<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20079335
         StalSens-Oren: meetsystemen            voor
         sllelabiERlnalelplivelglale   Rana ISS   Eg We l=
         veehouderij
                 WAGENINGEN
                 UNIVERSITY & RESEARCH
                                                           0000001836
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20079335
         0000001837
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20079335
         StalSens-Oren: meetsystemen voor
          bedrijfs-monitoring van emissies in de
         veehouderi]
         Deskstudie         naar  de   mogelijkheden         voor directe emissieregistratie
         !
           Wageningen Livestock Research (WLR)
         2
           Energieonderzoek    Centrum Nederland  (ECN)
         2
           Rijksinstituut voor Volksgezondheid en  Milieu (RIVM)
         Wageningen       Livestock Research
         Wageningen,       BEY  2018
                                                                                           Rapport  1099
                                                                                                        Rijksinstituut  voor Yolksgezondheid
                         WAGENINGEN                                                                SES  en  Milieu
                         UNIVERSITY & RESEARCH                          \   aZ                          Mrnfeterie van
                                                                                                        Welzijmen Spor
                                                                                                                                 raid,
                                                                                                                       Volksgozond
                                                                                                                                             0000001838
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20079335
                      H.,D                       R.  Melse,  J. Mosquera,     N.          J.P.M.  Ploegaert, J. Vonk. 2018. StalSens-
         Oren: meetsystemen voor                  bedrijfsmonitoring      van emissies in    de  veehouderij. Deskstudie naar de
         mogelijkheden              voor  directe emissieregistratie. Wageningen Livestock            Research, Rapport 1099.
         Samenvatting              NL
         In de       regulering      van   emissies van     ammoniak, fijnstof       en geur vanuit stallen in de    veehouderij zijn
         emissiefactoren opgenomen                   gebaseerd    op metingen      aan  systemen volgens      een  meetprotocol, waarbij
         de     bedrijven        worden beocordeeld op de        aanwezigheid van de systemen voor het verkrijgen             van een
         vergunning.             Een alternatieve     benadering is te reguleren op basis van directe continue
         bedrijfsmonitoring             van  emissies    waarbij de veehouder zelf stuurt op het voldoen aan een vastgestelde
         emissie-eis. Deze             aanpak vraagt de ontwikkeling van een deugdelijk en betaalbaar
         bedrijfsmonitoringssysteem. Dit rapport gaat in op de technische mogelijkheden en perspectieven voor
         ontwikkeling, en geeft een overzicht van de eisen waaraan een meetsysteem voor het vastleggen van
         de emissies            zou  moeten voldoen.
         Summary             UK
         Regulations            on emissions of ammonia, fine dust and odour from livestock barns are based on emission
         factors of          specified housing systems derived from field testing programmes of prototypes. Compliance
         with emission             regulations is verified by inspection       on   the presence of   specified housing systems     on
         farms. An alternative              regulatory approach is to rely        on a  farm based monitoring system that allows
         farmers to           comply with     a  specified  emission    target by mitigation     measures    of their own  choice. To
         enable this           approach    the  development      of a  reliable and cost affordable farm monitoring system is
         needed. This report             provides     an overview    of current technical options and perspectives for
         development,             as  well  as a  list of requirements that farm monitoring systems for emissions would need
         to meet.
         Dit     rapport       is gratis te downloaden op https: //doi.org/10.18174/448129 of op
         www.        wur.nl/livestock-research (onder Wageningen Livestock Research publicaties).
         © 2018 Wageningen Livestock Research
         Postbus           338, 6700 AH Wageningen, T 0317 48 239 53,                   EEE:                        "|,
         www.        wur.nl/livestock-research. Wageningen Livestock Research is onderdeel van Wageningen
         University & Research.
         Wageningen Livestock Research aanvaardt geen aansprakelijkheid                            voor  eventuele schade
         voortvloeiend uit het             gebruik    van  de resultaten    van   dit onderzoek of de toepassing      van  de adviezen.
         Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze                   uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
         gemaakt            worden door middel         van druk, fotokopie,      microfilm of op welke    wijze dan ook zonder
         voorafgaande toestemming                   van  de  uitgever   of auteur.
         |
             ISO 9001
                              De certificering volgens ISO 9001 door DNV onderstreept ons kwaliteitsniveau. Op al onze
                              onderzoeksopdrachten zijn de Algemene Voorwaarden van de Animal Sciences Group van
                              toepassing. Deze zijn gedeponeerd bij de Arrondissementsrechtbank Zwolle.
           m—
           i        Ww
           GECERTIFICEERD |
         Wageningen Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                                         0000001839
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20079335
         Inhoud
              Woord vooraf
              Samenvatting
              Inleiding
              1.1    Aanleiding
              1.2    Doelstellingen
              1.3   Onderzoeksvragen
              1.4   Leeswijzer
              Overzicht  meetprincipes
              2.1   Algemeen
              2.2    Concentratiemetingen
                    2.2.1  Lichtverstrooiing
                    2.2.2 Inductie
                    2.2.3  Metaaloxides
                    2.2.4  Elektrochemisch
                    2.2.5  Infrarood
                    2.2.6  Foto ionisatie detector
              2.3   Debietmetingen
                    2.3.1  Pulsenteller/toerentalmeting
                    2.3.2  Drukverschil
                    2.3.3  Bepaling via COz-massabalans
              2.4   Omgevingsvariabelen
                    2.4.1  Weerstandsverandering
              Prestatiekenmerken      sensoren
              Beschikbare   sensoren
              4.1   Concentratiemetingen
                    4.1.1  Ammoniak
                    4.1.2  Geur
                    4.1.3  Fijnstof
                    4.1.4  Koolstofdioxide
              4.2   Omgevingsparameters      en productiekenmerken
              4.3   Onderzoekslijnen   en toekomstige ontwikkelingen
              Huisvestingssystemen      en  gemeten concentraties
              5.1   Huisvestingssystemen    en  management
              5.2   Overzicht gemeten concentraties
              Programma     van  eisen
              6.1   Prestatiekenmerken
              6.2   Registratie
              6.3   Randapparatuur
              6.4   Validatieprotocol meetsysteem
              Antwoorden op de vragen
              Literatuur
                                                                     0000001840
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20079335
         0000001841
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20079335
         Woord vooraf
         De emissies van ammoniak en geur       zijn al jarenlang belangrijke onderwerpen binnen de veehouderij.
         Daaraan is   afgelopen  jaren de emissie  van  fijnstof (PMig) toegevoegd.    Om de emissies       terug   te
         dringen  is via  regelgeving voorgeschreven    dat bedrijven  technische   maatregelen     moeten     toepassen     in
         de stallen.  Op  basis van  metingen zijn daarbij  de emissiefactoren   van  deze technieken       vastgelegd.     Er
         zijn ook managementmaatregelen waarmee de           emissies  zijn terug te  dringen.   De inzet daarvan zal
         echter per   bedrijf een andere emissie geven. Om de veehouder meer vrijheid te geven in welke
         maatregelen en combinaties van maatregelen worden toegepast om de emissies te beperken, zou een
         aanpak gebaseerd op het voldoen aan een emissie-eis middels continue bedrijfsregistratie van
         emissies voordelen bieden. In dit rapport wordt een eerste inventarisatie gedaan van eisen aan
         meettechnieken die nodig zijn om een betrouwbaar meetsysteem op te kunnen zetten voor deze
         continue registratie.
         Dit rapport is tot stand gekemen via een nauwe samenwerking tussen het Energieonderzoek Centrum
         Nederland (ECN), Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en Wageningen Livestock
         Research, met financiering vanuit de pluimveesector en het Ministerie van Infrastructuur en
         Waterstaat.   Wij willen alle betrokkenen bedanken     voor  hun  bijdrage  aan deze inventarisatie.
         Projectleider
                                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1099    5
                                                                                                                                 0000001842
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20079335
         6 | Wageningen Livestock Research Rapport 1099
                                                        0000001843
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20079335
         Samenvatting
         In de  veehouderij     wordt   gestreefd      naar   het ontwikkelen       van  bedrijfssystemen        en
         managementmaatregelen            die de uitstoot       van   geur,   ammoniak, (fijn-)stof       en  alle daaraan verbonden
         componenten drastisch terugbrengen.                 De  huidige regulering      voor   stalemissies uit de      veehouderij       is
         gebaseerd     op  specifiek  omschreven emissiearme               bedrijfssystemen       met  vastgestelde algemene
         emissiefactoren in de verschillende            regelgevingen. Een aantrekkelijk            alternatief    voor deze zogenoemde
         middelvoorschriften-regelgeving,            is  een   opzet   via doelvoorschriften waarbinnen emissiearme
         technieken flexibeler kunnen worden              ingezet    en  snellere innovatie met minder kosten              mogelijk    is.
         Voorwaarde      voor  deze   aanpak     is dat   een   betrouwbaar      systeem    van    directe  emissieregistratie       via
         bedrijfsmonitoring      aantoont of doelveoorschriften worden               nageleefd.    Om de kansen        van een
         regelsysteem     via directe   emissieregistratie         in beeld te   brengen    is er   behoefte   aan een     verkenning       van
         de stand   van   de techniek rond       bedrijfsmonitoring        en  te verwachten       ontwikkelingen.
         Het doel van deze studie was een             verkenning      uit te voeren naar de stand van de techniek van
         meetsensoren voor directe          registratie     van  de stalemissies uit de       veehouderij,      in de vorm van
         ammoniak, fijnstof      en  geur. Koolstofdioxide wordt hierin              eveneens    meegenomen, omdat deze vaak als
         (natuurlijke) tracer gebruikt wordt            om   de  verversingsgraad       van  de stalruimte vast te stellen. Verder
         wordt aandacht besteed         aan   de directe meting         van   de ventilatiehceveelheid        en omgevingsparameters
         als temperatuur      en  relatieve   vochtigheid (RV).         De hiervoor beschikbare         meetprincipes worden
         toegelicht   in hoofdstuk    2, samen met         enkele reeds in de       veehouderij toegepaste meetprincipes.
         Hoofdstuk 3     geeft  weer   welke    prestatiekenmerken           een  rol spelen bij het meten van concentraties                met
         behulp   van   sensoren,   waarna      in hoofdstuk 4 een overzicht wordt gegeven van beschikbare sensoren.
         De invloedfactoren vanuit de verschillende               huisvestingssystemen         in de   veehouderij      op het meten       van
         emissies worden kort       besproken       in hoofdstuk      5,  samen    met een overzicht van         gemeten     concentraties
         bij diverse onderzoeken       naar    emissies.      Op basis    van  de eerdere hoofdstukken wordt in hoofdstuk 6
         een  programma       van  eisen  voor     meetsystemen beschreven.
         De  doelstelling   is vertaald in een aantal         onderzoeksvragen die op basis            van   de informatie in
         hoofdstukken 2 t/m 6 als        volgt zijn beantwoord:
         1.   Welke technische eisen moeten              er gesteld    worden    aan een    volledig meetsysteem          voor   stalemissie
              op  een  praktijkbedrijf en     welke eisen       aan   de hierin opgenomen meetsensoren                en  randapparatuur?
              De  metingen dienen betrouwbare resultaten op                   te leveren op basis waarvan veehouder en
              controlerende instantie inzicht          krijgen in het niveau en het verloop van de emissie in verhouding
              tot de in de vergunning vastgelegde maximale waarde. \Voorwaarden daarbij zijn dat het
              meetsysteem zelfstandig functioneert en beperkt gevoelig is voor verstoringen van buitenaf (zoals
              vervuiling   en  stroomuitval).      Het meetbereik        van   de  sensoren    zal voldoende moeten          zijn  om
              concentraties    gedurende      minimaal 95%          van   de  monitoringstijd     te kunnen meten         (zie  hoofdstuk
              5.2)  en  de  randapparatuur        zal vooral moeten zorgen           voor een    veilige opslag     van   de  gemeten data.
              Benodigd    toezicht op drift-risico’s       van   het betreffende      meetsysteem, frequenties           van   herkalibraties
              en  onderhoudseisen dienen omschreven te                  zijn.  Om te kunnen       garanderen      dat het   meetsysteem
              voor  bedrijfsmonitoring       hieraan voldoet wordt aanbevolen              een   validatieprotocol      te ontwikkelen
              geént op de benadering         die in het     RvO-validatieprotocol        voor   NHz-meetmethoden is uitgewerkt.
         2.   Welke meetsensoren zijn momenteel beschikbaar                      voor  concentratiemetingen: ammoniak (NH3),
              fiinstof (PM     en  PMz,5),   geur   en   koolstofdioxide      (C02)?
              Uit de inventarisatie in deze studie komt naar voren dat er voor NHsz                      en  CO: al    sensoren
              beschikbaar zijn voor toepassing in de              stal, die perspectiefvol zijn       voor inzet in een
              bedrijfsmonitoringssysteem. Voor NHs zijn (nog) geen sensoren beschikbaar voor
              buitenluchtmetingen. De 0 ppm als onderkant van het meetbereik die vaak wordt aangegeven
              door de fabrikanten is niet realistisch en schept geen duidelijkheid over de detectiegrens van de
              sensor.   Voor CO;    zijn wel sensoren beschikbaar die de concentratie buiten nauwkeurig kunnen
              meten. Sensoren voor         langdurige continue meting van PMyg-concentratie hebben nog problemen
              met  vervuiling bij hoge      concentraties zoals in         pluimveestallen.      Voor geur is de       uitdaging geschikte
                                                                                                Wageningen  Livestock Research Rapport 1099    7
                                                                                                                                                 0000001844
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20079335
             proxy-gassen per       diercategorie      vast te  stellen,  die   een  goede afspiegeling zijn     van  de  vrijkomende
             geur in de betreffende situatie.
             Welke aanvullende technische             randapparatuur      is momenteel beschikbaar voor een
             bedrijfsmeetsysteem?
             De  belangrijkste     factor in deze is het betrouwbaar           opslaan    van  de gemeten waarden. Hiervoor zijn
             goede loggers      beschikbaar. Daarnaast ook het voorkomen                  van  dataverlies door stroomuitval. Ook
             hiervoor zijn betaalbare        oplossingen aanwezig.
             In hoeverre voldoen de          geinventariseerde meetsensoren en technische randapparatuur aan het
             programma      van   eisen    van een    meetsysteem voor stalemissie en in weflke onderdelen van het
             programma      van   eisen wordt momenteel niet voorzien?
             Veel  van  de  genoemde        sensoren     zullen kunnen voldoen        aan   de eisen die worden     gesteld.  Ook
             randapparatuur       zal kunnen voldoen.         Belangrijker    is echter dat het     complete meetsysteem
             betrouwbare informatie levert. Hiervoor zal het               monitoringssysteem integraal         moeten worden
             gevalideerd tegen       een   referentie-systeem.
             Welke   bedrijfsmeetsystemen zijn            met beschikbare meetsensoren en             randapparatuur op Korte
             termijn realiseerbaar?
             Op basis   van   de in deze studie verzamelde informatie               blijkt dat  er nog geen   compleet
             meetsysteem beschikbaar is             voor  toepassing op stalniveau of bedrijfsniveau. De verwachting is
             dat  dergelijke systemen         voor   meting   van  NHs-verwijderingsrendementen            van  luchtwassers op
             korte termijn    (ca.   1-2  jaar),   en   NHz-emissies uit mechanische          geventileerde pluimvee- en
             varkenstallen op      middellange termijn (ca.         2-3  jaar)   beschikbaar     kunnen zijn. Toepassing in
             natuurlijk geventileerde        stallen   wordt   eveneens     realiseerbaar    geacht maar vraagt een complexer
             systeem    en  daarmee      meer    tijd  voor  ontwikkeling     en  validatie  met referentie-methodes.
             Complete meetsystemen             voor   het  meten  van   de   emissies    van  fijnstof (PMio en PMz    5) laten nog
             wat  langer   op zicht wachten.         Matschappelijke en/of politieke druk om de emissie van fijnstof
             verder terug te     dringen kan hier echter mogelijk zorgen voor een versnelling. Dit laatste geldt ook
             voor  andere emissies.
             Voor geur zullen eerst        goede proxy-gassen        moeten worden         gevonden die    in het veld meetbaar
             zijn. Hiervoor is fundamenteel onderzoek              naar   de relatie tussen geurconcentratie         (volgens
             sensorische    meetmethode)          en  geurcomponenten noodzakelijk. Pas              wanneer  deze zijn    vastgelegd
             voor  de verschillende sectoren, zal het ontwikkelen                van een    compleet meetsysteem mogelijk
             worden.
             Welke technische       ontwikkelingen zijn noodzakelijk om tekortkomingen in het programma van
             eisen op te   lossen, welke zijn hierbij perspectiefvol, en wat zijn de aanbevelingen voor het
             ondersteunen en versnellen van perspectiefvolle ontwikkelingen?
             Om te komen tot betrouwbare              meetsystemen       is het   belangrijkste    element te zorgen dat     er een
             validatieprotocol     wordt    ontwikkeld,     waarmee     richting   ontwikkelaars     duidelijke  voorwaarden    voor
             prestatie-eisen     worden     vastgelegd. Systemen getest volgens              dit protocol zijn  dan in staat
             betrouwbare informatie          over   de  geregistreerde     emissies te genereren.       Ontwikkelingen kunnen
             verder versneld worden door het uitzetten              van    pilot-systemen     in de verschillende    diercategorieén
             waarmee door veehouders en toezichthouders ervaring kan worden opgedaan. De
             meetnauwkeurigheid, kwaliteitsborging en onderhoudsschema’s kunnen binnen deze pilots worden
             getoetst. Lessen hieruit kunnen worden benut                voor    grootschalige toepassing      van
             bedrijfsmonitoring.
         8 | Wageningen Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                                                      0000001845
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20079335
          1                   Inleiding
          1.1                 Aanleiding
         In de    veehouderij wordt gestreefd naar het ontwikkelen van bedrijfssystemen en
         managementmaatregelen die de uitstoot van geur, ammoniak, (fijn-)stof en alle daaraan                                  verbonden
         componenten drastisch             terugbrengen.      De  werkwijze    in de   huidige regulering     voor    stalemissies uit de
         veehouderij is gebaseerd op specifiek omschreven emissiearme bedrijfssystemen met vastgestelde
         algemene emissiefactoren in de verschillende regelgevingen (zoals bv. in de ‘Regeling ammoniak en
         veehouderij’ en de ‘Regeling geurhinder en veehouderij"). Deze aanpak kent een aantal nadelen die
         door meerdere betrokken              partijen als innovatie-remmend worden beschouwd.                   De nadelen hebben
         betrekking        op onder    meer:
         «  de   lange doorlooptijd van start innovatie tot het moment van opname                        in de  regelgeving      via
            plaatsing op de lijst met beschikbare emissiearme systemen;
         «  het principe dat elk in de          regeling opgenomen emissiearm-systeem door elke producent geleverd
            kan    worden, zolang voldaan wordt aan de systeembeschrijving in de regeling, waardoor de prikkel
            voor    individuele     bedrijven    om   te investeren in innovatieve technieken en            metingen      voor een
            emissiefactor wordt          afgeremd!?;
         +  de relatieve starheid         van  het systeem gua combineren            van  stal-  en  managementmaatregelen;
         «  het ontbreken         van  stimulans     en verantwoordelijkheid       op   bedrijfsniveau     om emissiearme         systemen
            optimaal       te laten functioneren.
         Deze nadelen          zijn hoofdzakelijk terug      te voeren op het     zogenoemde ‘middelvoorschriften’-karakter
         van   de    huidige regelingsaanpak.          Een alternatief voor deze       aanpak is een omslag naar een regeling
         gebaseerd op 'doelvoorschriften’-aanpak                 in de  vorm   van   directe  emissieregistratie. Bij deze werkwijze
         wordt gerequleerd op basis van een afgesproken emissiedoel dat op bedrijfsniveau via een permanent
         meetsysteem wordt gevolgd. Vanaf de ontwikkeling                      van het stelsel van vastgestelde emissiefactoren
         in de    jaren negentig       is deze   aanpak als    een  aantrekkelijk alternatief veelvuldig naar voren gebracht,
         maar     ook als telkens onhaalbaar beoordeeld door het ontbreken van                      geschikte    en   betaalbare
         meetapparatuur,
         Met recente         ontwikkelingen op het gebied         van meetsensoren zijn de technische mogelijkheden voor de
         realisatie     van    deze  aanpak tegen aanvaardbare kosten echter veel dichterbij gekoemen, met name voor
         ammoniak-          en  fijnstofemissie.    Deze   aanpak    levert  potentieel belangrijke       voordelen:
         «  Iedere ondernemer kan             volledig   naar  eigen inzicht    emissie reducerende        maatregelen       via
            stalaanpassing         en  managementmaatregelen            doorvoeren die het best        bij het eigen     bedrijf   passen,
            zonder daarbij         binnen de randvoorwaarden          van   middelvoorschriften te hoeven           blijven.
         «  Innovatie in emissiearme technieken hoeft niet                 noodzakelijkerwijs meer via een middelvoorschrift-
            lijst  te  lopen.    Via de doelvoorschrift-route is       kenniseigendom beter beschermd en zal er meer
            stimulans       voor   investering    in innovatieve technieken       zijn.
         «  Technieken kunnen sneller             en  met minder kosten ontwikkeld worden omdat                 er  geen    tijd nodig   is
            voor    meten      en  vaststellen   van   emissiefactoren. Nationale        en regionale    emissiereductie-doelen
            kunnen daardoor sneller worden               gehaald.
         +  De    verantwoordelijkheid van ondernemers om te voldoen aan de voorschriften van een emissiearm
            systeem is omgezet in een verantwoordelijkheid een gegeven emissie-niveau niet te overschrijden.
            Maatregelen worden hierdoor veel effectiever uitgevoerd. Afnemers van emissiearme technieken
            zullen leveranciers         aanspreken op voldoende kwaliteit om benodigde prestatieniveaus te halen.
         «
            Doelmatige handhaving door vergunningverlenende overheden wordt vereenvoudigd doordat de
            benodigde informatie           via het bedrijfsmonitoringssysteem kan worden aangeleverd.
         Deze     aanpak brengt ook risico’s met zich mee die bij de technische ontwikkeling en implementatie
         moeten worden meegenomen. Deze risico’s hebben                        betrekking op onvoldoende technische
         betrouwbaarheid           en  nauwkeurigheid van meetsystemen, fraudegevoeligheid, gebrekkig onderhoud                             en
         robuustheid. Veel          hangt daarom af van wat de technische mogelijkheden van beschikbare
           Vanwege opmerkingen         over deze  problematiek door leveranciers  van  technieken, is vanuit het Ministerie   van  I&W een
            traject gestart    om  de opname   van  technieken in de Nederlandse   regelgeving aan  te passen. Het is de   bedoeling  om
            daarbij   de leverancier  van  de technieken  meer  bescherming   van de innovatie te bieden. Zie brief   aan  de Tweede Kamer
            van   21  juni  2017 m.b.t.  aanpassingen stalbeoordeling   TacRav.
                                                                                                Wageningen  Livestock Research Rapport 1099   9
                                                                                                                                                0000001846
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20079335
         meetsensoren         zijn  en wat te     verwachten valt         van  de  ontwikkelingen      op dit terrein. Om de kansen         van
         een    aanpak gebaseerd op doelvoorschriften                   via directe   emissieregistratie in beeld te brengen is          er
         behoefte      aan een     verkenning       van   de stand     van   de techniek    en te verwachten       ontwikkelingen.
          1.2               Doelstellingen
         Het doel     van   deze studie      was een      verkenning      uit te  voeren naar     de stand   van   de techniek     van
         meetsensoren voor directe registratie van de stalemissies uit de                         veehouderij4,     in de vorm van
         ammoniak, fijnstof en geur.             Koolstofdioxide wordt          eveneens     meegenomen, omdat deze vaak als
         (natuurlijke) tracer gebruikt            wordt    om    de  verversingsgraad       van  de stalruimte vast te stellen. Verder
         wordt aandacht besteed             aan   de directe      meting    van  de ventilatiehoeveelheid        en omgevingsparameters
         als temperatuur         en  relatieve    vochtigheid (RV).         Deze laatste twee      parameters kunnen een rol spelen in
         de  aansturing       van   de  klimaatbeheersing en/of zijn benodigd                voor  het   corrigeren    van   de door  sensoren
         gemeten       concentraties. Naast de           huidige    stand   van   de techniek is het doel de te verwachten
         ontwikkelingen op korte            en  lange termijn       in beeld te    brengen,    om   daarmee het       perspectief   voor
         directe emissieregistratie op            bedrijfsniveau       te kunnen vaststellen.
          1.3               Onderzoeksvragen
         Voor het bereiken van de             doelstellingen zijn       de  volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
         1.   Welke technische eisen moeten                 er  gesteld    worden    aan een    volledig meetsysteem          voor stalemissie
              op    een  praktijkbedrijf      en   welke eisen      aan   de hierin opgenomen meetsensoren               en   randapparatuur?
         2.   Welke meetsensoren zijn momenteel beschikbaar                         voor   concentratiemetingen: ammoniak (NH3),
              fijnstof (PM1o      en   PMs),     geur   en   koolstofdioxide      (CO)?
         3.   Welke aanvullende technische                randapparatuur        is noodzakelijk    en   momenteel beschikbaar          voor een
              bedrijffsmeetsysteem?
         4,   In hoeverre voldoen de            geinventariseerde          meetsensoren      en  technische     randapparatuur       aan het
              programma van eisen van een meetsysteem voor stalemissie en in welke onderdelen wordt
              momenteel niet voorzien?
         5.   Welke     bedrijfsmeetsystemen zijn             met beschikbare meetsensoren en               randapparatuur op korte
              termijn realiseerbaar?
         6.   Welke technische          ontwikkelingen zijn noodzakelijk             om   tekortkomingen       in het programma van
              eisen op te       lossen,   welke zijn     hierbij perspectiefvol,       en wat   zijn de aanbevelingen         voor  het
              ondersteunen         en  versnellen      van   perspectiefvolle ontwikkelingen?
          1.4               Leeswijzer
         Voor het meten          van  concentraties in de lucht worden diverse                meetprincipes toegepast.          Deze
         meetprincipes        worden     toegelicht     in hoofdstuk      2,  samen    met enkele andere in de         veehouderij
         toegepaste meetprincipes. Hoofdstuk                   3  geeft   weer   welke  prestatiekenmerken         een   rol  spelen bij het
         meten      van  concentraties met          behulp    van   sensoren,     waarna    in hoofdstuk 4     een   overzicht wordt
         gegeven      van   beschikbare       sensoren.      De invioedfactoren vanuit de verschillende              huisvestingssystemen
         in de    veehouderij op het        meten van emissies worden kort               besproken      in hoofdstuk     5, samen met een
         overzicht     van   gemeten concentraties bij diverse onderzoeken                    naar   emissies.    Op basis     van de eerdere
         hoofdstukken wordt in hoofdstuk 6                  een   programma       van eisen voor     meetsystemen beschreven.
         Hoofdstuk 7 ten         slotte, geeft de antwoorden             weer  op de in   paragraaf 1.3 gestelde onderzoeksvragen.
         %
           Het   project richt zich dus  niet op het meten    van   emissies vanaf  bijvoorbeeld vrije uitlopen of beweiding.
         10    |  Wageningen  Livestock Research  Rapport  1099
                                                                                                                                                0000001847
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20079335
         2                 Overzicht meetprincipes
         2.1               Algemeen
         Dit project richt zich op stoffen         waarvoor     binnen de diverse    wettelijke regelingen in de veehouderij
         (Regeling    ammoniak       en   veehouderij (Rav), regeling geurhinder en veehouderij (Rgv), Regeling
         beoordeling      luchtkwaliteit    (fijnstof))   waarden zijn opgenomen. Het betreft hier dus ammoniak                   (NHs),
         geur   en  fijnstof (PMi0     en  PMzs).   Tevens wordt koolstofdioxide        (CO:) besproken omdat deze als
         natuurlijke    tracer    gebruikt   wordt   bij het  vaststellen  van  emissies    uit natuurlijk geventileerde stallen.
         Waar NHs, PM1o, PMz,5 en CO: direct in de stal gemeten kunnen worden, wordt de geuruitstoot in de
         huidige praktijk indirect via een sensorische methode gemeten. Geur uit stalgebouwen heeft een
         complexe samenstelling met veel componenten die lastig direct meetbaar zijn met chemisch-
         analytische methoden. Daarom wordt de geurconcentratie (uitgedrukt in de sensorische eenheid
         OUg/m?) in stalluchtmonsters door geurpanels in een laboratorium bepaald. Geur kan daarom bij
         directe meting aan de bron alleen op afgeleide wijze benaderd worden, bijvoorbeeld met sensoren
         voor viuchtige organische stoffen (VOS), waterstofsulfide {(H2S) of NHz als samenhang met
         geurbeleving.
         In dit  rapport wordt regelmatig de term ‘sensor’ gebruikt. Hiermee wordt in de engste betekenis                            van
         het woord het basiselement bedoeld dat                een  signaal afgeeft   waaruit de concentratie van het te meten
         gas of stof wordt       bepaald.    Dit element is vaak onderdeel van een           groter geheel.     Zo heeft het element
         een  stabiele    voeding nodig       en moet    het signaal   dat het element     afgeeft (bv.   een   voltage) nog worden
         vertaald    naar een     af te lezen waarde. Hiervoor zijn        andere,   veelal  elektronische,     onderdelen     nodig die
         samen met het element in een beschermende behuizing worden geplaatst. Het geheel (element,
         elektronische apparatuur voor omzetting signaal en beschermende behuizing) wordt in de praktijk
         vaak sensor genoemd. Als in deze behuizing ook de mogelijkheid aanwezig is om de waarde af te
         lezen,   wordt het     geheel doorgaans aangeduid           als monitor. Een     volwaardig meetsysteem voor de
         continue    registratie    van   emissies bevat daarnaast        een  datalogger    voor de opslag van alle benodigde
         informatie     (naast   concentraties ook       ventilatiedebiet, kalibraties)    en  software voor het       berekenen,
         uitlezen   en   inzichtelijk maken      van   de meetresultaten. De prijs       van een   sensor, of basiselement dat het
         signaal afgeeft,      is daarmee een onderdeel van de           prijs van   het totale meetsysteem of monitor            en
         daarmee niet       bepalend     voor  de prijs   van  het  geheel.
         Voordat    we   de verschillende typen         sensoren   behandelen die op de markt zijn         volgt eerst een kort
         overzicht    van   de verschillende meetprincipes          van  de  sensoren.    Fijnstof wordt over het algemeen met
         sensoren gemeten volgens een lichtverstrooiingsprincipe (optisch), hiernaast zijn er ook sensoren op
         de markt die gebruik maken van door stofdeeltjes veroorzaakte inductie. Verschillende soorten gas
         (waaronder NHz, COz en geurvormende gassen) kunnen met twee meetprincipes gemeten worden:
         metaaloxides       en  elektrochemisch. De CO:-concentratie kan ook               gemeten worden        met infrarood
         sensoren.     Vluchtige organische        stoffen kunnen     gemeten    worden met      een  foto ionisatie detector.
         Grootheden als       temperatuur       en  relatieve   vochtigheid   kunnen   gemeten worden door middel             van
         weerstandveranderingen.            Hieronder    volgt   een uitleg van  de verschillende     meetprincipes.
         De sensortechnieken staan echter niet stil. Het is              goed mogelijk     dat fabrikanten ook andere
         meetprincipes toepassen.           Sensoren worden steeds         meer   als black box   verkocht,     waardoor niet of
         lastig  te achterhalen is welk        meetprincipe gebruikt wordt.
         2.2               Concentratiemetingen
         2.2.1             Lichtverstrooiing
         Sensoren     voor   fijnstof   maken    over   het algemeen gebruik       van  de verstrooiing    van   licht veroorzaakt
         door de    stofdeeltjes.     Een lichtbron    schijnt   op lucht  waar  de  fijnstofdeeltjes   in zitten en de     deeltjes
         zorgen    voor   verstrooiing     van  dit licht. Een fotodiode    {over   het algemeen     een   array   aan   diodes) vangt
         vervolgens      het verstrooide licht op. De fotodiode wordt           over  het   algemeen geplaatst       onder    een  hoek
         van  45°   van    de lichtbron. Hoe groter        een  deeltje hoe   langer  het licht verstrooid zal worden         naar  de
                                                                                           Wageningen Livestock Research Rapport 1099   11
                                                                                                                                           0000001848
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20079335
         fotodiodes    en  hoe   meer deeltjes hoe vaker er licht verstrooid wordt. Hierdoor                 is dan ook uit het
         signaal   van  de  fotodiode(s) de concentratie fijnstof te schatten.
         2.2              Inductie
         Er zijn ook enkele      sensoren      op de markt die     gebruik    maken    van   zogencemde      ‘inductieve elektrificatie’
         om   fijnstof te meten.      Hierbij   wordt lucht    naar een    geisoleerde, geleidende meetkop geleid.            Wanneer
         een   stofdeeltje   in contact komt met de          meetkop,     zorgt dit  voor een    lading.  Deze   lading   wordt
         vervolgens versterkt        en  omgezet     in een   signaal die   correleert met de      fijnstofconcentratie (Sintrol
         website, bezocht 19-1-2018).             Kalibratie op locatie    waar  de   sensor   ingezet wordt     is  nodig, aangezien
         het type fijnstof invloced heeft        op het   signaal.
         2:2.3            Metaaloxides
         De  geleidbaarheid      van    metaaloxide verandert onder de invlioed            van   absorptie   en  desorptie van een
         bepaald gas.     Door de weerstand van de metaaloxide te meten is het dan cok                       mogelijk de concentratie
         van een    bepaald gas te schatten. In de afgelopen tientallen jaren hebben nieuwe materialen                          en
         nieuwe    fabricagemethodes het mogelijk gemaakt dat dit type sensoren betrouwbaarder en
         betaalbaarder werden          (Williams, 1999). Grote voordelen van metaaloxidesensoren zijn de kleine maat
         (enkele millimeters), het geringe gewicht (paar gram), de korte reactietijd, lage detectielimiet en lage
         stroomconsumptie (Rai et al., 2017). Het grootste nadeel                   van   dit type  sensor is   dat de   geleidbaarheid
         van   de metaaloxide niet per definitie door één gas beinvloed wordt. Hierdoor komt het                         voor  dat de
         aanwezigheid      van een     ander gas     en niet   het  doelgas   de geleidbaarheid verandert,          waardoor   er een
         onjuiste   concentratie van het         doelgas   wordt   geschat (Fine     et al., 2010).    Naast  andere    gassen kunnen
         metaaloxides ook        beinvioed worden door temperatuur en vochtigheid. Een ander nadeel is dat de
         responscurve niet       lineair is (Wang et al., 2010), wat de kalibratie van de metaaloxidesensoren
         bemoeilijkt.
         2.2.4            Elektrochemisch
         De meeste elektrochemische sensoren maken                    gebruik  van   de  amperometrische methode (Engelse
         term:   amperometric mode). Hierbij vindt              er een   elektrochemische reactie        plaats tussen het doelgas        en
         een   elektrolyt waarbij      een  stroom ontstaat       afhankelijk   van   de concentratie     van  het gas    (Stetter  en   Li,
         2008).   De sensor bestaat over het           algemeen      uit drie elektrodes    genaamd:      de werk-,    referentie-   en
         tegenelektrode.      In de werkelektrode vindt reductie of oxidatie              plaats   met het   doelgas.    De elektrische
         lading gegenereerd op de werkelektrode wordt gebalanceerd door een reactie in de tegenelektrode.
         Om lineariteit    en gevoeligheid van de sensor te garanderen wordt de werkelektrode door middel van
         de referentie-elektrode op een bepaalde potentiaal gehouden. Het verschil tussen werk- en
         tegenelektrode genereert een stroom die gelinkt is aan de concentratie van het doelgas (Mead et al.,
         2013).   Voordelen ten       opzichte    van   metaaloxide     sensoren    zouden    zijn: lagere detectielimiet, lager
         stroomgebruik       en  minder    gevoeligheid     voor   temperatuur, vochtigheid         en  andere gassen. Over het
         algemeen zijn     elektrochemische         sensoren     groter  en  duurder dan de metaaloxide-sensoren             (Rai  et  al.,
         2017).   Met het afnemen         van   de beschikbare hoeveelheid         elektrolyt    neemt ook de     gevoeligheid     af.
         Zeker in een omgeving met hoge en/of sterk variérende concentraties kan het aanbeveling verdienen
         de sensoren na een bepaald aantal ‘draaiuren’ (uitgedrukt als som van de over tijd gemeten
         concentraties) te vervangen. Dit zou per merk en type sensor proefondervindelijk vastgesteld moeten
         worden.
         2.2.5            Infrarood
         Infrarood   sensoren meten         volgens    een  optisch principe. Ze staan ook wel bekend als NDIR (Non-
         Dispersive Infra-Red)        sensoren. Een       lichtbundel wordt     uitgezonden waarna gassen een deel van dit
         licht absorberen voordat het bij de detector aankomt. Een bepaald type gas absorbeert de straling van
         bepaalde golflengtes. De detector meet het spectrum van het licht, en door naar de hoogte van
         bepaalde pieken te kijken kan de concentratie van bepaalde gassen bepaald worden. Deze
         concentratie wordt verkregen met behulp van de wet van Beer-Lambert. De absorptiecoé&fficiént
         gebruikt in deze wet, is afhankelijk van de gasconcentratie en het absorptievermogen van het gas in
         12   | Wageningen  Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                                             0000001849
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20079335
         kwestie   (Hodgkinson      et al., 2013). Vergeleken      met metaaloxides en elektrochemische sensoren               zijn
         infrarood sensoren duurder, Voordelen van infrarood sensoren zijn snelle reactiesnelheid                     (frequentie
         van  1  Hz), lange levensduur        en lage stroomconsumptie (Gibson        en  MacGregor, 2013). Nadeel kan het
         optreden   van   kruisgevoeligheid      met andere gassen      zijn omdat absorptie    in de   gekozen golflengtes
         door meerdere gassen kunnen worden beinvloed.
         2.2.6           Foto ionisatie detector
         Een foto ionisatie detector       (FID  of in het  Engels: PID)   zendt  hoogenergetische      fotonen uit die     viuchtige
         organische componenten          icniseren. De    gevormde    ionen zorgen voor een     stroom, die een maat vormt
         voor het totaal aan vluchtige organische stoffen. Iedere lamp met een ionisatiepotentiaal onder de 12
         eV is in principe geschikt, omdat in schone omgevingslucht geen of nauwelijks componenten met een
         lager ionisatiepotentiaal voorkomen. Meest gangbaar is een lamp van 10,6 eV omdat deze gevoelig is
         voor de meeste stoffen. De output van een FID loopt van ppb-niveau tot duizenden ppm’s, doorgaans
         lineair zelfs bij een mix aan meetbare gassen. Hiermee is gelijk ook het grootste nadeel van een FID
         gegeven: de     sensor is verre van      selectief.
         2.3             Debietmetingen
         Om de emissie te      bepalen     uit een stal is naast de concentratie van het gas of        (fijn-)stof, ook het
         ventilatiedebiet    nodig.
         2a]             Pulsenteller/toerentalmeting
         Voor het meten      van  het ventilatiedebiet wordt      gebruik gemaakt van      meetwaaiers of meetventilatoren
         waarvan    het toerental    een    maat is voor het   verplaatste debiet. Voor    het opnemen       van   het toerental
         worden    puls-cpnemers gebruikt. Eén type werkt met             een elektronisch    oog”:  een   lichtstraal wordt
         onderbroken door       een  schijfije  met  gaatjes op de   rotoras. Een ander    principe werkt     met Hall-effect
         opnemers.    Hierbij wordt de wisseling        van een   magnetisch veld gedetecteerd.       De elektrische
         geleidbaarheid    van een     Hall-sensor verandert onder invloed        van de magnetische flux. Op de as wordt
         een  magneet, met op de omtrek Noord-             en  Zuidpolen, gemonteerd die bij rotatie pulsjes genereren.
         Ook bestaan     er  debietmeters met       een stroomuitgang. Daarbij is een kleine dynamo            aan   de  as
         gekoppeld.    Deze   geeft   een   geringe stroomsterkte afhankelijk van het toerental.
         2.3.2           Drukverschil
         Het debiet kan     eveneens     worden bepaald op basis van het drukverschil tussen twee               ruimten. Voor
         druksensoren,     ook in   weegschalen, worden piézokristallen gebruikt. Door het kristal              te  buigen   ontstaat
         een  spanningsverschil      dat   gerelateerd   kan worden    aan  de mate   van  verbuigen.    Hiermee kunnen
         nauwkeurige     sensoren     geproduceerd     worden    om  de luchtdruk te meten.
         2.3.3           Bepaling      via CO2-massabalans
         Naast de hierboven       genoemde mogelijkheden kan ook de zogenoemde ‘COz-massabalans-methode’
         worden toegepast.       Hierbij wordt de toename van COz-concentratie in stallucht, als gevolg van
         metabolisme, door meting          van concentraties in de ingaande en uitgaande lucht vastgesteld. Op basis
         van een   aantal   productiekenmerken zoals het aantal aanwezige dieren, gewicht en voeropname (zie
         ook hoofdstuk     4)  en  fysiclogische rekenregels kan de CO;-productie per tijdseenheid worden geschat.
         Het debiet kan dan berekend worden door de              geschatte COz-productie     te delen door de        gemeten
         toename van CO;-concentratie. Deze methode wordt met                  name   toegepast   in  natuurlijk geventileerde
         melkveestallen omdat hier meetventilatoren             en  drukverschil-sensoren door de grote
         luchtuitwisselingsvlakken        niet betrouwbaar kunnen worden         ingezet.
                                                                                      Wageningen Livestock Research Rapport 1099    13
                                                                                                                                       0000001850
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20079335
         2.4             Omgevingsvariabelen
         In stallen worden een aantal          parameters vastgelegd. Onder andere voor de beheersing            van   het
         klimaat,   maar   ook   productiekenmerken (zie ook hoofdstuk 4). Voor het vastleggen van                een  aantal
         parameters wordt        weerstandsverandering gebruikt als meetprincipe.
         2.4.1           Weerstandsverandering
         De  weerstandsverandering           van  stoffen wordt ingezet     voor  het meten  van  diverse parameters, zoals
         bijvoorbeeld temperatuur,          relatieve   vochtigheid (RV)    en  gewicht.
         Temperatuur kan op verschillende             manieren gemeten worden, onder andere met weerstanden die
         gevoelig zijn   voor   temperatuursverandering, zogenaamde thermistors. Dit zijn weerstanden van
         keramische     polymeren      waarvan     de waarde    zeer afhankelijk is van de temperatuur. Er bestaan zowel
         thermistors met      positieve, als    met   negatieve temperatuurcoéfficiénten (PTC- of NTC-elementen).
         Daarnaast komen        thermokoppels veel voor, bestaande            uit twee verschillende metalen waartussen
         afhankelijk   van   de temperatuur een elektrisch veld ontstaat. Thermistors zijn             nauwkeuriger bij
         normale    omgevingscondities,        voor   extremere   omstandigheden wordt vaak        een  thermokoppel gekozen.
         Een ander    meetprincipe is met monokristallijne PN-overgangen, plat gezegd                een
         temperatuurafhankelijke transistor. De geleidbaarheid               voor  elektrische stroom   van een   PN-overgang is
         temperatuurafhankelijk.         Een voorbeeld is de AD592         temperatuurtransmitter.
         Voor   temperatuurmetingen wordt ook wel de verandering                  van weerstandswaarde     gebruikt.  Voor
         precisiemetingen      is dat vaak     platinadraad, bijvoorbeeld      PT100 of PT1000.
         Relatieve vochtigheid (RV) kan met             voor  vocht  gevoelige   weerstanden   gemeten worden.     Dit  zijn
         capacitieve   sensoren     waarbij    naar   verandering    in de diélektrische constante   van een   materiaal
         gekeken    wordt. Door de       toegenomen nauwkeurigheid           en  eenvoud  waarmee    capaciteit kan worden
         gemeten     hebben deze      sensoren een       grote viucht genamen.
         Gewichten kunnen worden gemeten met                  behulp   van zogenaamde drukstaven. Hierbij wordt het
         verbuigen    of torderen     van   krachtopnemers gemeten          met  rekstrookjes. Dit zijn strips van
         weerstandsmateriaal. De weerstand verandert met het uitrekken                   (of indrukken) van het strookje.     Door
         de mate    van  uitrekken     van   het  strookje te koppelen     aan  het verbuigen  van  de drukstaaf kan     een
         kracht-waarde,     eventueel      gerelateerd     aan een  gewicht,   worden   bepaald. Meten van    gewichten    wordt
         in de  veehouderij     0.a.  gebruikt    om   de groei te  volgen (vleesvarkens, vleeskuikens)      of de voervoorraad
         en  -opname te controleren.
         14   | Wageningen Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                                   0000001851
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20079335
         3                Prestatiekenmerken                                       sensoren
         In het Air Sensor Guidebook         (Williams  et al., 2014a)   worden   volgende prestatiekenmerken
         gedefinieerd:
         «
           Bias;
           Met de   Engelstalige term ‘bias’ wordt aangegeven hoe goed het apparaat in staat is gemiddeld                         de
           daadwerkelijke (juiste) concentratie weer te geven. Met bias worden afwijkingen met een
           systematisch karakter bedoeld. In het eenvoudigste geval is sprake van een constante
           systematische over- of onderschatting, dit wordt ook wel een offset genoemd. In dat geval kan het
           signaal eenvoudig gecorrigeerd worden door de bias van het signaal af te trekken dan wel op te
           tellen. Vaak is de relatie tussen omvang bias en signaalniveau echter complexer en zijn lineaire (y                         =
           ax + b) of hogere graad functies nodig om het signaal te corrigeren dan wel te 'kalibreren' naar de
           gemiddeld juiste waarde.
         «
           Precisie;
           Precisie  (of ruis) is de mate waarin het meetsignaal bij gelijke concentratie varieert door toedoen
           van  toevallige effecten. Oorzaken kunnen van buitenaf komen, in de hardware van het toestel
           gelegen zijn of ontstaan door dataprocessing in het apparaat zelf of de randapparatuur (firmware).
           De precisie bepaalt in hoeverre data in de tijd geaggregeerd moet worden, om tot een zinnige
           interpretatie te kunnen komen. Samen met de bias geeft de precisie de onzekerheid van een meting
           weer.
         «
           Kalibratie;
           Bij apparatuur wordt doorgaans          over  kalibratie  gesproken, afhankelijk     van   de context betreft het
           dus  een   apparatuur- dan wel datakalibratie. Door de apparatuur op €én of meerdere concentraties
           te vergelijken    met een referentie      (bijvoorbeeld   het aanbieden   van een    kalibratiegas       met een
           bekende     waarde)    worden eventuele      afwijkingen vastgesteld.    Soms is het     mogelijk      de apparatuur      bij
           te stellen waardoor de weergegeven concentratie overeenkomt met de                    werkelijkheid. In dat geval
           wordt   er  gesproken    over  justeren/een justatie.     In andere gevallen is    het mogelijk de data na afloop
           te corrigeren met behulp        van  kalibratieconstanten, zodat de gecorrigeerde data             zo  goed mogelijk
           met de   werkelijkheid     overeen    komt.
         « Detectielimiet    (LoD)   en  ‘Level of Quantification” (LoQ);
           Met de detectielimiet      (Limit of detection, LoD) wordt de concentratie bedoeld die nog juist door                   een
           apparaat gemeten kan worden. Daaronder               is de aanwezigheid    van  het  doelgas      of  van  fijnstof niet
           met voldoende betrouwbaarheid vast te            stellen, maar ook niet uit te sluiten. Precisie heeft een
           bepalend     effect op de   detectielimiet, waardoor deze lager wordt bij langere middelingstijden. Veelal
           wordt de    detectielimiet gedefinieerd als driemaal de standaardafwijking van blanco-metingen. De
           kans op het ten onrechte toekennen           van een    positieve concentratiewaarde        aan een     blanco-monster
           is dan  minimaal,     maar   de kans op het missen       van een  positieve  concentratie      (waarden<LoD)         is dan
           50%. Naast LoD wordt ook het           begrip  Limit of  Quantification (LoQ) gehanteerd.           Dit wordt veelal
           gelijkgesteld gesteld     aan zes   tot tienmaal de     standaardafwijking    van  blanco-metingen.         Dit is het
           meetniveau      waarbij  de kans op het missen       van een   positief concentratieniveau        (meetwaarden<LoD)
           nagenoeg      afwezig is.
         «
           Responstijd,;
           De responstijd geeft aan        hoe  lang  een  meetinstrument     erover doet   om een     aangeboden        concentratie
           weer   te geven. Twee waarden         zijn gangbaar, de tijd verstreken totdat het toestel 50 of 90%                van   de
           concentratie     weergeeft (t50 resp. £90). Voor langzaam reagerende            sensoren      wordt het eerste
           gebruikt,   voor   snellere het tweede. Het      belang   van de  responstijd hangt af      van   hoe snel de
           concentratie kan      variéren,  en is van   invioed op meetduur      en -frequentie.
         « Lineariteit van sensorrespons;
           Idealiter geven instrumenten een respons in een 1:1 relatie tot de              aangeboden         concentratie. Veel
           sensoren     reageren echter niet lineair     maar vertonen een      responscurve. Er zal dan          een  hogere graad
           functie  nodig zijn    om  de  sensor  te kalibreren. Vanaf de tweede       graad   ontstaat     hierbij  het  probleem
           dat een zekere respons met verschillende concentraties kan corresponderen. Ook is de gevoeligheid
           niet over het hele meetbereik hetzelfde (wordt lager naarmate de curve minder steil loopt).
                                                                                      Wageningen  Livestock Research Rapport 1099     15
                                                                                                                                         0000001852
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20079335
         «
           Meetduur;
           De meetduur is de tijdsduur waarover                een  meting plaatsvindt. Hoe korter het interval, des te beter
           pieken kunnen worden waargenomen.                    De minimale meetduur is        afhankelijk   van  zaken als
           responstijd    en   benodigde precisie, en de daadwerkelijk te kiezen meetduur van                    het meetdoel. Voor
           stationaire metingen is deze doorgaans langer dan bij mobiele metingen, en bij                        continue    metingen
           gaat ook de hoeveelheid te verwerken/interpreteren data een rol spelen.
           Meetfrequentie;
           De   meetfrequentie geeft het aantal metingen dat gedurende een bepaalde tijdsperiode uitgevoerd
           wordt    aan. Om representatief te meten is het niet altijd nodig continue metingen te doen. Veelal
           vertonen     concentratiepatronen         in stallen sterke correlaties tussen        opeenvolgende korte
           meetintervallen,       waardoor     langdurig     meten met     hoge meetfrequenties niet veel extra informatie
           oplevert.    Eens in de zoveel       tijd meten     kan ook   voldoende informatie geven, terwijl minder data
           verwerkt hoeft te worden           en sensoren      langer  meegaan. Hiervoor zouden eisen           aan   de datakwaliteit
           opgesteld     moeten worden.
           Data-aggregatie;
           Met    data-aggregatie wordt de resolutie bedoeld               waarmee     data  gepresenteerd ofwel gemiddeld wordt
           (zoals minuut-,      uur-,   dag- of jaargemiddeld).         Keuze hierin is    afhankelijk   van  het doel van de meting,
           waarbij op dezelfde data verschillende aggregaties kunnen worden toegepast.                         Daarmee wordt de
           data    voor  meerdere doelen        (bijvoorbeeld procesbewaking           en  toetsing   aan  de doelvoorschriften)
           bruikbaar.
           Selectiviteit;
           Hiermee wordt het vermogen van een sensor om alleen op het                        doelgas   te reageren bedoeld.
           Sommige      sensoren      reageren ook op andere          verbindingen     in de  lucht,  wat bekend staat als
           kruisgevoeligheid.       Dit leidt over het      algemeen tot overschatting van de gemeten              concentratie.
           Interferenties;
           Naast andere gassen kunnen ook                omgevingsomstandigheden            de meting beinvioeden. Als       er  in het
           ontwerp rekening         mee   gehouden wordt,        vallen oorzaken als      radio-interferentie, spanningsfluctuaties
           en   vervuiling te minimaliseren. Voor niet te controleren omstandigheden valt soms te corrigeren
           (bijvoorbeeld temperatuur en vocht), mits de heersende condities {en het sensorgedrag) bekend
           zijn.
           Sensorvergiftiging       en   verval;
           Afhankelijk    van    het soort   sensor is het mogelijk dat bepaalde gassen tot schade leiden. Ook kunnen
           het   gebruikte elektrolyt of de LEDs/lasers en diodes verouderen. Dit leidt in beide gevallen tot een
           afname in de      gevoeligheid,      soms    tot wel de helft    gedurende     de levensduur     van  de  sensor.
           Meetbereik;
           Sensoren     zijn ontwikkeld      voor   verschillende     doeleinden, en hebben daarmee ook verschillende
           meetbereiken       (bereik    tussen detectielimiet       (LoD) en maximale meetwaarde). Het is van belang                 een
           sensor te    kiezen die qua meetbereik overeenstemt met het verwachte concentratiebereik waarin
           deze ingezet gaat worden. De             sensor    moet daarnaast over afdoende           gevoeligheid (uitgedrukt      in
           ampere,     volt of ohm per       ppm)    beschikken     om een    zinvol onderscheid in     gemeten     concentratie te
           kunnen maken.
           Drift;
           Drift is het   geleidelijk verlopen van de sensorrespons ten opzichte van een referentie (zoals een
           kalibratiegas). De mate waarin drift optreedt zou het kalibratie-interval kunnen dicteren, al kan er
           onder de aanname dat verloop lineair over de tijd plaats vindt ook achteraf voor gecorrigeerd
           worden. Het is wellicht mogelijk alternatieven te vinden door bijvoorbeeld nulbepaling van de
           sensoren     met buitenlucht of een meer            geavanceerde omgang met data. Gedacht kan worden                    aan
           een    kalibratie op momenten dat de verwachte concentratie                   laag  is of een zeker constant niveau
           bereikt.
           Nauwkeurigheid tijdstempel;
           Gelijklopende klokken zijn van belang               voor  het  onderling vergelijken      van  metingen,    en in  het  geval
           van    emissiemetingen       voor   het correct     bepalen   van   het verschil tussen in-     en uitgaande |lucht. Bij
           voorkeur wordt het         tijdstempel gezet       door  een  centraal   data-acquisitiesysteem, waardoor verloop
           van    klokken niet    van   invloed is op de      synchronisatie     van  de data.
           Klimaatgevoeligheid;
           Met    klimaatgevoeligheid       wordt de invloed       van  meteorologische omstandigheden gedurende                het jaar
           bedoeld. Deels kan hiervoor            gecorrigeerd    worden     (zie bij interferenties)   maar   de  sensor moet      wel de
         16   |  Wageningen Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                                           0000001853
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20079335
           gehele  te verwachten range aankunnen. Met andere zaken zoals                zoninstraling     kan   bij het ontwerp
           en/of de installatie rekening gehouden worden.
         «
           Datacompleetheid;
           Ook vaak   aangeduid     als ‘data  capture’, staat voor het      percentage  van  de verwachte        data,   dat
           daadwerkelijk gerealiseerd       wordt. Redenen     voor   uitval  van data zijn problemen       in de data-
           overdracht, tijd   voor  onderhoud     en kalibratie  en  door stroomuitval. Effecten kunnen            geminimaliseerd
           worden door data      back-up bij   de sensoren, uitwisselen       van apparatuur    ten   tijde  van   onderhoud
           en/of  kalibratie op locatie   en  het voorzien in noodstroom.
         « Reactie op   stroomuitval;
           Sensoren kunnen       een  aanzienlijke opwarmtijd hebben, zelfs na een korte stroomuitval. Daarnaast
           zou  de sensorrespons hetzelfde moeten         zijn voor en na de stroomuitval. Ten slotte is het belangrijk,
           dat het  sensor(-systeem) de meting automatisch hervat wanneer de stroomvoorziening weer
           hersteld is.
         Sommige    van  bovengenoemde prestatiekenmerken spelen een rol bij de initi€éle keuze voor een
         sensor, zoals de   detectielimiet, meetbereik en klimaatgevoeligheid. Gezien de variéteit aan te
         verwachten condities (binnen-buiten, hoge-lage concentratie) zal mogelijk niet steeds dezelfde sensor
         gekozen kunnen worden. Dit kan de interpretatie van de resultaten bemoeilijken. Sowieso kunnen er
         verschillen zijn in  selectiviteit, interferenties   en  sensorvergiftiging/verval tussen (paren van) sensoren,
         die bijvoorbeeld  voor en    achter   een luchtwasser     geplaatst zijn.
         Deze en andere    punten    van  bovenstaande     lijst zullen deels geadresseerd worden           in een   ontwikkeling
         zijnde Europese   norm voor     sensormetingen. Ook        in de  databewerking    verdienen      bepaalde punten
         aandacht   (onder   andere interferenties    en drift)  om tot een     goed resultaat te kunnen komen.
                                                                                     Wageningen  Livestock Research Rapport 1099 17
                                                                                                                                    0000001854
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20079335
         4                 Beschikbare                                sensoren
         In dit hoofdstuk wordt een,            niet-uitputtend,       overzicht gegeven         van   de meettechnieken           en   commercieel
         verkrijgbare     sensoren       die beschikbaar zijn        voor   de in stallen te meten gassen             (NHz,    geur    en CO),
         evenals    fijnstof (PMc       en   PMs).    Ook wordt kort        ingegaan op de ontwikkeling              van sensoren en
         meetprincipes, al dan           niet buiten de      veehouderij.     Omdat de       sensoren en       technieken die worden
         toegepast      voor   het meten       van  klimaatfactoren als temperatuur               en RV     algemeen     worden toegepast, is
         in dit hoofdstuk geen          lijst met leveranciers hiervan opgenomen. Wel wordt in                        een  overzicht
         weergegeven        bij  welke    diercategorieén         deze  parameters,       samen     met enkele       productiekenmerken,        zoal
         worden     gemeten       en  vastgelegd.
         4.1               Concentratiemetingen
         Sensoren voor het meten van concentraties worden ook toegepast in                                veiligheids-     en
         procesapparatuur. Ze worden hiervoor doorgaans in opdracht gemaakt, zodat niet altijd duidelijk is
         wie de    oorspronkelijke fabrikant (OEM: Original Equipment Manufacturer) is.
         In onderstaande tabellen wordt 0.a. het meetbereik aangegeven voor de diverse sensoren, zoals
         opgegeven door de betreffende fabrikant of leverancier.                        Opgemerkt dient          te worden dat de fabrikant
         in veel   gevallen aangeeft          dat het meetbereik        bij  "0" begint (bijv.      0 -
                                                                                                         100    ppm),   zonder dat
         aangegeven wordt wat de detectielimiet is. Wanneer de detectielimiet                               bijv. 0,5 ppm zou bedragen, zou
         het beter zijn     om    het meetbereik        weer te     geven als    0,5   -
                                                                                         100 ppm in       plaats van 0 100 ppm. Omdat
                                                                                                                            -
         niet voor alle sensoren bekend is wat de detectielimiet daadwerkelijk is, is ervoor gekozen om het
         door de fabrikant opgegeven meetbereik beginnend bij "0" weer te geven in onderstaande tabellen.
         4.1.1             Ammoniak
         Voor NHs     zijn metaaloxide (MOx)            en   elektrochemische senscoren beschikbaar. Losse metaaloxide
         sensoren     kosten     ca.  10   euro/stuk, elektrochemische vallen               in de range van 50 tot 150             euro/stuk.
         Tabel 1           Overzicht      van   enkele NHs-sensoren met hun kenmerken
          Alphasense                   NH3-B1                       Elektrochemisch             0-100 ppm                    20-45   nA/ppm bij 50
                                                                                                                             ppm NH:
          City Technology              Sensoric NH3 3E 100          Elektrochemisch             0-100 ppm                    130   + 30  nA/ppm
                                       SE
          Membrapor                    NH3/CR-50                    Elektrochemisch             0-50 ppm                     155 + 30    nA/ppm
          Membrapor                    NH3/CR-200                   Elektrochemisch             0-100 ppm                    90  +  18  nA/ppm
          SGX Sensortech               MiCS-5914                    Metaaloxide                 100-10.000     ppb           10-1500 kQ
          SGX Sensortech               SGX-7NH3                     Elektrochemisch             0-100 ppm                    115 + 45    nA/ppm
          SGX Sensortech               SGX-4NH3                     Elektrochemisch             0-100 ppm                    100 + 30    nA/ppm
         Bron; websites gencernde fabrikanten (zie literatuurijst).
         Opgemerkt dient te worden dat het meetbereik in werkelijkheid meestal niet bij "0" begint maar bij een hogere concentratie.
         Voor    buitenluchtmonitoring lijken commercieel beschikbare NHi-sensoren                               -
                                                                                                                   gezien de huidige
         detectielimiet     -
                               nog niet     geschikt.
         4.1.2             Geur
         De eenheid voor         geurconcentratie         en   op basis hiervan berekende geuremissies, zoals toegepast in de
         emissiefactoren in de Rgv, worden                 bepaald    met de zogenoemde olfactometrische meetmethode. De
         Europese standaard EN13725                is de   algemeen gebruikte methode. Hierbij wordt een luchtmonster uit
         de stal met het te onderzoeken systeem opgeslagen in een geurloze zak. Deze lucht wordt in een
         aflopende verdunningsreeks aangeboden aan een panel in een geurlaboratorium, beginnend met een
         verdunningsniveau waarbij de geur niet waarneembaar is. De concentratie van de verdunning waarbij
         de helft   van   het   panel    net de geur kan onderscheiden             van     geurloze lucht,       is per definitie    gelijk aan  1
         18    | Wageningen   Livestock Research Rapport  1099
                                                                                                                                                     0000001855
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20079335
         geureenheid (OUg/m?).            Een    geurmonster dat dit             niveau bereikt        bij  een    verdunning       met een factor
         1000 bevat dan onverdund 1000                    geureenheden/m?3.           Er wordt dus niet           gemeten       aan een     specifieke stof
         of gas die     een   indicator of proxy         zou     kunnen zijn      voor   de via de      geurpanels bepaalde waarde voor de
         geurconcentratie.
         Als  een ruwe      proxy    voor   geur, kan het bredere spectrum                    van   vluchtige organische            stoffen    (VOS)
         gemeten worden met MOx-sensoren                        en    foto ionisatie detectoren           (PID).    Voor het totaal aan VOS in de
         buitenlucht      geeft  Williams et al.        (2014a)        een   waarde tussen 5         en    100    pg/m?    en een     bruikbare
         detectielimiet      van 1    pg/m3,
         Er  zijn ook elektrochemische             sensoren voor           specifieke    gassen binnen deze             verzameling,        waaronder
         H2S.   Volgens     Thorne et al.      (2009)       vallen in varkensstallen concentraties tussen de 20                         en   150 ppb H2S
         te  verwachten,       hiermee     is  rekening gehouden bij              onderstaande          selectie    van    sensoren     (meetbereik >
         100 ppm). Voor prijsindicatie zie ammoniak, PID-sensoren vallen in de prijsrange 300-500 euro.
         Tabel 2           Qverzicht     van    enkele      sensoren voor         VOS    en   H2S met hun kenmerken
          Alphasense                   VOS Sensor                       Metaaloxide                  1-100 ppm                      220 £45 ka
          Alphasense                   PID-AH2     (VOS)                Foto ionisatie detector      0-50 ppm                       20  mV/ppm
          SGX Sensortech               MiCS-5524 (VOS)                  Metaaloxide                  30-400 ppm                     100-1500 kQ
          Alphasense                   Hydrogen     Sulfide             Metaaloxide                  1-100 ppm                      280 £ 50 ka
                                       Sensor
          Alphasense                   H25-A4                           Elektrochemisch              0-50 ppm                       1400-1850    nA/ppm
          Alphasense                   H25-B4                           Elektrochemisch              0-100 ppm                      1450-2150    nA/ppm
          City Technology              Sensoric H25 2E 50 S              Elektrochemisch             0-50 ppm                       380 + 80    nA/ppm
          City Technology              Sensoric H25 3E 100 S            Elektrochemisch              0-100 ppm                      750 £ 150    nA/ppm
          City Technology              3HH CiTiceL     (H»S)            Elektrochemisch              0-50 ppm                       1,70 £0,30 uA/ppm
          City Technology              4H CiTiceL    (H:5)              Elektrochemisch              0-100 ppm                      1,20 += 0,25 pA/ppm
          Membrapor                    H2S5/C-50                        Elektrochemisch              0-50 ppm                       1700 + 300     nA/ppm
          Membrapor                    H25/C-200                        Elektrochemisch              0-200 ppm                      370 £ 80    nA/ppm
          SGX Sensortech               SGX-7H25                         Elektrochemisch              0-50 ppm                       1700 + 400     nA/ppm
          SGX Sensortech               SGX-4H25                         Elektrochemisch              0-100 ppm                      700 + 250    nA/ppm
          SGX Sensortech               EC4-100-H2S                      Elektrochemisch              0-100 ppm                      600-1000    nA/ppm
         Bron: websites  genoemde  fabrikanten  (zie literatuurlijst).
         Opgemerkt dient  te worden dat het meetbereik in     werkelijkheid meestal niet bij "0" begint maar  bij een hogere  concentratie.
         VOS-sensoren         zijn  met   beperkt succes getest onder laboratorium- en veldcondities (Williams et al.,
         2015).    Recent hebben         Spinelle et al. (2017b) een literatuurreview gepresenteerd.
         Elektronische neuzen maken doorgaans gebruik van een aantal breed spectrum sensoren, waarbij de
         combinatie van hun karakteristieken ervoor zorgt dat de meeste veranderingen in luchtkwaliteit
         gedetecteerd worden. Een bekende uitvoering is de eNose van Comon Invent, maar er zijn meer
         commerciéle implementaties en studies beschikbaar (met een focus op de veehouderij bijvoorbeeld
         Pogfay    et al., 2010).
         4.1.3              Fijnstof
         Sensoren     voor fijnstof berusten doorgaans op een optisch principe (deeltjestellers). De goedkoopste
         uitvoeringen hebben een LED als lichtbron, wat duurdere maken gebruik van laserlicht. Prijzen
         variéren van 5 tot ongeveer 3.000 euro. In de buitenlucht kan een range tussen 0-100                                             pg/m?3    worden
         verwacht     (als 24-uursgemiddelde)                en is een      detectielimiet      van    10   yg/m?     op het    24-uursgemiddelde
         een   bruikbare     ondergrens (Williams              et   a/., 2014a).
                                                                                                         Wageningen    Livestock Research  Rapport 1099   19
                                                                                                                                                             0000001856
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20079335
         Tabel 3              Overzicht      van   enkele      fijnstof-sensoren          en   meetsystemen           met hun kenmerken
           Sharp                          GP2Y1010AUOF                    Optisch                        0-0,5 mg/m?                   onbekend
           Samyoung                       DSM501A                         Optisch                        onbekend                      >1 um
           Shinyei                        PPD42NS                         Optisch                        0-28.000    counts/I          1-10 ym
           Nova Fitness                   SDS011                          Optisch                        0-1999,9 pg/m?                0,3-10 pm
                                                                                                         (PMio), 0-999,9 pg/m?
                                                                                                         (PMs)
           Plantower                      PMS 7003                        Optisch                        onbekend                      0,3-10   pm
           Alphasense                     OPC-N2                          Optisch                        0-10.000    counts/s          0,38-17 pm
           Onderstaande zijn complete meetsystemen
           Dylos                          DC1100                          Optisch                        onbekend                      0,5-10   pm
           ECN                            AirBox                          Optisch                        onbekend                      1-10 ym
           Sintrol                        Dumo                            Inductieve                     onbekend                      >0,3 pm
                                                                          elektrificatie
           TSI Inc.                       DustTrak                        Optisch                        0,001-100 mg/m?               0,1-10 pm
         Bron: websites   gencemde fabrikanten (zie literatuurlijst).
         Opgemerkt dient     te worden dat het meetbereik in     werkelijkheid meestal  niet bij "0" begint maar bij  een hogere  concentratie.
         Er   zijn behoorlijke verschillen             in   uitvoering      en   daarmee       toepassing      van     de  sensoren.       De   Sharp   is
         passief     en   behoeft      doorstroming         door externe bron            (entwikkeld        voor  gebruik      in  airco's). Bij    de  Shinyei
         wordt      gebruik gemaakt           van    convectie die ontstaat door de                  warmteproductie          van een      weerstand. De
         overige toestellen hebben alle                 een     ventilator     en   geven PMio        en   PMzs waarden, de Plantower                en
         Alphasense         bovendien       een   deeltjesgrootteverdeling.               Een ander        belangrijk      verschil vormt de
         deeltjesgrootte          die de verschillende            sensoren       kunnen      waarnemen.        Alle missen        een   gedeelte     van   de
         kleinere fractie tot          2,5 um,     maar      omdat grovere           deeltjes     in stallen vaak domineren is ook de
         begrenzing        van     de bovenkant         van    het    deeltjesgroottebereik           van    belang.
         Verschillende rapporten              en   websites geven           vergelijkingen         van    dit soort    sensoren      onderling     en met
         apparatuur         uit luchtmeetnetten            (Williams       et a/., 2014b; agicn.org; www.agmd.gov/ag-
         spec/evaluations).
         4.1.4                 Koolstofdioxide
         Meest      gebruikte meetprincipe              voor     CO:z is   optisch,    binnen het infrarode            spectrum.       Kosten    van
         dergelijke      sensoren        liggen   tussen de 200           en   400   euro    per stuk. Om de in de buitenlucht te verwachten
         concentraties te kunnen meten is                     een     meetbereik       van    350-600 ppm         nodig,     waardoor       een  bruikbare
         detectielimiet 100 ppm is              (Williams        et   al., 2014a).      Er  zijn   ook elektrochemische             sensoren     op de markt
         die CO2 meten, maar van dit type sensoren is de                              gevoeligheid        over  het    algemeen       relatief   laag.
         Tabel 4              Overzicht enkele CO2-sensoren met hun kenmerken
           Alphasense                     IRC-AT                          Infrarood                      0-5.000 ppm                    +  10-50 ppm
           Alphasense                     IRC-Al                          Infrarood                      0-5.000 ppm                    +  1-15 ppm
           Vaisala                        GMP222                          Infrarood                      0-2.000   ppm?                 +  1,5%
           Vaisala                        GMP343                          Infrarood                      0-1.000   ppm?                 +  0,5%
         1
            Meetbereik is te kiezen per uitvoering minimaal 0-2000 ppm maximaal 0-10.000 ppm
         ?
            Meetberelk is te kiezen per uitvoering minimaal 0-1000 ppm maximaal 0-5.000 ppm
         Bron: websites   gencemde    fabrikanten  (zie literatuurlijst).
         Opgemerkt    dient te worden dat het meetbereik in      werkelijkheid  meestal niet bij "0" begint maar bij  een hogere  concentratie.
         Door de link met de kwaliteit van de binnenlucht                            zijn veel commerciéle implementaties verkrijgbaar,
         0.2. van      SenseAir, Extech          en   Atal. Een        vergelijking     van een       aantal   van     deze   sensoren is te       vinden in
         Yasuda et al.         (2012)     en  Spinelle      et al.    (2017a).
         4.2                   Omgevingsparameters                                       en      productiekenmerken
         Met      name    in de intensieve        veehouderij          wordt het klimaat in de stallen               geregeld      om    te zorgen    voor
         optimale      condities. De        sturing     was     in eerste instantie         volledig gebaseerd           op de
         20     |  Wageningen    Livestock Research  Rapport    1099
                                                                                                                                                                0000001857
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20079335
         omgevingstemperatuur.                 Door de ontwikkeling van diverse sensoren zijn daar andere parameters bij
         gekomen, zoals relatieve vochtigheid (RV) en CO;. Ook worden in een aantal diercategorieén
         parameters ten aanzien               van     de  productie (semi-)continu gevolgd.               In onderstaande tabel is voor een
         aantal      diercategorieén weergegeven welke parameters worden vastgelegd. Indien een diercategorie
         niet word genoemd, worden hier geen of nauwelijks parameters direct gemeten en vastgelegd. Wel zal
         daar een vorm van productieregistratie zijn.
         Tabel 5              Overzicht      (automatisch) vastgelegde parameters                    in de     veehouderij
           Melkkoeien                                                                                                            X5
           Vleeskalveren             xX)                    xX)                                                                           X          xX)
           Gespeende
                                      %         (X)                                             2         %
           biggen
           Kraamzeugen                ¥                                                         ¥         %
                                                09
           (+biggen)
           Guste    en
           dragende zeugen            X         (xX)                                            X         X
           (en beren)
           Vleesvarkens (en
                                                (X)                                             2         x          0                               x)
           opfokzeugen)
           Opfokleghennen             X          X           X         X        XX)                      Xx?          x3                  xe          X
           Leghennen                  X          X          xX)       X)       (xX)                     (xX)?         x?                  Xz          X
           Opfok viees-
           kuikenouder-               X          X           X         X        XX)                      x            he                  xs          X
           dieren
           Vleeskuiken-                                                                                      7
                                      »          x          (X)       Ji       x)                       i             x2                  Xy          x
           ouderdieren
           Vleeskuikens               X          X           X         Xx       X      0)                x2           Xz                  hd          X
           Vleeskalkoenen             X          x           X         X        X                        x?           x3                  Xe          X
           Quderdieren
                                      X         (X)         x)        x)                                                                  x:          X
           vleeseenden
           Vleeseenden                X          X          xX)       X)                                 x?           x3                  Xe          X
           Voedsterkonijn             X         xX)          X        XX)                      xX)       (X)                              x6
           Viags    4
                                      Xx        0            Xx       0                        0M                                         xe
           opfokkonijnen
         {(X)  =
                 beperkt toegepast.
         1
            Het aantal dieren wordt  handmatig bijgehouden.     Soms wel  ingevoerd  in een managementsysteem.
         2
            De  drukverschilmeting wordt gebruikt    om  de inlaatopeningen te regelen.
         %
            Gewicht dieren.
         4
            Gewicht dieren  en eieren.
         *
            Liters melk.
         ¢
            Aantal aanwezige dieren.
         7
           Aantal aanwezige dieren    en  geproduceerde   eieren.
         Voor zover bekend worden in de rundveesector nog maar                                  weinig parameters van zowel klimaat als
         productie (continu) vastgelegd. Wel is                     er een   ontwikkeling in de vieeskalversector naar meer
         mechanisch          geventileerde stallen.            Het  gebruik    van    meerdere     sensoren voor         het sturen op     een   goed
         klimaat zal daarmee ook verder opgang vinden.
         In de varkenssector is het ventileren via een centraal                           afzuigkanaal     in veel stallen      aanwezig. Dit
         vanwege het toepassen                van een       luchtwasser      voor    het reinigen    van    de   uitgaande     luchtstroom.      Op het
         centrale      afzuigkanaal zijn         meerdere        afdelingen aangesloten, waarbij               de ventilatiebehoefte       van   de
         individuele       afdeling      wordt   geregeld       op basis    van    temperatuur      via een      smoorklep/diafragmaschuif.           De
         terugkoppeling          van     het debiet gaat via         een   meetwaaier of        drukverschilmeting.         De centraal      geplaatste
         ventilatoren worden veelal ook                   geregeld    op basis      van een     drukverschilmeting. Bijsturen            van   het
         ventilatiedebiet op basis             van    of RV of CO; vindt in deze sector nog                maar     nauwelijks plaats.
         In de      pluimveesector is de staltemperatuur ook nog steeds de basis waarop het klimaat wordt
         gestuurd. Daarnaast krijgen RV en ook met name CO: een steeds grotere rol in het aanpassen van de
         ventilatiehoeveelheid. Toepassing van CO:-sensoren is vooral toegenomen doordat open verbranding
                                                                                                       Wageningen    Livestock Research Rapport 1099     21
                                                                                                                                                            0000001858
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20079335
         (hete luchtkanonnen)         in de stal minder aanwezig is, met daardoor minder hoge pieken in de CO»-
         concentraties. Deze       meting wordt vooral toegepast bij groeiende dieren die vanaf een leeftijd van 0
         dagen   in de stal   aanwezig zijn       en een    grote warmtebehoefte hebben. Om het warmteverlies te
         beperken    is spaarzaam ventileren           gewenst, zonder dat de CO:-concentratie te hoog oploopt. Bij
         volwassen    dieren,   die eieren      produceren,     komt deze meting minder        voor.
         In de kleinere    sectoren, zoals       vleeskalkoenen,     eenden    en konijnen,   worden in de grotere
         pluimveesectoren       ontwikkelde technieken vaak wat later toegepast. Dit                geldt ook voor metingen   ten
         aanzien van RV en       COs,
         NHz-sensoren worden nog           maar     incidenteel   gebruikt bij  het sturen op    een   optimaal klimaat. Hoge
         concentraties kunnen echter invlioed hebben op de                gezondheid    en  het  welzijn  van de dieren  (en
         veehouder). In     het Besluit houders         van   dieren is in artikel 2.5 lid 4 opgenomen dat de      luchtcirculatie,
         het stofgehalte    van de lucht, de temperatuur, de relatieve luchtvochtigheid en de gasconcentraties in
         de omgeving niet schadelijk mogen zijn voor het dier. Voor vleeskuikens zijn in artikel 2.57 specifieke
         eisen opgenomen ten aanzien van ammoniak (<20 ppm), temperatuur (max. 3°C hoger dan de
         buitentemperatuur bij temperaturen >30°C in de schaduw) en RV (<70% gemiddeld over 48 uur bij
         buitentemperatuur <10°C). Bij de andere in het besluit genoemde diercategorieén worden geen eisen
         gesteld aan deze klimaatfactoren.
         Vanwege het ‘open’ karakter van de eis in artikel 2.5 van het Besluit houders van dieren, is de
         Nederlandse Voedsel         en  Waren Autoriteit       (NVWA) een project gestart om hier meer invulling aan te
         geven.   Op basis   van    in de  praktijk geadviseerde waarden en een aantal signaalindicatoren (voor
         varkens beoordeeld in Vermeer             en   Hopster (2017)), wordt gekeken of het klimaat in de stallen
         mogelijk schadelijk      is voor de dieren. Eind 2017 is         gestart   met een   pilot in de varkenshouderij.
         In de tabel   zijn ook enkele      productiekenmerken         opgenomen. Deze       zijn nodig als het ventilatiedebiet
         wordt   bepaald   op basis     van   de CO:-massabalans        (zie ook   paragraaf 2.2).
         4.3             Onderzoekslijnen                        en   toekomstige ontwikkelingen
         Praktisch onderzecek       naar  de   nauwkeurigheid en toepassingsmogelijkheden van een ammoniaksensor
         in stalomgevingen       is recent    uitgevoerd door WLR (Melse et al., 2016; Mosquera et al., 2017) en wordt
         momenteel      vervolgd    met onderzoek naar          specifieke toepassingen     voor   luchtwassers, pluimveestallen
         en  melkveestallen. Wat betreft het continu registeren               van  emissies in rundveestallen is er eveneens
         een   SBIR-project in uitvoering door CLM (SBIR: Small Business Innovation Research,
         ondersteuningskader         van  RVO     voor   stimuleren   innovatie), getiteld *Ontwikkeling     van Ammoniak
         Management Systeem            met meetmodule’. De exacte stand van zaken wat betreft de resultaten uit dit
         project zijn nog    niet in   publieke rapportages        beschikbaar.
         Aangezien er op de sensorenmarkt veel onderlinge concurrentie is, worden toekomstige
         ontwikkelingen niet gedeeld. Wel valt te verwachten dat bepaalde huidige ontwikkelingen zullen
         doorzetten. Allereerst wordt de infrarood spectrometer steeds kleiner en goedkoper, deze trend lijkt
         zich ook in de toekomst voort te zetten. Binnen de melkveehouderij neemt de roep naar
         methaansensoren toe, naar verwachting kunnen infrarood spectrometers hier in de toekomst aan
         voldoen. Ook lachgas wordt steeds belangrijker, een ontwikkeling hiercp met behulp van infrarood
         spectrometers is niet snel te verwachten aangezien lachgas op een ander deel van het spectrum actief
         is (net als ammoniak). Hiernaast zal de ontwikkeling van sensoren vooral komen door daadwerkelijke
         metingen op verschillende locaties, met name testen hoe de sensoren op de langere termijn
         functioneren is van belang. Specifiek voor stallen is het testen van sensoren naast high-end
         meetapparatuur in de stalomgeving zeer belangrijk. Alleen hierdoor kunnen matrixeffecten en cross-
         interferenties van sensoren in kaart worden gebracht.
         Voor   lange termijn vindt er strategisch onderzoek plaats aan nieuwe generaties gassensoren die de
         huidige nadelen van metaaloxide sensoren (hoge temperaturen, niet-specifiek en interferentie-
         gevoelig) kunnen ondervangen. Zo is er recent een meerjarige NWO-gefinancierde studie opgestart
         waarin sensoren worden ontwikkeld met poreuze organische polymeren die, afhankelijk van de
         opgelegde ruimtelijke structuur van de polymeren, als selectieve chemische grijparmen voor
         specifieke gassen functioneren. Hiermee kunnen selectief gassen worden ingevangen en bij
         kamertemperatuur worden gedetecteerd. Naar verwachting kan deze nieuwe generatie sensoren
         worden ingezet in de industrie, voedingsmiddelenbranche en beveiliging. In eerste instantie richt dit
         onderzoek zich op het ‘proof of principle’ van de techniek (Resource, 2018).
         22   | Wageningen Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                                                    0000001859
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20079335
          5                 Huisvestingssystemen                                                           en      gemeten
                           concentraties
         Emissies     van   ammoniak, geur          en  fijnstof en de        stalconcentraties         zijn afhankelijk    van   diercategorie en
         huisvestingssysteem. Om een                indruk te       krijgen    wat de verschillen         zijn en welke waarden in de            praktijk
         gangbaar zijn,       wordt in de     volgende paragrafen              een   overzicht met        toelichting   gegeven.
         5.1                Huisvestingssystemen                                   en     management
         In Tabel 6 is een overzicht gegeven per                    diercategorie      van   huisvesting, belangrijke
         managementfactoren en de voorkomende ventilatie. Er is bewust geen opsomming gemaakt van alle
         voorkomende staltypen zoals weergegeven in de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav), wel wordt
         de hoofdindeling van de Rav gevolgd. Reden is dat het voor het continu registreren van concentraties
         geen groot verschil maakt welk staltype binnen elke categorie wordt toegepast. Wel belangrijk is
         welke    vorm van      ventilatie het meest           gebruikelijk is (zie paragraaf 5.2). We pretenderen niet volledig
         te  zijn met onderstaande tabel,             maar een         indruk te geven       van   de meest toegepaste systemen.
         Tabel 6           Overzicht toegepaste              huisvestingssystemen           en  management in de veehouderij
                   Melkkoeien >2jr                      x                                                      X             (X)              X       X
                                                                                         bd
                   Zoogkoeien >2jr
                   Jongvee <2 jr
                   Vleeskalveren <8 mnd
                                                                   PS                    Ab
                                                                                                      X
                                                                                                               X
                                                                                                                              X       X
                                                                                                                                              X
                                                                                                                                              X
                                                                                                                                              X
                   Vleesstieren   +  overig 8-24                                                                                              X       ¥
                   mnd
                   Fokstieren   +  overig  >2 jr        >                                                                                     X
                   Schapen (+     lammeren <45                                                                 X                              X
                   kg)
                   Geiten >1   jr                       x                               (X)                                  (xX)             X       X
                   Opfokgeiten 61 dgn 1 jr
                   Opfokgeiten + lammeren
                   <61 dgn
                                           -
                                                        =x                                                                                    X
                                                                                                                                              X
                                                                                                                                                      A
                                                                                                                                                      X
                   Gespeende biggen                                                                   X              X        X
                   Kraamzeugen (+ biggen)               KIX                                          X               X        X
                   Guste en dragende zeugen                      (X)                                  X        X     X        X              (xX)
                   Dekberen >7 mnd
                   Vleesvarkens, opfokberen,
                   opfokzeugen
                                                        RXR      (x)
                                                                                                     X
                                                                                                      X
                                                                                                               X
                                                                                                               %
                                                                                                                     X
                                                                                                                     Xx
                                                                                                                              X
                                                                                                                              X
                                                                                                                                             (X)
                                                                                                                                             Xx)
                   Opfokleghennen (<18 wkn)                                 x)                        X        X              X
                   Leghennen (+ ouderdieren)            xx                   X                        X        X              X      0       0
                   (>18 wkn)
                   Opfokvleeskuikenouder-               =                                             X        X             xX)
                   dieren (<19 wkn)
                   Vleeskuikenouderdieren               =                                            X         X             (X)
                   (>19 wkn)
                   Vleeskuikens                                                         (X)           X        X    xX)      xX      x       0
                   Mestbewerking      en -opslag        Xx                                                                   (X)              X       X
                   Vleeskalkoenen                                           (X)                       X                      xX)     XX)      X
                                                        RKOX
                   Ouderdieren vleeseenden              XX                                            X        X              X               X
                   Vleeseenden                          XR                                            X        X              X               X
                   Edelpelsdieren                                                                    X                                        X       X
                   Voedster   + ram +    jongen                                                       X        X
                   Vlees-  en opfokkonijnen                                                          X         x
         (X) =
               beperkt toegepast
         I
           De behandeling van de  uitgaande |luchtstroom kan   een  luchtwasser of een droogtunnal zijn.
                                                                                                      Wageningen  Livestock Research  Rapport  1099   23
                                                                                                                                                          0000001860
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20079335
         Enkele niet veel of geheel niet in Nederland voorkomende diercategorieén zijn                            niet opgenomen in de
         tabel, evenals de diercategorie paarden (K).
         Per  diercategorie zijn       soms    meerdere      huisvestingopties mogelijk.         In de  melkveehouderij komt zowel
         continu     opstallen   als deels    opstallen met beweiden voor. In de pluimveesector worden voor                      de
         ventilatie zowel dakkokers           als (eind-)gevelventilatoren op dezelfde stal toegepast. Dit kan
         conseguenties hebben           voor   de wijze     van   registreren    van  emissies.
         In de    varkenshouderij       wordt vrije     uitloop   en  beweiding     vooral toegepast      bij de   biologische bedrijven.
         In de    pluimveesector       wordt vrije     uitloop   naast   biologische bedrijven      ook toegepast op       reguliere
         legbedrijven. Voor de         op deze     wijze geproduceerde eieren volgens wordt                een   aparte codering binnen
         de afzetmarkt       toegepast.
         Naast de      huisvestingskenmerken en managementmaatregelen die van invlioed (kunnen) zijn op de
         emissies, zijn ook enkele productiekenmerken opgenomen die al of niet automatisch worden
         geregistreerd op de bedrijven. Deze productiekenmerken kunnen worden gebruikt bij het opstellen
         van een      COz-massabalans        voor    het berekenen       van   het ventilatiedebiet.
         h.2               Overzicht gemeten concentraties
         In deze     paragraaf worden de resultaten gepresenteerd van een analyse die uitgevoerd is om te
         bepalen welke concentraties te verwachten zijn in en buiten de stal. De database die gebruikt is                             voor
         deze    analyse bevat data afkomstig             van   emissiemetingen die door Wageningen Livestock Research zijn
         uitgevoerd      en  gerapporteerd       in de   periode    1991-2016. De       metingen zijn     in verschillende
         diercategorieén       onder te verdelen        (varkens, pluimvee, melkvee).
         Stallen in de varkens-         en  pluimveehouderij worden meestal mechanisch geventileerd (lucht komt de
         stal in via duidelijke inlaatopeningen, en verlaat de stal via duidelijke uitlaatopeningen door middel
         van ventilatiekanalen voorzien van ventilatoren). Melkveestallen worden meestal natuurlijk
         geventileerd (door middel van een open nok en ventilatieopeningen in de lengtegevels; afhankelijk
         van   de   weersomstandigheden, met name windrichting                     en  windsnelheid,     kunnen de     ventilatieopeningen
         soms     zowel als inlaat- als      uitlaatopeningen fungeren).
         Een    groot aantal    van de metingen is uitgevoerd door gebruik te maken van het meetprotocol voor
         emissiefactoren       huisvestingssystemen (“oud protocol”) dat gebaseerd was op semi-continue metingen
         (minimaal één concentratiewaarde per uur) gedurende één of meerdere productieronden (afhankelijk
         van    de  diercategorie)     en  op één     bedrijf (per huisvestingssysteem). Bij deze metingen is                voor  de NHs-
         concentratie      voornamelijk gebruik gemaakt              van   NOy-monitoren      en   de  gaswasflesmethode (impingers).
         Fijnstof    is onder het ‘oude      protocol’     niet  gemeten.
         Sinds 2008 worden de metingen                voor    het vaststellen     van emissiefactoren voornamelijk uitgevoerd
         volgens een meetprotocol gebaseerd op metingen op meerdere locaties ("nieuw protocol”), gedurende
         6 meetperioden verdeeld over het jaar (seizoenen) en de productieronden (afhankelijk van de
         diercategorie). Deze meetperioden dienen minimaal een 24-uursgemiddelde te leveren. Hierbij is voor
         NHz vooral      gebruik gemaakt        van    NOx-monitoren       en   lasermeetmethode. Tevens is in die           periode  een
         standaard ontwikkeld          voor   PMio/PMz,s-metingen          in stallen  (Hofschreuder      et  al., 2008), gebaseerd     op
         een   gravimetrische methode, afgeleid van de Europese                     standaard     voor  buitenlucht    (EN  12341   voor
         PMig    en  de  toenmalige      EN 14907 voor         PMz;s).
         In de database       werd,    naast de concentraties          van NHs, COz, PM1o, PM2
                                                                                                      5 en totaalstof in de inkomende
         en uitgaande stallucht, cok informatie verzameld over zowel de diercategorie (varkens, pluimvee,
         melkvee), het ventilatieregime (mechanische vs. natuurlijke ventilatie), het toegepaste meetprotocol
         (oud    vs.  nieuw)   en een     aantal   klimaatomstandigheden (temperatuur in                en   buiten de   stal; relatieve
         luchtvochtigheid       in en buiten de       stal).
         Het is niet    aannemelijk dat het concentratiebereik bij de metingen binnen de stallen beinvioed wordt
         door de     verandering      in het  toegepaste meetprotocol (oud             vs.  nieuw). Uiteraard zal dit ook geen
         invlioed hebben      gehad     in de   metingen buiten de stallen. Daarnaast spelen het ventilatieregime                    en de
         diercategorie      waar   metingen worden uitgevoerd              een   belangrijke   rol. Bij  diercategorieén     waar
         mechanische ventilatie wordt toegepast, kan het ventilatiedebiet in de stal beter worden                             gereguleerd,
         waardoor het ventilatiedebiet            bij  mechanisch      geventileerde     stallen  over   het  algemeen lager     is dan  bij
         dezelfde soort stallen die         natuurlijk geventileerd        worden. De      verwachting     is dat dit tot  lagere
         concentraties zal leiden in         natuurlijk geventileerde stallen, vergeleken              met mechanisch       geventileerde
         stallen. Voor de      analyse     werd   naar    diercategorie     in plaats  van naar    ventilatieregime gekeken,
         24   |  Wageningen  Livestock Research Rapport  1099
                                                                                                                                             0000001861
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20079335
         aangezien      er in    de database twee        diercategorieén zijn (pluimvee         en  varkens)     die mechanische
         ventilatie toepassen.
         De   verdeling     van    de gemeten waarden          van  alle onderzochte parameters, weergegeven in Figuur                      5.1,
         laat zien dat het effect         van    de keuze   van  protocol (oud     vs.  nieuw)   op de    verdeling     klein is. De mediaan
         (50%     van   de waarnemingen bevinden zich onder                en   50%    van  de waarnemingen boven de               mediaan)       is
         voor   bijna   alle parameters         gelijk wanneer    gekeken    wordt    naar   metingen die       uitgevoerd zijn      met het
         oude    protocol, vergeleken           met het nieuwe     protocol.   De  verdeling    is qua    patroon ook vergelijkbaar.            Dit
         betekent dat deze metingen               voor  de  analyse gecombineerd         kunnen worden.
         Wat betreft      diercategorie,       laat Figuur 5.2    voor  sommige parameters grote verschillen                 in mediaan-
         waarden zien        voor    verschillende     diercategorieén.    Deze    metingen     kunnen daardoor niet worden
         gecombineerd         en   dienen in de      analyse afzonderlijk    te worden bekeken.
         In Tabel 7 worden de resultaten               van een   aantal statistische     kengetallen (mediaan, gemiddelde,
         minimum       en   maximum        waarden,     standaarddeviatie      en  95%-gegevensbereik)            weergegeven        voor    alle
         onderzochte       parameters        in de database     (concentraties     van  NHz, COz, PMio, PM2,5          en  totaalstof in de
         inkomende       en    uitgaande stallucht, temperatuur en RV in en buiten de stal), afhankelijk van de
         diercategorie.       Met   ‘95%-gegevensbereik’ wordt bedoeld dat tussen de gegeven waarden voor die
         parameter, 95% van de gemeten waarden liggen (startend vanaf het minimum in de meting).
         De resultaten laten zien dat de keuze voor een specifiek soort sensor niet alleen afhankelijk is van                                  de
         eigenschappen          van   de beschikbare sensoren,         maar   ook   van  de locatie    van    het meetpunt       (binnen of
         buiten de     stal)   en   de  diercategorie die bemeten wordt.
         Hiervoor is     ingegaan op de meting            van concentraties. De emissie vanuit een              stal wordt mede         bepaald
         door het ventilatiedebiet.           Hierbij  is het over het   algemeen      zo  dat  bij  een toename van          het debiet de
         concentraties in deze lucht             lager worden. De     bijdrage aan de emissie kan           in die situatie echter
         behoorlijk     toenemen. In die situatie is het daarom              nodig de concentraties         in dit   lage  bereik
         betrouwbaar te kunnen registreren.
         Naast de in      Figuur 5.2      en  Tabel 7   genoemde categorieén melkvee,             varkens      en  pluimvee,     dient de
         toepassing      van    luchtwassers te worden          besproken.    In  principe kan     een   luchtwasser achter elke
         mechanisch       geventileerde stal worden geplaatst, onafhankelijk van de diercategorie. Aangezien een
         melkveestal       in de regel natuurlijk wordt geventileerd, wordt hier (tot nu toe) praktisch nooit een
         luchtwasser toegepast en              beperkt de toepassing van luchtwassers zich hoofdzakelijk                    tot varkensstallen
         en  vanwege de relatief           hoge stofconcentraties in mindere mate tot pluimveestallen.
         De   ingaande lucht        van een      luchtwasser is de lucht zoals die de stal verlaat: deze lucht heeft de
         condities zoals in Tabel 7 wordt gegeven als                ‘uitgaande stallucht’      voor   de verschillende
         diercategorieén.         In de luchtwasser vindt een         reinigingsproces plaats zodat          er  vanuit mag worden
         gegaan dat de         uitgaande      lucht  van   de luchtwasser    een   lagere  concentratie bevat van NHz en               fijnstof;
         aangenomen wordt dat de concentratie                   van  CO: weinig tot niet verandert. De RV              van   de lucht    na   de
         luchtwasser neemt toe tot 90-100%                  en  de temperatuur is tot      ca.  5°C   lager dan de stallucht zelf. De
         ammoniakverwijdering kan, afhankelijk                  van  het type   wasser    70  —
                                                                                                 95% bedragen; dit betekent dat de
         te verwachten NHs-concentratie na de wasser 70                    -
                                                                              95%    lager  is dan de     getallen die in Tabel 7 worden
         genoemd       als concentratie in de stallucht. Om de emissie               na  de  wasser    vast te     stellen, betekent dit dat
         er veel    lagere    concentraties moeten kunnen worden               gemeten dan       waarvan in de ingaande lucht voor
         de  wasser     sprake     is.
         In dit   rapport wordt de aanvliegroute beschreven                om    te komen tot het meten           van   de emissie      van een
         stal  (al  dan niet     uitgerust     met  een   luchtwasser).   Het is dan in     principe   voldoende       om    alleen de
         concentratie na de luchtwasser te meten. Bedacht moet echter worden dat                              vergelijking     van   de
         concentratie voor en na de luchtwasser informatie kan verschaffen met                           betrekking      tot de   werking     en
         het al dan niet correct functioneren              van  de  wasser.   Er zou daarom       gekozen kunnen worden              om   (in alle
         gevallen of     in specifieke gevallen) zowel de concentratie NHz voor als na de luchtwasser te meten.
         Mogelijk dat het direct meten van de emissie uit luchtwassers in de regelgeving ook ruimte zal
         scheppen      voor    luchtwassers       waarbij een deel van de tijd niet alle lucht wordt behandeld maar een
         deel van de lucht via een            bypass direct naar buiten wordt geleid. Wanneer de concentraties en
         debieten     van   beide luchtstromen worden gemeten, kan ook                   voor een     luchtwasser met         bypass de
         emissie op betrouwbare             wijze worden vastgesteld.
         Zoals   gezegd      zal  een   luchtwasser naast ammoniak ook de emissie                 van   stof  verlagen. Op       basis   van
         stofemissiefactoren           voor  luchtwassers,     zoals die door het Ministerie        van   Infrastructuur & Waterstaat
         (I&W)     worden     gepubliceerd,        kan aangenomen worden dat de PM;g-concentratie in de                      uitgaande
         stallucht met 35% tot 80%               afneemt, afhankelijk     van   het type luchtwasser.
                                                                                               Wageningen   Livestock Research Rapport  1099     25
                                                                                                                                                     0000001862
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20079335
                         —
                             Nieuw       —Qud                               —
                                                                               Nieuw      —Qud
                            n=457        n=10875                               n=452        n=804
                8
          ®     6
           5                                                       3
           §                                                       2
           >    4                                                  C
          ®                                                        g
                                                                   =
                2
                0
                    0              20                 40                           2000            4000
                                     NH,   stal (ppm)                                 CO, stal (ppm)
                          ——   Nieuw     ——Qud                              —— Nieuw      ——Qud
                              n=403           n=0                               n=354         n=0
                5
                4
           3                                                       3
           53                                                      1S
            G                                                      ©      |
            >2                                                     >1.0   |
           x                                                       x
                1                                                     0.5
                0
                    0
                     TL VS FA RT
                             1          2           3          4              0.1       02        0.3
                                   PM10 stal    (mg/m?)                             PM2.5 stal  (mg/m?)
                          —
                              Nieuw      ——Qud                                 ——   Nieuw      ——Oud
                              n=108          r=0                                   n=418     n=10745
                5
                4
           8    5                                                  8
           2                                                       2
            §                                                      &
            >   2                                                  >
           xX                                                      x
                1
                0
                    0           5            10            15                        10         20
                                 Totaalstof stal  (mg/m?)                        Staltemperatuur (°C)
                         ——   Nieuw      —Qud
                              n=405       n=9834
                5
                20
           8    15
           5
            §
            >   10
           =X
                  5
                  0
                      0      20         40        60         80
                          Relatieve   luchtvochtigheid    stal (%)
         Figuur 5.1 \Verdeling van alle beschikbare waarnemingen voor in de         stal gemeten parameters
         arhankelijk van het toegepaste meetprotocol (oud vs. nieuw protocol)
         26   |   Wageningen Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                            0000001863
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20079335
                         —Melkvee      ——Varkens     ——Pluimvee                 —Melkvee      —Varkens       ——Pluimvee
               10
                            n=1091         n=7871         n=2358       20          n=506          n=464           n=274
                2
                                                                       15
           3                                                         3
           Re                                                        5
            8   4                                                    g
           SS                                                        =
                                                                        5
                5
                0                                                       0
                  0            10          20          30         40       0      1000     2000      3000      4000      5000
                                    NH,  stal (ppm)                                       CO, stal (ppm)
                         —Melkvee      ——Varkens     ——Pliimvee                —Melkvee      —Varkens        ——Plimvee
                             n=67           h=95          n=229                    n=68           n=95            n=179
               30                                                      25
               25
                                                                       20
           ©   20                                                    ©
           [vl                                                       m
                                                                       15
           5                                                         5
            c  15                                                    c
            g                                                        C10
           = 10                                                      x
                                                                        5
                5
                     !
                0                                                       0
                  0          1         2         3         4       5       0       0.1      0.2        0.3       0.4       05
                                  PM10 stal   (mg/m?)                                    PM2.5 stal  (mg/m?)
                         —Melkvee      ——Varkens     ——Pluimvee                 —Melkvee      ——Varkens      ——Pluimvee
               25
                             n=19          n=35           n=54         20
                                                                                    n=1080         n=7751        n=2310
               20
                                                                       15
           8   B                                                     8
           2                                                         L
                                                                       10
            c                                                        c
            >  10                                                    >
           x
                5
                   J   |                                             x
                                                                        B
                0                                                       0                      §
                  0          2        4          6        8       10      -10        0       10        20         30        40
                                Totaalstof stal (mg/m?)                                 Staltemperatuur (°C)
                         —Melkvee      —Varkens      —Pluimvee
               30
                           n=978           n=7041         n=2304
               25
               20
           3
           o
            c  15
            ©
            >
           X10
                5
                0                                            &
                  0         20       40         60       80      100
                          Relatieve luchtvochtigeid  stal  (%)
         Figuur 5.2 \Verdeling van alle beschikbare waarnemingen             voor in  de stal gemeten parameters
         afhankelijk van de diercategorie
                                                                                 Wageningen Livestock Research Rapport 1099    27
                                                                                                                                  0000001864
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20079335
         Tabel 7           Aantal bemeten         locaties,   totaal metingen   en statistische kenmerken         voor een     aantal
         onderzochte parameters in de database                  (concentraties  van  NHs, CO2, PM1o, PM2,5       en  totaalstof in de
         inkomende        en  uitgaande stallucht, temperatuur          en RV in en   buiten de    stal), per   diercategorie
                            Melkvee         27        1091         3,0      3,4        1.7      0,4         9,0               0:7)
         i
                           Varkens          59        7871         8,5      9,6        5,8      0,0        61,0              [0:21]
         Soe)
                           Pluimvee        161        2358         4,5      9,7       13,4      0,0        87,0              [0 :   36]
                            Melkvee         20         428        0,15     0,27       0,37     0,00        4,60               [0:1]
         NH;
         buitenlucht       Varkens          36         161        0,15     0,22       0,32     0,05        3,15               [0:1]
         (ppm)             Pluimvee         29         272        0,15     0,30       0,62     0,00        5,60               [0:2]
                            Melkvee         23         506        650      699        169      450        1900           [450   :   1037]
         CO Siellucht
         Soo)
                         | von             4p          464        1800     1903       844      500        5200           [500   :   3590]
                           Pluimvee         65         274        1500     1723       702      700        4600           [700   :   3128]
         COs                Melkvee         18         105        400      451        114      350        1400            [350    :  679]
         buitenlucht     | Varkens          31         362        450      478        114      350         1300           [350    :  705]
         (ppm)             Pluimvee         50         170        450      475         68      400         700            [400    :  611]
                            Melkvee         12          67        0,03     0,03       0,02     0,01        0,10          [0,01    :  0,08]
         Po sisliuchi
                           Varkens          39          95        0,68     0,73       0,39     0,15        1,88          [0,15    :  1,50]
         (mg/m?)
                           Pluimvee         18         229        1,75     2,08       1,45     0,25       11,00          [0,25    :  4,98]
         PM1o               Melkvee                     66       0,015    0,017      0,013    0,000       0,085          [0,00    :  0,04]
         buitenlucht     | Varkens          35          83       0,020    0,027      0,020    0,005       0,115          [0,01    :  0,07]
         (mg/m?)           Pluimvee         16         197       0,030    0,047      0,056    0,000       0,515          [0,00    :  0,16]
         PM2                Melkvee         12          68       0,010    0,011      0,007    0,002       0,036          [0,00    :  0,02]
              5
         stallu cht        Varkens          31          95       0,038    0,046      0,022    0,008       0,113          [0,01    :  0,09]
         (mg/m?3)          Pluimvee         18         179       0,125    0,166      0,212    0,025       2,050          [0,03    :  0,59]
                            Melkvee         12          66       0,005    0,008      0,007    0,000       0,030          [0,00    :  0,02]
         PM2, 5
         buitenlucht     | Varkens          27          78       0,010    0,014      0,010    0,000       0,060          [0,00    :  0,03]
         (mg/m?)           Pluimvee         16         146       0,013    0,014      0,009    0,000       0,055          [0,00    :  0,03]
         Totaalstof         Melkvee         4           19         0,3      0,3        0,2      0,1         0,6          [0,05    :  0,61]
         stallucht         Varkens          12          35         2,0      2.2        1.3      0,6         4,7          [0,60    :  4,85]
         (mg/m?)           Pluimvee          8          54         4,5      5,2        3,4      1,0        14,5         [1,00   :   12,06]
                            Melkvee         27        1090          12      13          6        -4         31               [2:24]
         T stal  (°C)      Varkens          59        7751         23       23          3         7         34              [17   :  28]
                           Pluimvee        160        2310         23       23          4       12          35              [16   :  30]
                            Melkvee         27        1080          8        8          6         6         25               16: 24]
         T buiten   (°C) |  Varkens         55        7739          13      12          7         7         31               [7:27]
                           Pluimvee        158        2290          14      13          7         7         31               [7:27]
                            Melkvee         23         882         80       81         12       40          100            [56  :   105]
         RV stal   (%)   |  Varkens         59        7041         60       57         10       20          100             [37   :  77]
                           Pluimvee        156        2304         65       63          9       15          100             [44   :  81]
                            Melkvee         23         978         85       81         10       35          100            [60  :   102]
             ia
         oy                Varkens          55        7113         80       77         13       30          100            [51  :   103]
         ke)               Pluimvee        155        2273         80       81         11       40          100            [58  :   104]
         28    | Wageningen   Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                                           0000001865
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20079335
         6                Programma                           van         eisen
         Om    een  emissie uit een stal continu te       registreren zijn betrouwbare metingen nodig                met   apparatuur
         die hiervoor    geschikt   is. Ook moeten de       geregistreerde    waarden juist worden weergegeven. In dit
         hoofdstuk wordt ingegaan op de           prestatiekenmerken       van   de  sensoren     (meetcellen      op  zich),  over   hoe
         waarden moeten worden           geregistreerd     en welke   randapparatuur nodig         is voor een     goed   werkend     en
         betrouwbaar meetsysteem als           geheel. Daarnaast zijn de kosten van een              totaal meetsysteem ook           een
         belangrijk aspect van een programma van eisen. Hierop wordt echter in dit hoofdstuk niet specifiek
         ingegaan. Dit zal bij een verdere ontwikkeling van deze markt een belangrijke afweging vormen bij de
         aanschaf.
         6.1              Prestatiekenmerken
         Hierna   zijn voor   het continu registreren van concentraties de            belangrijkste prestatiekenmerken             voor
         een sensor     weergegeven met       daarbij aandachtspunten        voor   toepassing in stallen.
         «
            Bias;
            De bias wordt in het laboratorium          vastgesteld met     een  meerpuntskalibratie. Het is daarbij            van
            belang   in ieder  geval het nulpunt      en  de maximaal verwachte concentratie op te nemen, de overige
            punten worden gelijkelijk       over  het meetbereik verdeeld. Offsets of lineaire correcties zijn relatief
            eenvoudig toepasbaar,        eerste of   hogere graad    functies beduidend minder. In deze              gevallen    varieert
            namelijk de gevoeligheid       over   het meetbereik     en/of  komt    een   bepaalde    sensorrespons met twee of
            meerdere concentraties        overeen.
         «
            Precisie;
            Naarmate     langer gemeten wordt,        vormt   precisie  een  steeds kleiner     probleem.      Dit komt doordat de
            willekeurige    fouten  gaandeweg       verder uitmiddelen. Voor      moenitoringsdoeleinden          kan daardoor met
            mindere precisie genoegen genomen werden.
         Rekenvoorbeeld
         Bij afwezigheid van het te meten gas, wordt aangenomen dat de detectielimiet de onzekerheid
         weergeeft. Deze kan zowel positieve als negatieve waarden aannemen en laat zo het effect van ruis
         zien. Voor de referentiemethode           (gaswasfles)   is de detectielimiet     0,011 ppm NHz (Mosquera              et al., in
         voorbereiding).     Onder laboratoriumcondities         rapporteerden     Melse et al.     (2016)    een   detectielimiet    van
         0,1-0,2 ppm      voor een    specifieke   sensor.   Fabrieksopgave voor       hetzelfde instrument is 1 ppm            en
         ongeveer     halverwege     dit bereik werd nog      een punt gekozen.
         Volgend    uit de medianen uit Tabel        7, nemen we aan      dat in  een    natuurlijk geventileerde        stal  een
         constante NHz-concentratie van 3 ppm heerst en in een mechanisch                      geventileerde 8,5 ppm (in praktijk
         is er  sprake   van een   duidelijk dagritme).      Daarnaast is   een   hoge    waarde    (20 ppm) opgenomen, die
         ongeveer overeenkomt met de            97,5 percentielwaarde bij varkens.           Er worden vier scenario’s
         gedefinieerd     met verschillende     meetonzekerheid,       van +   10, 20,    40  en  100%. Deze komen            overeen
         met de referentie meetmethode            (gaswasfles),   een   ‘goede’, ‘middelmatige’        of ‘slechte’    sensor.
         In het rekenvoorbeeld is        uitgegaan    van een sensor     die elke 10 seconden        een   meetwaarde        geeft,  ofwel
         6  metingen gedurende         één minuut, 360 in één      uur en   8.460 per     dag.   Een simulatie met 10 iteraties
         levert dan de     volgende    minima en maxima voor         minuut-,    uur- en    dagwaarden (zie        Tabel 8).
         Hieruit  volgt dat de concentratie       en  daarmee emissie met minder            nauwkeurige meetmethoden bij               een
         kortere   tijdsresolutie   niet exact   vastgesteld kan worden,        maar    mogelijk wel     over een     langere termijn.
         Let wel dat effecten die pas na maanden een rol gaan               spelen zoals drift      en  afname in     gevoeligheid
         hierin niet zijn verdisconteerd.
                                                                                          Wageningen  Livestock Research Rapport 1099    29
                                                                                                                                            0000001866
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 32 ======================================================================

<pre>20079335
         Tabel 8          Rekenvoorbeeld           voor een    gegeven NHs-concentratie          en  meetonzekerheid: de
         bijbehorende      minimum en maximum gegeven een                     bepaalde aggregatie (minuut,           uur en   dag)
                                      0,011    ppm                -0,01-0,00                0,00                       0,00
                                      0,15 ppm                    -0,05-0,04                -0,02-0,03                 0,00
                   S gpm
                                      0,5 ppm                     -0,27-0,13                -0,03-0,07                 -0,01-0,01
                                      1 ppm                       -0,41-0,32                -0,13-0,11                 -0,01-0,01
                                      10%                         2,91-3,13                 2,96-3,04                  3,00
                                      20%                         2,70-3,16                 2,89-3,07                  3,00
                   _.
                                      40%                         2,43-3,13                 2,86-3,15                  3,00-3,02
                                      100%                        2,00-4,25                 2,79-3,32                  2,97-3,01
                                      10%                         8,22-8,82                 8,40-8,57                  8,49-8,50
                                      20%                         7,92-8,79                 8,30-8,84                  8,48-8,52
                  5%
                   .   nom
                                      40%                         6,45-9,64                 7,85-8,80                  8,47-8,53
                                      100%                        6,60-11,35                7,26-8,90                  8,41-8,54
                                      10%                         19,35-20,54               19,73-20,28                19,97-20,05
                  20 ppm              20%                         18,55-21,54               19,63-20,41                19,98-20,04
                                      40%                         17,12-20,75               18,42-20,65                19,90-20,02
                                      100%                        12,16-23,97               17,74-23,43                19,62-20,30
           Kalibratie;
           Er zijn twee type        kalibraties die uitgevoerd kunnen worden: op het lab en in het veld. Op het lab
           wordt     een  bepaalde concentratie van een doelgas toegevoegd waarna de kalibratieconstanten
           bepaald worden.         In de praktijk is gebleken dat wanneer deze kalibratieconstanten toegepast worden
           in het veld niet      altijd de juiste concentraties volgen. Daarom is het belangrijk ook een kalibratie uit
           te voeren in het veld.         Hierbij wordt de      sensor naast      (referentie) meetapparatuur geplaatst            voor een
           bepaalde periode (afhankelijk              van  het concentratiebereik in die        periode),    waarna     de
           kalibratieconstanten         bepaald worden. Kalibreren            van  elke  afzonderlijke     sensor   in het veld is   prijzig.
           Uit verschillende studies is echter al             gebleken     dat dezelfde typen      sensoren    niet  altijd hetzelfde
           gedrag vertonen,         wat de noodzaak om elke sensor               afzonderlijk   te kalibreren    verhoogt. Bij     de keuze
           en   het testen     van   verschillende      sensoren    is het daarom ook van         belang   naar  de prestatie te     kijken
           van een     aantal    sensoren van        hetzelfde type. Een      goedkoper     alternatief   voor een     kalibratie is  een
           normalisatie.       Hierbij  worden meerdere          sensoren     naast elkaar    gezet   en  genormaliseerd op €én         van
           de   sensoren.     Een   juiste    absolute concentratie kan op deze           wijze   echter niet   verkregen     worden.
           Detectielimiet;
           De detectielimiet van een sensor is zeer                belangrijk   om   te  bepalen    voor  welke toepassing deze
           gebruikt     kan worden. Uit hoofdstuk 5.2             blijkt  dat de bandbreedte       van   concentraties verschilt tussen
           staltypen     en  diercategorieén.        De detectielimiet      bepaalt de ondergrens.        Het kan zo     zijn dat  een
           bepaalde      sensor    geschikt     is in een   bepaalde stal en niet in een andere.
           Responstijd;
           De   gewenste responstijd hangt mede af                 van   hoe snel de concentraties        van  het  doelgas    verschillen.
           Een snelle     responstijd      is  gewenst    wanneer     de concentraties snel       van  waarde veranderen. Het type
           stal kan hier ook       een   rol   bij spelen.   Zo zal een stal     waarbij  de ventilatie     gevarieerd    wordt   een
           hogere     variabiliteit in concentraties laten zien dan             wanneer    deze constant wordt         gehouden.
           Lineariteit van sensorrespons;
           Wanneer een sensorrespons lineair is kan een                    simpele   eerste   graads   kalibratie   gebruikt    worden. De
           lineariteit   van    de sensorrespons heeft ook invioed op de               gevoeligheid.     Zo zal  een sensor      met  een
           exponentiéle       respons     gevoeliger zijn voor lagere         concentraties dan      voor   hogere    concentraties. Dit
           maakt dat      een    1:1  sensorrespons gewenst is.
           Meetduur;
           De   geschikte     meetduur       hangt    samen    met de variabiliteit     van  de te meten concentratie          en
           sensoreigenschappen            zoals    opwarmtijd.
           Meetfrequentie;
           Veelal kunnen        sensoren      iedere seconde de concentratie meten. Het               vastleggen     van   deze waarden
           geeft   echter een      (te)  grote hoeveelheid        data,   met ook    grote schommelingen. Vanwege het doel                van
           de metingen        (zie paragraaf 6.2) lijkt het voldoende             om  de gemeten waarden te middelen              over een
           periode    van   vijf minuten       en  die waarde op te slaan.
         30   | Wageningen   Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                                                              0000001867
</pre>

====================================================================== Einde pagina 32 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 33 ======================================================================

<pre>20079335
         Data-aggregatie;
         Zoals in bovenstaande rekenvoorbeeld                bij precisie al naar voren komt, kan de nauwkeurigheid                    van
         een  emissieschatting verhoogd worden door een langere data-aggregatie te kiezen.
         Selectiviteit;
         De selectiviteit van een sensor is         belangrijk     voor    metingen    in een stal. Over het       algemeen       worden    er
         verschillende gassen      geémitteerd       in een stal. Een sensor die niet selectief is kan dus een                  onjuiste
         concentratie weergeven door          kruisgevoeligheid.          Het is dan ook van      belang   de selectiviteit      van  de
         verschillende   sensoren te     onderzoeken in stallen zelf.
         Interferenties;
         Met interferenties kan op verschillende manieren worden omgegaan. Als het                            gedrag    van    de  sensor
         op interferenties als    temperatuur       en    relatieve    vochtigheid    bekend is kan hiervoor worden
         gecorrigeerd.    Dit houdt echter wel in dat           er een sensor     beschikbaar moet        zijn die de temperatuur
         en/of luchtvochtigheid nauwkeurig             meet. Voor       bepaalde    stallen  spelen   interferenties     een   grotere rol
         als voor  andere. Zo zal     er voor een       open stal relatief veel      temperatuurvariatie zijn         ten   gevolge    van
         het seizoen   en  ook de    dagelijkse    gang. Voor deze stallen is het dan cok               van   belang dat de sensor
         niet gevoelig   is voor interferenties van          temperatuur of dat hier goed           voor  gecorrigeerd kan worden.
         Sensorvergiftiging     en  verval;
         Dit is een zeer   belangrijk   criterium voor het meten in stallen. In stallen komen veel stoffen voor die
         sensoren aan     kunnen tasten. Hierdoor is het             waarschijnlijk nodig de       sensor    in te bouwen in een
         behuizing ter bescherming.
         Concentratiebereik;
         De informatie uit hoofdstuk 5.2 kan             gebruikt    worden     om te   bepalen    in welk concentratiebereik een
         sensor moet meten.       Verschillende typen stallen hebben verschillende concentraties                       en    daarmee kan
         het ook   zo zijn dat in  een   bepaalde       stal  van een     bepaalde    sensor   wordt   gekozen      en een    andere     voor
         een  andere   sensor.   Voor de keuze van een sensor is het concentratiebereik dus zeer                          belangrijk.
         Drift;
         Het is  belangrijk  het  driftgedrag     van     het sensor-type te       kennen,    zodat   er tijdig  voor   gecorrigeerd
         kan worden met nieuwe kalibraties en/of                vernieuwing      sensors.
         Nauwkeurigheid tijdstempel;
         Als het  tijdstempel centraal gegenereerd wordt,                 is er weinig tot geen risico op       een   verkeerde
         interpretatie  van   (verschillen in)    concentraties. Dit is voor een            systeem    om   stalemissies te meten
         dan ook   zeer aan te raden. Voor vergelijking van systemen onderling is het van belang dat
         tijdstempels uitwisselbaar zijn, dat wil zeggen dat de tijdzone bekend is en er regelmatig
         gesynchroniseerd      wordt met     een    bekende      tijd.
         Klimaatgevoeligheid;
         Zoals in hoofdstuk 5.2 al      blijkt  is het klimaat zowel in als buiten de stal variabel                (de minimum en
         maximum      temperatuur liggen       ver uit     elkaar, hetzelfde geldt voor RV). Voor stalmetingen is het dan
         ook  van  belang dat de sensor niet          klimaatgevoelig is, of als wanneer dit wel het geval is hier
         eenvoudig voor gecorrigeerd kan worden.
         Datacompleetheid;
         Wanneer de data niet       volledig compleet is,         zal dit invloed hebben op de         nauwkeurigheid (immers
         hoe  meer   data hoe    meer   nauwkeurigheid).           Hiernaast is het     bij stalemissieschattingen         ook   van
         belang   dat data-uitval    willekeurig     is. Dit zal   er   namelijk   voor   zorgen dat de fout       gemaakt      door de
         uitval deels wordt    uitgemiddeld. Uitval op eenzelfde tijdstip of specifiek in                 een    bepaald seizoen        kan
         een onder- of overschatting in de berekende emissie tot gevolg hebben.
         Reactie op stroomuitval;
         Dit hangt sterk samen met het punt hierboven. Hoe meer tijd het kost opnieuw juiste metingen te
         bepalen hoe minder datacompleetheid na stroomuitval. Hiernaast is het ook van belang dat wanneer
         een sensor niet    juist werkt   na   stroomuitval de data ook            ongeldig worden zodat          uit onjuiste data
         geen emissie wordt berekend.
         Meetonzekerheid;
         Is afhankelijk   van  de precisie    en   bias-risico     (drift). Bij  een  langere meetduur kan met een lagere
         precisie genoegen genomen worden,                om    toch   een   betrouwbaar     gemiddelde te verkrijgen.
         Onzekerheid als gevolg van systematische afwijkingen door bv. drift worden niet door langere
         meetduur gecorrigeerd, en moeten goed in kaart worden gebracht bij evaluatie van sensor-types.
                                                                                            Wageningen Livestock Research  Rapport 1099    31
                                                                                                                                               0000001868
</pre>

====================================================================== Einde pagina 33 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 34 ======================================================================

<pre>20079335
         6.2                 Registratie
         Welke eisen zijn        er vanuit veehouder en vanuit controle/handhaving? De huidige wet- en regelgeving
         is  gebaseerd op het voldoen aan emissies per dier, doorgerekend naar een totale emissie op
         bedrijfsniveau. Deze totale emissie wordt via verspreidingsmodellen vertaald naar een belasting. Voor
         NHs is dat de N-depositie per jaar op een natuurgebied, voor geur een piekbelasting (95-percentiel
         uurwaarden) bij omwonenden en voor PMio de piekconcentratie in de buitenlucht op bepaalde
         afstanden       van  het   bedrijf. Deze berekeningen worden gedaan voor het verkrijgen van een vergunning
         voor     het in  werking hebben van het bedrijf (90-percentiel op dagbasis en jaargemiddeld maximum).
         Hierop wordt gecontroleerd door                na  te gaan of de technische        voorzieningen zoals omschreven           in de
         vergunning, aanwezig            en   in gebruik zijn volgens      de daarvoor      opgestelde beschrijvingen.       Er  zijn geen
         mogelijkheden         om na     te gaan of de emissies        (of depositie, belasting of concentratie) overeenkomen
         met de berekende waarden. Voor de emissies zou dit wel kunnen als via het bedrijfsmeetsysteem met
         continue registratie deze worden vastgelegd. Voor de depositie, geurbelasting en PMigs-concentratie in
         de buitenlucht is dit niet mogelijk, omdat er veelal meerdere bronnen zijn die invloed uitoefenen op
         die waarden. Het herleiden van deze gemeten waarden naar een specifieke bron is daarbij niet zonder
         meer mogelijk.
         Zowe| voor de veehouder als de controlerende instantie is het belangrijk te weten of er voldaan kan
         worden      aan   de in de vergunning          vastgelegde (maximale) emissies. Het gaat daarbij               voor  ammoniak
         om   het totaal per jaar. Voor geur             en  fijnstof gaat het   om   piekbelastingen. Voor geur wordt in het
         verspreidingsmodel gerekend                met een    gemiddelde     emissie.    Bij groeiende dieren is     er  echter  een
         toename van de emissie. Hierdoor is het niet                  eenvoudig     om   de emissie     aan  het eind   van de
         groeiperiode te vergelijken met de toegestane waarden.
         Voor het     bepalen van de emissiewaarden is het nodig de                  continue     registratie  van  zowel concentratie
         als ventilatiedebiet        om   te rekenen naar een emissie. Voor de controlerende instantie is het dan
         voldoende       om   te weten of de maximale emissie per              jaar  is overschreden       (rekening   houdend met
         bepaalde marges).           De veehouder zal echter eerder een             waarschuwing        willen hebben dat de maximale
         emissie     (mogelijk)     overschreden        gaat worden als     er geen    maatregelen       worden genomen.
         Ook moet bedacht worden dat                 er  technieken zijn die    eenvoudig      aan   of uit kunnen worden gezet, zoals
         bijvoorbeeld een chemische luchtwasser, Wanneer er uiteindelijk gestuurd gaat worden met
         doelvoorschriften, zoals een maximale ammoniakemissie per jaar, in plaats van een middelvoorschrift
         -
            bijvoorbeeld dat de         wasser     het hele jaar moet aanstaan, alle lucht moet behandelen met                  een
         rendement        van  90%     -
                                          is het denkbaar dat het        beoogde doel al wordt gehaald voordat het jaar
         afgelopen      is. Voorbeeld: er is        sprake   van een    maximale emissie        van   1.200  kg NHaz/jaar (100 kg      per
         maand)      en na    het derde kwartaal is         er  nog  maar   600   kg in  plaats   van   900  kg uitgestoten.   De
         veehouder        zou  dan kunnen besluiten           om  de luchtwasser     een    aantal weken uit te schakelen totdat de
         cumulatieve emissie           weer    toegenomen       is tot het niveau waarmee         hij juist voldoet aan zijn becogde
         jaaremissie.       Wat betreft de emissie van ammoniak               lijkt dat een acceptabele praktijk vanuit het
         oogpunt      van   de  veehouder,       maar    mogelijk    dat een  dergelijke praktijk wel zou leiden tot het optreden
         van     geuroverlast     in de   periode     dat de luchtwasser is     uitgeschakeld.      Als het toch   altijd ingeschakeld
         houden      van   de luchtwasser        er  toe leidt dat de veehouder       een    extra emissiereductie      voor  NHz realiseert
         (dus bovenop zijn verplichting),              is het in  principe mogelijk     om    de veehouder hiervoor te belonen. Ook
         zou een     dergelijke     emissiereductie verhandeld kunnen              worden,     zoals   bijvoorbeeld  ook wordt     gedaan
         met de emissie        van    CO:z-equivalenten.
         Meer in het       algemeen (dus los van de luchtwasser) kan een systeem van directe emissieregistratie
         een    stimulans     opleveren om grotere emissiereducties te realiseren dan strikt noodzakelijk is op basis
         van     de vergunning       van   de veehouder.       Op deze wijze schept het toepassen            van  dergelijke
         doelvoorschriften dus de            mogelijkheid      om   hogere emissiereducties        te realiseren dan wanneer        sprake is
         van     middelvoorschriften met           (in detail) voorgeschreven technologieén.             Het zal dan wel    noodzakelijk
         zijn  om    hiervoor    een   geschikte financiéle beloningsstructuur             te ontwikkelen.
         32    |  Wageningen  Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                                                              0000001869
</pre>

====================================================================== Einde pagina 34 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 35 ======================================================================

<pre>20079335
         6.3              Randapparatuur
         Een sensor    (of meetcel) geeft       een  signaal(-verandering) als de concentratie of waarde van de
         parameter die wordt gemeten verandert.              Dit signaal zal moeten worden omgezet in de eenheid waarin
         de parameter normaal wordt uitgedrukt, zoals ppm, mg/m?, kg, m3/uur, % of °C. Voor langdurige
         continue registratie is ook opslag van de waarden nodig, evenals een manier om de waarden te tonen
         aan de gebruiker. Het meten, opslaan en tonen zal ook op een betrouwbare manier moeten
         plaatsvinden.     Het  geheel    van  technieken   om   dit te realiseren wordt    samengevoegd        tot het
         meetsysteem.       Eisen die worden      gesteld  aan   het geheel   en aan  onderdelen worden hierna kort
         besproken.
         Stroomvoorziening
         Een meetcel zelf zal niet       altijd energie (stroom) nodig      hebben   voor  het  vormen van       het  signaal,   maar
         de apparatuur      om   het  signaal   om  te zetten in  een  leesbare waarde     en  de  opslag    van  de meetwaarden
         wel. De   energievoorziening zal betrouwbaar           moeten zijn en moeten zorgen voor een continu proces.
         Als het systeem wordt        aangesloten op het elektriciteitsnet zullen voorzieningen aanwezig moeten zijn
         om   schommelingen       in de netspanning op te vangen. Maar ook een voorziening voor stroomuitval, als
         op het  bedrijf daarvoor geen centraal geplaatste noodvoorziening aanwezig is. Als de
         sensoren/meetcellen zelf wel spanning nodig hebben, zal het meetsysteem moeten zorgen                            voor een
         stabiele  en  juiste spanning. Denk hierbij ook         aan  bescherming tegen de invloeden           van   blikseminslag.
         Het totale  energieverbruik       van   het meetsysteem moet uiteraard         zo  laag mogelijk zijn.
         Bescherming tegen agressief milieu
         De omstandigheden in stallen zijn over het algemeen agressief. De sensoren zullen veelal in (of in de
         directe nabijheid van) de uitgaande luchtroom worden geplaatst. Voor deze plaats geldt zeker dat het
         gaat om agressieve omstandigheden. De sensor zal zodanig moeten worden beschermd dat een
         langere levensduur mogelijk is. Of er moet sen mogelijkheid zijn de sensor op een eenvoudige manier
         te reinigen zonder dat het meetproces hierdoor ernstig wordt verstoord. Algemeen zou kunnen worden
         gesteld dat minimaal moet worden voldaan aan de eisen van [P44 (spatwaterdicht).
         Als het  meetsignaal zonder verstoringen           over een grotere afstand kan worden getransporteerd, is het
         plaatsen   van   overige randapparatuur (uitleesmogelijkheid, dataopslag) in een aparte ruimte mogelijk.
         Apparatuur met       een  ventilator    voor koeling of   voor  het aanzuigen    van  te meten lucht verdienen          hierbij
         extra aandacht. Door het         aanzuigen    van  stallucht is  er een groot risico op interne vervuiling met alle
         nadelige gevolgen       van   dien  (uitvallen apparatuur,    verkeerde   meetwaarden).
         Datamanagement            en   -transport
         Zoals aangegeven in        paragraaf 5.2 gaat het bij continue emissieregistratie om inzicht in (het niveau
         en verloop van) de jaarlijkse emissie. Naast de concentraties van de te volgen stof, is ook het
         ventilatiedebiet nodig om de emissie te kunnen berekenen. De data van beide waarden zullen daartoe
         via vaststaande formules moeten worden              omgerekend.      Naast het omrekenen        van   de data zullen ook
         de data op    een   (betrouwbare)      manier moeten worden        opgeslagen    en  beschikbaar      gesteld   voor   directe
         uitlezing  en voor    bijvoorbeeld jaarrapportages.        In het kader  van   vastleggen    van    de gegevens als
         bewijslast,   zal  een  minimale     opslagcapaciteit voor 5 jaar nodig zijn.
         Als de data ook gebruikt worden voor bewaking van het stalklimaat (eis in Besluit houders van dieren
         voor vileeskuikens is een maximum van 20 ppm NHsz), moet het systeem ook zo worden ingericht dat
         alarmering voor overschrijding van deze waarde mogelijk is. Koppeling aan de in de varkens- en
         pluimveehouderij aanwezig klimaatcomputers is dan                 een goede optie.
         De  opslag   en   bewerking     van  de data zal meestal     plaatsvinden   in een centrale     unit, waarbij ook meteen
         de  mogelijkheid aanwezig         is om de berekende waarden maar ook de basisdata te                presenteren. Voor
         de ondersteuning       van  de veehouder zijn     er  op veel   bedrijven bedrijfsmanagementsystemen aanwezig
         op een centrale     bedrijfscomputer.      In deze   systemen wordt al veel informatie opgeslagen              over   diverse
         parameters     van   het  bedrijf,  waaronder de     productiekenmerken (zie tabel 5). Deze centrale
         bedrijfscomputer kan ook dienen voor de opslag en presentatie van de waarden van de continue
         emissieregistratie. Voor een betrouwbare opslag van de data in deze centrale bedrijfscomputer zijn
         tegenwoordig meerdere mogelijkheden beschikbaar, zoals opslag ‘in de cloud’.
                                                                                        Wageningen Livestock Research Rapport 1099   33
                                                                                                                                         0000001870
</pre>

====================================================================== Einde pagina 35 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 36 ======================================================================

<pre>20079335
         Om te zorgen dat de         gemeten waarden         van de sensor niet worden vervormd, moet het transport
         ervan    worden    afgeschermd       voor    beinvioeding door elektromagnetische velden veroorzaakt door
         andere op het      bedrijf aanwezige apparatuur.
         6.4              Validatieprotocol meetsysteem
         Op basis    van  de  vorige paragrafen kunnen          eisen worden   gesteld  aan  het complete meetsysteem.     Een
         belangrijke    factor is het    zelfstandig     kunnen functioneren   van  het systeem. Het moet robuust zijn
         onder alle    omstandigheden.         Het   systeem   moet in staat zijn zelf een vorm van   kwaliteitsbewaking toe
         te passen, in de     vorm van      het   tijdig signaleren van  afwijkingen,   en gecombineerd met een deugdelijk
         onderhoudsschema. Om hierover voor een compleet meetsysteem duidelijkheid te kunnen geven is
         het nodig dat de prestaties van het systeem (onder praktijkomstandigheden) wordt gevalideerd door
         vergelijking met een erkend referentie-meetsysteem. Belangrijke aspecten hierin zijn naast de
         genoemde robuustheid; risico van interferentie met andere componenten in de stallucht, het
         driftgedrag van de sensor, de frequentie waarmee controles hierop moeten worden uitgevoerd en de
         variabiliteit van individuele sensoren van het geévalueerde type.
         Voor de    beoordeling van de geschiktheid van meetsystemen voor bedrijfsmonitoring voor regelgeving
         is het   noodzakelijk dat een gestandaardiseerd validatieprotocol wordt opgesteld. De invulling van een
         dergelijk validatieprotocol kan gebaseerd worden op de aanpak die ontwikkeld                  is in de RVO-
         validatieprocedure       voor   meetmethode NHz:-concentraties in        stalemissiemetingen (RVO, 2015)      en
         opgenomen gaat worden in de nieuwe versie                van  het VERA-meetprotocol *Huisvestingssystemen’ voor
         NHsz   en COz. Om     toegelaten      te worden als meetmethode voor het vaststellen van         emissiefactoren,
         worden in deze      protocollen     de referentie-methodes benoemd waartegen meetsystemen moeten
         worden     gevalideerd     onder zowel laboratorium- als veldcondities        volgens   een opzet gebaseerd op   NEN-
         ISO 14793. Voor individuele            bedrijfsmonitoring   zou een  afgeleide  variant kunnen worden ontwikkeld
         met op dit doel     aangepaste prestatie-eisen.
         34   |  Wageningen Livestock Research  Rapport 1099
                                                                                                                               0000001871
</pre>

====================================================================== Einde pagina 36 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 37 ======================================================================

<pre>20079335
         7              Antwoorden op de vragen
         Hierna wordt op basis van de         voorgaande      hoofdstukken       een  antwoord gegeven op de             geformuleerde
         vragen.
         1.  Welke technische eisen moeten            er  gesteld   worden    aan een     volledig meetsysteem          voor    stalemissie
             op  een  praktijkbedrijf   en   welke eisen     aan   de hierin opgenomen meetsensoren                 en  randapparatuur?
             De  metingen dienen betrouwbare resultaten op                 te leveren op basis       waarvan     veehouder       en
             controlerende instantie inzicht         krijgen  in het niveau     en   het  verloop    van  de emissie in      verhouding
             tot de in de   vergunning vastgelegde maximale waarde. VVoorwaarden daarbij zijn dat het
             meetsysteem zelfstandig functioneert             en  beperkt gevoelig       is voor   verstoringen      van   buitenaf    (zoals
             vervuiling   en stroomuitval).      Het meetbereik        van  de  sensoren     zal veldoende moeten           zijn  om
             concentraties    gedurende minimaal 95% van de monitoringstijd te kunnen meten (zie hoofdstuk
             5.2)  en  de  randapparatuur zal vooral moeten zorgen voor een veilige opslag van de gemeten data.
             Benodigd toezicht op drift-risico’s         van  het betreffende meetsysteem,             frequenties van herkalibraties
             en  onderhoudseisen dienen omschreven te zijn. Om te kunnen                       garanderen dat het meetsysteem
             voor   bedrijfsmonitoring hieraan voldoet wordt aanbevolen een validatieprotocol te ontwikkelen
             geént op de benadering die in het RVO-validatieprotocol voor NHz-meetmethoden is uitgewerkt.
         2.  Welke meetsensoren zijn momenteel beschikbaar                    voor   concentratiemetingen: ammoniak (NH:3),
             fijnstof (PM    en  PMs),     geur    en  koolstofdioxide     (C02)?
             Uit de inventarisatie in deze studie komt naar voren dat er voor NHz en CO; al sensoren
             beschikbaar zijn     voor  toepassing      in de  stal,  die perspectiefvol zijn      voor   inzet in een
             bedrijfsmonitoringssysteem.          Voor NH;     zijn (nog) geen      sensoren     beschikbaar      voor
             buitenluchtmetingen.       De 0 ppm als onderkant van het meetbereik die vaak wordt aangegeven
             door de fabrikanten is niet realistisch         en   schept   geen   duidelijkheid     over   de  detectiegrens van de
             sensor.   Voor CO:    zijn wel   sensoren     beschikbaar die de concentratie buiten              nauwkeurig kunnen
             meten. Sensoren voor         langdurige     continue    meting   van    PMio-concentratie hebben nog             problemen
             met   vervuiling bij hoge     concentraties zoals in        pluimveestallen.      Voor geur is de      uitdaging geschikte
             proxy-gassen per      diercategorie      vast te   stellen, die   een  goede afspiegeling zijn         van   de   vrijkomende
             geur in de betreffende situatie.
         3.  Welke aanvullende technische randapparatuur is momenteel! beschikbaar voor een
             bedrijfsmeetsysteem?
             De belangrijkste factor in deze is het betrouwbaar opslaan van de gemeten waarden. Hiervoor zijn
             goede loggers beschikbaar. Daarnaast ook het voorkomen van dataverlies door stroomuitval. Ook
             hiervoor zijn betaalbare oplossingen aanwezig.
         4.  In hoeverre voldoen de        geinventariseerde       meetsensoren        en   technische    randapparatuur         aan   het
             programma      van  eisen   van een     meetsysteem        voor stalemissie      en in welke onderdelen          van   het
             programma      van  eisen wordt momenteel niet voorzien?
             Veel  van  de  genoemde sensoren zullen kunnen voldoen aan de eisen die worden gesteld. Ook
             randapparatuur zal kunnen voldoen. Belangrijker is echter dat het complete meetsysteem
             betrouwbare informatie levert. Hiervoor zal het monitoringssysteem integraal moeten worden
             gevalideerd tegen      een   referentie-systeem.
         5.  Welke bedrijfsmeetsystemen zijn            met beschikbare meetsensoren en               randapparatuur op korte
             termijn realiseerbaar?
             Op basis   van  de in deze studie verzamelde informatie               blijkt dat   er  nog geen     compleet
             meetsysteem beschikbaar           is voor   toepassing op stalniveau of bedrijfsniveau.               De  verwachting       is
             dat  dergelijke systemen       voor   meting    van   NHz-verwijderingsrendementen              van   luchtwassers op
             korte termijn    (ca.  1-2  jaar),   en  NHz-emissies uit mechanische            geventileerde pluimvee-            en
             varkenstallen op     middellange termijn (ca.          2-3  jaar)  beschikbaar kunnen zijn. Toepassing in
             natuurlijk geventileerde       stallen wordt     eveneens     realiseerbaar     geacht    maar    vraagt    een   complexer
             systeem    en  daarmee     meer    tijd voor   ontwikkeling     en  validatie met referentie-methodes.
                                                                                            Wageningen  Livestock Research Rapport  1099    35
                                                                                                                                               0000001872
</pre>

====================================================================== Einde pagina 37 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 38 ======================================================================

<pre>20079335
            Complete meetsystemen voor het meten van de emissies van fijnstof (PMio en PMz,5) laten nog
            wat langer op zicht wachten. Matschappelijke en/of politieke druk om de emissie van fijnstof
            verder terug te     dringen kan hier echter mogelijk zorgen       voor een  versnelling.  Dit laatste geldt ook
            voor  andere emissies.
            Voor geur zullen eerst       goede    proxy-gassen moeten worden     gevonden    die in het veld meetbaar
            zijn. Hiervoor is fundamenteel onderzoek naar de relatie tussen           geurconcentratie (volgens
            sensorische    meetmethode)         en   geurcomponenten noodzakelijk.   Pas wanneer deze     zijn vastgelegd
            voor  de verschillende sectoren, zal het ontwikkelen         van een  compleet meetsysteem mogelijk
            worden.
            Welke technische       ontwikkelingen zijn noodzakelijk om tekortkomingen in het programma van
            eisen op te   lossen,    welke ziin hierbij perspectiefvol, en wat zijn de aanbevelingen voor het
            ondersteunen en versnellen van perspectiefvolle ontwikkelingen?
            Om te komen tot betrouwbare meetsystemen is het belangrijkste element te zorgen dat er een
            validatieprotocol wordt ontwikkeld, waarmee richting ontwikkelaars duidelijke voorwaarden voor
            prestatie-eisen worden vastgelegd. Systemen getest volgens dit protocol zijn dan in staat
            betrouwbare informatie over de geregistreerde emissies te genereren, Ontwikkelingen kunnen
            verder versneld worden door het uitzetten van pilot-systemen in de verschillende diercategorieén
            waarmee     door veehouders        en   toezichthouders ervaring kan worden    opgedaan. De
            meetnauwkeurigheid, kwaliteitsborging            en onderhoudsschema’s kunnen binnen deze         pilots worden
            getoetst. Lessen hieruit kunnen worden benut            voor grootschalige toepassing    van
            bedrijfsmonitoring.
         36 | Wageningen Livestock Research Rapport  1099
                                                                                                                            0000001873
</pre>

====================================================================== Einde pagina 38 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 39 ======================================================================

<pre>20079335
         Literatuur
         City Technology website: www.citytech.com (bezocht op               15 oktober     2017).
         Fine, G.F., Cavanagh, L.M., Afonja, A., Binions, R.,         2010. Metal oxide semi-conductor gas              sensors     in
              envirecnmental monitoring.     Sensors, 10(6),     5469-5502.
         Gibson, D., MacGregor, C., 2013. A novel solid state non-dispersive infrared CO; gas                     sensor
              compatible with wireless and portable deployment. Sensors, 13(6), 7079-7103.
         Hodgkinson, J., Smith, R., Ho, W.0., Saffell, J.R., Tatam, R.P., 2013. Non-dispersive infra-red (NDIR)
              measurement of carbon dioxide at 4.2 um in a compact and optically efficient sensor. Sensors and
              Actuators B: Chemical, 186, 580-588.
         Hofschreuder, P., Zhao, Y., Aarnink, A.J.A.,                N.W.M., 2008. Measurement protocol for emissions
              of fine dust from animal houses: considerations, draft protocol and validation. Lelystad,
              Wageningen UR Livestock Research, Rapport 134.
         Mead, M.I., Popoola, O.A.M., Stewart, G.B., Landshoff, P., Calleja, M., Hayes, M., Baldovi, 1.1,
              McLeod, M.W,, Hodgson, T.F., Dicks, J., Lewis, A,, Cohen, J., Baron, R., Saffell, J.R., Jones, R.L.,
              2013. The use of electrochemical sensors for monitoring urban air quality in low-cost, high-density
              networks. Atmospheric Environment, 70, 186-203.
         Melse, Roland W.; Johan P.M. Ploegaert;                                2016.    Laboratory tests of Draeger Polytron
              8000 with FL-6813260       sensor   for NH3 measurement. Wageningen UR               (University & Research
              centre)  Livestock   Research,   Livestock Research Report 972.
         Mosquera, J.,    J.P.M.  Ploegaert, G.M. Nijeboer, 1.M.G. Hol, R.W. Melse, N.W.M.                        2017. Onderzoek
              naar  de  nauwkeurigheid    van   een  nieuw  type   sensor   voor   ammoniakconcentraties          in stallucht;   .
              Wageningen Livestock Research, Rapport 1042.
         Membrapor website: www.membrapor.ch (bezocht op 15 oktober 2017).
         Mosquera, J., J.P.M. Ploegaert & G.C.C. Kupers (in voorbereiding). Determination of ammonia
              concentrations from     agricultural  sources  —
                                                                Reference method        using gas washing. Wageningen
              Livestock   Research, Wageningen.
         Pogfay, T., Watthanawisuth, N., Pimpao, W., Wisitsoraat, A., Mongpraneet, S., Lomas, T.,
              Sangworasil, M., Tuantranont, A., 2010. Development of Wireless Electronic                    Nose for Environment
              Quality Classification. ECTI-CON2010: The 2010 ECTI International Conference                      on  Electrical
              Engineering/Electronics, Computer, Telecommunications and Information Technology. 19-21 mei
              2010, Chiang Mai, Thailand.
         Rai,    fF
                     Kumar, P., Pilla, F., Skouloudis, A.N.,      Di Sabatino, S., Ratti, C., Yasar, A., Rickerby, D.,
              2017. End-user     perspective of low-cost    sensors    for outdoor air    pollution monitoring.       Science of the
              Total Environment,     607,  691-705.
         Sintrol website:    http://www.airdusco.com/wp-content/uploads/2014/02/Sintrol-Dust-Monitors-
              Presentation.   pdf (bezocht  op 19 januari 2018).
         Resource,    2018. Zes ton    voor ontwikkeling    gassensor.     Resource, 8-2-2018,       nr.  12, p.8.
         SGX Sensortech website:        www.sgxsensortech.com (bezocht            op 15 oktober     2017).
         Spinelle, L., Gerbales, M., Villani, M.G., Aleixandre, M., Bonavitacola, F.,            2017a. Field calibration of         a
              cluster of low-cost   commercially    available  sensors    for air  quality monitoring.      Part B:   NO,   CO and
              C02. Sensors and Actuators B: Chemical, volume 238, januari 2017, 706-715.
         Spinelle, L., Gerboles, M., Kok, G., Persijn, S., Sauerwald, T.,           2017b. Review of Portable and Low-Cost
              Sensors for the Ambient Air Monitoring of Benzene and Other Volatile                Organic Compounds.
              Sensors   2017, 17(7), 1520.
         Stetter, J.R., Li,  J. 2008. Amperometric gas sensors a review. Chemical reviews, 108(2), 352-366.
         RVO, 2015. Validatieprocedure voor het testen van de gelijkwaardigheid van alternatieve NH;                         -
              concentratie meetmethoden voor         stalemissiemetingen
              https: //www.rvo.nl/sites/default/files/2015/09/Validatieprocedure%20NH3%20RV0O%2031-08-
              2015.pdf (benaderd      maart  2018)
         Thorne, P.5., Ansley, A., Perry, S.S.,      2009. Concentrations of        Bioaerosols, Odors and Hydrogen Sulfide
              Inside and Downwind from Two Types of Swine Livestock                 Operations. Journal of Occupational and
              Environmental Hygiene 2009 Apr;         6(4):  211-220.
                                                                                       Wageningen Livestock Research Rapport 1099      37
                                                                                                                                          0000001874
</pre>

====================================================================== Einde pagina 39 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 40 ======================================================================

<pre>20079335
         Vermeer, H.M., Hopster, H., 2017. Signaalindicatoren bij handhaving "Open Normen'                 voor
             dierenwelzijn; Pilot klimaat        in varkensstallen.   Wageningen University & Research -Livestock
             Research, Livestock Research Rapport 1017.
         Wang, C., Yin, L., Zhang, L., Xiang, D., & Gao, R., 2010. Metal oxide gas            sensors: sensitivity and
             influencing   factors.   Sensors, 10(3),       2088-2106.
         Williams, D.E.,   1999.    Semiconducting        oxides as gas-sensitive resistors. Sensors and Actuators B:
             Chemical, 57(1),       1-16.
         Williams, R., Kilaru, V., Snyder, E., Kaufman, A., Dye, T., Rutter, A., Russell, A., Hafner, H.,         2014a.
             Air Sensor Guidebook. EPA/600/R-14/159. U.S. EPA, Research Triangle Park, NC, USA.
         Williams, R., Kaufman, A., Hanley, T., Rice, J., Garvey, S., 2014b. Evaluation of Field-deployed Low
             Cost PM Sensors. EPA/600/R-14/464. U.S. EPA, Research Triangle Park, NC, USA.
         Williams, R., Kaufman, A., Garvey, S., 2015. Next Generation Air Monitor (NGAM). VOC Sensor
             Evaluation Report. EPA/600/R-15/122. U.S. EPA, Research Triangle Park, NC, USA.
         Yasuda, T., Yonemura, S., Tani, A., 2012. Comparison of the Characteristics of Small Commercial
             NDIR CO: Sensor Models and Development of a Portable CO; Measurement Device. Sensors 2012,
             12, 3641-3655.
         38  | Wageningen Livestock Research Rapport 1099
                                                                                                                         0000001875
</pre>

====================================================================== Einde pagina 40 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 41 ======================================================================

<pre>20079335
         0000001876
</pre>

====================================================================== Einde pagina 41 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 42 ======================================================================

<pre>20079335
         Wageningen   Livestock Research Postbus 338   Wageningen    Livestock Research ontwikkelt kennis     voor een    zorgvuldige  en
         6700 AH  Wageningen                           renderende   veehouderij,  vertaalt deze  naar  praktijkgerichte oplossingen     en
         T0317 48 39 53                                innovaties, en  zorgt voor doorstroming    van deze kennis. Onze      wetenschappelijke
         E info.                 fowur. nl www.wur.nl/ kennis op het  gebied  van veehouderijsystemen      en van  voeding, genetica, welzijn    en
         livestock-research                            milieu-impact  van  landbouwhuisdieren integreren we,      samen     met  onze klanten,  tot
                                                       veehouderijconcepten    voor  de 21e  esuw.
                                                       De missie  van Wageningen University & Research is ‘To explore the potential of
                                                       nature to improve the quality of life”. Binnen Wageningen University & Research
                                                       bundelen 9  gespecialiseerde   onderzoeksinstituten    van  Stichting Wageningen
                                                       Research  en  Wageningen University hun krachten      om   bij  te dragen  aan de  oplossing
                                                       van belangrijke  vragen in het domein    van gezonde voeding       en leefomgeving.
                                                       Met ongeveer 30    vestigingen, 6.500 medewerkers      en  10.000 studenten
                                                       behoort  Wageningen University    & Research   wereldwijd    tot de  aansprekende
                                                       kennisinstellingen binnen haar domein.     De  integrale benadering     van de
                                                       vraagstukken   en  de samenwerking    tussen verschillende     disciplines vormen   het hart
                                                       van de unieke   Wageningen aanpak.
                                                                                                                                                    0000001877
</pre>

====================================================================== Einde pagina 42 =================================================================

<br><br>