot het proactief breed schetsen van meer langetermijnbeleidsrichtingen. In het geval van het
         Liefstinghsbroek wordt er gekeken naar de toekomst: het gaat immers om
         beleidsontwikkeling voor de korte tot medium termijn.
         De  volgende stap     heeft   betrekking op het identificeren en prioriteren/categoriseren van de
         verschillende stakeholders. De           richtlijnen van Schmeer (1999) maken de aanname dat de
         stakeholders al grotendeels of geheel bekend zijn. Wanneer dit echter niet het geval is, of
         het gewenst is dit overzicht aan te vullen, zijn er meerdere mogelijkheden om de analyse te
         verbreden. Figuur 2 geeft een beknopt overzicht van rationale, typologie en methoden voor
         een stakeholderanalyse. De methoden en typologie zijn ingesteld op het gebied van natural
         resource management (Reed et al, 2008):
                                                                                                                                      0000001567
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20076457
             Rationale
                                                                  Descriptive   |        Normative    |       Instrumental
              Typology
                       Step 1: identifying stakeholders
                                                           er”              Step 2: Differentiating between and                 Step  3: Investigating relationships
                                                                                  categorising stakeholders                           between stakeholders
              Methods
                                    Semi-
                                                                                     AN
                                                                             Analytical             Reconstructive               Actor-          Social       Kisowe
                    y lispe      structured
                                 interviews       Sonos
                                                     "ping                categorisation
                                                                             (top-down)
                                                                                                     categorisation
                                                                                                      (bottom-up)
                                                                                                                                linkage
                                                                                                                               matrices
                                                                                                                                                Network
                                                                                                                                               Analysis
                                                                                                                                                               Mapp  “iq
                                                            Interest-             Radical         Stakeholderled             Q
                                                           influence           fransactive          stakeholder         methodology
                                                           matrices                Ness            categorisation
         Figuur        2:     Beknopt overzicht van rationale, typologie                                                   en      methoden               voor       een
         stakeholderanalyse. Overgenomen uit Reed et al., 2008.
         De rationale refereert                 hierbij naar het type benadering wat gebruikt wordt voor de analyse.
         Een     descriptive ofwel beschrijvende benadering heeft tot doel om de relatie tussen een
         bepaald fenomeen en zijn stakeholders te beschrijven. Een normative ofwel normatieve
         benadering richt zich op de legitimiteit van het betrekken en empoweren van stakeholders bij
         besluitvormingsprocessen. Een instrumental ofwel instrumentele benadering legt de nadruk
         op het in kaart brengen van, begrijpen en beheren van het gedrag van stakeholders door
         beleidsmakers             om     hun doelen te bereiken.
         Elk   van   deze benaderingen telt enkele stappen om de benodigde informatie te vergaren. De
         eerste      stap, het in kaart brengen van de stakeholders, wordt middels drie methoden
         uitgevoerd. De eerste is door het opstellen van focus groups. Dit is een kwalitatieve
         onderzoeksmethode met een exploratief karakter. In een focusgroep brainstormt een kleine
         groep over stakeholders, hun belangen, power, en andere kenmerken, en categoriseert ze.
         De volgende stap is het uitvoeren van semigestructureerde interviews. In deze methode
         worden interviews gehouden met een aantal belanghebbenden om gegevens uit de focus
         groep        te       controleren              en      zo        nodig aan te vullen. Vervolgens wordt een
         sneeuwbalbemonstering uitgevoerd waarbij stakeholders uit de categorieén die
         voortgekomen zijn uit de initiéle focusgroepen, worden geinterviewd. Deze individuen
         dragen vervolgens bij aan het identificeren van nieuwe stakeholdercategorieén en
         contacten.
         1) Stakeholders identificeren
         Chevalier        en     Buckles (2008) onderscheiden enkele andere methoden om stakeholders in
         kaart     te     brengen. Deze variéeren van het laten identificeren door experts, andere
         belanghebbenden en zelfselectie naar identificatie middels secundaire data, zoals registers
         en bevolkingsgegevens, verslagen van eerdere activiteiten in het betreffende gebied, et
         cetera. Ook verschaffen zij een checklist van gebruikelijke stakeholders. Deze checklist is
         echter ingesteld op onderzoeken op zeer grote schaal voor conservation projects en is
         daardoor ongeschikt voor dit onderzoek.
         Het    CommunicatieRijk, de database                             over      vakkennis           over      overheidscommunicatie, houdt in
         een    communicatiestrategie rekening                           met de groepen: de                      doelgroepen;            het   bevoegd gezag;
         alle    schakels           uit     de     beleidsketen; de achterbannen                                  van      of   de      mensen            achter       de
         koepelorganisaties;                de interne       omgeving;             en   de media.
                                                                                                                                                                          0000001568
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20076457
         2) Categoriseren            van    stakeholders
         De tweede          stap       van     de methode is het differentiéren tussen                               en  categoriseren           van    de
         stakeholders. Het              CommunicatieRijk categoriseert                        stakeholders middels invalshoeken                        van
         waaruit       er      naar        de     opgave           kan     worden           bekeken, bijvoorbeeld de politiek of
         belangenverenigingen.                  Deze invalshoeken worden vervolgens verder onderverdeeld: de
         politiek kan bijvoorbeeld worden verdeeld op verschillende schaalniveaus (lokaal, regionaal,
         provinciaal, nationaal, et cetera). Vervolgens worden de namen van de verschillende
         stakeholders bij de invalshoeken gezet. Dit kan er zo uit zien:
         EINeem een  groot vel en  zet
           opgave of het doel in enkele
                                       een
                                                 CTS
                                                 Benoem invalshoeken
                                                 waaruit  je naar
                                                                         van
                                                                  de opgave kunt
                                                                                       CTR
                                                                                       Kijk waar invalshoeken nog
                                                                                       verder onder te verdelen zijn.
                                                                                                                          CTI
                                                                                                                           Zet namen (van organisaties)
                                                                                                                           bij de invalshoeken.
           steekwoorden in het midden.           kijken. Denk aan groepen,             (Reken op maximaal 30-50            Wees zo concreet  mogelijk.
                                                 organisaties, belangen, etc.          invalshoeken),
                                                                             Landelijk
                                                                                                       ro 5
                                             Politiek                                                                                    w=
                                                                              Vakbonden
                                                                                             —
                                             Belangenverenigingen
                                                                              Omwonenden               [            —
                                                                                             ;
                                                                              Milieufederaties
                                                                                                       —
                                                                                                                                 ——
         Figuur       3:     Stappenplan                voor       stakeholderidentificatie                   en      -categorisatie            van    het
         CommunicatieRijk,                 n.d..
         Na het     categoriseren van de stakeholders op type en/of ‘status’ kan het gewenst zijn inzicht
         te  krijgen in de invioed en interesse van de stakeholders. Onder ‘invioed’ verstaat men de
         machtspositie van de stakeholder ten opzichte van het beleid/plan/programmal//project:
         hoeveel en/of welke invioed heeft de stakeholder op de besluitvorming; Onder ‘interesse’
         verstaat men het niveau van betrokkenheid bij het project: hoeveel belang heeft de
         stakeholder bij de uitkomsten van het project?
         Een simpele methode van het in kaart brengen van stakeholder                                                   invioed is middels             een
         regenboogdiagram. Een dergelijk diagram deelt stakeholders in op                                               basis    van    de mate        van
         de invioed die zij hebben of ondervinden op/van een probleem                                                   of actie. Een           dergelijk
         diagram wordt weergegeven in figuur 4:
                                                                                                                                                        10
                                                                                                                                                           0000001569
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20076457
                                               Alflecting and Affected
                                                    o
               Affecting                                         ——                      Affected
                                                              SN
                                                     Moderately
                 /
                   /
                               paNe
                               ys
                4
                                                       Most
                                                                             \
             |            |
                                                        Yi                             |
                                                                                                 |
         Figuur    4: Voorbeeld     van  een   regenboogdiagram. Stakeholders die invloed hebben
         worden op de linkeras gezet, stakeholders die           voornamelijk invloed ondervinden op
         de  rechteras.      Stakeholders  die  zowel   invloed hebben   als  ondervinden   staan  op de
         middelste    as.   Overgenomen   uit Chevalier &   Buckles, 2008.
         Binnen het kader van Schmeer (1999) zijn er twee mogelijkheden: top-down ofwel analytisch
         categoriseren, of bottom-up ofwel reconstructief categoriseren. Binnen beide methoden zijn
         er twee mogelijikheden om dit doel te bereiken: binnen het analytisch categoriseren kan er
         gebruik worden gemaakt van zogeheten invloed-interesse matrices of radicale transactiviteit.
         De eerste maakt gebruik van een matrix waarin de invioed van een stakeholder, dat wil
         zeggen de mogelijkheid om middelen te gebruiken om een (voor de stakeholder) gewenst
         resultaat te bereiken, wordt uitgezet tegen de interesse die de stakeholder heeft in het
         project. Een dergelijke matrix wordt weergegeven in figuur 5.
                                                                                                      11
                                                                                                         0000001570
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20076457
                 A
          High
                         Context setter                Key player
                            Keep                      Manage
                         Satisfied                     Closely
            —
            ©
            3
            o
           a
                            Crowd                       Subject
                         Monitor
                            i  0
                                                        Keep
                       (Mirimuni
                           Effort)
                                                      Informed
           Low
                                                                           oe
                     Low                                              High
                                        Interest
         Figuur   5: Voorbeeld    van  een   invloed-interessematrix. Aangepast op Mendelow, 1981.
         Een invloed-interessematrix groepeert de stakeholders in vier groepen: “Hoofdrolspelers”
         (Key players); “Context setters”; “Betrokkenen” (Subjects); en “Massa” (Crowd). De
         hoofdrolspelers zijn die stakeholders die actief moeten worden betrokken (ofwel
         gemanaged) bij het beleid(-sproces), aangezien zij veel invloed en interesse hebben in dit
         proces. De contextsetters zijn erg invioedrijk, maar hebben weinig interesse in het beleid(-
         sproces). Dit kan een risico opleveren en daardoor moeten zij tevreden worden gehouden.
         De betrokkenen zijn zeer geinteresseerd in het beleid(-sproces), maar hebben geen
         vermogen tot impact. Dit kunnen zij ontwikkelen door samen te werken met andere, meer
         invloedrijke, belanghebbenden. De massa zijn belanghebbenden die noch interesse noch
         invloed hebben, en daardoor is het niet nodig om al te veel aandacht aan deze groep te
         besteden.
         De   tweede    mogelijkheid    binnen    het  analytisch categoriseren van stakeholders is het
         zogeheten    ‘radicale transactiviteit’. Deze methode is   gebaseerd op tweerichtingsgesprekken
         tussen machtige stakeholders en stakeholders waar normaal geen contact mee gezocht zou
         worden (weinig invloed, weinig interesse), of zelfs stakeholders die als perifeer worden
         beschouwd. De laatstgenoemde worden echter genoemd in een context van projecten die
         zich op zeer grote schaal voordoen en is hierdoor niet geschikt voor dit onderzoek.
         Een reconstructieve categorisatie kan op twee manieren worden uitgevoerd. Deze zijn het
         zogeheten stakeholder-led stakeholder categorisation en de Q methodology. De
         eerstgenoemde betreft het laten categoriseren van stakeholders door andere stakeholders,
         met als doel de relaties en interacties tussen de verschillende stakeholders vanuit hun eigen
         perspectief in kaart te brengen. Een Q methodologie is een meer systematische aanpak
         waarin stakeholders worden gevraagd een aantal uitspraken te rangschikken en sorteren.
         Op deze manier worden de perspectieven van de stakeholders in kaart gebracht.
         De volgende stap in de richtlijinen van Schmeer heeft betrekking op de instrumenten voor
         dataverzameling en -analyse. Deze slaan op het vaststellen van de invloed, interesse,
         positie, kennis over het (voorgenomen) beleid, eventuele relaties tussen de stakeholders, et
                                                                                                      12
                                                                                                         0000001571
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20076457
         cetera.  Een dergelik overzicht kan in tabelvorm worden gepland en later worden
         gevisualiseerd in een van de eerder besproken figuren (e.g., invloed-interessematrix,
         krachtenveldanalyse, et cetera).
                                                                                            13
                                                                                               0000001572
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20076457
         4 Methode
         De methoden die in dit onderzoek         gebruikt zullen worden zijn als volgt. Voor het identificeren
         van   de stakeholders wordt        gebruik gemaakt van de checklist van het CommunicatieRijk.
         Deze   lijst wordt waar    nodig aangevuld met de input van experts en de stakeholders zelf om
         tot een  volledig overzicht te    komen.
         De stakeholders worden          top-down gecategoriseerd, te beginnen met ‘status’ zijn zij een
         stichting, individu,     een   vereniging, of onderdeel van het bevoegd gezag? Op welke
         schaal/welk niveau zijn zij gebaseerd? Deze manier komt in grote lijnen overeen met die van
         het CommunicatieRijk, en het overzicht wat hieruit voortkomt geeft een indruk van de
         verschillende partijen.
         Na het identificeren     en  categoriseren van de verschillende stakeholders wordt een overzicht
         gemaakt      van  de  prioritaire stakeholders. Met (vertegenwoordigers van) deze stakeholders
         zullen gesprekken aan worden gegaan om de overige onderzoeksvragen te kunnen
         beantwoorden. De handleiding voor deze gesprekken is losjes georganiseerd op Vijf (9)
         thema’s: visie; verantwoordelijkheid/opgaven; belangen; rol; relaties. De handleiding is
         bijgevoegd in Appendix 1.
         Vervolgens     zal  een   indruk worden gegeven van de relatieve invioed van de stakeholders
         middels    een  regenboogdiagram. Op deze manier wordt duidelijk gemaakt welke stakeholder
         invloed kan uitoefenen op, of invloed ondervindt van het voorgenomen beleid. Ook zal
         inzichtelijk worden gemaakt op welke manier de betreffende stakeholder invioed kan
         uitoefenen op het voorgenomen beleid en, waar mogelijk, de            verantwoordelijkheden    van  de
         verschillende stakeholders binnen verschillende kaders.
         Dit overzicht    helpt bij de  volgende stap:   het invullen van de invioed-interesse matrix. Inzicht
         in de invloed    en  interesses   van  de stakeholders in de   gebiedsgerichte aanpak stikstof geeft
         handvatten      voor   mogelijke strategieén     wat betreft  het  (wel of niet) betrekken van de
         verschillende stakeholders.
                                                                                                             14
                                                                                                                0000001573
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20076457
         5 Resultaten
         In dit hoofdstuk worden de resultaten        van  het onderzoek  gepresenteerd. De eerste stap    van
         de    analyse    heeft    betrekking     op   welke    stakeholders  in (de omgeving van)          het
         Liefstinghsbroek aanwezig zijn.
         5.1 Stakeholders in      (de omgeving van) het Liefstinghsbroek
         Uitgangspunt    voor   het overzicht    van stakeholders in dit onderzoek is de adviescommissie
         c.q. ambtelijke projectgroep Liefstinghsbroek. Deze stakeholders zijn (actief) betrokken bij
         het gebied en zijn dus actoren.
         De volgende stakeholders zijn         betrokken in de    gebiedscommissie,    adviescommissie en/of
         ambtelijke projectgroep:
                  Provincie  Groningen
                  Gemeenten Westerwolde & Stadskanaal
                 Waterschap      Hunze & Aa’s
                  Staatsbosbeheer      (Groningen)
                  Natuurmonumenten        (Groningen)
                  Prolander
                  LTO Noord
                 Trekkerclub Westerwolde
                  Stichting Promotie Westerwolde
         Dit overzicht wordt aangevuld met andere stakeholders die (nog) geen actors zijn binnen de
         gebiedsgerichte aanpak, waaronder individuele (niet-vertegenwoordigde) boeren; agrarische
         verenigingen/organisaties;            omwonenden/bewoners,           particuliere      landeigenaren,
         ondernemers, toeristen, et cetera.
         Ook    kan   gedacht    worden      aan   instanties die zich bezighouden met onderwijs en/of
         onderzoek.    Hiernaast     zijn er een aantal non-actors die wel een belang hebben bij de
         gebiedsgerichte aanpak stikstof, bijvoorbeeld het bevoegd gezag op hoger niveau dan
         provinciaal (Rijksoverheid, Europese Unie), maar (nog) geen actor zijn.
         Vanuit deze    beschouwingen        komt   een  overzicht voort zoals weergegeven in de      volgende
         tabel:
         Tabel    1:  Overzicht     van    (mogelijke)    stakeholders    betreffende    de   gebiedsgerichte
         aanpak    stikstof Liefstinghsbroek.
          Europese    Unie          Natuurmonumenten        | LTO  Noord            Stichting        Promotie
                                                                                    Westerwolde
          Rijksoverheid             Staatsbosbeheer           Trekkerclub           Ondernemers
                                                              Westerwolde
          Provincie                 Het         Groninger | Groninger               Omwonenden/bewoners
          Groningen                 Landschap                 Agrarisch Jongeren
                                                              Kontakt
          Gemeente                  Waterschap       Hunze  | Agrarische            Particuliere
          Westerwolde               en  Aa’s                  Natuurvereniging      landeigenaren
                                                              Oost Groningen
          Gemeente                  Prolander                 RVO                   Toeristen/recreanten
          Stadskanaal
          Hogeschool        van  |  IVN  (Instituut voor      Farmers    Defence
          Hall Larenstein           Milieueducatie    en      Force
                                    Duurzaamheid)
                                                                                                             15
                                                                                                                0000001574
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20076457
          Rijksuniversiteit     Natuur-           en
          Groningen             Milieufederatie
                                Groningen
          Wageningen            TNO
          University       and
          Research
         Wanneer deze stakeholders     vervolgens worden ingedeeld op basis van hun ‘status’ of ‘type’
         ontstaat zoiets als weergegeven in  Figuur 6:
                                                                                                   16
                                                                                                       0000001575
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20076457
                                                                       Landbouw, Natuur en Vioedsellkwaliteit
                                                                       Infrastructuur Waterstaat
                                                                                     en
                                                                       Binnenlandse Zaken   en
                                                     i.
                                                                       Economische Zaken    en Klimaat
                                                                       Defensie
                                                                                                                 Provincie         Groningen
                                                                                                                                    Westerwalds
                              Rijkzoverheid
                                                                                                                 Gemeente
                                                                                   Overheidsinstanties
                                                                                                                                    Stadskanaal
                                                                                                                Waterschap            Hunze en Aa's
                                                    Overheidsorgeniseties
                                                                                                        Rijkswaterstaat
                                                                                                        RVO
                                                                                   Agentschap
                                                                                                        RIVM
                                                                                                        Prolander
                                                      Stastsbosbehesr
           NEIGH    ET
                                                      Provincial Landschap          Het Groninger Landschap
         Liefstinghsbroek
                                                                    LTO Noord
                                                                   ANOG
                                              Orgenisaties
                           Agritur                                 Farmer's Defence Force
                                                                                                   Kontakt
                                                                   Groninger Agraerisch Jongeren
                                              Indniduele bosren
                                                                                                    Wageningen University and Research
                                                               Universiteiten/Hogeschalen           Rijksuniversiteit Groningen
                                                                                                    Hogeschool van Hell    Larenstein
                          Onderwijs  en Wetenschap
                                                                VN
                                                                Natuur- en Milieufederatie Groningen
                                                                TNO
                                            Stichting Promotie Westerwolde
                                            Ondernemers
                                            Bewoners
                              Overig
                                            Toeristen/recreenten
                                            Perticuliere landeigenaren
                                                                                                                                                    17
                                                                                                                                                       0000001576
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20076457
         Figuur   6: Overzicht  van  mogelijke   stakeholders wat betreft de           gebiedsgerichte aanpak
         Liefstinghsbroek.
         Dit overzicht omvat    een grote hoeveelheid mogelijke stakeholders, zowel actoren als non-
         actoren. De     volgende stap heeft betrekking op het prioriteren van de stakeholders uit dit
         overzicht, te beginnen met de actoren die al betrokken zijn in de adviescommissie en/of de
         ambtelijke projectgroep. Naast de agrarische organisaties (LTO Noord, Trekkerclub
         Westerwolde) worden ook individuele boeren aangemerkt als prioritair stakeholder. Dit heeft
         zowel te maken met de waarschijnlijkheid dat niet alle boeren zijn aangesloten bij een
         agrarische organisatie/belangenbehartiger en met de (grote) waarschijnlijkheid dat de
         stikstofmaatregelen effect hebben op hun land/bedrijfsvoering.
         De  prioritaire stakeholders zijn gepresenteerd    in de onderstaande tabel:
         Tabel 2: Overzicht    van prioritaire stakeholders      met korte     omschrijving.
          Stakeholder                   Korte  omschrijving
          Provincie   Groningen         De   Provincie waarin      het   Liefstinghsbroek zich bevindt. De
                                        provincie  heeft  wettelijk opgelegde taken maar ook een ‘open
                                        huishouding'. De taken van de provincies liggen onder andere
                                        op de gebieden van milieu, energie en klimaat;, vitaal
                                        platteland en natuurbeheer; en toezicht op de gemeenten en
                                        waterschappen.
          Gemeente Westerwolde          Het    Liefstinghsbroek        bevindt     zich    in  de    gemeente
                                        Westerwolde. De gemeente heeft taken op het gebied van
                                        onder andere ruimtelijke ordening en volkshuisvesting, en
                                        milieubeheer.
          Gemeente Stadskanaal          De    overige    boerenbedriiven nabij het Liefstinghsbroek
                                        bevinden    zich   in de gemeente Stadskanaal. Zie ook de
                                        gemeente    Westerwolde.
          Waterschap       Hunze   en   Een waterschap is       een     op basis     van  de  Waterschapswet
          Aa’s                          ingesteld openbaar       lichaam     dat  in  een   bepaalde regio in
                                        Nederland tot taak heeft de waterhuishouding te regelen. Het
                                        beheergebied van het waterschap ligt in Noordoost-Drenthe
                                        en   Oost-Groningen en is deel van het stroomgebied
                                        ‘Nedereems’.
          Natuurmonumenten              Natuurmonumenten                  is          een         Nederlandse
                                        natuurbeschermingsorganisatie, opgericht in 1905, die
                                        natuurgebieden in Nederland aankoopt en beheert. Het
                                        Liefstinghsbroek wordt beheerd door Natuurmonumenten.
          Staatsbosbeheer               Staatsbosbeheer           is        de       grootste      bos-      en
                                        natuurbeheerorganisatie         van    Nederland.     Hoewel    zij het
                                        Liefstinghsbroek niet beheert, is zij wel verantwoordelijk voor
                                        de    nabijgelegen      gebieden        Westerwolde/Ter       Wupping,
                                        respectieveljk      ten      zuiden      en      noorden     van    het
                                        Liefstinghsbroek.
          LTO(-Noord)                   Het   LTO     is  een    vereniging van en voor boeren en
                                        belangenbehartiger     voor   de agrarische sector.
          Trekkerclub                   De trekkerclub Westerwolde is een protestgroep van agrariérs
          Westerwolde                   tegen onder andere de stikstofwet en -maatregelen, maar ook
                                        tegen de prijzen voor hun producten die geboden worden door
                                        supermarkten.
                                                                                                              18
                                                                                                                 0000001577
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20076457
           Individuele    boeren     / | Rondom het     Liefstinghsbroek zijn boerenbedrijven gevestigd.
          pachters
           Prolander                     Prolander is de    uitvoeringsorganisatie voor het landelijk gebied
                                         in de    provincies Drenthe en Groningen. Haar belangrijkste
                                         taak is het verwezenlijken van het Natuur Netwerk Nederland.
                                         Samenspraak en samenwerking met betrokkenen is hierbij
                                         een hoge prioriteit.
          Stichting         Promotie   | De   doelstelling van  de SPW is het bevorderen      van  toerisme in
          Westerwolde                    Westerwolde     en  omgeving.   In het gebied   Westerwolde   zijn  ca
                                          150   bedrijven  die direct of indirect    afhankelijk zijn van   het
                                         toerisme. Hiervan is ongeveer de helft deelnemer of donateur
                                         van de SPW.
          Omwonenden                     De verschillende omwonenden in        omgeving Liefstinghsbroek.
         Met het overzicht     van  tabel 2    zijn is beantwoord welke actoren betrokken zijn bij het
         Liefstinghsbroek   en omgeving.    De   overige onderzoeksvragen zijn gerelateerd aan de rol van
         de verschillende actoren, de belangen en opgaven in en rondom het Liefstinghsbroek, de
         gebiedsvisies van de verschillende actoren, de kansen en bedreigingen voor de
         gebiedsontwikkeling, en het kunnen betrekken van de actoren bij de gebiedsaanpak.
              .
                     Wat is de rol van   de verschillende actoren in het    gebied?
              .
                     Welke   belangen   en  opgaven    spelen  erin Liefstinghsbroek en omgeving?
              .
                     Welke visie hebben actoren op het         gebied? Welke kansen en bedreigingen         zien
                     Zij?
              .
                     Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken           bij de  gebiedsaanpak?
         Om deze vragen te beantwoorden hebben gesprekken plaatsgevonden met de stakeholders
         uit Tabel 2. Hiervoor is een handleiding in Appendix 1 aangehouden. De handleiding is
         losjes ingedeeld op    vier (4) thema’s, zijnde: verantwoordelijkheid/opgaven; belangen; rol;
         visie.
                                                                                                              19
                                                                                                                 0000001578
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20076457
                                                                                              —
                                                                                                    Provincie      -
                                                                                                                        Groningen
                                                                                                                   -   Westerwolde
                                                                       = Overheidsinstanties
                                                                                              -—    Gemeente
                                                                                                              — LL =   Stadskanaal
                                            =
                                              Dhverheidsaorganisaties
                                                                       -
                                                                           Agentschappen
                                            meen—]                       —  westerwolde
         Figuur  7: Overzicht   van   prioritaire stakeholders ingedeeld                     op   type/status.
         5.2 Verantwoordelijkheid/opgaven
         De  huidige gebiedsgerichte aanpak stikstof is geént op de Natura 2000-status van het
         Liefstinghsbroek. Gebieden met een Natura 2000-status zijn aangewezen onder de Vogel-
         en Habitatrichtlijn: deze gebieden zijn geselecteerd op grond van het voorkomen van soorten
         en habitattypen die vanuit Europees oogpunt bescherming nodig hebben.
         5.2.1 Wettelijke kaders
         De kritische  depositiewaarde (KDW) stikstof geeft aan bij welke mate van stikstofdepositie
         wordt aangenomen dat niet langer op voorhand kan worden uitgesloten dat er een risico is
         dat de kwaliteit van het habitattype wordt aangetast als gevolg van de verzurende en/of
         vermestende invlioed van de stikstofdepositie. De stikstofdepositie in de habitattypen van het
         Liefstinghsbroek is hoger dan de KRW, wat inhoudt dat deze habitattypen risico lopen te
         vermesten/verzuren.
         Een   beknopt    overzicht    van    de       wettelijke     kaders          rondom     de    stikstofdiscussie     wordt
         weergegeven in     Figuur 8:
                                                                                                                                   20
                                                                                                                                      0000001579
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20076457
                                           Natura 2000
                                                       I     I
                                                                        LETT   ET
                                ha
                   ['regrammatne Aanpak                Wal stikstofreductio on
                                                                                                 w
                                                                                                   Structurele Aanpak
                                                                                                          Stikstof
                        Hkston (HS)                      natuurverbetering
                                                                                      |                                         |
                                                                               Bronmaatrag salen                       Haratalmaatregalan
                                                                                                   Groninger Aanpak
                                                                                                          Stikstof
                                                                                                                                 |            Beheerplan
                                                                                                                                            Liefstinghsbroel
                                                                                                     Gebiedsgerichte
                                                                                                                ak
                                                                                                     Lisfst nghsbroek
         Figuur   8:      Overzicht             van    wettelijke kaders rondom de                                           stikstofdiscussie           op  de
         verschillende niveaus                (Europees, Nederlands, provinciaal).
         De   overschrijding van de Kritische Depositiewaarden heeft effecten op de soorten en
         habitats uit de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn, die in de Nederlandse wet zijn beschermd
         onder de Wet Natuurbescherming. Binnen de stikstofproblematiek staan de stikstofdoelen
         vastgelegd in de Wet stikstofreductie en natuurverbetering.
         Voor het realiseren              van de doelen uitgezet in de Europese (en daaruit voortvlioeiend, de
         Nederlandse) wetgeving op het gebied van natuurbescherming en stikstof zijn meerdere
         partijen actief. In de onderstaande tabel wordt beknopt uitgezet welke partijen welke rol en
         verantwoordelijkheden/opgaven kennen binnen de wettelijke/juridische kaders (zoals
         uiteengezet in figuur 8) van de (bredere) gebiedsaanpak van het Natura 2000-gebied
         Liefstinghsbroek.
         Tabel 3: Overzicht              van     rol, verantwoordelijkheden/opgaven                                      en        verantwoording        van de
         verschillende partijen betrokken                         bij     de   gebiedsaanpak.
                                       Rol                        Verantwoordelij | Hoe?                                                    Verant-
                                                                  k-heid (kader)                                                            woording
          Provincie                    Toezicht                   Natura 2000;                                Groninger ~~ Aanpak           Rijk
                ”
                                       (waterschappen, |          Wet                                         Stikstof; Natura 2000-
          Groningen                    gemeenten);                Natuurbescheming;                          beheerplan
                                       vergunning-                                                            Liefstinghsbroek
                                       verlening (Geheel       | Wet Milieubeheer;
                                       Whnb); uitvoering       | Wet
                                       (natuurdoelen              Bodembescherming;
                                       EL                         Waterwet
          Gemeenten                    Vergunning-                Ruimtelijke ordening                        Structuurvisies,              Provincie
                                                                                                                                                             21
                                                                                                                                                                0000001580
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20076457
                              verlening                                           bestemmingsplannen         Groningen
                              (Omgevings-
                              vergunning,
                              milieuvergunning)
                              Uitvoering      van
                                                  | Kaderrichtlin     ~~ Water  | Beheerplannen     voor     Rijkswater-
           Waterschap
           Hunze  en
                        ,
                     Aa’s
                              provinciaal beleid | (doelen 2027)                  beheersgebied;
                                                                                          :
                                                                                                             staat; Provincie
                              en -maatregelen                                     vergunning-
                              op het gebied van                                   [toestemmings-
                              water                                               verlening
           Prolander          Uitvoering            Provinciaal          beleid | Inrichtings-plannen,       Provincies
                                                    (natuur;                      uitvoerings-               Drenthe        en
                                                    waterhuishouding;             contracten                 Groningen
                                                    recreatie; landbouw)
           Terreinbeheerder | Beheer;               Natura   2000; Vogel- en    | Beheerplannen              Ministerie    van
          ?                   monitoring;           Habitatrichtlijn;      Wet                               Landbouw,
                              uitvoering            Natuurbescheming;                                        Natuur         en
                                                    Wet stikstofreductie     en                              Voedsel-
                                                    natuurherstel; Verdrag                                   kwaliteit  (LNV);
                                                    van  Malta                                               Provincie
           Landbouw           Conformeren    aan
                                                  | Economische                   Bedrijfsplannen            Eigen
                              beleid, regelingen  | verantwoordelijkheid                                     (verdienmodel);
                                                                                                             Gemeente;
                                                                                                             Provincie; Rijk
         Hierbij moet worden vermeld dat binnen de wettelijke kaders rondom natuurbescherming
         gewoonlijk samenwerking plaats vindt tussen de verschillende partijen. De wettelijk
         vastgelegde doelen rondom instandhouding van natuur en natuurkwaliteit liggen uiteindelijk
         bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, welke verantwoording aflegt
         aan  de EU.
         5.2.2  (Rol in) Gebiedsproces
         Vanuit      de    gesprekshandleiding           is     ingegaan          op     de      rollen,   belangen,         en
         verantwoordelijkheden       van   de  verschillende      stakeholders      binnen     het  gebiedsproces. Hierbij
         is gevraagd naar de rol die men binnen het gebiedsproces vervult en/of kan of wil gaan
         vervullen, de verantwoordelijikheden die men ziet voor henzelf en stakeholders, en de
         belangen van de stakeholders als het gaat om het gebiedsproces. Dit is uiteengezet in tabel
         4.
         Tabel 4: Overzicht      van    rol, belangen       en   verantwoordelijkheden              van  de verschillende
         stakeholders binnen het         gebiedsproces.
                                     Rol  (huidig)            Rol                      Belangen
                                                              (potentieel)
          Provincie                  Faciliterend;            Faciliterend;            Behalen                   juridische
           Groningen                 besluitvormend        |  Trekker                  stikstofdoelen
           Gemeente                  Planologisch;            Planologisch;            Beschermen
           Westerwolde               volgend                  volgend                  werkgelegenheid/bedrijvigheid;
                                     (provinciaal             (provinciaal             instandhouden                   areaal
                                     beleid/doelen)           beleid/doelen)           landbouwgrond (Avebe)
           Gemeente                  Faciliterend;            Faciliterend;            Oplossen                     landelijk
           Stadskanaal               volgend                  volgend                  stikstofprobleem                  voor
                                     (provinciaal             (provinciaal             vergunningverlening
                                     belang/doelen) |         belang/doelen)
                                                                                                                             22
                                                                                                                                0000001581
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20076457
          Waterschap      Hunze     Volgend              Advisering;           Voldoen    aan  KRW-normen.
          en
               Aa’s                 (Provincie);         kennisgevend;
                                    advisering;          uitvoer
                                    kennisgevend
          Natuurmonumenten        | Beheren      eigen | Beheren       eigen | Instandhouding        natuurdoelen
                                    gebied               gebied                Natura 2000/NNN.
          Staatsbosbeheer           Beheren              Beheren               Beheer        eigen        gronden,
                                    bestaande            bestaande             behalen natuurdoelen.
                                    natuur/eigen         natuur/eigen
                                    gebied               gebied
          LTO Noord                 Belangen-            Belangen-             Realiseren    van   een    degelike
                                    behartiging          behartiging           economische                       en
                                    leden;               leden                 maatschappelijke positie van
                                    informerend                                agrariérs.
          Trekkerclub               Alerterend;          Alerterend;           Realiseren van een eerlijk en
          Westerwolde               belangen-            belangen-             transparant (gebieds-)proces;
                                    behartigend;         behartigend;          realiseren        van        eerlijke
                                    kritisch             kritisch              behandeling      van     agrarische
                                                                               sector; delen   van   informatie op
                                                                               het gebied   van  stikstof
          ANOG                      Uitvoering           Helpen          van
                                                                             | Boeren assisteren met de
                                    agrarischnatuur- |   boeren          met | transitie naar agrarisch natuur-
                                    en landschaps-
                                                       | uitvoeren       van
                                                                             | en landschapsbeheer.
                                    beheer (leden)       natuurinclusieve
                                                         landbouw        (op
                                                         vrijwillige basis).
          Stichting    Promotie   | Belangen-            Belangen-             Instandhouding      van    recreatie
          Westerwolde               behartiging          behartiging           en       lokale      bedrijvigheid;
                                    lokale               lokale                leefbare     situatie    in    stand
                                    ondernemers          ondernemers           houden;     realiseren    van    een
                                                                               beheersbare stroom toeristen.
         Binnen      de    overheidsinstanties      (Provincie,     gemeente) en beherende                 instanties
         (Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer) liggen                 de   belangen    en   verantwoordelijkheden
         voornamelijk bij het conformeren aan/behalen van de wettelike kaders rondom natuur en
         stikstof. Bij de gemeenten geldt dit in mindere mate, zij hebben voornamelijk belang bij het
         beschermen van de werkgelegenheid en het zeker stellen van de vergunningverlening.
         Hierdoor ligt er een indirect belang bij het behalen van de stikstofdoelen.
         Voor de    gemeenten    en  het waterschap geldt dat men volgzaam is wat betreft het beleid, de
         plannen    en  de doelen  van   de  provincie. Het waterschap geeft hierbij aan doelen te hebben
         op het gebied van de Kaderrichtlijn Water, maar werkt hoofdzakelijk in opdracht van de
         Provincie. De gemeenten geven aan ondergeschikt te zijn aan provinciale kaders en
         belangen: zij vervult een sturende rol. De centrale overheid wordt een sturende rol
         toebedeeld als het gaat om maatschappelijke belangen.
         De beherende organisaties Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer hebben een rol en
         belangen als het gaat om het beheer en de instandhouding van natuur in hun eigen (beheer-
         )Jgebieden. Natuurmonumenten heeft hierbij verplichtingen in het kader van zowel de Natura
                                                                                                                   23
                                                                                                                      0000001582
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20076457
         2000-status    van  het   Liefstinghsbroek als de NNN-status van het omliggende NNN-gebied,;
         Staatsbosbeheer heeft       hierbij alleen te maken met de NNN-status van haar NNN-gebied.
         De   vertegenwoordigers van de landbouw, LTO Noord en de Trekkerclub Westerwolde
         behartigen beiden belangen van hun achterban: individuele boeren die van €én of beide
         organisaties lid zijn. Het LTO zet zich hierbij voornamelijk in voor een degelijke economische
         en maatschappelijke positie van agrariérs, met nadruk op het kunnen garanderen van een
         verdienmodel op de lange termijn. Dit doet zij middels samenwerking met, en informeren
         van, verschillende partijen op meerdere beleidsniveaus.
         De    Trekkerclub    Westerwolde        is   een   belangenbehartiger voor de lokale agrarische
         ondernemer,      en  draagt zorg      om    een   open en transparant gebiedsproces waarin alle
         informatie over het onderwerp stikstof voor iedereen beschikbaar en vrij inzichtelijk is. Hierbij
         wordt nadruk gelegd op het kunnen aantonen van het bestaan van een overschot aan
         stikstofemissie en -depositie middels concrete metingen en onderbouwing.
         Het ANOG is op het moment van schrijven niet betrokken bij zowel de adviescommissie
         Liefstinghsbroek als de ambtelijke projectgroep, maar is in dit onderzoek betrokken door de
         rol die  zij mogelijk  kan vervullen in de       aanpak rondom de agrarische sector. Doel van het
         ANOG is haar leden te        helpen   in de   uitvoering van agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
         Zi] doet hierin   deelbetalingen      aan    individuele boeren binnen aangewezen mozaieken of
         clusters binnen het ANLDb. Dit         onderwerp     staat grotendeels los van de stikstofdiscussie,
         maar    het ANOG       heeft aangegeven         een  rol te  kunnen  en  willen spelen bij eventuele
         maatregelen gericht op een landbouwtransitie,             onder voorwaarde dat hier    een  financiéle
         bijdrage voor wordt geleverd.
         De   Stichting  Promotie Westerwolde          behartigt de  belangen van   de ondernemers in   en  om
         Westerwolde. Haar        belang ligt bij   het leefbaar houden   van  het gebied, dat wil zeggen het
         vestigingsklimaat     in   stand   houden     en/of  verbeteren  en  leegstand/leegloop voorkomen.
         Hiernaast ligt haar belang bij het promoten van het gebied om een beheersbare stroom
         toeristen te bewerkstelligen, wat op haar beurt de recreatie en bedrijvigheid in stand houdt.
         5.3 Stakeholder invloed         en  interesse
         Uit  hoofdstuk 5.2      is  een   indruk    ontstaan van de relatieve macht/invioed (power) en
         interesse/belang (interest) van de verschillende stakeholders ten aanzien van het
         gebiedsproces. Onder ‘invioed’ verstaat men de machtspositie van de stakeholder ten
         opzichte van het beleid/plan/programma//project: hoeveel en/of welke invioed heeft de
         stakeholder op de besluitvorming? Een indruk van de invioed van de verschillende
         stakeholders wordt weergegeven in figuur X, hieronder:
                                                                                                             24
                                                                                                                0000001583
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20076457
                                                           Affecting and
                                                              Affected
                                                             Moderately
                        Affecting
                                  LTO Ngbrd  -
                                                                                                       aterschap Hunze en Aa's
                                                                                                       tmeente Stadskanaal
                                                                                «
                                                                                  Natuurmonumenten
                                                                    -
                                                                      Stichting Promotie Westerwolde
                                                                    «
                                                                      Prolander
         Figuur           9:   Regenboogdiagram          met   relatieve       invioed    van  de verschillende    prioritaire
         stakeholders.
         De            inviloed   van     de     prioritaire stakeholders kan worden                  uitgezet    tegen     hun
         interesse/belangen              in    een   zogeheten invloed-interessematrix.              Deze   wordt    hieronder
         weergegeven:
                A
         Hoo
               Invioed
          Laag
                                        Interesse                  »
                    Laag                                       Hoog
         Figuur           10: Invlioed-interessematrix        van     de verschillende stakeholders actief binnen het
         Liefstinghsbroek.
         Dit   figuur        is gebaseerd op de resultaten van de interviews, als beschreven in hoofdstuk 5.2.
         De betrokkenen             zijn hierin de agrarische verenigingen en individuele agrariérs: zij hebben
         een groot belang bij ontwikkelingen binnen de stikstofkwestie, maar een beperkte invioed.
         Het LTO Noord en de Trekkerclub Westerwolde hebben meer invioed: het LTO heeft hierbij
         invloed op hoger (landelijk) niveau, terwijl de Trekkerclub Westerwolde invioed kan
         uitoefenen op lokalere schaal. De individuele boeren hebben ook hoge interesse:
         ontwikkelingen binnen de stikstofkwestie hebben naar alle waarschijnlijkheid immers
         effecten op hun bedrijf(-svoering).
                                                                                                                              25
                                                                                                                                 0000001584
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20076457
         De   gemeenten Westerwolde en Stadskanaal hebben relatief lage invioed. Hun invioeden
         liggen binnen de vergunningverlening. Verder zijn zij volgend aan de Provincie Groningen.
         De interesse van de gemeenten ligt echter hoog: dit heeft te maken met de
         vergunningverlening in het kader stikstof en met bestaande gemeentelijke belangen.
         Natuurmonumenten          en  Staatsbosbeheer hebben       een    hoge organisatiegraad en middelen
         om    in te zetten ten behoeve       van   natuurbescherming en -behoud. Hun interesse in de
         stikstofkwestie is ook hoog: ontwikkelingen binnen het onderwerp stikstof hebben immers
         effect op (de kwaliteit van) de juridische en ecologische doelstellingen binnen natuur.
         Het  Waterschap,      het  ANOG, de Stichting Promotie Westerwolde, en de omwonenden zijn
         deel   van  de ‘massa’ ofwel crowd. Het     Waterschap heeft beperkte interesse, aangezien haar
         rol voornamelijk uitvoerend is en er weinig invloed van stikstof op haar opdracht is voorzien.
         De opdracht en rol van het ANOG heeft geen raakvlakken met de stikstofkwestie. Haar
         interesse en invioeden zijn daardoor beperkt. De Stichting Promotie gaf aan inviloed noch
         interesse te hebben binnen de stikstofkwestie.
         De Provincie heeft zowel         een  hoge   invioed als interesse. Dit heeft te maken met haar
         juridische   invloeden
         5.4 Visie
         De verschillende stakeholders zijn vervolgens gevraagd naar hun visie op (de ontwikkeling
         van) het Liefstinghsbroek en omgeving over de medium termijn (~10 jaar). Met de
         ‘omgeving’ wordt bedoeld: het Natura 2000-gebied Liefstinghsbroek, het omliggende NNN,
         en de agrarische bedrijven die hier binnen een straal van drie (3) kilometer omheen liggen.
         Voor    er  ingegaan    wordt op de visies     van  de verschillende stakeholders is het     mogelijk
         handig    een   overzicht te verschaffen   van een    aantal    gebiedsvisies en -plannen gerelateerd
         aan     het   Liefstinghsbroek    en  het   bredere    gebied Westerwolde. Dit overzicht wordt
         weergegeven in de onderstaande tabel:
         Tabel 5: Overzicht      van   relevante gebiedsvisies    en    -plannen.
                                      Organisatie/instelling | Voor             verdere
                                                                 referentie
          Groninger         Aanpak  | Provincie Groningen        Link
          Stikstof (GrAS)
                                  &
          Streefbeeld               | Gemeente                   Link
          Actieplan   Westerwolde
          2030
                                    | \nesterwolde
          Westerwolde        Samen  | Gemeente                   Link
          Verduurzamen
                                      Wesierwolde
          (Visiedocument 2019-
          2022)
          De regio versterken: | Gemeente                          ink
          Verkenning voor een Stadskanaal
          omgevingsvisie
          Regio                Deal                       Deal     Link
                                    | Regio                    |
          Natuurinclusieve
          fandbouw
                                      Natuurinclusieve
                                      Landbouw
         Op   basis   van de definitie van de hier aangehouden definitie van wat verstaan wordt onder
         het  Liefstinghsbroek en omgeving beperkte de gebiedsvisie zich tot twee (2) sectoren zoals
         benoemd in de Groninger Aanpak Stikstof (GrAS): de natuur en de landbouw. De resultaten
         van dit onderwerp op basis van de gesprekken met de (vertegenwoordigers van) de
         prioritaire stakeholders zijn gevisualiseerd in het onderstaande figuur:
                                                                                                            26
                                                                                                               0000001585
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20076457
                                                                                                                            3
                                                       Aanpassen    bedrijfs YSEPac & Natuur(-) (en landschaps-)beheer (2):
                                                                    al
                                                                 g—
                                                              Ee
             Liefstinghsbroek: 14
                                                                        Techni     ‘3
                                                                                                             Stalsystemen:  1
                                                                                                                              l
                                                                                                                     Mest:  1
                                                                                                                              0
                                                                   Ruilverkaveling: 1
                                                                                       |
                                                                        case: |
                                                Natuur: 4
                                                             Overgangszone (2):     4
         Figuur    11:   Sankey-diagram      van  de   genoemde          visie-elementen uit de           gesprekken        met
         de  (vertegenwoordigers van) prioritaire            stakeholders. Wensen                van   stakeholders staan
         aangegeven tussen          haakjes.
         Binnen     dit   figuur is losjes onderscheid gemaakt tussen visies van de verschillende
         stakeholders ten       opzichte van wensen voor het gebied. Wanneer een stakeholder een wens
         uitte ten aanzien van de gebiedsontwikkeling werd deze tussen haakjes genoteerd. Dit gold
         voor bijvoorbeeld de stakeholders die weinig invioed hadden/(nog) geen rol spelen in/op de
         gebiedsontwikkeling, zoals het ANOG en het Waterschap.
         Uit dit figuur blijkt dat voornamelijk wordt gesproken naar een eventuele aanpassing van de
         bedrijfsvoering van de verschillende agrarische bedrijven in het gebied. De Provincie
         Groningen gaf hierbij duidelik aan dat zij waarde hecht aan haar status als
         landbouwprovincie. De gemeente Stadskanaal sloot zich hierbij aan door nadruk te leggen
         op het belang van een vitaal, toekomstbestendig platteland. Ook de gemeente Westerwolde
         merkte op dat de agrarische bedrijvigheid van belang was voor de gemeente/raad (let wel:
         dit is in het kader van de belangen van de grootste gemeentelijke werkgever:
         aardappelmeelfabriek Avebe).
                                                                                                                              27
                                                                                                                                 0000001586
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20076457
         Het  uitplaatsen   of verplaatsen (d.m.v. ruilverkaveling) van de verschillende boerenbedrijven
         wordt minder vaak      genoemd: wanneer genoemd was dit in het kader van de piekbelasters.
         Bij stop en/of uitruil werd nadruk gelegd op de vrijwillige basis van deze maatregelen, al dan
         niet vanuit een overweging (van de boer) op het gebied van toekomstbestendigheid en/of
         opvolger.
         Hiernaast werd     een  aantal keer aangegeven dat      er  behoefte is   aan een zogezegde ‘buffer-*
         of overgangszone tussen de bestaande landbouw             en  de  natuurgebieden (al dan niet van de
         NNN/Natura 2000). Dit staat in los verband met            een   aangepaste bedrijfsvoering: er werd
         aangegeven dat      een  overgangszone tussen natuur       en  landbouw effecten kan hebben op het
         gebruik   van  hulpstoffen  en aan   het  palet van  gewassen. Een dergelijke overgang draagt bij
         aan   de landbouwtransitie      (zoals  beschreven in de GrAS en genoemd in de verkenning
         Omgevingsvisie Stadskanaal, en Omgevingsvisie Westerwolde).
         5.4.1  Aangaande    de landbouw
         Bij het uiten  van  de verschillende visies    en wensen voor het Liefstinghsbroek en omgeving,
         en  dan  specifiek  de  landbouw,   is vanuit  praktisch alle stakeholders gesproken over dan wel
         de situatie waarin de landbouw zich verkeert, dan wel wat er nodig is om de gewenste
         situatie (de aangepaste bedrijfsvoering/overgangszone landbouw/natuur) te bereiken.
         Een groot deel van de onvrede binnen de landbouwsector is te wijten aan zowel de
         weggevallen vergunningverlening van het voormalig Programma Aanpak Stikstof: dit geeft
         onzekerheid op juridisch gebied en, in het verlengde hiervan, op het gebied van financiering
         van bijvoorbeeld bedrijfsuitbreiding. Deze situatie is deels tot stand gekomen door het
         zwalkende beleid van de overheden op verschillende (Rijks-, Provinciaal- en gemeentelijk)
         niveaus. Hiernaast heerst argwaan vanuit de agrarische sector richting de Provincie
         Groningen als instituut: de agrariérs zijn onder de indruk dat de Provincie de belangen van
         de agrarische sector secondair stelt aan de belangen van de industrie (Eemshaven, Delfzijl).
         Hiernaast stelde de Trekkerclub Westerwolde dat de media                 verantwoordelijk  is voor het
         negatief framen, ofwel in beeld brengen,       van de  agrarische   sector.
         Een aantal    partijen erkende dat de agrarische      sector vanuit het    landelijke/maatschappelijke
         heel snel   verantwoordelijk wordt gesteld voor       haar stikstofemissies.    Hierbij werd door een
         tweetal   partijen specifiek opgemerkt dat juist      de maatschappij verantwoordelijk is voor de
         huidige situatie rondom landbouw en natuur: een oplossing zit dan binnen het combineren
         van de maatschappelijke wensen en doelen als het gaat om landbouw en natuur(-beheer).
         De    visie(s) en     wensen     op    het  gebied    van    gebiedsontwikkeling wat betreft het
         Liefstinghsbroek     en  omgeving    die in deze    analyse in kaart zijn gebracht liggen bij het
         behouden van de landbouw onder voorwaarde dat hierbij bedrijfsaanpassingen plaats
         vinden in de richting van Agarisch Natuur- en Landschapsbeheer en/of natuurinclusieve
         landbouw. Over ruilverkaveling en/of uitplaatsen van boerenbedriven werd slechts in
         beperkte mate gesproken. Dit komt overeen met de prioriteiten en koppelkansen die worden
         besproken in de omgevings- en gebiedsvisies op Provinciaal en gemeentelijke niveaus.
         Ook wordt de      wens    uitgesproken om een mogelijke overgangszone tussen (bestaande)
         natuur   en  landbouw te    realiseren, ter vermindering van de ‘harde’ scheiding tussen natuur
         en landbouw en hierbij een bijdrage te leveren aan het verminderen van de randinvioeden
         van de landbouw op bijvoorbeeld het grond- en oppervlaktewater. De Provincie Groningen
         bemerkt wel dat dit mogelijk effect heeft op de bedrijfsvoering van de agrarische ondernemer
         —
           bijvoorbeeld door het aanpassen van maaien, bemesten en/of het palet aan gewassen.
         Bij het realiseren    van  deze visies en/of    wensen   erkenden nagenoeg alle stakeholders dat
         het  uitgangspunt moet zijn dat het verdienmodel van de betrokken agrariérs in stand moet
         worden gehouden (toekomstbestendige bedrijvigheid). Hierbij werden voornamelijk zorgen
         geuit over het systeem: de huidige agrarische sector is gebaseerd op schaalvergroting om
                                                                                                             28
                                                                                                                0000001587
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20076457
         het verdienmodel in stand te kunnen houden.      Hierbij worden de kleine marges op agrarische
         producten,    en  de afwezigheid van een verdienmodel gebaseerd op extensivering genoemd.
         De Provincie merkte hierbij op dat de afwezigheid van een dergelijk alternatief model (deels)
         wordt tegengehouden door bestaande, gevestigde belangen.
         Om toe te werken      naar de  visie(s) en wensen wat betreft het Liefstinghsbroek en omgeving
         zijn  meerdere kansen     en  knelpunten geidentificeerd. Een (gedeeld) huidig knelpunt ligt op
         het gebied van de markt en de kleine marges die worden geboden voor het Nederlands
         agrarisch product: het verdienmodel van de boeren. Hier moet wel bij vermeld worden dat
         meerdere stakeholders aangaven dat de (verdeling van de) winst en marktsystemen niet
         binnen het bereik van het gebiedsgerichte proces ligt. De Trekkerclub Westerwolde sprak
         hierbij specifiek over de verschillende wensen en kwaliteitseisen van de agrarische
         producten die niet gecompenseerd worden door de maatschappij, maar worden verhaald op
         de agrarische ondernemers. Een eventueel ander verdienmodel kan aansluiten op
         maatschappelijke trends, doelen, en wensen. Een Kkansrijke optie is hierbij de
         maatschappelijke trend van lokaal consumeren: de Provincie identificeerde hierbij dat er
         mogelijikheden moeten zijn binnen het stimuleren van de korte keten regionale branding.
                                                                                  —
         De   meningen van de stakeholders waren verdeeld als het gaat om het ‘oplossen’ van het
         huidige systeem/agrarisch verdienmodel. Een groot aantal stakeholders legt de
         verantwoordelijkheid bij de ketenbedrijven, overheid en/of de maatschappij als het gaat om
         alternatieve verdienmodellen. De Provincie Groningen geeft hierbij in het bijzonder aan dat
         de uiteindelike maatregelen concreet, realistisch en goed doorvoerbaar (panklaar) moeten
         zijn. Hiernaast wordt aandacht geboden aan het moeten garanderen van een
         langetermijnvisie voor de agrarische sector, zodat situaties die zich in het verleden hebben
         afgespeeld voorkomen kunnen worden. Denk bij verleden situaties aan het bieden van
         overeenkomsten voor 6 jaar die vervolgens worden opgeheven door een verscheidenheid
         aan   redenen.
         5.4.2  Aangaande Duitsland
         De   stikstofdepositie in Nederland komt ten dele uit het buitenland (import). In het kader van
         de Nederlandse (en dus ook Groningse) stikstofdiscussie wordt hierbij vooral (de invioed
         van) Duitsland genoemd. De verschillende stakeholders zijn bevraagd naar hun zorgen over
         de Duitse invioed op de Nederlandse stikstofopgave, dan wel naar de Duitse opgave op EU
         niveau.
         De    zorgen/frustraties over Duitsland zijn (deels) gegrond in het gebrek aan Duitse
         stikstofmaatregelen. De Nederlandse agrarische sector heeft sinds omstreeks de jaren "90
         actief wijzigingen doorgevoerd in bijvoorbeeld stalsystemen en mestopslag en -verwerking.
         Deze ontwikkelingen zijn in Duitsland niet of nauwelijks doorgevoerd: het LTO gaf het
         voorbeeld van het bovengronds uitrijden van mest en de afwezigheid van daken op silo’s. Dit
         zorgt bij de Nederlandse agrariérs voor onbegrip en ontevredenheid. Het LTO erkende
         hierbij wel dat de situatie in Duitsland, maar ook in bijvoorbeeld Frankrijk, anders kan worden
         aangepakt gezien de landsopperviakte tegenover de hoeveelheid vee in de genoemde
         landen.
         De    Duitse   stikstofaanpak staat echter ook onder druk: de Europese Commissie heeft
         Duitsland    begin Juni 2021 in gebreke gesteld wat betreft stikstofemissies. Duitsland is
         hierdoor verplicht gesteld hun stikstofemissies aan te pakken. Meerdere partijen merkten op
         dat Duitsland meer stikstof vanuit Nederland importeert dan andersom, hoewel de factor bij
         alle partijen behalve de Provincie Groningen (4x) onbekend was. Het is aangeraden de
         precieze hoeveelheden stikstofemissie/-depositie tussen Nederland en Duitsland te
         bevestigen vanuit de stikstofberekening/gebiedsanalyse.
                                                                                                      29
                                                                                                         0000001588
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20076457
         6 Concluderend
         Deze    analyse  richtte zich op het beantwoorden        van de volgende  leidende vragen:
              1.  Welke stakeholders/actoren        zijn bij het  Liefstinghsbroek en  omgeving   betrokken  en
                  wat is hun rol?
         De actoren die betrokken          zijn bij de gebiedsgerichte aanpak/gebiedsontwikkeling zijn al
         betrokken binnen de         gebiedscommissie; adviescommissie en/of ambtelijke projectgroep.
         Deze bestaan uit (vertegenwoordigers van) overheidsorganisaties (Provincie Groningen;
         Gemeenten Westerwolde en Stadskanaal, Waterschap Hunze en Aa’s; Prolander),
         beherende instanties (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten), vertegenwoordigers van
         landbouw en bedrijvigheid (LTO Noord; Trekkerclub Westerwolde; ANOG; Stichting
         Promotie Westerwolde), en individuele boeren, bewoners, en ondernemers.
         De Provincie     Groningen speelt      een  faciliterende rol in het  gebiedsproces. Dit vertaalt zich
         mogelijk    naar een   trekkersrol als het   gaat om de volgende stappen van het gebiedsproces:
         dit heeft te maken met haar verantwoordelikheden als het gaat om natuurwetgeving en de
         aanwezigheid van specialisme, kennis, en mankracht.
         De gemeenten Stadskanaal en \Westerwolde geven aan een meer faciliterende en/of
         volgende rol te hebben. Dit heeft te maken met de status van het Liefstinghsbroek als zijnde
         Natura 2000-gebied: ook wat provinciale kaders en provinciale belangen betreft zijn de
         gemeenten aan de Provincie onderworpen. Waar mogelijk geven zij wel aan te kunnen
         faciliteren.
         Ook het     Waterschap Hunze en Aa’s geeft aan een volgende (aan de Provincie) rol te
         hebben in het     gebiedsproces: zij heeft verantwoordelijkheden binnen de Kaderrichtlijn Water
         en is op dit gebied uitvoerend. Deze rol kan zich uitbreiden naar een uitvoerende rol zodra
         maatregelen op het gebied van de waterhuishouding genomen moeten worden.
         Het LTO     geeft aan   een  belangenbehartigende rol te spelen naar haar achterban toe, met als
         doel   een  degelijke  economische      en maatschappelijke positie van agrariérs te realiseren. De
         Trekkerclub Westerwolde doet dit ook, maar legt ook zwaarte bij het realiseren van eerlijke
         behandeling van de agrarische sector. De Trekkerclub speelt binnen het gebiedsproces een
         alerterende    en  kritische rol.
         Het  ANOG, hoewel (nog) niet betrokken bij het gebiedsproces, geeft aan een mogelijke rol te
         kunnen     spelen in het assisteren van boeren met de transitie naar agrarisch natuur- en
         landschapsbeheer.
              2. Welke belangen en opgaven spelen er bij de verschillende actoren?
         De  juridische opgaven van de verschillende partijen liggen binnen de Europese wetgeving
         op het gebied van Natura 2000 en de daaruit voortvloeiende Vogel- en Habitatrichtlijnen. De
         stikstofdepositie heeft effect op de instandhouding van de wettelijk beschermde soorten en
         habitats in het Liefstinghsbroek. Vanuit deze kaders is de Structurele Aanpak Stikstof
         opgezet, met de daaruit voortvloeiende (juridische) opgave van 50% reductie in de nu
         geémitteerde stikstof in 2030. Voor het bereiken van de juridische en ecologische doelen
         dragen de overheidsinstanties en deels de beherende organisaties, verantwoordelijkheid.
         Wat betreft het      gebiedsproces      hebben de     Provincie  Groningen en beherende instanties
         Natuurmonumenten         en  Staatsbosbeheer      een   belang bij het instandhouden van de soorten
         en habitats zoals beschreven in het Europese (en daaruit voortvioeiende Nederlandse)
         natuurbeleid.       Het    Waterschap        draagt hierbij      indirect  aan   bij   middels    haar
         verantwoordelijkheden binnen de Kaderrichtlijn Water. De Gemeente Westerwolde legt haar
         belang bij het beschermen van de werkgelegenheid en instandhouden van het areaal aan
                                                                                                             30
                                                                                                                0000001589
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>20076457
         landbouwgrond; de gemeente            Stadskanaal heeft     belang bij het herstellen/heropstarten  van
         de  vergunningverlening.
         Binnen de agrarische organisaties (LTO Noord; Trekkerclub Westerwolde; ANOG) lopen de
         belangen uiteen. Het LTO Noord beoogt een degelijke economische en maatschappelijke
         positie van agrariérs te realiseren. De Trekkerclub Westerwolde beoogt van eerlike
         behandeling van agrarische sector te realiseren. Hiernaast zet zij zich in voor een open,
         eerlijk en transparant gebiedsproces met tijdig en volledig delen van informatie op het gebied
         van stikstof met alle (geinteresseerde) betrokkenen/achterban. Het ANOG heeft (nog) geen
         belang bij de stikstofdiscussie, maar heeft belang bij het assisteren van boeren binnen de
         transitie naar agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
         De   Stichting Promotie Westerwolde legt haar belangen bij het instandhouden van recreatie
         en   lokale  bedrijvigheid (middels realiseren van een beheersbare stroom toeristen) en het
         instandhouden van een leefbare situatie in de dorpen.
              3.  Welke visie hebben actoren op het gebied? Welke kansen               en  bedreigingen  zien zij
                  (als het gaat om (toekomstige) gebiedsontwikkeling)?
         De visies     van   de verschillende stakeholders op het Liefstinghsbroek en omgeving zijn
         voornamelijk     gericht op de natuur en de omliggende landbouw. De Provincie Groningen en
         Gemeenten Westerwolde             en Stadskanaal hechten waarde aan de agriculturele sector:
         verminderen      van   het agrarisch areaal is hierdoor geen gewenste optie. Wel wordt er vanuit
         meerdere partijen de visie (of wens!) uitgedrukt voor aangepaste bedrijfsvoering van de
         verschillende agrariérs, bijvoorbeeld middels agrarisch natuur- en landschapsbeheer en/of
         natuurinclusieve landbouw.
         Ook wordt      er  gesproken     over    het realiseren   van  een  mogelijke overgangszone tussen
         (bestaande)     natuur   en  landbouw. Dit    om   de ‘harde’ scheiding tussen landbouw en natuur te
         verzachten     en  hierbij tegelijkertijd bij te dragen aan het verminderen van de      randinvioeden
         van   de landbouw. Dit heeft         mogelik effecten op de bedrijfsvoering en/of       het  palet aan
         gewassen wat      ingezet kan worden op deze gronden.
         Het voornaamste        aandachtspunt     als het  gaat om het kunnen realiseren van deze visie(s) en
         wens(en) ligt bij     het verdienmodel     voor  de agrarische ondernemers, en het onvermogen om
         rendabel te blijven bij bedrijffsaanpassingen. Dit wordt voornamelijk toegeschreven aan het
         huidige systeem (i.c.m. de marktwerking), waardoor het niet rendabel is aanpassingen aan
         het bedrijffssysteem te maken. Enkele stakeholders geven aan zorgen te hebben over de
         levensvatbaarheid van het systeem (van schaalvergroting en intensivering) op de lange
         termijn. Er wordt echter erkend dat dit op nationaal (en dus niet provinciaal) niveau moet
         worden geadresseerd.
         Een kans     ligt bij  het combineren     van   maatschappelijke   wensen   en  doelen met  agrarische
         productie.   Lokaal    consumeren     is een  voorbeeld   van een  huidige trend die eventueel  ingezet
         kan worden in het verdienmodel van de agrarische ondernemers. Het ANOG geeft aan te
         kunnen assisteren in een eventuele omslag naar agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
         Vrijwel alle stakeholders geven aan dat de betrokken agrarische ondernemers moeten
         worden voorzien van zekerheid als het gaat over hun verdienmodel, of dat nou is via
         productafnemers of via subsidies of regelingen zoals de Regio Deal Natuurinclusieve
         Landbouw.
         De verschillende stakeholders erkennen de situatie waarin de landbouw zich bevindt. De
         agriculturele sector heeft middels zwalkend overheidsbeleid en waargenomen Provinciale
         prioritering (van sectoren) een zekere argwaan ontwikkeld richting deze instituties. Na het
         wegvallen van het Programma Aanpak Stikstof en de daarbij horende vergunningverlening
         hebben de agrariérs extra onzekerheid, op zowel juridisch als economisch vlak, over de
         toekomst van hun bedrijf.
                                                                                                              31
                                                                                                                  0000001590
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>20076457
         Hiernaast werden zorgen geuit over de maatschappelijke               waardering   van  de  agriculturele
         sector door het     negatief framen door de media.
         Het is   hierbij dus van belang dat de agrariérs helderheid krijgen over de vergunningverlening
         van,    en   perspectief voor, hun bedrijf. Hierbij moet worden gecommuniceerd over de
         juridische opgave wat betreft stikstof en de rol die de agrarier mogelijk kan spelen binnen het
         realiseren van koppelkansen en opgaven in het kader van bijvoorbeeld de Regio Deal
         Natuurinclusieve Landbouw.
         Het verdienmodel       van de agrarische ondernemers werd door nagenoeg alle stakeholders
         vermeld als     zijnde een onzekerheid voor de agrarische sector. Eventuele mogelijkheden die
         hen binnen de gebiedsgerichte aanpak stikstof worden geboden moeten hier rekening mee
         houden. Vanuit de agrariér mag hierbij verwacht worden dat men de maatschappij niet
         overvraagt, vanuit de overheid en/of overheidsinstanties moet hierbij aandacht worden
         geschonken aan het kunnen garanderen van een verdienmodel op de lange termijn, maar
         ook bijvoorbeeld op het gebied van maatregelen. Maatregelen zullen concreet, realistisch en
         goed doorvoerbaar moeten zijn op bedrijfsniveau. De overheid wordt benoemd als partij die
         zorg moet dragen voor de markt, de winstmarges op producten voor afnemers en het
         eventueel compenseren van marktverlieswaardes bij een mogelike omslag naar aangepaste
         bedrijfsvoering.
              4.   Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken           bij de gebiedsaanpak?
         De actoren toonden allen        grote  bereidheid  om mee     te werken    aan de  stakeholderanalyse.
         Het contact met de         onderzoeker werd      zeer    goed   ervaren.   Ook de   vragenlijst die ter
         voorbereiding op werd gestuurd werd ervaren als zijnde duidelik en overzichtelijk. Het
         onderwerp stikstof ligt gevoelig bij de verschillende partijen, maar de mogelijkheid om in een
         individueel gesprek de verschillende aandachtspunten/belangen te benadrukken werd
         gunstig ervaren.
         Wegens      de   ontwikkelingen en maatregelen rondom het COVID-19 virus is het overgrote
         deel   van   de  gesprekken digitaal (Microsoft Teams of Zoom) gevoerd. Slechts één gesprek
         werd persoonlijk (‘aan de keukentafel’) gevoerd. Dit gesprek werd uiterst positief ervaren
         voor zowel de interviewers als de geinterviewde. Het is zeer raadzaam om deze persoonlijke
         gesprekken door te trekken wanneer mogelijk (bijvoorbeeld zodra de betrokken partijen
         volledig zijn gevaccineerd, met gezichtsmasker en op gepaste afstand). Dit geldt ook voor
         de vergaderingen van de adviescommissie c.g. ambtelijke projectgroep.
         Het is raadzaam om de resultaten van dit rapport mee te nemen in een vervolg op het
         gebiedsproces. Wederzijdse erkenning voor de verschillende zorgen en belangen van de
         partijen is hoogstwaarschijnlijk bevorderlijk voor het gebiedsproces, mits deze zorgen en
         belangen serieus worden genomen en er realistische en draagbare maatregelen worden
         voorgesteld. Punt van aandacht hierbij is dat deze analyse de belangen en zorgen van de
         verschillende individuele (pacht-)boeren en omwonenden (nog) niet heeft meegenomen.
         De        vervolgstappen        binnen      deze      analyse       (het     interviewen     van      de
         boeren/pachters/omwonenden)             en   eventuele     vervolggesprekken met de prioritaire
         stakeholders zullen moeten worden          uitgevoerd door een partij die al enige bekendheid heeft
         met het     gebiedsproces     en  de verschillende stakeholders. Ook is het raadzaam dat deze
         partij  een  mate  van  neutraliteit vertoont en affiniteit heeft met de manier   van data-analyse.
                                                                                                               32
                                                                                                                  0000001591
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>20076457
         Appendix        1:  Gesprekshandleiding
         INLEIDING GESPREK
             eo
                  Toestemming vragen opname gesprek. Bespreken van gebruik van data (intern
                  rapport/extern rapport).
             eo
                  Uitleggen doel van het gesprek (stakeholderanalyse Liefstinghsbroek e.o., peilen
                  belangen/opgaven/rol/visie/relaties).
                       o   Liefstinghsbroek (natuurgebied), omgeving betreft de bufferzone er om heen
                           (NNN) plus de agrarische bedrijven.
             eo   Voorstellen interviewer en geinterviewde: functie/rol in gebiedsaanpak/bedrijf/etc.
          BETREFFENDE LIEFSTINGHSBROEK E.O.
             eo   Voelt  men   zich betrokken   bij de omgeving van  het Liefstinghsbroek?  In welke mate?
                  Waarom wel/niet?
             eo   Hoe ziet   men    (omgeving) Liefstinghsbroek  over 10  jaar? Welke plaats  heeft:
                       o   Natuur
                       o   Landbouw     (Uitkopen/koppelkansen met    andere
                           opgaven/natuurinclusief/ecologisch/etc)
                       o   Recreate
                       o   Ondernemerschap?
         Waar ziet     men:
                                Voor        eigen | Sector(en)          Bevoegd            Bedrijven
                                 bedrijf/organisat                      gezag/overheid
                                 ie                                     sinstanties
          Kansen
          Wat is    er  nodig
          om      kans      te
          verwezenlijken?
          Knelpunten
          Wat is er nodig
          dit knelpunt op
          te lossen?
          Wie   is/zijn daar
          verantwoordelijk
          voor?
          Wie        moet(en)
          de          kosten
          dragen?
          Kunnen          die
          kosten ook door
          meerdere
          partijen (deels)
          gedragen
          worden/Moeten
          ze            100%
          worden    vergoed
          of kan     het ook
          deels?
                                                                                                         33
                                                                                                            0000001592
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>20076457
          Eigen middelen
          ja/nee?
         BETREFFENDE DE STIKSTOFAANPAK
              eo Wat verwacht de stakeholder    van   de  gebiedsgerichte aanpak?
                      o   Wat verwacht  men  als het  gaat om de verschillende sectoren?
                 Welke voordelen/nadelen voorziet de stakeholder?
                 Heeft de stakeholder middelen beschikbaar       en wil hij/zij deze inzetten t.b.v. de
                 gebiedsgerichte aanpak?
         RELATIES MET DE ANDERE STAKEHOLDERS
              eo Met welke groepen onderhouden       jullie normaal contact? Hoe ervaart     men   dit
                 contact?
              eo Hoe is het contact met  (specifieke  stakeholder   (boeren, overheidsinstanties, beheer,
                 etc)
                                Agrari | Vertegenwoord | Provincie/gem | Watersc | Bedrijv | Ande
                                ers      igers        van
                                                            | eente               hap        en         rs
                                         agrariérs
          Hoe ervaart    men
          contact?
          Wat    verwachten
          jullie  vanuit    de
          andere   partijen?
          Waar    loopt men
          tegen     aan      in
          communicatie?
          Wat zouden     jullie
          veranderen/verb
          eteren    aan     de
          communicatie?
                                                                                                           34
                                                                                                              0000001593
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>20076457
         Annex 2:      Internship presentation
         This  annex   presents the Powerpoint presentation slides of the final internship presentation
         (on July 1%, 2021) for the advisory committee, which consists of officials from the various
         priority stakeholders within the area process of the Liefstinghsbroek.
                                                                                                        0000001594
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>20076457
                                                                           We
         Prolander
                                                          (eT oJT=To Ko [Tg ed pI {]
                                                          “E141  o ELE LG (0)
                                                          Liefstinghsbroek
                                                          Stakeholderanalyse
                   Leidende vragen
                   1. Welke stakeholders/actoren  zijn betrokken   bij het
                      Liefstinghsbroek en wat is hun rol?
                   2. Welke  belangen  en opgaven hebben de stakeholders?
                   3. Welke visie hebben de verschillende stakeholders op het
                      gebied? Welke kansen en bedreigingen zien zij als het gaat
                      om (toekomstige) gebiedsontwikkeling?
                   4. Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken      bij de
                      gebiedsaanpak (stikstof)?
         Prolander
                                                                                     13
                                                                                        0000001595
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>20076457
         Van stakeholders...
                                                                                               ———
         Verschil stakeholders    en actoren:
         Belang (stake)    versus actie!
         = Veel stakeholders, minder actoren.
         Stakeholders op veel verschillende                                                                      gies
         niveaus:                                                                                                      ee
         «+
             Qverheid                                                                                                              die
         +
             (Natuur-)beheer                                                                                                   got
                                                                                                                       a
         *
             Agricultuur                                                                                                       h
         +
             Onderwijs & Wetenschap
             Lokale belangenbehartigers
         .
                                           en
                                                                  —-_                        ED
                                                                                                            lll         BLL
             individuen...                                      Rabpiohiionk
                                                                                                       7
                                                                                             (i)
                                                                                                              Usman
                                                                                                                     Wop sim
                                                                                                an Wetenachap
                                                                                             Orders
            Prolander                                                                                 SE
                 Naar actoren!
                 Voornaamste actoren al betrokken      bij gebiedsproces Westerwolde;                                      adviescommissie
                 LB of ambtelijke   projectgroep (m.u.v. ANOG)
                                                                                             -
                                                                                                  Frovincie                  -
                                                                                                                                  Groningen
                                                             wm
                                                                  OETA      iNStANT es s—
                                                                                          |       Gemeente
                                                                                                                 >
                                                                                                                             -
                                                                                                                                Westenwalde
                                                           |                                                                     Stadskanaal
                                                                                                                             -
                                                                                          |  -
                                                                                                 Waterschap                  - Hunze
                                                                                                                                       en Ax's
                                                                   Agentschappen       ——   =      Predander
                                                           ET
                                       i.
                                                                                            HSws
                                                                                             mes
                                                           CR
                                                                  Stichting Pramaotia
                                                                     Wasterwaolde
                                                           [=       Ondernamers
                                                 Ceri —_—              Bawonar
                                                                 ToerksuenWrecreanten
                                                                       articuliens
                                                                    landeigenaren
                                                                                                                                               14
                                                                                                                                                  0000001596
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>20076457
            Waar            liggen                de         opgaven?
                                                       Wet
                                                 Naturbascharming
                             FOO
                                 TIN RIO ay ABBR                   Wim
                                                                         sik
                                                                              |iofred
                                                                                         an                       Structurele Aanpak
                                 Stik ol (TAS)                       natuurverbe tering                                 Stikatof
                      Overheidsorganisaties:
                      +
                          Juridische en ecologische
                                                                                              Bronmastragalan                               maa ragolan
                                                                                                                                       Harada
                          verplichtingen
                      +
                           Europees kader (Natura
                          2000)
                         +
                              Daaruit voortvloeiend:
                              Natuurbeleid op NL &
                              provinciaal niveau
                         «
                              Stikstofdepositie
            FY                aandachtspunt voor
            em
            Prolander
                              instandhoudingsdoelen
                                  Rol            en       belangen
                                                                                                                                 Belang
         Provincie Groningen                                  Besluitvormend, faciliterend, trekkend                             Instandhouding soorten      en habitats
         Gemeente(n)                                          Volgzaam       aan      Provincie; faciliterend     waar           Instandhouding (agrarische)
                                                              mogelijk                                                           werkgelegenheid; herstellen
                                                                                                                                 vergunningverlening
         Waterschap                                           Volgzaam aan Provincie; uitvoerend;                                Instandhouding soorten      en habitats; behalen
                                                              adviseren; kennisgeven                                             doelen KRW
         Staatsbosbeheer/Natuurmonumenten                     Beheren eigen           gebieden                                   Instandhouding soorten      en habitats
         LTO                                                  Belangenbehartiging; informeren;                 adviseren         Realiseren  degelijke economische &
                                                                                                                                 maatschappelijke positie agrariérs
         Trekkerclub Westerwolde                              Belangenbehartiging; alerterend;                kritisch           Realiseren  eerlijke behandeling agrarische
                                                                                                                                 sector; realiseren transparant gebiedsproces
                                                                                                                                 & helderheid   over   metingen  en volledig
                                                                                                                                 delen informatie
         ANOG                                                 (Nog) geen; mogelijk           assisteren met transitie            (Nog)  geen
                                                              naar ANLb
         Stichting Promotie Westerwolde                       Belangenbehartiging locale ondernemers;                            Instandhouden    van   lokale bedrijvigheid;
                                                              promotie gebied Westerwolde                                        realiseren beheersbare stroom toeristen
                                                                                                                                                                        16-8-2021 6
                                                                                                                                                                                    I
             Prolander
                                                                                                                                                                                    15
                                                                                                                                                                                       0000001597
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>20076457
                        Gebiedsvisie                 en wensen...
                                                                                                                        3
                                                       A    Ser bus
                                                                    its CREREECS natuur(-) (en landschaps-)beheer (2)
                 Liefstinghsbroek: 14
                                                                                                                  Mest 1
                                                           Owvergangszone (2): 4
                                                                              Hier kan een voettekst komen te staan  16-8-2021    7
                                                                                                                                     I
         Prolander
                        Gebiedsvisie                  en wensen...                         (2)
                         »   Voornamelijk     ideeén richting eventuele aanpassingen aan
                         bedrijfsvoering     van de verschillende      agrarische bedrijven:
                             =
                                  Provincie Groningen hecht waarde aan haar status als
                                  landbouwprovincie;
                             »
                                  Gemeenten hechten belang aan agrarische bedrijvigheid.
                         » Aandacht      voor overgangszone landbouw-natuur:
                             =
                                  Kansen binnen aangepaste bedrijfsvoering agrarische
                                  ondernemingen;
                             =
                                  Draagt bij aan koppelkansen/landbouwtransitie;
                             =
                                  Alsmede verminderen randinvioeden.
         A                                                                     Hier kan een voettekst komen te staan    16-8-2021   8
                                                                                                                                      I
         Prolander
                                                                                                                                      16
                                                                                                                                         0000001598
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>20076457
                   Realiseren onder voorwaarden!
                   »  Aandachtspunt ligt bij agrarisch verdienmodel:
                      =
                         Huidig systeem dwingt schaalvergroting en intensivering
                         af;
                          =
                             Alternatief verdienmodel   (extensivering)     is niet
                             rendabel.
                      =
                         Zorgen   over  levensvatbaarheid   systeem op termijn.
                   »  Kansen binnen combineren       maatschappelijke      wensen en
                      doelen binnen    agrarische sector.
                      =
                         |okaal   consumeren...
                   »  Overeenstemming: Agrarische ondernemers moeten worden
                   verzekerd   van verdienmodel op lange termijn (buiten
                   bestuurlijke termijnen)
                                                                                                       16-8-2021
         Prolander
                   Betrekken             van     actoren         bij
                   gebiedsaanpak...
                   »  Overeenstemming over knelsituatie landbouw
                      =
                         \eranderend (overheids-)beleid
                      »
                         Juridische (en economische) onzekerheid na wegvallen
                         PAS -> vergunningverlening
                   DP Helderheid   gewenst   over vergunningverlening       van,    en
                      perspectief  voor, de agrarische onderneming.
                   »  Garanderen    van  duurzaam verdienmodel      en    bieden      van
                      concrete, realistische, doorvoerbare maatregelen.
                      =
                         Communicatie vereist     over juridische opgave;
                      »
                         Rol die  agrarische  ondernemer    mogelijk kan spelen           binnen
                         provinciale plannen   en  opgaven
                                                                 Hier kan een voettekst komen te staan  16-8-2021
         Prolander
                                                                                                                  17
                                                                                                                     0000001599
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>