<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075411
         Prolander
          Samen                         voor                     de
          stikstofopgave:
         Een   actorenanalyse ten  behoeve   van   het  creéren van   een
         gebiedsgerichte aanpak   voor   het   Liefstinghsbroek (Provincie
         Groningen)
           -2021
                                                                           0000001374
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075411
         Voorwoord
         Voor  u ligt de stakeholderanalyse binnen de gebiedsgerichte aanpak stikstof voor het Natura
         2000-gebied Liefstinghsbroek, gelegen in de Provincie Groningen. Aanleiding voor deze
         analyse is de huidige stikstofdiscussie waarin Nederland zich bevindt       —
                                                                                        de staat van
         instandhouding van wettelijk beschermde habitats loopt risico te verslechteren. Deze
         stakeholderanalyse is uitgevoerd middels gesprekken met vertegenwoordigers van
         verschillende partijen die actief zijn binnen ofwel het gebied, ofwel de adviescommissie,
         ofwel de ambtelijke projectgroep Liefstinghsbroek, ofwel de gebiedscommissie Westerwolde
         (of wellicht een meervoud van deze!). Er moet dus vermeld worden dat de resultaten van dit
         onderzoek, gebaseerd op een combinatie van relevante beleidsdocumenten en gesprekken
         met vertegenwoordigers van de stakeholders, mogelijk strijdig kunnen zijn met de
         opvattingen van andere vertegenwoordigers, of met opvattingen op hogere (beleids-
         yniveaus. Dit rapport is bedoeld gelezen te worden met deze overweging in het achterhoofd.
         In de bredere gebiedsgerichte aanpak is (en blijft!) wederzijdse communicatie een middel
         van groot belang om samen tot een bij het Liefstinghsbroek passende stikstofopgave te
         komen.
                                                                                                      0000001375
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075411
         0) Inhoudsopgave
         0) INNOUASOPGAVE. .....       oot
                                                                                     eee eee eee eee mene een ene           1
         TINS IAIN         comm                 ores mm                                   E         U              RTe      2
         2) DOCISTEIING...  cee
                                                                                                  een eens anne ae enna 3
         LL                           III
                                                                                                                  he, 5
         TI T=   dg oT  =                                                                                                  12
         III                                                      I I                          mm 13
            5.1)  Stakeholders in        (de omgeving van)      het Liefstinghsbroek............cccoooimiiiiiii. 13
            5.2) Verantwoordelijkheld/opgaven.............o.o                                                              17
               5.2.  1} Welles        Katers.        cummin     sommes
                                                                                         sm       Sit Sas si               17
               5.2.2) (ROI IN) GEDIBUSPIOCES.....             cee      eee eee   eee  eee  eee eee ema e ene ae ee
                                                                                                                   aeeanns 19
            kt    Rt       ERE                 SSUES          STFS      SSUES         SESS           GT,                   21
               5.3.1) Aangaande          de 1andbOUW......... oan                                                          23
               5.3.2) Aang aaiiis         DUNSI BI.       ummm   ssa        arms     ar             Aw                     24
         6) SAMENVATING.....   ieee
                                                                eee eee eee eee                 erate nanan eana nanan 25
         RT                                               LT                   I        _——_———_—_—__—
                                                                                                                    hee.   28
                                                                                                                            2
                                                                                                                              0000001376
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20075411
         1) Inleiding
         Veel  natuurgebieden in Nederland staan onder druk door een te hoge belasting van stikstof.
         Het  vorige programma om de invioed van stikstof terug te dringen, het Programma Aanpak
         Stikstof (PAS), is in 2019 door de Raad van State als onvoldoende beoordeeld. Sindsdien
         werken Rijk en provincies aan een nieuwe aanpak stikstof. In             2020 zijn hiervoor de
         hoofdlijnen vastgelegd in de Structurele Aanpak Stikstof (SAS). Kort samengevat bestaat de
         aanpak uit twee sporen: generieke (landelijke) bronmaatregelen en een gebiedsgerichte
         aanpak per stikstofgevoelig natuurgebied.
         In de  provincie Groningen ligt één stikstofgevoelig natuurgebied: het Liefstinghsbroek in de
         gemeente Westerwolde. De provincie Groningen is hier gestart met een gebiedsgerichte
         aanpak. Deze aanpak wordtvormgegeven middels een bestuurlijke adviescommissie,
         gevormd door alle betrokken regionale partijen (gemeenten, waterschap, terreinbeheerders,
         landbouw en recreatie), ofwel belanghebbenden. De adviescommissie wordt gevraagd om
         de provincie te adviseren welke gebiedsgerichte maatregelen er in en rond het
         Liefstinghsbroek mogelijk zijn om de invioed van stikstof terug te dringen.
         Om tot het advies te komen zal de commissie drie fasen      doorlopen. De eerste fase bestaat
         uit een  gebiedsanalyse: welke zich richt op het in kaart brengen van de bestaande
         natuurwaarden, de invioed van stikstof op deze waarden, en de aanwezige kansen en
         knelpunten wat betreft de aanwezige natuurdoelstellingen. Op basis van de resultaten van
         de eerste fase worden in de tweede fase mogelike maatregelen worden bedacht en
         uitgewerkt. In de derde fase worden deze maatregelen afgewogen tot een definities advies.
                                                                                                        0000001377
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20075411
         2) Doelstelling
         De adviescommissie bevindt zich op het moment van schrijven in de eerste fase van het
         proces: de gebiedsanalyse. Deel van de gebiedsanalyseis een inventarisatie van
         de  aanwezige     stakeholders in      het  gebied,    en  hun  belangen, resources/power,    en  visies,
         zodat    deze    mee     kunnen      worden     genomen      in    het nader te bepalen       beleid/het
         gebiedsproces.
         Het laten     meedoen       en/of   betrekken      van    derden     in  beleidsprocessen wordt ook
         wel  participatie genoemd.         Dit    proces      duidt     op     een     verschuiving  van     een
         traditionele hiérarchische vorm van governance, ofwel de wijze van besturen, naar een vorm
         die zich kenmerkt door gemengde publiek-private netwerken bestaande uit statelijke en niet-
         statelijke actoren. Waar de eerste vorm                        uitgaat van top-down beleid, waarin
         beleidsbeslissingen van het nationale niveau worden doorgegeven aan lagere
         niveaus, verwijzen boftom-up processen naar het betrekken (e.g., laten participeren) van het
         lokale     niveau    bij beleidsvorming en de daaropvolgende impact op hogere
         niveaus. Governance is dus een ontwikkeling van bestuursstijlen waarin de grenzen tussen
         en binnen de publieke en private sector vervagen (Pierre & Stoker, 2000). Binnen het
         bestuur nemen statelijke en              niet-statelijke actoren (meestal staat, markt en het
         maatschappelijk middenveld) deel aan gemengde publiek-private netwerken (Bang, 2003).
         Naar alle   waarschijnlijkheid zal een deel van de uiteindelijk voorgenomen maatregelen in de
         omgeving van het Liefstinghsbroek genomen moeten worden. Om dit succesvol te
         bewerkstelligen moet de omgeving deze maatregelen accepteren en steunen. In andere
         woorden: er moet voldoende draagvlak bestaan op omgevingsniveau om maatregelen in het
         kader van de Structurele Aanpak Stikstof te kunnen legitimeren en uit te voeren. Draagvlak
         kan worden derealiseerd door een goed participatieproces.                        Een overzicht van de
         stakeholders en hun belangen kan daardoor bijdragen aan het kweken van draagvlak in
         latere beleidsprocessen.
         De  Rijksnatuurvisie ‘Natuurlijk verder’ uit 2014       verwees    indirect al naar governance door  een
         wens    uit te spreken om burgers, bedrijven             en particuliere organisaties te betrekken in
         natuurbeheer en -beleid. Met de aanstaande Omgevingswet wordt deze omslag nog verder
         gerealiseerd: het bevoegd gezag wordt verplicht gesteld om belanghebbenden te laten
         meedoen en -denken aan beleid. Het bevoegd gezag (het bestuursorgaan dateen
         vergunningaanvraag behandelt, meldingen ontvangt en bevoegd is voor toezicht en
         handhaving (gewoonlijk de gemeente)) is verplicht om te motiveren hoe burgers, bedrijven,
         maatschappelijke organisaties en bestuursorganen bij de voorbereiding van instrumenten
         van de Omgevingswet zijn betrokken en wat de resultaten daarvan waren.
         Het betrekken van, of laten participeren van, externen in het beleidsproces, kan leiden tot
         verhoogd draagvlak bij genoemde externen. Draagvlak heeft betrekking op de manier
         waarop (hoe) bepaalde (beleids-)opties en (beleids-)voorstellen (wat) door betrokkenen (wie)
         onthaald worden. De aanwezigheid van draagvlak kan ingezet worden ter legitimatie van
         voorgenomen beleid en/of ter vergemakkeliking van het realiseren van dit beleid. In het
         geval van het Liefstinghsbroek zijn beide opties van toepassing: de Provincie Groningen is
         afhankelijk van de externen in en om het Liefstinghsbroek om de Europese en nationale
         beleidsdoelen met betrekking tot stikstof te verwezenlijken.
         De leidende vragen      zijn hierbij:
              1.  Welke   belangen    en  opgaven    spelen er in Lieftinghsbroek en omgeving?
             2.   Welke stakeholders/actoren        zijn hierbij betrokken en wat is hun rol?
             3. Welke visie hebben actoren op het gebied? Welke kansen en bedreigingen                    zien  zij
             (als het gaat om (toekomstige) gebiedsontwikkeling)?
             4. Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken bij de gebiedsaanpak?
                                                                                                                    0000001378
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20075411
         Om     deze    vragen   te  kunnen    beantwoorden    wordt    gebruik gemaakt van een
         stakeholderanalyse. Een        stakeholderanalyse      is      een     instrument      om het
         gedrag, de intenties, de interesses, en de onderlinge relaties van stakeholders en/of actoren
         inzichtelijk te maken. Onder stakeholder wordt verstaan: een persoon of groep die invioed
         ondervindt of zelf invioed uit kan oefenen op (de activiteiten van) het bevoegd gezag/de
         organisatie. Wanneer een stakeholder actief invloed uitoefent op de (activiteiten) van het
         bevoegd gezag/de organisatie wordt deze een actor genoemd. Een actor is dus altijd een
         stakeholder, maar niet elke stakeholder is een actor.
                                                                                                       0000001379
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20075411
         3) Theoretisch         kader
         Het   instrument    wat   in  dit   rapport gebruikt    wordt    is  een    stakeholderanalyse:      een
         benadering/instrument     om   kennis te genereren over stakeholders om hun gedrag, intenties,
         onderlinge relaties en interesses te begrijpen; en ter beoordeling van de invloed en middelen
         (resources) die zij inzetten in besluitvormings- of implementatieprocessen. De kennis
         verkregen middels een dergeliike analyse kan worden ingezet als input voor andere
         analyses, ter ontwikkeling van plannen om het draagvlak voor maatregelen te vergroten, en
         om een participatief proces van consensusvorming te begeleiden.
         De stakeholderanalyse komt oorspronkelijk voort uit corporate management, waarin deze
         gebruikt werd om stakeholders en hun belangen zodanig te beinvioeden om de strategische
         beleidsdoelen    te  behalen.     De   theorie  sprong   later  over    naar   een   breed    scala  aan
         organisaties op veel verschillende             gebieden.    Inmiddels     wordt    het   ingezet door
         beleidsmakers,       bedrijven,      media,     en    verschillende       gouvernementele         en niet-
         gouvernementele organisaties.
         Deze   ontwikkeling heeft er toe geleid dat er verschillende methoden zijn ontstaan om (de
         verschillende  stappen in) een stakeholderanalyse uit te voeren. Schmeer (1999) ontwikkelde
         een stappenplan ter uitvoering van een stakeholderanalyse. Deze richtlijnen zijn origineel
         ontwikkeld voor de gezondheidssector, maar kunnen met enkele aanpassingen worden
         gebruikt    voor     andere      doeleinden.      Deze     richtlijnen    zullen     daarom      worden
         aangevuld/uitgebreid    met  theorie&n   en  aanpakken   vanuit  andere   (vak-)literatuur.
         De eerste twee    stappen   van  het proces   van Schmeer hebben       betrekking op   het  plannen  van
         het proces en het selecteren en definiéren van het betreffende beleid. In dit onderzoek zijn
         deze stappen al volbracht: het doel van de analyse is immers al vastgesteld, alsmede het
         beleidskader   waar   de resultaten   ingepast zullen worden. Duidelijkheid over het doel van de
         analyse   kan  helpen    om   de   scope   en tijdsdimensies (heden, verleden en toekomst) te
         identificeren die het meest van belang zijn. Een voorbeeld hiervan is het breed schetsen van
         de rol van stakeholders in de ontwikkeling van zekere beleidscontext en -processen in het
         verleden, of breed schetsen van langetermijnbeleidsrichtingen. Figuur 1 geeft een overzicht
         van de tijdsfocus van een stakeholderanalyse op basis van dimensies waar rekening mee
         moet worden gehouden tijdens het uitvoeren van een analyse.
                                                                                                                    0000001380
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20075411
                          TIME              PAST                    PRESENT                               FUTURE
                DIMENSIONS
                                 Policy Analysis                                Policy  implementation         Policy Development
                Purpose’
                                        Project Evaluation                     Project  implementation    Project Planning
                                                                         Management     objective
                                                             Management environment                          Management environment
                Focus            Retrospective           A      TF                                        Prospective
                Interest         Process
                                             ~--~--"~""""""-T-TTo-ssSssssoeme-
                                                                                           P      Objective
                                                                                                              -----
                                                                                                                    +»    Goal
                                                                                                            Broad
                Scape
                                 Broad                               Narrow
               Time frame        Long-term                            Rapid                 Short-term             Medium-term
                Stage            Historical analysis               Pre-implementation       Planning             Development
                                                      Post  Implementation
         Figuur    1:  Overzicht   van    scope      en   tijdsdimensies        van    een    analyse. Overgenomen                uit
         Schmeer      (1999).
         In een beleidscontext vertaalt dit zich bijvoorbeeld in een brede schets over de rol van
         belanghebbenden in de ontwikkeling van de beleidscontext en -processen in het verleden,
         tot het proactief breed schetsen van meer langetermijnbeleidsrichtingen. In het geval van het
         Liefstinghsbroek wordt er gekeken naar de toekomst: het gaat immers om
         beleidsontwikkeling voor de korte tot medium termijn.
         De  volgende stap     heeft   betrekking op het identificeren en prioriteren/categoriseren van de
         verschillende stakeholders. De           richtlijnen van Schmeer (1999) maken de aanname dat de
         stakeholders al grotendeels of geheel bekend zijn. Wanneer dit echter niet het geval is, of
         het gewenst is dit overzicht aan te vullen, zijn er meerdere mogelijkheden om de analyse te
         verbreden. Figuur 2 geeft een beknopt overzicht van rationale, typologie en methoden voor
         een stakeholderanalyse. De methoden en typologie zijn ingesteld op het gebied van natural
         resource management (Reed et al, 2008):
                                                                                                                                      0000001381
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20075411
             Rationale
                                                                  Descriptive   |        Normative    |       Instrumental
              Typology
                       Step 1: identifying stakeholders
                                                           er”              Step 2: Differentiating between and                 Step  3: Investigating relationships
                                                                                  categorising stakeholders                           between stakeholders
              Methods
                                    Semi-
                                                                                     AN
                                                                             Analytical             Reconstructive               Actor-          Social       Kisowe
                    y lispe      structured
                                 interviews       Sonos
                                                     "ping                categorisation
                                                                             (top-down)
                                                                                                     categorisation
                                                                                                      (bottom-up)
                                                                                                                                linkage
                                                                                                                               matrices
                                                                                                                                                Network
                                                                                                                                               Analysis
                                                                                                                                                               Mapp  “iq
                                                            Interest-             Radical         Stakeholderled             Q
                                                           influence           fransactive          stakeholder         methodology
                                                           matrices                Ness            categorisation
         Figuur        2:     Beknopt overzicht van rationale, typologie                                                   en      methoden               voor       een
         stakeholderanalyse. Overgenomen uit Reed et al., 2008.
         De rationale refereert                 hierbij naar het type benadering wat gebruikt wordt voor de analyse.
         Een     descriptive ofwel beschrijvende benadering heeft tot doel om de relatie tussen een
         bepaald fenomeen en zijn stakeholders te beschrijven. Een normative ofwel normatieve
         benadering richt zich op de legitimiteit van het betrekken en empoweren van stakeholders bij
         besluitvormingsprocessen. Een instrumental ofwel instrumentele benadering legt de nadruk
         op het in kaart brengen van, begrijpen en beheren van het gedrag van stakeholders door
         beleidsmakers             om     hun doelen te bereiken.
         Elk   van   deze benaderingen telt enkele stappen om de benodigde informatie te vergaren. De
         eerste      stap, het in kaart brengen van de stakeholders, wordt middels drie methoden
         uitgevoerd. De eerste is door het opstellen van focus groups. Dit is een kwalitatieve
         onderzoeksmethode met een exploratief karakter. In een focusgroep brainstormt een kleine
         groep over stakeholders, hun belangen, power, en andere kenmerken, en categoriseert ze.
         De volgende stap is het uitvoeren van semigestructureerde interviews. In deze methode
         worden interviews gehouden met een aantal belanghebbenden om gegevens uit de focus
         groep        te       controleren              en      zo        nodig aan te vullen. Vervolgens wordt een
         sneeuwbalbemonstering uitgevoerd waarbij stakeholders uit de categorieén die
         voortgekomen zijn uit de initiéle focusgroepen, worden geinterviewd. Deze individuen
         dragen vervolgens bij aan het identificeren van nieuwe stakeholdercategorieén en
         contacten.
         1) Stakeholders identificeren
         Chevalier        en     Buckles (2008) onderscheiden enkele andere methoden om stakeholders in
         kaart     te     brengen. Deze variéeren van het laten identificeren door experts, andere
         belanghebbenden en zelfselectie naar identificatie middels secundaire data, zoals registers
         en bevolkingsgegevens, verslagen van eerdere activiteiten in het betreffende gebied, et
         cetera. Ook verschaffen zij een checklist van gebruikelijke stakeholders. Deze checklist is
         echter ingesteld op onderzoeken op zeer grote schaal voor conservation projects en is
         daardoor ongeschikt voor dit onderzoek.
         Het    CommunicatieRijk, de database                             over      vakkennis           over      overheidscommunicatie, houdt in
         een    communicatiestrategie rekening                           met de groepen: de                      doelgroepen;            het   bevoegd gezag;
         alle    schakels           uit     de     beleidsketen; de achterbannen                                  van      of   de      mensen            achter       de
         koepelorganisaties;                de interne       omgeving;             en   de media.
                                                                                                                                                                          0000001382
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20075411
         2) Categoriseren            van    stakeholders
         De tweede          stap       van     de methode is het differentiéren tussen                               en  categoriseren           van    de
         stakeholders. Het              CommunicatieRijk categoriseert                        stakeholders middels invalshoeken                        van
         waaruit       er      naar        de     opgave           kan     worden           bekeken, bijvoorbeeld de politiek of
         belangenverenigingen.                  Deze invalshoeken worden vervolgens verder onderverdeeld: de
         politiek kan bijvoorbeeld worden verdeeld op verschillende schaalniveaus (lokaal, regionaal,
         provinciaal, nationaal, et cetera). Vervolgens worden de namen van de verschillende
         stakeholders bij de invalshoeken gezet. Dit kan er zo uit zien:
         EINeem een  groot vel en  zet
           opgave of het doel in enkele
                                       een
                                                 CTS
                                                 Benoem invalshoeken
                                                 waaruit  je naar
                                                                         van
                                                                  de opgave kunt
                                                                                       CTR
                                                                                       Kijk waar invalshoeken nog
                                                                                       verder onder te verdelen zijn.
                                                                                                                          CTI
                                                                                                                           Zet namen (van organisaties)
                                                                                                                           bij de invalshoeken.
           steekwoorden in het midden.           kijken. Denk aan groepen,             (Reken op maximaal 30-50            Wees zo concreet  mogelijk.
                                                 organisaties, belangen, etc.          invalshoeken),
                                                                             Landelijk
                                                                                                       ro 5
                                             Politiek                                                                                    w=
                                                                              Vakbonden
                                                                                             —
                                             Belangenverenigingen
                                                                              Omwonenden               [            —
                                                                                             ;
                                                                              Milieufederaties
                                                                                                       —
                                                                                                                                 ——
         Figuur       3:     Stappenplan                voor       stakeholderidentificatie                   en      -categorisatie            van    het
         CommunicatieRijk,                 n.d..
         Na het     categoriseren van de stakeholders op type en/of ‘status’ kan het gewenst zijn inzicht
         te  krijgen in de invioed en interesse van de stakeholders. Onder ‘invioed’ verstaat men de
         machtspositie van de stakeholder ten opzichte van het beleid/plan/programmal//project:
         hoeveel en/of welke invioed heeft de stakeholder op de besluitvorming; Onder ‘interesse’
         verstaat men het niveau van betrokkenheid bij het project: hoeveel belang heeft de
         stakeholder bij de uitkomsten van het project?
         Een simpele methode van het in kaart brengen van stakeholder                                                   invioed is middels             een
         regenboogdiagram. Een dergelijk diagram deelt stakeholders in op                                               basis    van    de mate        van
         de invioed die zij hebben of ondervinden op/van een probleem                                                   of actie. Een           dergelijk
         diagram wordt weergegeven in figuur 4:
                                                                                                                                                           0000001383
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20075411
                                                Alflecting and Affected
                                                     o
               Affecting                                          ——                      Affected
                                                               SN
                                                      Moderately
                 /
                   /
                                paNe
                                ys
                4
                                                        Most
                                                                              \
             |             |
                                                         Yi                             |
                                                                                                  |
         Figuur     3: Voorbeeld     van  een   regenboogdiagram. Stakeholders die invloed hebben
         worden op de linkeras gezet, stakeholders die            voornamelijk invloed ondervinden op
         de  rechteras.       Stakeholders  die  zowel   invloed hebben   als  ondervinden   staan  op de
         middelste     as.   Overgenomen   uit Chevalier &   Buckles, 2008.
         Binnen het kader van Schmeer (1999) zijn er twee mogelijkheden: top-down ofwel analytisch
         categoriseren, of bottom-up ofwel reconstructief categoriseren. Binnen beide methoden zijn
         er twee mogelijikheden om dit doel te bereiken: binnen het analytisch categoriseren kan er
         gebruik worden gemaakt van zogeheten invloed-interesse matrices of radicale transactiviteit.
         De eerste maakt gebruik van een matrix waarin de invioed van een stakeholder, dat wil
         zeggen de mogelijkheid om middelen te gebruiken om een (voor de stakeholder) gewenst
         resultaat te bereiken, wordt uitgezet tegen de interesse die de stakeholder heeft in het
         project. Een dergelijke matrix wordt weergegeven in figuur 5.
                                                                                                       10
                                                                                                          0000001384
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20075411
                A
          High
                         Context setter                Key player
                            Keep                      Manage
                         Satisfied                     Closely
            —
            ©
            3
            o
            a
                            Crowd                       Subject
                         Monitor
                            i  0
                                                        Keep
                       (Mirimuni
                           Effort)
                                                      Informed
           Low
                                                                           oe
                    Low                                               High
                                        Interest
         Figuur  5: Voorbeeld     van  een   invloed-interessematrix. Aangepast op Mendelow, 1981.
         Een invloed-interessematrix groepeert de stakeholders in vier groepen: “Hoofdrolspelers”
         (Key players); “Context setters”; “Betrokkenen” (Subjects); en “Massa” (Crowd). De
         hoofdrolspelers zijn die stakeholders die actief moeten worden betrokken (ofwel
         gemanaged) bij het beleid(-sproces), aangezien zij veel invloed en interesse hebben in dit
         proces. De contextsetters zijn erg invioedrijk, maar hebben weinig interesse in het beleid(-
         sproces). Dit kan een risico opleveren en daardoor moeten zij tevreden worden gehouden.
         De betrokkenen zijn zeer geinteresseerd in het beleid(-sproces), maar hebben geen
         vermogen tot impact. Dit kunnen zij ontwikkelen door samen te werken met andere, meer
         invloedrijke, belanghebbenden. De massa zijn belanghebbenden die noch interesse noch
         invloed hebben, en daardoor is het niet nodig om al te veel aandacht aan deze groep te
         besteden.
         De   tweede    mogelijkheid    binnen    het  analytisch categoriseren van stakeholders is het
         zogeheten    ‘radicale transactiviteit’. Deze methode is   gebaseerd op tweerichtingsgesprekken
         tussen machtige stakeholders en stakeholders waar normaal geen contact mee gezocht zou
         worden (weinig invloed, weinig interesse), of zelfs stakeholders die als perifeer worden
         beschouwd. De laatstgenoemde worden echter genoemd in een context van projecten die
         zich op zeer grote schaal voordoen en is hierdoor niet geschikt voor dit onderzoek.
         Een reconstructieve categorisatie kan op twee manieren worden uitgevoerd. Deze zijn het
         zogeheten stakeholder-led stakeholder categorisation en de Q methodology. De
         eerstgenoemde betreft het laten categoriseren van stakeholders door andere stakeholders,
         met als doel de relaties en interacties tussen de verschillende stakeholders vanuit hun eigen
         perspectief in kaart te brengen. Een Q methodologie is een meer systematische aanpak
         waarin stakeholders worden gevraagd een aantal uitspraken te rangschikken en sorteren.
         Op deze manier worden de perspectieven van de stakeholders in kaart gebracht.
         3) Relaties tussen de stakeholders
                                                                                                      11
                                                                                                         0000001385
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20075411
         De laatste stap, het onderzoeken van de verschillende relaties tussen de stakeholders
         (zowel individuen als groepen) kan op drie verschillende methoden worden uitgevoerd. De
         actor-koppelingsmatrices omvat het indelen van actoren in een tabel. De onderlinge relaties
         tussen de stakeholders worden vervolgens beschreven aan de hand van sleutelwoorden.
         Een veelgebruikte methode hiervoor is het karakteriseren van de verschillende relaties als
         ofwel conflict; codperatie; of complementariteit.
         De tweede methode is de sociale        netwerkanalyse.   Ook deze methode maakt     gebruikt  van
         matrices    om    data  over   de    verschillende   relates  te   ordenen.  Door   middel    van
         semigestructureerde interviews wordt data verkregen over de aan- of afwezigheid van een
         band en, als aanwezig, hoe sterk deze band is. In plaats van sleutelwoorden wordt hier
         gebruik gemaakt van het nummeren van de (mate van) banden tussen de verschillende
         stakeholders. De verschillende matrices kenmerken elk een type relatie (denk aan
         vertrouwen, vriendschap, conflict, etc.).
         Knowledge mapping,       ofwel het in kaart   brengen   van  kennis, is de laatste methode wat
         betreft het onderzoeken    van  relaties tussen verschillende stakeholders. Zoals de  naam   doet
         vermoeden heeft deze methode te maken met het in kaart           brengen van het “wie weet wie”.
         Wanneer deze methode wordt gecombineerd met de sociale netwerkanalyse wordt dit
         verbreed naar “wie weet wat” en worden onder andere de kennisstromen, kennisknelpunten,
         kennisuitspoeling, et cetera in kaart gebracht.
         De vierde stap in de richtlijinen van Schmeer heeft betrekking op de instrumenten voor
         dataverzameling en -analyse. Deze slaan op het vaststellen van de invloed, interesse,
         positie, kennis over het (voorgenomen) beleid, eventuele relaties tussen de stakeholders, et
         cetera. Een dergelik overzicht kan in tabelvorm worden gepland en later worden
         gevisualiseerd in een van de eerder besproken figuren (e.g., invloed-interessematrix,
         krachtenveldanalyse, et cetera).
                                                                                                        12
                                                                                                           0000001386
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20075411
         4)  Methode
         De methoden die in dit onderzoek          gebruikt zullen worden zijn als volgt. Voor het identificeren
         van   de stakeholders wordt         gebruik gemaakt van de checklist van het CommunicatieRijk.
         Deze   lijst wordt waar     nodig aangevuld met de input van experts en de stakeholders zelf om
         tot een  volledig overzicht te     komen.
         De stakeholders worden           top-down gecategoriseerd, te beginnen met ‘status’ zijn zij een
         stichting, individu,      een   vereniging, of onderdeel van het bevoegd gezag? Op welke
         schaal/welk niveau zijn zij gebaseerd? Deze manier komt in grote lijnen overeen met die van
         het CommunicatieRijk, en het overzicht wat hieruit voortkomt geeft een indruk van de
         verschillende partijen.
         Na het identificeren      en  categoriseren van de verschillende stakeholders wordt een overzicht
         gemaakt      van  de   prioritaire stakeholders. Met (vertegenwoordigers van) deze stakeholders
         zullen gesprekken aan worden gegaan om de overige onderzoeksvragen te kunnen
         beantwoorden. De handleiding voor deze gesprekken is losjes georganiseerd op Vijf (9)
         thema’s: visie; verantwoordelijkheid/opgaven; belangen; rol; relaties. De handleiding is
         bijgevoegd in Appendix X.
         Vervolgens      zal  een   indruk worden gegeven van de relatieve invioed van de stakeholders
         middels    een   regenboogdiagram. Op deze manier wordt duidelijk gemaakt welke stakeholder
         invloed kan uitoefenen op, of invloed ondervindt van het voorgenomen beleid. Ook zal
         inzichtelijk worden gemaakt op welke manier de betreffende stakeholder invioed kan
         uitoefenen op het voorgenomen beleid en, waar mogelijk, de             verantwoordelijkheden    van  de
         verschillende stakeholders binnen verschillende kaders.
         Dit overzicht    helpt bij  de  volgende stap:   het invullen van de invioed-interesse matrix. Inzicht
         in de invloed     en  interesses   van  de stakeholders in de   gebiedsgerichte aanpak stikstof geeft
         handvatten      voor    mogelijke strategieén     wat betreft  het  (wel of niet) betrekken van de
         verschillende stakeholders.
         Hiernaast     volgt  een    overzicht  van  de verschillende relaties   van  de stakeholders met de
         andere stakeholders.
                                                                                                              13
                                                                                                                 0000001387
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20075411
         5) Resultaten
         In dit hoofdstuk worden de resultaten        van   het onderzoek    gepresenteerd. De eerste stap      van
         de    analyse    heeft   betrekking    op     welke     stakeholders    in (de omgeving van)            het
         Liefstinghsbroek aanwezig zijn.
         5.1) Stakeholders     in (de omgeving van) het Liefstinghsbroek
         Uitgangspunt    voor  het overzicht   van    stakeholders in dit onderzoek is de      gebiedscommissie
         Westerwolde, welke zich inzet voor de herinrichting Oost-Groningen en de Gronings-Drentse
         Veenkolonién, en de adviescommissie c.q. ambtelijke projectgroep Liefstinghsbroek. Deze
         stakeholders   zijn (actief) betrokken   bij  het gebied   en zijn dus actoren.
         De   volgende stakeholders zijn      betrokken in de       gebiedscommissie,     adviescommissie en/of
         ambtelijke projectgroep:
                  Provincie  Groningen
                  Gemeenten Westerwolde & Stadskanaal
                 Waterschap     Hunze & Aa’s
                  Staatsbosbeheer     (Groningen)
                  Natuurmonumenten       (Groningen)
                  Prolander
                  LTO Noord
                 Trekkerclub Westerwolde
                  Stichting Promotie Westerwolde
         Dit overzicht wordt   aangevuld met andere stakeholders die (nog) geen actors zijn binnen de
         gebiedsgerichte aanpak, waaronder individuele (niet-vertegenwoordigde) boeren; agrarische
         verenigingen/organisaties;          omwonenden/bewoners,                particuliere      landeigenaren,
         ondernemers, toeristen, et cetera.
         Ook    kan   gedacht    worden    aan   instanties     die  zich   bezighouden     met   onderwijs   en/of
         onderzoek. Hiernaast       zijn er  een   aantal non-actors die wél         een  belang   hebben   bij   de
         gebiedsgerichte aanpak stikstof, bijvoorbeeld het bevoegd gezag op hoger                     niveau dan
         provinciaal (Rijksoverheid, Europese Unie), maar (nog) geen actor zijn.
         Vanuit deze    beschouwingen       komt  een    overzicht voort zoals weergegeven in de         volgende
         tabel:
         Tabel    X:  Overzicht     van   (mogelijke)      stakeholders      betreffende    de   gebiedsgerichte
         aanpak    stikstof Liefstinghsbroek.
          Europese    Unie         Natuurmonumenten          | LTO   Noord             Stichting        Promotie
                                                                                       Westerwolde
          Rijksoverheid            Staatsbosbeheer             Trekkerclub             Ondernemers
                                                               Westerwolde
          Provincie                Het         Groninger | Groninger                   Omwonenden/bewoners
          Groningen                Landschap                   Agrarisch Jongeren
                                                               Kontakt
          Gemeente                 Waterschap      Hunze     | Agrarische              Particuliere
          Westerwolde              en  Aa’s                    Natuurvereniging        landeigenaren
                                                               Oost  Groningen
          Gemeente                 Prolander                   RVO                     Toeristen/recreanten
          Stadskanaal
          Hogeschool        van
                                 | IVN (Instituut voor         Farmers      Defence
          Hall Larenstein          Milieueducatie    en        Force
                                                                                                                  14
                                                                                                                     0000001388
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20075411
                                Duurzaamheid)
          Rijksuniversiteit     Natuur-           en
          Groningen             Milieufederatie
                                Groningen
          Wageningen            TNO
          University       and
          Research
         Wanneer deze stakeholders     vervolgens worden ingedeeld op basis van hun ‘status’ of ‘type’
         ontstaat zoiets als weergegeven in  Figuur X:
                                                                                                   15
                                                                                                       0000001389
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20075411
                                                                            Landbouw, Matuur en Voedsellwaliteit
                                                                            Infrastructuur Waterstaat
                                                                                          en
                                                                            Binnenlandse Zaken   en
                                                          -
                                                                            Economische Zaken    en Klimaat
                                                                            Defensie
                                                                                                                      Provincie         Groningen
                                                                                                                                         Westenwolds
                                   Rijkzoverheid
                                                                                                                      Gemeente
                                                                                        Owerheidsinstanties
                                                                                                                                         Stadskanaal
                                                                                                                                           Hunze    As's
                                                                                                                     Waterschap                  en
                                                         Overheidsorganisaties
                                                                                                             Rijkswatersteat
                                                                                                             RVO
                                                                                        Agentschap
                                                                                                             RM
                                                                                                             Prolander
                                                          Staatsbosbeheer
           Stakeholders
         Liefsti nghsb roek                               Provinciaal Landschap          Het Groninger Landschap
                                                                        LTO Noord
                                                                        ANOG
                                                   Orgenisaties
                                 Agricur                                Farmer's Defence Force
                                                                                                        Kontakt
                                                                        Groninger Agrarisch Jongeren
                                                   Individuele boeren
                                                                                                         Wageningen University and Research
                                                                    Universiteiten/Hogeschalen           Rijksuniversiteit Groningen
                              a8                           -                                             Hogeschool van Hall    Larenstein
                            ~
                               Onderwijs en Wetenschap     o
                                                                     VN
                                                                     Natuur- en Milieufederatie Groningen
                                                                     TNO
                                                 Stichting Promatie Westerwolde
                                                 Ondernemers
                                                 Bewoners
                                   Overig
                                                 Toeristen/recreanten
                                                 Particuliere landeigenaren
                                                                                                                                                         16
                                                                                                                                                            0000001390
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20075411
         Figuur   X:  Overzicht   van    mogelijke   stakeholders       wat    betreft    de   gebiedsgerichte    aanpak
         Liefstinghshroek.
         Dit overzicht omvat     een grote hoeveelheid mogelijke stakeholders, zowel actoren als non-
         actoren. De     volgende stap heeft betrekking op het prioriteren van de stakeholders uit dit
         overzicht, te beginnen met de actoren die al betrokken zijn in de adviescommissie en/of de
         ambtelijke projectgroep. Naast de agrarische organisaties (LTO Noord, Trekkerclub
         Westerwolde) worden ook individuele boeren aangemerkt als prioritair stakeholder. Dit heeft
         zowel te maken met de waarschijnlijkheid dat niet alle boeren zijn aangesloten bij een
         agrarische organisatie/belangenbehartiger en met de (grote) waarschijnlijkheid dat de
         stikstofmaatregelen effect hebben op hun land/bedrijfsvoering.
         De  prioritaire stakeholders   zijn gepresenteerd      in de onderstaande tabel:
         Tabel X: Overzicht  van prioritaire stakeholders   met korte    omschrijving.
          Stakeholder                      Korte  omschrijving
          Provincie   Groningen            De   Provincie waarin        het   Liefstinghsbroek zich bevindt. De
                                           provincie  heeft   wettelijk opgelegde taken maar ook een ‘open
                                           huishouding'. De taken van de provincies liggen onder andere
                                           op de gebieden van milieu, energie en klimaat;, vitaal
                                           platteland en natuurbeheer; en toezicht op de gemeenten en
                                          waterschappen.
          Gemeente Westerwolde             Het    Liefstinghsbroek          bevindt      zich    in   de    gemeente
                                          Westerwolde. De gemeente heeft taken op het gebied van
                                           onder andere ruimtelijke ordening en volkshuisvesting, en
                                           milieubeheer.
          Gemeente Stadskanaal             De    overige     boerenbedriiven nabij het Liefstinghsbroek
                                           bevinden    zich    in de gemeente Stadskanaal. Zie ook de
                                           gemeente    Westerwolde.
          Waterschap       Hunze     en    Een waterschap is         een     op basis      van  de  Waterschapswet
          Aa’s                             ingesteld openbaar        lichaam      dat   in  een   bepaalde regio in
                                           Nederland tot taak heeft de waterhuishouding te regelen. Het
                                           beheergebied van het waterschap ligt in Noordoost-Drenthe
                                           en   Oost-Groningen en is deel van het stroomgebied
                                           ‘Nedereems’.
          Natuurmonumenten                 Natuurmonumenten                    is           een          Nederlandse
                                           natuurbeschermingsorganisatie, opgericht in                     1905, die
                                           natuurgebieden in Nederland aankoopt en beheert. Het
                                           Liefstinghsbroek wordt beheerd door Natuurmonumenten.
          Staatsbosbeheer                  Staatsbosbeheer             is        de        grootste       bos-       en
                                           natuurbeheerorganisatie           van    Nederland.      Hoewel     zij  het
                                           Liefstinghsbroek niet beheert, is zij wel verantwoordelijk voor
                                           de    nabijgelegen        gebieden        Westerwolde/Ter         Wupping,
                                           respectieveljk        ten      zuiden       en      noorden      van     het
                                           Liefstinghsbroek.
          LTO(-Noord)                      Het   LTO     is   een     vereniging van en voor boeren en
                                           belangenbehartiger      voor    de agrarische sector.
          Trekkerclub                      De trekkerclub Westerwolde is een protestgroep van agrariérs
          Westerwolde                     tegen onder andere de stikstofwet en -maatregelen, maar ook
                                          tegen de prijzen voor hun producten die geboden worden door
                                           supermarkten.
                                                                                                                      17
                                                                                                                         0000001391
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20075411
           Individuele boeren             Rondom        het   Liefstinghsbroek     zijn   een    aantal    (~18)
                                          boerenbedrijven gevestigd.
           Prolander                      Prolander is de    uitvoeringsorganisatie voor het landelijk gebied
                                          in de    provincies Drenthe en Groningen. Haar belangrijkste
                                          taak is het verwezenlijken van het Natuur Netwerk Nederland.
                                          Samenspraak en samenwerking met betrokkenen is hierbij
                                          een hoge prioriteit.
          Stichting          Promotie   | De doelstelling   van  de SPW is het bevorderen      van  toerisme in
          Westerwolde                     Westerwolde      en omgeving.   In het gebied   Westerwolde    zijn  ca
                                           150  bedrijven   die direct of indirect    afhankelijk zijn  van   het
                                          toerisme. Hiervan is ongeveer de helft deelnemer of donateur
                                          van de SPW.
         Met het overzicht      van  tabel X    zijn is beantwoord welke actoren betrokken zijn bij het
         Liefstinghsbroek    en omgeving.    De   overige onderzoeksvragen zijn gerelateerd aan de rol van
         de verschillende actoren, de belangen en opgaven in en rondom het Liefstinghsbroek, de
         gebiedsvisies van de verschillende actoren, de kansen en bedreigingen voor de
         gebiedsontwikkeling, en het kunnen betrekken van de actoren bij de gebiedsaanpak.
              .
                      Wat is de rol  van  de verschillende actoren in het    gebied?
              .
                      Welke   belangen   en  opgaven spelen erin Liefstinghsbroek en omgeving?
              .
                      Welke visie hebben actoren op het gebied? Welke kansen en bedreigingen zien
                      zij?
              .
                      Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken           bij de  gebiedsaanpak?
         Om deze vragen te beantwoorden hebben gesprekken plaatsgevonden met de stakeholders
         uit Tabel X. Hiervoor is een handleiding in Appendix 1 aangehouden. De handleiding is
         losjes ingedeeld op vijf (5) thema’s, zijnde: verantwoordelijkheid/opgaven; belangen; rol;
         visie; relaties.
         5.2) Verantwoordelijkheid/opgaven
         De    huidige gebiedsgerichte aanpak stikstof is geént op de Natura 2000-status van het
         Liefstinghsbroek. Gebieden met een Natura 2000-status zijn aangewezen onder de Vogel-
         en Habitatrichtlijn: deze gebieden zijn geselecteerd op grond van het voorkomen van soorten
         en habitattypen die vanuit Europees oogpunt bescherming nodig hebben.
         5.2.1) Wettelijke   kaders
         De kritische    depositiewaarde (KDW) stikstof geeft aan bij welke mate van stikstofdepositie
         wordt aangenomen dat niet langer op voorhand kan worden uitgesloten dat er een risico is
         dat de kwaliteit van het habitattype wordt aangetast als gevolg van de verzurende en/of
         vermestende invlioed van de stikstofdepositie. De stikstofdepositie in de habitattypen van het
         Liefstinghsbroek is hoger dan de KRW, wat inhoudt dat deze habitattypen risico lopen te
         vermesten/verzuren.
         Een     beknopt   overzicht   van    de   wettelijke  kaders   rondom     de   stikstofdiscussie   wordt
         weergegeven in     Figuur  X:
                                                                                                                18
                                                                                                                   0000001392
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20075411
                                                  Natura 2000
                 Voge lrichtijn                                                    Habitatrichtlijn
                                                      Wet
                                               Natuurbascharming
                                Mi AEE ha
                          Foi ARN                                 Wel stikstofreductie en
                                                                                                             =         le Aanpak
                                                                                                               Structure
                                Skat (I WE)                         natuurverbetaring                               Stikstof
                                                                                             Bronmaalragelen                      Harslalmaatregelen
                                                                                                               Groninger Aanpak                             Beheerplan
                                                                                                                    Stikstof                              Liefstinghsbroek
         De   overschrijding van de Kritische Depositiewaarden heeft effecten op de soorten en
         habitats uit de          Europese Vogel- en Habitatrichtlijn, die in de Nederlandse wet zijn beschermd
         onder de Wet Natuurbescherming. Binnen de stikstofproblematiek staan de stikstofdoelen
         vastgelegd in de Wet stikstofreductie en natuurverbetering.
         Voor het realiseren                 van      de doelen              uitgezet in de Europese (en daaruit voortvioeiend, de
         Nederlandse) wetgeving zijn                             meerdere                 partijen actief. In de onderstaande tabel wordt
         beknopt uitgezet                welke     partijen       welke          rol     en     verantwoordelijkheden/opgaven kennen binnen
         de kaders van de (bredere) gebiedsaanpak van het Natura 2000-gebied Liefstinghsbroek.
         Tabel X: Overzicht                 van     rol, verantwoordelijkheden/opgaven                                            en     verantwoording               van  de
         verschillende partijen betrokken                                bij     de       gebiedsaanpak.
                                              Rol                               Verantwoordelijk-                          Hoe?                               Verant-
                                                                                heid        (kader)                                                          woording
                                              Toezicht                         Natura 2000;                                Groninger ~~ Aanpak                Rijk
          Provincie    Groningen            |
                                              (waterschappen,                  Wet                                         Stikstof, Natura 2000-
                                              gemeenten);                      Natuurbescheming;                           beheerplan
                                              vergunning-                                                                  Liefstinghsbroek
                                              verlening                        Wet Milieubeheer;
                                              (stikstof);                      Wet
                                              uitvoering                       Bodembescherming;
                                              (natuurdoelen                    Waterwet
                                              EU)
          Gemeenten                           Vergunning-                      Ruimtelijke ordening                        Structuurvisies,                   Provincie
                                              verlening (Wnb)                                                              bestemmingsplannen                 Groningen
                                              Uitvoering                       Kadermichtlijn                Water         Beheerplannen                      Rijkswater-
          Waterschap             Hunze      |                      van                                                                               voor
          ora                                 provinciaal                      (doelen 2027)                               beheersgebied;                     staat;
                                        -
                                             |ebeleid                                                                      vergunning-                        Provincie
                                              maatregelen            op                                                    /toestemmings-
                                              het gebied           van                                                     verlening
                                                                                                                                                                           19
                                                                                                                                                                              0000001393
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20075411
                                  water
           Prolander              Uitvoering        Provinciaal       beleid   Inrichtings-plannen,      Provincies
                                                    (natuur;                   uitvoerings-              Drenthe    en
                                                    waterhuishouding;          contracten                Groningen
                                                    recreatie; landbouw)
           Natuurmonumenten     | Beheer;           Natura   2000; Vogel- en   Beheerplannen             Provincies
                                  monitoring;       Habitatrichtlijn;   Wet
                                  uitvoering        Natuurbescheming;
                                                    Wet stikstofreductie  en
                                                    natuurherstel
          Staatsbosbeheer         Beheer;           Natura             2000;   Beheerplannen             Ministerie
                                  monitoring;       Habitatrichtlijn;   Wet                              van
                                  uitvoering        Natuurbescheming;                                    Landbouw,
                                                    Verdrag      van  Malta;                             Natuur     en
                                                    Wet stikstofreductie  en                             Voedsel-
                                                    natuurherstel                                        kwaliteit
                                                                                                         (LNV);
                                                                                                         Provincies
         Hierbij moet worden vermeld dat binnen de wettelijke kaders rondom natuurbescherming
         gewoonlijk samenwerking plaats vindt tussen de verschillende partijen. De wettelijk
         vastgelegde doelen rondom instandhouding van natuur en natuurkwaliteit liggen uiteindelijk
         bij het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, welke verantwoording aflegt
         aan  de EU.
         5.2.2) (Rol in) Gebiedsproces
         Vanuit     de     gesprekshandleiding        is     ingegaan       op    de      rollen,    belangen,       en
         verantwoordelijkheden van de verschillende stakeholders binnen het gebiedsproces. Hierbij
         is gevraagd naar de rol die men binnen het gebiedsproces vervult en/of kan of wil gaan
         vervullen, de verantwoordelijikheden die men ziet voor henzelf en stakeholders, en de
         belangen van de stakeholders als het gaat om het gebiedsproces.
         Tabel X: Overzicht      van   rol, belangen     en   verantwoordelijkheden          van   de verschillende
         stakeholders binnen het        gebiedsproces.
                                    Rol  (huidig)           Rol                  Belangen
                                                            (potentieel)
          Provincie                 Faciliterend            Faciliterend;        Behalen                  juridische
           Groningen                                        Trekker             stikstofdoelen
           Gemeente                 Planologisch;           Planologisch;        Beschermen
           Westerwolde              volgend                 volgend             werkgelegenheid/bedrijvigheid;
                                    (provinciaal            (provinciaal         instandhouden                areaal
                                    beleid/doelen)          beleid/doelen) | landbouwgrond (Avebe)
           Gemeente                 Faciliterend;           Faciliterend;        Oplossen                   landelijk
           Stadskanaal              volgend                 volgend              stikstofprobleem                voor
                                    (provinciaal            (provinciaal        vergunningverlening
                                    belang/doelen)          belang/doelen)
           Waterschap     Hunze   | Volgend                 Advisering;         Voldoen     aan   KRW-normen.
          en  Aa’s                  (Provincie);            kennisgevend;
                                    advisering;             uitvoer
                                    kennisgevend
          Natuurmonumenten        | Beheren       eigen | Beheren eigen | Instandhouding natuurdoelen
                                    gebied                  gebied               Natura 2000/NNN.
                                                                                                                     20
                                                                                                                        0000001394
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20075411
          Staatsbosbeheer           Beheren                Beheren              Beheer        eigen        gronden,
                                    bestaande              bestaande            behalen natuurdoelen.
                                    natuur/eigen           natuur/eigen
                                    gebied                 gebied
          LTO Noord                 Belangen-              Belangen-            Realiseren    van   een    degelijke
                                    behartiging            behartiging          economische                        en
                                    leden;                 leden                maatschappelijke positie van
                                    informerend                                 agrariérs.
          Trekkerclub               Alerterend;            Alerterend;          Realiseren van een eerlijk en
          Westerwolde               belangen-              belangen-            transparant (gebieds-)proces;
                                    behartigend;           behartigend;         realiseren        van        eerlijke
                                    kritisch               kritisch             behandeling van agrarische
                                                                                sector; delen   van   informatie op
                                                                                het gebied   van  stikstof
          ANOG                      Uitvoering             Uitvoering           Boeren      assisteren     met     de
                                    agrarisch    natuur- | agrarisch            transitie  naar agrarisch     natuur-
                                    en landschaps-
                                                           natuur-        en
                                                                              | en landschapsbeheer.
                                    beheer (leden)         landschaps-
                                                           beheer    (leden,
                                                           mogelijk        in
                                                           opdracht)
          Stichting    Promotie   | Belangen-              Belangen-            Instandhouding      van    recreatie
          Westerwolde               behartiging   lokale | behartiging          en       lokale      bedrijvigheid;
                                    ondernemers            lokale               leefbare     situatie    in    stand
                                                           ondernemers          houden;     realiseren    van    een
                                                                                beheersbare stroom toeristen.
         Binnen      de    overheidsinstanties      (Provincie,     gemeente)       en     beherende        instanties
         (Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer) liggen de belangen en verantwoordelijkheden
         voornamelijk bij het conformeren aan/behalen van de wettelike kaders rondom natuur en
         stikstof. Bij de gemeenten geldt dit in mindere mate, zij hebben voornamelijk belang bij het
         beschermen van de werkgelegenheid en het zeker stellen van de vergunningverlening.
         Hierdoor ligt er een indirect belang bij het behalen van de stikstofdoelen.
         Voor de   gemeenten     en  het waterschap geldt dat men volgzaam is wat betreft het beleid, de
         plannen   en   de doelen   van  de  provincie. Het waterschap geeft hierbij aan doelen te hebben
         op  het  gebied    van  de  Kaderrichtlijin Water, maar werkt hoofdzakelijk in opdracht van de
         Provincie. De gemeenten geven aan ondergeschikt te zijn aan provinciale kaders en
         belangen: zij vervult een sturende rol. De centrale overheid wordt een sturende rol
         toebedeeld als het gaat om maatschappelijke belangen.
         De beherende       organisaties Natuurmonumenten en Staatsbosbeheer hebben een rol en
         belangen    als het  gaat om het beheer en de instandhouding van natuur in hun eigen (beheer-
         )gebieden.    Natuurmonumenten       heeft hierbij verplichtingen in het kader van zowel de Natura
         2000-status van het Liefstinghsbroek als de NNN-status van het omliggende NNN-gebied,;
         Staatsbosbeheer heeft hierbij alleen te maken met de NNN-status van haar NNN-gebied.
         De   vertegenwoordigers van de landbouw, LTO Noord en de Trekkerclub Westerwolde
         behartigen beiden belangen van hun achterban: individuele boeren die van e€én of beide
         organisaties lid zijn. Het LTO zet zich hierbij voornamelijk in voor een degelijke economische
         en maatschappelijke positie van agrariérs, met nadruk op het kunnen garanderen van een
                                                                                                                    21
                                                                                                                       0000001395
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20075411
         verdienmodel op de lange termijn. Dit doet zij middels                 samenwerking met,    en  informeren
         van, verschillende partijen op meerdere beleidsniveaus.
         De Trekkerclub Westerwolde is             een  partij met een meer activistische insteek, en heeft zorg
         om    een   open     en  transparant gebiedsproces waarin alle informatie over het onderwerp
         stikstof voor iedereen beschikbaar en vrij inzichtelijk is. Hierbij wordt nadruk gelegd op het
         kunnen aantonen van het bestaan van een overschot aan stikstofemissie en -depositie
         middels concrete metingen en onderbouwing.
         Het ANOG is op het moment van schrijven niet betrokken bij zowel de adviescommissie
         Liefstinghsbroek als de ambtelijke projectgroep, maar is in dit onderzoek betrokken door de
         rol die  zij mogelijk    kan vervullen in de       aanpak    rondom de    agrarische sector. Doel van het
         ANOG is haar leden te            helpen  in de transitie   naar   agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
         Dit onderwerp staat grotendeels los van de stikstofdiscussie, maar het ANOG heeft
         aangegeven een rol te kunnen en willen spelen bij eventuele maatregelen gericht op een
         landbouwtransitie, onder voorwaarde dat hier een financiéle bijdrage voor wordt geleverd.
         De   Stichting     Promotie Westerwolde         behartigt  de   belangen   van de ondernemers in     en om
         Westerwolde. Haar         belang ligt bij het leefbaar houden van het gebied, dat wil zeggen het
         vestigingsklimaat in stand houden en/of verbeteren en leegstand/leegloop voorkomen.
         Hiernaast ligt haar belang bij het promoten van het gebied om een beheersbare stroom
         toeristen te bewerkstelligen, wat op haar beurt de recreatie en bedrijvigheid in stand houdt.
         5.3)  Visie
         De verschillende stakeholders           zijn vervolgens gevraagd naar hun visie op (de ontwikkeling
         van)   het    Liefstinghsbroek       en   omgeving over de medium termijn (~10 jaar). Met de
         ‘omgeving’     wordt    bedoeld:    het  Natura   2000-gebied Liefstinghsbroek, het omliggende NNN,
         en de agrarische bedrijven die hier binnen een straal van drie (3) kilometer omheen liggen.
         Voor   er   ingegaan     wordt op de visies        van   de verschillende stakeholders is het      mogelijk
         handig    een   overzicht te verschaffen        van   een  aantal   gebiedsvisies en -plannen gerelateerd
         aan    het    Liefstinghsbroek       en    het   bredere    gebied Westerwolde. Dit overzicht wordt
         weergegeven in de onderstaande tabel:
         Tabel X: Overzicht        van    relevante   gebiedsvisies     en  -plannen.
                                         Organisatie/instelling | Samenvatting/               Voor         verdere
                                                                       Kernwoorden            referentie
           Groninger    ~~
          Stikstof (GrAS)
                             Aanpak   | Provincie    Groningen                                Link
          Streefbeeld              &
                                      | Gemeente                                              Link
          Actieplan   Westerwolde
          2030
                                      | \\/asterwolde
           Westerwolde         Samen  | Gemeente                                              Link
           Verduurzamen                  Weslenmolde
          (Visiedocument 2019-
          2022)
          De regio versterken:
                                       | Gemeente                                             Link
           Verkenning voor een           Stadskanaal
          omgevingsvisie
          Regio                 Deal
                         ~~
                                      | Regio                  Deal                           Link
          Natuurinclusieve
          landbouw
                                         Natuurinclusieve
                                         Landbouw
         Op   basis   van    de definitie   van de hier aangehouden definitie van wat verstaan wordt onder
         het  Liefstinghsbroek      en   omgeving beperkte de gebiedsvisie zich tot twee (2) sectoren zoals
                                                                                                                  22
                                                                                                                     0000001396
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20075411
         benoemd in de        Groninger Aanpak Stikstof (GrAS): de natuur en                  de landbouw. De resultaten
         van  dit onderwerp zijn gevisualiseerd in het onderstaande figuur:
                                                                                       Natuur(-) (en landschaps-)beheer (2): 3
                                                       Aanpassen  bedrijfs WSEPIRF   &
                                                                                              Natuurinclusieve landbouw (1): 2
                                               Agricultuur: 10     Vrhjwillige stop: 2
              oo
                                                                                                              Stalsystemen:  1
             Liefstinghsbroek: 14
                                                                      Technieken: 2
                                                                                                                      Mest: 1
                                                                  Ruilverkaveling:   1
                                                                       Uitplaatsen:  1
                                                                                       I
                                               Natuur: 4
                                                              Overgangszone (2)      4
         Figuur     X:   Sankey-diagram      van    de    genoemde          visie-elementen            van    de    prioritaire
         stakeholders. Wensen          van stakeholders staan aangegeven tussen                      haakjes.
         Binnen     dit   figuur is losjes onderscheid gemaakt tussen visies van de verschillende
         stakeholders ten       opzichte van wensen voor het gebied. Wanneer een stakeholder een wens
         uitte ten aanzien van de gebiedsontwikkeling werd deze tussen haakjes genoteerd. Dit gold
         voor bijvoorbeeld de stakeholders die weinig invioed hadden/(nog) geen rol spelen infop de
         gebiedsontwikkeling, zoals het ANOG en het Waterschap.
         Uit dit  figuur blijkt dat voornamelijk wordt gekeken naar een eventuele aanpassing van de
         bedrijfsvoering van de verschillende agrarische bedrijven in het gebied. De Provincie
         Groningen gaf hierbij duidelijk aan dat zij waarde hecht aan haar status als
         landbouwprovincie en voorkomt het liefst dat er grond onttrokken wordt aan de landbouw.
         De gemeente Stadskanaal sloot zich hierbij aan door nadruk te leggen op het belang van
         een vitaal, toekomstbestendig platteland. Ook de gemeente Westerwolde merkte op dat de
         agrarische bedrijvigheid van belang was voor de gemeente/raad (let wel: dit is in het kader
         van de belangen van de grootste gemeentelijke werkgever: aardappelmeelfabriek Avebe).
                                                                                                                               23
                                                                                                                                  0000001397
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20075411
         Het   uitplaatsen   of  verplaatsen (d.m.v. ruilverkaveling) van de verschillende boerenbedrijven
         wordt     minder    vaak     genoemd: wanneer genoemd was dit in het kader van de
         ‘turboboeren’/piekbelasters. Bij vrijwillige stop en/of uitruil werd nadruk gelegd op de
         vrijwillige basis van deze maatregelen, al dan niet vanuit een overweging (van de boer) op
         het gebied van toekomstbestendigheid en/of opvolger.
         Hiernaast werd      een   aantal keer aangegeven dat       er  behoefte is   aan een zogezegde ‘buffer-*
         of overgangszone tussen de bestaande landbouw                en  de  natuurgebieden (al dan niet van de
         NNN/Natura 2000). Dit staat in los verband met               een   aangepaste bedrijfsvoering: er werd
         aangegeven dat       een   overgangszone tussen natuur        en  landbouw effecten kan hebben op het
         gebruik    van  hulpstoffen   en aan    het  palet van  gewassen. Een dergelijke overgang draagt bij
         aan    de landbouwtransitie       (zoals   beschreven in de GrAS en genoemd in de verkenning
         Omgevingsvisie Stadskanaal, en Omgevingsvisie Westerwolde).
         5.3.1) Aangaande       de landbouw
         Bij het uiten   van  de verschillende visies      en wensen voor het Liefstinghsbroek en omgeving,
         en  dan   specifiek  de   landbouw,    is vanuit  praktisch alle stakeholders gesproken over dan wel
         de situatie waarin de landbouw zich verkeert, dan wel wat er nodig is om de gewenste
         situatie (de aangepaste bedrijfsvoering/overgangszone landbouw/natuur) te bereiken.
         Een groot deel van de onvrede binnen de landbouwsector is te wijten aan zowel de
         weggevallen vergunningverlening van het voormalig Programma Aanpak Stikstof: dit geeft
         onzekerheid op juridisch gebied en, in het verlengde hiervan, op het gebied van financiering
         van bijvoorbeeld bedrijfsuitbreiding. Deze situatie is deels tot stand gekomen door het
         zwalkende beleid van de overheden op verschillende (Rijks-, Provinciaal- en gemeentelijk)
         niveaus. Hiernaast heerst argwaan vanuit de agrarische sector richting de Provincie
         Groningen als instituut: de agrariérs zijn onder de indruk dat de Provincie de belangen van
         de agrarische sector secondair stelt aan de belangen van de industrie (Eemshaven, Delfzijl).
         Hiernaast stelde de Trekkerclub Westerwolde dat de media                    verantwoordelijk  is voor het
         negatief framen, ofwel in beeld brengen,          van de  agrarische   sector.
         Een aantal     partijen erkende dat de agrarische        sector vanuit het    landelijke/maatschappelijke
         heel snel    verantwoordelijk wordt gesteld voor         haar stikstofemissies.    Hierbij werd door een
         tweetal    partijen specifiek opgemerkt dat juist        de maatschappij verantwoordelijk is voor de
         huidige situatie rondom landbouw en natuur: een oplossing zit dan binnen het combineren
         van de maatschappelijke wensen en doelen als het gaat om landbouw en natuur(-beheer).
         De     visie(s) en      wensen      op    het  gebied    van    gebiedsontwikkeling wat betreft het
         Liefstinghsbroek      en   omgeving     die in deze    analyse in kaart zijn gebracht liggen bij het
         behouden van de landbouw onder voorwaarde dat hierbij bedrijfsaanpassingen plaats
         vinden in de richting van Agarisch Natuur- en Landschapsbeheer en/of natuurinclusieve
         landbouw. Over ruilverkaveling en/of uitplaatsen van boerenbedriven werd slechts in
         beperkte mate gesproken. Dit komt overeen met de prioriteiten en koppelkansen die worden
         besproken in de omgevings- en gebiedsvisies op Provinciaal en gemeentelijke niveaus.
         Ook wordt       er  gekeken naar het realiseren van een mogelike overgangszone tussen
         (bestaande)     natuur   en landbouw, ter vermindering van de ‘harde’ scheiding tussen natuur en
         landbouw te verzachten en hierbij een bijdrage te leveren aan het verminderen van de
         randinvioeden van de landbouw op bijvoorbeeld het grond- en opperviaktewater. De
         Provincie Groningen bemerkt wel dat dit mogelijk effect heeft op de bedrijfsvoering van de
         agrarische ondernemer bijvoorbeeld door het aanpassen van maaien, bemesten en/of het
                                       —
         palet aan gewassen.
         Bij het realiseren     van  deze visies en/of      wensen   erkenden nagenoeg alle stakeholders dat
         het  uitgangspunt     moet   zijn  dat het verdienmodel     van de betrokken agrariérs in stand moet
                                                                                                                24
                                                                                                                   0000001398
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20075411
         worden    gehouden (toekomstbestendige bedrijvigheid). Hierbij werden voornamelijk zorgen
         geuit  over  het systeem: de huidige agrarische sector is gebaseerd op schaalvergroting om
         het verdienmodel in stand te kunnen houden. Hierbij worden de kleine marges op agrarische
         producten, en de afwezigheid van een verdienmodel gebaseerd op extensivering genoemd.
         De Provincie merkte hierbij op dat de afwezigheid van een dergelijk alternatief model (deels)
         wordt tegengehouden door bestaande, gevestigde belangen.
         Om toe te werken      naar de  visie(s) en wensen wat betreft het Liefstinghsbroek en omgeving
         zijn  meerdere kansen     en knelpunten geidentificeerd. Een (gedeeld) huidig knelpunt ligt op
         het gebied van de markt en de kleine marges die worden geboden voor het Nederlands
         agrarisch product: het verdienmodel van de boeren. Hier moet wel bij vermeld worden dat
         meerdere stakeholders aangaven dat de (verdeling van de) winst en marktsystemen niet
         binnen het bereik van het gebiedsgerichte proces ligt. De Trekkerclub Westerwolde sprak
         hierbij specifiek over de verschillende wensen en kwaliteitseisen van de agrarische
         producten die niet gecompenseerd worden door de maatschappij, maar worden verhaald op
         de agrarische ondernemers. Een eventueel ander verdienmodel kan aansluiten op
         maatschappelijke trends, doelen, en wensen. Een Kkansrijke optie is hierbij de
         maatschappelijke trend van lokaal consumeren: de Provincie identificeerde hierbij dat er
         mogelijikheden moeten zijn binnen het stimuleren van de korte keten regionale branding.
                                                                                  —
         De   meningen van de stakeholders waren verdeeld als het gaat om het ‘oplossen’ van het
         huidige systeem/agrarisch verdienmodel. Een groot aantal stakeholders legt de
         verantwoordelijkheid bij de ketenbedrijven, overheid en/of de maatschappij als het gaat om
         alternatieve verdienmodellen. De Provincie Groningen geeft hierbij in het bijzonder aan dat
         de uiteindelijke maatregelen concreet, realistisch en goed doorvoerbaar (panklaar) moeten
         zijn. Hiernaast wordt aandacht geboden aan het moeten garanderen van een
         langetermijnvisie voor de agrarische sector, zodat situaties die zich in het verleden hebben
         afgespeeld voorkomen kunnen worden. Denk bij verleden situaties aan het bieden van
         overeenkomsten voor 6 jaar die vervolgens worden opgeheven door een verscheidenheid
         aan   redenen.
         5.3.2) Aangaande     Duitsland
         De   stikstofdepositie in Nederland komt ten dele uit het buitenland (import). In het kader van
         de Nederlandse (en dus ook Groningse) stikstofdiscussie wordt hierbij vooral (de invioed
         van) Duitsland genoemd. De verschillende stakeholders zijn bevraagd naar hun zorgen over
         de Duitse invioed op de Nederlandse stikstofopgave, dan wel naar de Duitse opgave op EU
         niveau.
         De zorgen/frustraties over Duitsland zijn (deels) gegrond in het gebrek aan Duitse
         stikstofmaatregelen. De Nederlandse agrarische sector heeft sinds omstreeks de jaren "90
         actief wijzigingen doorgevoerd in bijvoorbeeld stalsystemen en mestopslag en -verwerking.
         Deze ontwikkelingen zijn in Duitsland niet of nauwelijks doorgevoerd: het LTO gaf het
         voorbeeld van het bovengronds uitrijden van mest en de afwezigheid van daken op silo’s. Dit
         zorgt bij de Nederlandse agrariérs voor onbegrip en ontevredenheid. Het LTO erkende
         hierbij wel dat de situatie in Duitsland, maar ook in bijvoorbeeld Frankrijk, anders kan worden
         aangepakt gezien de landsopperviakte tegenover de hoeveelheid vee in de genoemde
         landen.
         De    Duitse  stikstofaanpak staat echter ook onder druk: de Europese Commissie heeft
         Duitsland    begin Juni 2021 in gebreke gesteld wat betreft stikstofemissies. Duitsland is
         hierdoor verplicht gesteld hun stikstofemissies aan te pakken. Meerdere partijen merkten op
         dat Duitsland meer stikstof vanuit Nederland importeert dan andersom, hoewel de factor bij
         alle partiien behalve de Provincie Groningen (4x) onbekend was. Het is aangeraden de
         precieze hoeveelheden stikstofemissie/-depositie tussen Nederland en Duitsland te
         bevestigen vanuit de stikstofberekening/gebiedsanalyse.
                                                                                                      25
                                                                                                         0000001399
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 27 ======================================================================

<pre>20075411
         6) Samenvatting
         Deze    analyse  richtte zich op het beantwoorden        van de volgende  leidende vragen:
              1.  Welke stakeholders/actoren        zijn bij het  Liefstinghsbroek en  omgeving   betrokken  en
                  wat is hun rol?
         De actoren die betrokken          zijn bij de gebiedsgerichte aanpak/gebiedsontwikkeling zijn al
         betrokken binnen de         gebiedscommissie; adviescommissie en/of ambtelijke projectgroep.
         Deze bestaan uit (vertegenwoordigers van) overheidsorganisaties (Provincie Groningen;
         Gemeenten Westerwolde en Stadskanaal, Waterschap Hunze en Aa’s; Prolander),
         beherende instanties (Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten), vertegenwoordigers van
         landbouw en bedrijvigheid (LTO Noord; Trekkerclub Westerwolde; ANOG; Stichting
         Promotie Westerwolde), en individuele boeren, bewoners, en ondernemers.
         De Provincie     Groningen speelt      een  faciliterende rol in het  gebiedsproces. Dit vertaalt zich
         mogelijk    naar een   trekkersrol als het   gaat om de volgende stappen van het gebiedsproces:
         dit heeft te maken met haar verantwoordelikheden als het gaat om natuurwetgeving en de
         aanwezigheid van specialisme, kennis, en mankracht.
         De gemeenten Stadskanaal en \Westerwolde geven aan een meer faciliterende en/of
         volgende rol te hebben. Dit heeft te maken met de status van het Liefstinghsbroek als zijnde
         Natura 2000-gebied: ook wat provinciale kaders en provinciale belangen betreft zijn de
         gemeenten aan de Provincie onderworpen. Waar mogelijk geven zij wel aan te kunnen
         faciliteren.
         Ook het     Waterschap Hunze en Aa’s geeft aan een volgende (aan de Provincie) rol te
         hebben in het     gebiedsproces: zij heeft verantwoordelijkheden binnen de Kaderrichtlijn Water
         en is op dit gebied uitvoerend. Deze rol kan zich uitbreiden naar een uitvoerende rol zodra
         maatregelen op het gebied van de waterhuishouding genomen moeten worden.
         Het LTO     geeft aan   een  belangenbehartigende rol te spelen naar haar achterban toe, met als
         doel   een  degelijke  economische      en maatschappelijke positie van agrariérs te realiseren. De
         Trekkerclub Westerwolde doet dit ook, maar legt ook zwaarte bij het realiseren van eerlijke
         behandeling van de agrarische sector. De Trekkerclub speelt binnen het gebiedsproces een
         alerterende    en  kritische rol.
         Het  ANOG, hoewel (nog) niet betrokken bij het gebiedsproces, geeft aan een mogelijke rol te
         kunnen     spelen in het assisteren van boeren met de transitie naar agrarisch natuur- en
         landschapsbeheer.
              2. Welke belangen en opgaven spelen er bij de verschillende actoren?
         De  juridische opgaven van de verschillende partijen liggen binnen de Europese wetgeving
         op het gebied van Natura 2000 en de daaruit voortvloeiende Vogel- en Habitatrichtlijnen. De
         stikstofdepositie heeft effect op de instandhouding van de wettelijk beschermde soorten en
         habitats in het Liefstinghsbroek. Vanuit deze kaders is de Structurele Aanpak Stikstof
         opgezet, met de daaruit voortvloeiende (juridische) opgave van 50% reductie in de nu
         geémitteerde stikstof in 2030. Voor het bereiken van de juridische en ecologische doelen
         dragen de overheidsinstanties en deels de beherende organisaties, verantwoordelijkheid.
         Wat betreft het      gebiedsproces      hebben de     Provincie  Groningen en beherende instanties
         Natuurmonumenten         en  Staatsbosbeheer      een   belang bij het instandhouden van de soorten
         en habitats zoals beschreven in het Europese (en daaruit voortvioeiende Nederlandse)
         natuurbeleid.       Het    Waterschap        draagt hierbij      indirect  aan   bij   middels    haar
         verantwoordelijkheden binnen de Kaderrichtlijn Water. De Gemeente Westerwolde legt haar
         belang bij het beschermen van de werkgelegenheid en instandhouden van het areaal aan
                                                                                                             26
                                                                                                                0000001400
</pre>

====================================================================== Einde pagina 27 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 28 ======================================================================

<pre>20075411
         landbouwgrond; de gemeente           Stadskanaal heeft   belang bij  het  herstellen/heropstarten    van
         de  vergunningverlening.
         Binnen de agrarische organisaties (LTO Noord; Trekkerclub Westerwolde; ANOG) lopen de
         belangen uiteen. Het LTO Noord beoogt een degelijke economische en maatschappelijke
         positie van agrariérs te realiseren. De Trekkerclub Westerwolde beoogt van eerlike
         behandeling van agrarische sector te realiseren. Hiernaast zet zij zich in voor een open,
         eerlijk en transparant gebiedsproces met tijdig en volledig delen van informatie op het gebied
         van stikstof met alle (geinteresseerde) betrokkenen/achterban.
         De   Stichting Promotie Westerwolde legt haar belangen bij het instandhouden van recreatie
         en   lokale  bedrijvigheid (middels realiseren van een beheersbare stroom toeristen) en het
         instandhouden van een leefbare situatie in de dorpen.
              3.  Welke visie hebben actoren op het gebied? Welke kansen              en  bedreigingen    zien  zij
                  (als het gaat om (toekomstige) gebiedsontwikkeling)?
         De visies     van   de verschillende stakeholders op het Liefstinghsbroek en omgeving zijn
         voornamelijk gericht op      de natuur en de omliggende landbouw. De Provincie Groningen en
         Gemeenten Westerwolde            en  Stadskanaal    hechten waarde     aan   de   agriculturele   sector:
         verminderen      van  het agrarisch   areaal is hierdoor geen  gewenste optie.     Wel wordt   er  vanuit
         meerdere     partijen   de visie  (of wens!) uitgedrukt   voor aangepaste bedrijfsvoering        van   de
         verschillende agrariérs, bijvoorbeeld middels agrarisch natuur- en landschapsbeheer en/of
         natuurinclusieve landbouw.
         Ook wordt       er gekeken naar het realiseren van een mogelike overgangszone tussen
         (bestaande) natuur en landbouw. Dit om de ‘harde’ scheiding te verzachten en hierbij
         tegelijkertijd bij te dragen aan het verminderen van de randinvioeden van de landbouw. Dit
         heeft mogelijk effecten op de bedrijfsvoering en/of het palet aan gewassen wat ingezet kan
         worden op deze gronden.
         Het voornaamste aandachtspunt als het gaat om het kunnen realiseren van deze visie(s) en
         wens(en) ligt bij het verdienmodel voor de agrarische ondernemers, en het onvermogen om
         rendabel te blijven bij bedrijffsaanpassingen. Dit wordt voornamelijk toegeschreven aan het
         huidige systeem (i.c.m. de marktwerking), waardoor het niet rendabel is aanpassingen aan
         het bedrijfssysteem te maken. Enkele stakeholders geven aan zorgen te hebben over de
         levensvatbaarheid van het systeem (van schaalvergroting en intensivering) op de lange
         termijn. Er wordt echter erkend dat dit op nationaal (en dus niet provinciaal) niveau moet
         worden geadresseerd.
         Een kans     ligt bij het combineren     van maatschappelijke   wensen     en  doelen met    agrarische
         productie.   Lokaal   consumeren     is een voorbeeld  van een  huidige   trend die eventueel    ingezet
         kan worden in het verdienmodel van de agrarische ondernemers. Het ANOG geeft aan te
         kunnen assisteren in een eventuele omslag naar agrarisch natuur- en landschapsbeheer.
         Vrijwel alle stakeholders geven aan dat de betrokken agrarische ondernemers moeten
         worden voorzien van zekerheid als het gaat over hun verdienmodel, of dat nou is via
         productafnemers of via subsidies of regelingen zoals de Regio Deal Natuurinclusieve
         Landbouw.
              4.  Hoe kunnen de actoren het beste worden betrokken          bij de  gebiedsaanpak?
         De verschillende stakeholders erkennen de situatie waarin de landbouw zich bevindt. De
         agriculturele sector heeft middels zwalkend overheidsbeleid en waargenomen Provinciale
         prioritering (van sectoren) een zekere argwaan ontwikkeld richting deze instituties. Na het
         wegvallen van het Programma Aanpak Stikstof en de daarbij horende vergunningverlening
         hebben de agrariérs extra onzekerheid, op zowel juridisch als economisch vilak, over de
         toekomst van hun bedrijf.
                                                                                                                27
                                                                                                                    0000001401
</pre>

====================================================================== Einde pagina 28 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 29 ======================================================================

<pre>20075411
         Hiernaast werden zorgen geuit over de maatschappelijke         waardering  van  de agriculturele
         sector door het    negatief framen door de media.
         Het is  hierbij dus van belang dat de agrariérs helderheid krijgen over de vergunningverlening
         van,   en   perspectief voor, hun bedrijf. Hierbij moet worden gecommuniceerd over de
         juridische opgave wat betreft stikstof en de rol die de agrarier mogelijk kan spelen binnen het
         realiseren van koppelkansen en opgaven in het kader van bijvoorbeeld de Regio Deal
         Natuurinclusieve Landbouw.
         Het verdienmodel      van de agrarische ondernemers werd door nagenoeg alle stakeholders
         vermeld als    zijnde een onzekerheid voor de agrarische sector. Eventuele mogelijkheden die
         hen binnen de gebiedsgerichte aanpak stikstof worden geboden moeten hier rekening mee
         houden. Vanuit de agrariér mag hierbij verwacht worden dat men de maatschappij niet
         overvraagt, vanuit de overheid en/of overheidsinstanties moet hierbij aandacht worden
         geschonken aan het kunnen garanderen van een verdienmodel op de lange termijn, maar
         ook bijvoorbeeld op het gebied van maatregelen. Maatregelen zullen concreet, realistisch en
         goed doorvoerbaar moeten zijn op bedrijfsniveau. De overheid wordt benoemd als partij die
         zorg moet dragen voor de markt, de winstmarges op producten voor afnemers en het
         eventueel compenseren van marktverlieswaardes bij een mogelike omslag naar aangepaste
         bedrijfsvoering.
                                                                                                       28
                                                                                                          0000001402
</pre>

====================================================================== Einde pagina 29 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 30 ======================================================================

<pre>20075411
         Appendix        1:  Gesprekshandleiding
         INLEIDING GESPREK
             e
                  Toestemming vragen opname gesprek. Bespreken van gebruik van data (intern
                  rapport/extern rapport).
             eo
                  Uitleggen doel van het gesprek (stakeholderanalyse Liefstinghsbroek e.o., peilen
                  belangen/opgaven/rol/visie/relaties).
                       o   Liefstinghsbroek (natuurgebied), omgeving betreft de bufferzone er om heen
                           (NNN) plus de agrarische bedrijven.
             ¢    Voorstellen interviewer en geinterviewde: functie/rol in gebiedsaanpak/bedrijf/etc.
          BETREFFENDE LIEFSTINGHSBROEK E.O.
             ¢    Voelt  men   zich betrokken   bij de omgeving van  het Liefstinghsbroek?  In welke mate?
                  Waarom wel/niet?
             +o   Hoe ziet   men    (omgeving) Liefstinghsbroek  over 10  jaar? Welke plaats  heeft:
                       o   Natuur
                       0   Landbouw (Uitkopen/koppelkansen met        andere
                           opgaven/natuurinclusief/ecologisch/etc)
                       0   Recreate
                       0   Ondernemerschap?
         Waar ziet     men:
                                Voor        eigen | Sector(en)          Bevoegd            Bedrijven
                                 bedrijf/organisat                      gezag/overheid
                                 ie                                     sinstanties
          Kansen
          Wat is    er  nodig
          om      kans      te
          verwezenlijken?
          Knelpunten
          Wat is er nodig
          dit knelpunt op
          te lossen?
          Wie   is/zijn daar
          verantwoordelijk
          voor?
          Wie        moet(en)
          de          kosten
          dragen?
          Kunnen          die
          kosten ook door
          meerdere
          partijen (deels)
          gedragen
          worden/Moeten
          ze            100%
          worden    vergoed
          of kan     het ook
          deels?
                                                                                                         29
                                                                                                            0000001403
</pre>

====================================================================== Einde pagina 30 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 31 ======================================================================

<pre>20075411
          Eigen middelen
          ja/nee?
         BETREFFENDE DE STIKSTOFAANPAK
              ¢  Wat verwacht de stakeholder    van   de  gebiedsgerichte aanpak?
                      o   Wat verwacht  men  als het  gaat om de verschillende sectoren?
              eo \Welke voordelen/nadelen voorziet de stakeholder?
              ¢  Heeft de stakeholder middelen beschikbaar       en wil hij/zij deze inzetten t.b.v. de
                 gebiedsgerichte aanpak?
         RELATIES MET DE ANDERE STAKEHOLDERS
              o  Met welke groepen onderhouden       jullie normaal contact? Hoe ervaart     men   dit
                 contact?
              +e Hoe is het contact met  (specifieke  stakeholder   (boeren, overheidsinstanties, beheer,
                 etc)
                                Agrari | Vertegenwoord | Provincie/gem | Watersc | Bedrijv | Ande
                                ers      igers        van
                                                            | eente               hap        en         rs
                                         agrariérs
          Hoe ervaart    men
          contact?
          Wat    verwachten
          jullie  vanuit    de
          andere   partijen?
          Waar    loopt men
          tegen     aan      in
          communicatie?
          Wat zouden     jullie
          veranderen/verb
          eteren    aan     de
          communicatie?
                                                                                                           30
                                                                                                              0000001404
</pre>

====================================================================== Einde pagina 31 =================================================================

<br><br>