<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075504
           {W
           \                                 Na               B o9.dem
                                                            RESEARCH CENTRE9                   Bodem   water   natuur
                                                                                                                            Proj e ct P | an
          Projectnaam                                        Doorlooptijd                                                    Datum     projectplan
          Ecohydrologisch   onderzoek  Liefstinghsbroek      Feb 2020- dec 2021                                              21 januari   2021
          Projectnummer                                      Budget (k€)                                                     Status   projectplan
          403133                                                                                                             Definitief
          Opdrachtgever                                      Projectmanager     KWR
          Provincie  Groningen
          Contactpersoon opdrachtgever                       Contactpersoon     KWR                                          Pagina’s
                                                                     121                                                     10
         1         Inleiding
         1.1      Probleemstelling
         Het    Liefstinghsbroek      is  een    Natura 2000      (N2000) gebied           in het costen     van   Groningen,      met de       habitattypen
         blauwgrasland         (H6410),       Beuken-eikenbos         (H9120),        Eiken-Haagheukenbos           (H9160A)       en     beekbegeleidend
         Elzenzegge-elzenbroekbos (H91EQC).               Na  veranderingen        in  hydrologie    door het   afgraven   van  hoogvenen        in de   vorige
         eeuw     en   recentere    ingrepen gericht       op het vasthouden            van   water in het    gebied    en  de  nabije omgeving,           is de
         hydrologie      van    het  gebied      veranderd.      Hierdoor      zijn ook standplaatscondities            voor   de     betreffende       N2000
         habitattypen      veranderd. Onderzoek door             van   Delft  e.q.   (2017)    heeft  aangetoond      dat deze    verandering       niet   altijd
         gunstig    heeft   uitgepakt    voor   het behalen      van  de in 2013       opgestelde N2000-doelstellingen.           De recente       vernatting
         lijkt bevorderlijk    te zijn  voor   alluviaal  elzenbroekbos,       maar     het N2000 doel     voor   instandhouding        en  verbetering      van
         kwaliteit   van   blauwgrasland tegen         te werken.    Waarschijnlijk       is verzuring hiervan de oorzaak, die           op  zijn beurt    weer
         teweeg wordt gebracht door             een   afgenomen     invloed    van    basenhoudend      grondwater      in de wortelzone. Daarnaast is
         onduidelijk     welke   grondwaterathankelijke          natuur   potentie heeft        in de delen in het    Liefstinghsbroek gebieden            waar
         nu    nog geen      habitattype      is aangewezen.       Hierdoor bestaat de indruk dat aanvullende                    waterhuishoudkundige
         maatregelen nodig zijn          om   de  ontwikkelpotenties vollediger            te benutten   en   de  N2000-doelstellingen         te realiseren.
         Om     deze    maatregelen       te  kunnen selecteren         en   ontwerpen is beter inzicht in de              waterhuishouding          van     het
         Liefstinghsbroek       en  het    aangrenzende Ellersinghuizerveld              en   de mechanismen achter de             zuurbuffering       van    de
         genoemde habitattypen noodzakelijk.
         Voorgaand        onderzoek       (van    Delft e.a.,    2017)    heeft veel         duidelijk gemaakt       over   de    ecohydrologie         in   het
         Liefstinghsbroek,      en  laten zien dat het     om een      systeem gaat dat         voor grote delen    athankelijk    is van   lokale kwel met
         sterke   seizoensdynamiek.          Het detailniveau     van   dit onderzoek leverde echter onvoldoende inzicht op de                      volgende
         aspecten:
               e     Het is nog    onduidelijk     waar   het  grondwater       vandaan komt        en of  er  lokaal/tijdelijk  kwel kan      optreden.      De
                     oostelijke dekzandruggen lijken potentie               voor    lokale kwel te     bieden,    maar    gereconstrueerde isohypsen
                     patronen (van Delft         e.a.,  2017)   geven    aan   dat    grondwaterstroming         de bovenlokale       hoogtegradiént         van
                     zuidoost    naar  noordwest       zou kunnen    volgen.
               s     In hoeverre is de kwaliteit         van   het lokale    grondwater aangetast?           Zo kan door      stikstofinvang      een    sterke
                     nitraatuitspoeling plaatsvinden          vanuit het    bos, wat ook weer ijzertekorten, verzuring en zwavelmobilisatie
                     kan veroorzaken. Ook             verdroging     en   vernatting hebben vaak grote effecten op de kwaliteit van
                     grondwater.
                                                                                                                                                                  0000001642
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                           2
              *      Waar   en   in hoeverre    er  potenties zijn    voor   verbetering van   de kwaliteit    van  grondwaterafhankelijke         natuur
                     (met   name       blauwgrasland       en   alluviaal     elzenbroekbos),    en   of de      kwaliteit    van   het  drogere    Eiken-
                     Haagbeukenbos          behouden    en  verbeterd kan worden.
              s      Wat de     belangrijkste knelpunten zijn,           en  of deze op te lossen      zijn  met   herstelmaatregelen       binnen het
                     natuurgebied       zelf of dat daar   maatregelen       in de omgeving voor nodig zijn.
         Belangrijkste    oorzaak      voor   deze kennisleemten is het ontbreken            van  inzicht in het     hydrologisch    functioneren     van
         het  Liefstinghsbroek       als  geheel,   en langs   lokale   gradiénten.    Daarnaast is  er een    aantal   ontwikkelingen     in het kader
         van  het Nationaal Natuur Netwerk              (NNN) gaande        in de  omgeving   van  het   Liefstinghsbroek       waarvan   het effect op
         ecohydrologie       in   het    gebied    onbekend      is.  In   dit  project worden de inzichten            in   de   waterhuishouding       en
         ecohydrologie      van     het    Liefstinghsbroek verdiept,          zodat  aanknopingspunten         worden      verkregen    voor   effectief
         herstel   van    de    waterhuishouding.        Dit   draagt bij      aan  het vormgeven       van    een     maatregelenpakket       voor   anti-
         verdroging    en   mitigatie     van  stikstofdepositie     ten behoeve      van  het realiseren     van   de   N2000-instandhoudings-         en
         uitbreidingsdoelen.        Dit project   is daarmee leverend        aan  de evaluatie  en  actualisatie   van    het  N2000-beheerplan.
         Doel  en   reikwijdte
         Het doel    van  het   voorgestelde     onderzoek is      om   (1) aanknopingspunten      te identificeren      voor   behoud   en herstel   van
         habitattypen     in het    Liefstinghsbroek, (2)     de   belangrijkste hydrologische knelpunten            in kaart te   brengen   en   (3) een
         beeld te    vormen van       de   ontwikkelpotentie      buiten    habitattypen   met   een  focus op     grondwaterafthankelijke        natuur.
         De  reikwijdte    van    dit  project  is  beperkt   tot het vaststellen     van  zoekrichtingen      en  —gebieden. Fine-tuning        van   het
         waterbeheer      en    het ontwerpen        van maatregelen        vallen buiten de    reikwijdte   van   deze    opdracht,    maar  relevante
         aanbevelingen      zullen    voor zo ver    mogelijk   worden meegenomen.
         1.2      Onderzoeksvragen           en ophrengsten
         Het voorgestelde        onderzoek is    toegespitst    op de    volgende onderzoeksvragen:
          ¢    Waar kan basenhoudend             grondwater de wortelzone bereiken in de huidige situatie,                 hoe groot is de kwelflux
                (indicatief),   welke    kwaliteit heeft het kwelwater, en waar komt het water vandaan?
          ¢     Biedt de huidige waterhuishouding in het Liefstinghsbroek perspectief voor N2000 habitattypen
               blauwgrasland (H6410), Beuken-eikenbos (H9120), Eiken-Haagbeukenbos (H9160A) en beekbegeleidend
                Elzenzegge-elzenbroekbos (H91EQC)?
          e    Welke    hydrologische herstelmaatregelen kunnen bijdragen aan verbetering van de kwaliteit van de in                            het
                Liefstinghsbroek aanwezige habitattypen en andere grondwaterafhankelijke natuur in met name het
               aangrenzende natuurontwikkelingsgebied?
          ¢     In welke mate biedt de         afgegraven bodem in         het  natuurontwikkelingsgebied Ellersinghuizerveld potenties               om
               de   genoemde habitattypen uit te breiden?
          ¢    Welke     monitoring       is noodzakelijk    om    meer    inzicht te  krijgen in lokale    gradiénten      in  hydrologie,  chemie     en
               ecologie?
                                                                                                                                                            0000001643
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                           2
         1.3        Opbrengsten       en  uitkomsten
         Uit dit  voorgestelde       onderzoek vloeien de       volgende opbrengsten         voort:
              (I)    Kaarten    voor    het  Liefstinhgsbroek en     het   Ellersinghuizerveld (digitaal     en  in  rapport)   van  (a) de
                     ontwikkelpotentie        en   knelpunten    voor  de   instandhouding     van   de N2000     habitattypen blauwgrasland
                     (H6410), Eiken-Haagbeukenbos (H9160A),                  Beuken-eikenbos       (H3120)   en  beekbegeleidend Elzenzegge-
                     elzenbroekbos        (H91EQC), (b) doelgaten        tussen   huidige  en vereiste   GxG, kwelflux, zuurgraad,
                     voedselrijkdom        en  (c) puntdata   van  locaties   waar   kwel of  wegzijging optreedt       en  met welke intensiteit.
              (Il)   Een meetnet        (peilbuizen)    ten behoeve     van   systeemanalyse      op  gebiedsniveau      en  eventueel het monitoren
                     van  de effectiviteit     van  nog te   nemen    maatregelen.
              (II)   Verbeterd inzicht in het          geohydrologisch systeem         en  bodemchemie in          en  om   het  Liefstinghsbroek,    met
                     specifieke      aandacht     voor   basenaanvoer door lokale          en   periodieke    kwel    en  de   mogelijke    effecten   van
                     verdroging, vernatting         en  stikstofinvang    op abiotische factoren.
              (IV)   Een overzicht       van  perspectiefvolle herstelmaatregelen (op             het niveau     van   zoekrichtingen     en  —gebieden)
                     ter bevordering       van   bovengenoemde habitattypen.
              (V)    Een voorstel      voor   aanvullende monitoring          gericht  op het karakteriseren        van   kleinschalige gradiénten      en
                     fine-tuning van maatregelen (indien noodzakelijk).
              (VI)   Een  eindrapport       waarin bovenstaande        opbrengsten      worden     gedocumenteerd        en  beschreven:
                           a)     Functioneren      van  het geohydrologisch systeem         in  en om   het  Liefstinghsbroek;
                           b)     Locaties met     potenties voor basenhoudedkwelwater;
                           c)     Ecohydrologische knelpunten           in en om   Liefstinghsbroek;
                           d)     Eerste   inschatting    van  zinvolle   herstelmaatregelen       ten behoeve      van  habitattypen blauwgrasland
                                  (H6410),       beekbegeleidend          elzenzegge-elzenbroekbos           (H91EQC),        en    haagbeuk-eikenbos
                                  (H9160A).
                           e)     Een    advies   voor    monitoring     van   kleinschalige gradiénten        en   gericht    op  het fine-tunen      van
                                  maatregelen.
         De uitkomsten        van   dit onderzoek bieden       een  eerste    onderbouwing       voor  het  opstellen   van   het beheerplan     voor  het
         Liefstinghsbroek.        Zo kunnen     beheermaatregelen optimaal afgestemd               worden    voor   behoud     en herstel   van  de in het
         Liefstinghsbroek aanwezige             N2000    habitattypen blauwgrasland (H6410), Eiken-Haagbeukenbos (H9160A),                        Beuken-
         eikenbos      (H9120)      en   beekbegeleidend Elzenzegge-elzenbroekbos (H91EOQC).                   Aanvullend bieden de uitkomsten
         inzicht in     de    kansrijkdom      van    habitattypen     voor    de  deelgebieden       in  het   Liefstinghsbroek      waar    (nog)  geen
         habitattype     aan   is  toegekend.
         2         Plan   van      aanpak
         2.1       Hoofdlijnen
         Om de      onderzoeksvragen         te beantwoorden        zijn de volgende      activiteiten   nodig,    die in de   volgende    secties zullen
         worden     toegelicht
              es      Activiteit 1: Vaststellen      van  potentiéle habitattypen       in de  huidige   situatie op basis    van  Waterwijzer     Natuur
                     (WWN);
              eo      Activiteit 2:   Ontwerp     en  inrichting grondwatermeetnet;
              eo     Activiteit 3: Karakteriseren        bodemsamenstelling         en grondwaterkwaliteit;
              eo     Activiteit 4: Visualiseren       en  analyseren   van   de beschikbare     data;
              es      Activiteit 5:   Aanbevelingen       en rapportage.
                                                                                                                                                           0000001644
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                     w
         2.2     Activiteit 1: Vaststellen       potenties habitattypen       in de  huidige  situatie
         Opbrengsten:
              eo     la  (kaarten  voor  ontwikkelpotentie      en  knelpunten    van  belangrijke habitattypen)     en
              eo     |b  (vergelijking  tussen    aanwezige    en  gewenste abiotische randvoorwaarden GLG, GVG, droogtestress                   en
                    zuurgraad)
         Aanpak:
         Om   ruimtelijk    in kaart te   brengen    waar  de   N2000-doelstellingen      onder  huidige ecohydrologische omstandigheden
         kansrijk   zijn, zal de door KWR ontwikkelde Waterwijzer Natuur                    (Witte  e.q.,  2018)  worden toegepast. Met de
         Waterwijzer       Natuur    (WWN)      worden op      processen     gebaseerde standplaatsfactoren          en  indicatiewaarden     voor
         droogtestress, zuurstofstress, voedselrijkdom             en  zuurgraad afgeleid.    Met deze indicatiewaarden wordt           vervolgens
         de  geschiktheid      van   abiotische randvoorwaarden           voor   gewenste natuurdoelen getoetst           en   ruimtelijk  in kaart
         gebracht.      Deze natuurdoelen kunnen           gedefinieerd     worden als N2000       habitattype    of  een   nadere    specificering
         daarvan     (plantengemeenschap,          of op orde- of    verbondsniveau).      Hier kan de    opdrachtgever      kiezen of de N2000
         habitattypenkaart (AERIUS monitor) gevolgd               dient te   worden,   of dat hier  van   afgzeweken    dient te worden. Indien
         afgeweken       wordt  van   de  polygonen     op de N2000     habitattypenkaart,    gaan  wij  er van  uit dat de   opdrachtgever    een
         nieuwe kaart aanlevert. Alhoewel             er  onder de    motorkap     van  WWN met veel details         en  proceskennis rekening
         wordt   gehouden,      is slechts   zeer  beperkte    invoer  nodig (Tabel 2)    door het  gebruik   van  metarelaties. In    toevoeging
         op het werk      van van   Delft e.a.  (2017)  waar   het Waternood Instrumentarium is toegepast, dat alleen              rekening  houdt
         met   hydrologische standplaatscondities,           wordt in de WWN ook het effect            van   zuurgraad    en  voedselrijkdom     op
         standplaatscondities       meegenomen.
         Wij   gaan      er  hier   van    uit   dat   gegevens     met    betrekking    tot   het   grondwaterregime         (GLG, GHG,      GVG,
         kwel/infiltratieflux)    uit modeluitvoer       van een   regionaal grondwatermodel (bv.          een  uitsnede    van  MIPWA)     kunnen
         worden    gebruikt    en voor   dit  project worden geleverd door        Provincie  Groningen of het waterschap.
         Om te    bepalen     hoe groot het gat tussen         huidige   en  gewenste GxG is, is     naast het overzicht in Tabel 2 ook        een
         digitale  versie   van   de  habitattypenkaart benodigd.         Indien deze kaart    aan ons    verstrekt kan    worden, zal ook deze
         analyse   worden     uitgevoerd    om    ruimtelijk in kaart te kunnen     brengen   waar  de grootste    knelpunten liggen,     en welke
         eventuele alternatieve        habitattypen kansrijk     zouden kunnen zijn. De      bevindingen    van  deze verkennende       ruimtelijke
         studie worden opgenomen in de             aanbevelingen     in de  eindrapportage.
         Tabel 1.  Benodigde invoergegevens           voor  Waterwijzer Natuur.
            Invoer WWN                            Bron
           GxG                                    Uitvoer MIPWA model
            Kwelflux                              Uitvoer MIPWA model
            Landgebruik                           LGNG, meegeleverd       met WWN
            Bodemkaart                            Nationale bodemkaart,       meegeleverd     met WWN
            Kwelkwaliteitstype                    Meegeleverd     met WWN
            Klimaatdistricten                     Meegeleverd     met WWN
                                                                                                                                                    0000001645
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                            2
            Natuurdoelenkaart                      N2000      habitattypen       kaart     (AERIUS       monitor),      of    kaart    geleverd     door
                                                   opdrachtgever
         2.2      Activiteit 2:    Ontwerp     en   inrichting grondwatermeetnet
         Opbrengsten:
               e     |l  (meetnet voor systeemanalyse           en  monitoren    maatregelen)
         Aanpak:
         De  vorige     activiteit levert inzichten in welke      knelpunten     zich  waar   binnen het     gebied    voordoen    voor  instandhouding
         en  herstel     van   N2000-habitattypen.         Om daarnaast te kunnen           plaatsen     wat de corzaak        van  deze   knelpunten is,
         wordt    een     grondwatermeetnet ingericht           om   tijdreeksen    van   grond-     en  opperviaktewaterstanden          te  verzamelen,
         niet alleen in het        Liefstinghshroek,      maar   cok in de    omgeving      ervan.    Hierhij gaat speciale       aandacht uit     naar   de
         mogelijke knelpunten           die al  geconstateerd zijn        door   van    Delft   e.a.  (2017).    Deze   tijdreeksen    vormen      de basis
         waarmee        bepaald   kan worden:
               (1)   Hoe de      hydrologie    in  en   om   het  Liefstinghsbroek (ruimtelijk         en  temporeel)      in elkaar steekt     en  hoe de
                     hydrologie     en  het  landgebruik     de waterkwantiteit      en  -kwaliteit in het     Liefstinghsbroek bepaalt.
               (2)   Wat de       boven-lokale      en   lokale  grondwaterstromingsrichting is,             en   hoe deze tot       knelpunten      in  het
                     Liefstinghsbroek       kunnen leiden.
               (3)   Hoe      grondwaterstroming           rond    de   gradiént     van    blauwgrasland         naar     elzenbroekbos       in   huidige
                     omstandigheden         functioneert.
               (4) Toetsing van        de modelsimulaties       van  WWN     en  de daarvoor       benodigde hydrologische         invoer.
         Het    geplande grondwatermeetnet                bestaat uit    een    raai   peilbuizen     haaks op       en  parallel   aan   de verwachtte
         dominante        noordwestelijke stromingsrichting (van           Delft e.a.,  2017)    en  regionale hoogtegradiént         waar   de freatische
         grondwaterstand          gemeten wordt. In het          Liefstinghsbroek      worden de raaien          uitgebreid     met  (1) peilbuizen     met
         filters op     een  diepte   van ca.   4  m   onder de verwachtte        grondwaterspiegel         en   (2)  een  aantal extra    peilbuizen    om
         lokale    kwelstromen         te   kunnen     identificeren.    De   precieze locaties worden nader bepaald                     na   verkennend
         literatuuronderzoek m.b.t. de           geohydrologie,      een  veldbezoek,     en   in  overleg   met de    opdrachtgever      in verband met
         de   benodigde medewerking/toestemming                   van   landeigenaren. Bij        de  inrichting    van  het meetnet wordt          zo  veel
         mogelijk gebruik gemaakt            van  operationele tijdreeksen,        verzameld door instanties in de omgeving                  (bijvoorbeeld
         provincie Groningen         en   Waterbedrijf Groningen (winning Sellingen))               om  de kosten te drukken. Aanvullend kan met
         dit meetnet        gemonitord      worden welk effect         toekomstige herinrichtingsmaatregelen                in het kader     van   NNN    en
         andere    toekomstige ontwikkelingen            hebben op de     ecohydrologie       in het  N2000-gebied Liefstinghsbroek.
         Met de     tijdreeksen      met   hoge meetfrequentie (meetperiode               van    0.25-0.5   uur) kunnen gebieden met potentiéle
         kwel    naar    de wortelzone worden          geidentificeerd    op basis    van   dag-nacht      oscillaties,  evenals een indicatieve flux.
         Aanvullend        wordt op       een  drietal    strategisch gekozen        locaties     een   EGV-tijdreeks      verzameld met Keller-CTD
         sensoren,       waarmee      periodieke     kwel wordt      geidentificeerd.     De    waterkwaliteitsmetingen          in Activiteit 2 kunnen
         daarbij   dienen     om een    relatie te  leggen   tussen EGV    en  basenaanvoer.
                                                                                                                                                             0000001646
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20075504
              {WR                                                                                               =
         Figuur 1. Overzicht digitaal hoogtemodel          van Liefstinghsbroek en omgeving met daarin een voorbeeld van de ligging
         van   meetpunten      voor stijghoogten   en  oppervliaktewaterstanden. in dit voorbeeld stellen de rode cirkels
         opperviaktewatermeetpunten           voor, blauw locaties zowel diepe als ondiep geplaatste filters, zwart alleen ondiep.
         2.3       Activiteit 3: Karakteriseren     bodemsamenstelling en        waterkwaliteit
         Opbrengsten:
                eo   ll  (verbeterd   inzicht in de  waterhuishouding,      met   specifieke  aandacht  voor  basenaanvoer door kwel of
                     grondwaterstanden       tot in de  wortelzone,    en meer  inzicht in potentiéle uitbreiding    van  habitattypen    in het
                     natuurontwikkelingsgebied)
         Aanpak:
         Naast het     verdiepen    van  het inzicht in   grondwaterkwantiteit     en  stromingsrichting (Activiteit 2),    is het  van  belang
         om    te  bepalen   welke kwaliteit het   grondwater heeft,      hoe deze tot stand    gekomen is, en   hoe deze varieert door de
         tijd. Aanvullend op de      metingen door van Delft e.a. (2017) worden daarom            op twee punten in de     tijd (eind voorjaar
         en   zomer)    de  geplaatste peilbuizen    bemonsterd op      een  aantal waterkwaliteitsvariabelen     (Tabel 2).   Deze  metingen
         geven inzicht in de      basenaanvoer, ijzerrijkdom, sulfaatbelasting       en  nutriéntenstatus  van  het   grondwater.     Alhoewel
         kwantitatieve      analyses  van  (reactieve)   bestanddelen in de    ondergrond    zinval zouden  zijn, is  er wegens    budgettaire
         redenen     voor   gekozen   de aanwezigheid      van  kalk in de ondergrond semi-kwantitatief te schatten met          een   bruistest
         en  pH strookjes.     Deze indicatieve   metingen     worden   tijdens de  boringen   voor het peilbuizenmeetnet uitgevoerd          op
         acht    diepten   per boring.
                                                                                                                                                 0000001647
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20075504
              {WR                                                                                                              ~
         Tabel    2. Overzicht chemische waterkwaliteitsvariabelen. TIC                   =
                                                                                            total inorganic carbon.
           Variabele                                   Voorbehandeling                                  Meetmethode
           pH                                                                                           pH electrode
           EGY                                                                                          EGV electrode
           Totaalanalysen     van:   Al, Cl, Fe,       Aangezuurd       met   0,1 ml (65%) HNO;         ICP
           Ca, K, Mg, Na, Mn, P, §, Si, Zn
           CI, NH,5, NOs POS                            Invriezen                                       Colorimetrisch met       auto-analyzer
           CO;    en  HCO5   (TIC)                     Geen                                             Bepaling TIC met infraroodsensor:
                                                                                                        berekening CO,, COs* en HCOs uit TIC          en pH
         Ook      worden      op    tien    locaties    buiten     de     aangewezen         habitattypen      bodemmonsters           verzameld     om    de
         ontwikkelpotenties           te    verkennen.        Dit    kan      in    het     Liefstinghsbroek       zijn,   maar     zeker     ook    in   het
         natuurontwikkelingsgebied               Ellersinghuizerveld.         Plaatselijk     vinden    hier    al    ontwikkelingen       plaats    richting
         blauwgrasland.       De bodems worden op drie manieren                   geanalyseerd.     Een extractie met       geconcentreerd salpeterzuur
         geeft    een   goed   inzicht in de totale, verweerbare fractie                van   aluminium, calcium, magnesium, kalium,               mangaan,
         ijzer, zwavel, fosfor,         zink   en  silicium.    Een    extractie met         natriumbicarbonaat         geeft   een  goed    beeld   van   de
         fosfaatbeschikbaarheid. Een extractie met keukenzout levert inzicht in de                               zuurgraad, basenverzadiging           en  de
         hoeveelheid       makkelijk    beschikbare     voedingsstoffen (ammonium, stikstof, orthofosfaat).                    Door   vergelijking  met   een
         uitgebreide      set referentiedata      van  B-WARE kunnen de            potenties    voor de gewenste        habitattypen    worden    geschat.
         In 2020 zal door       een   derde    partij een   vegetatiekartering        worden     gemaakt    en  onderbouwd met          vegetatieopnamen
         (wordt separaat aanbesteed,                geen     onderdeel       van     deze    offerte). Wij     zullen     de   bemonsteringslocaties       en
         vegetatielocaties      met de betreffende opnemer afstemmen                     om   optimaal gebruik      te maken     van  elkaars gegevens,    en
         zo  ruimtelijke    patronen in      vegetatie    te kunnen duiden met            hydrologische     en  chemische       metingen.   Deze opnamen
         kunnen bovendien          gebruikt    worden    om   de uitkomsten        van   de Waterwijzer Natuur         te toetsen.
         2.4        Activiteit 4: Visualiseren      en   analyseren     van    de beschikbare data
         Op basis    van   de verzamelde data in activiteiten 1               3 worden de      volgende analyses uitgevoerd:
                                                                           —
               s     Visualiseren      van   uitvoer   van   de   Waterwijzer        Natuur:    kansrijkdom belangrijke (grondwaterafthankelijke)
                      habitattypen (vertaald          uit   ecotoopgroepen),            kaart    met   meest     kansrijke vegetatie (uitgedrukt            in
                      ecotoopgroep).
               ®      In beeld    brengen     van   grondwaterstandfluctuaties             en  verticale  en   laterale    stijghoogteverschillen     binnen
                      het  Liefstinghsbroek       en  de   omgeving       ervan    (tm september 2021).         Dit   geeft   een  indruk   van   verschillen
                      binnen het     gebied,   en  de relevante externe invloeden.
               eo     Schatten    van     kwelfluxen op basis         van     hoogfrequente (30         tot   15   minuten      interval) tijdreeksen     van
                      stijghoogte (tm september 2021).             Dit  geeft    een  idee   van  de omvang     van    kwelfluxen    en  hoe deze variéren
                      door de   tijd.
               o      Uitwerken       waterkwaliteitsgegevens,             met     name      vaststelling    van     de    basenrijkdom,      ijzergehalten,
                      zwavelbelasting      en  stikstofbelasting     van    het  grondwater.
               eo
                      Schatting    van   kalkgehalte    van   boorprofielen        en  vergelijken   met    grondwaterkwaliteitsdata.         Dit  geeft  een
                      indruk   van    het   belang    van   lokale    zuurbuffering, waarbij         niet de     aanvoer      van  grondwater,      maar   de
                      bodemchemische toestand             bepalend     is voor    de basentoestand.
               s     Visualiseren      en   samenbrengen         van    de data in twee transecten.              Hiermee wordt          meer   duidelijkheid
                     verkregen      in de  samenhang      tussen    hydrologie, hydrochemie,          bodemchemie         en  vegetatie.
                                                                                                                                                               0000001648
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                                 2
         2.5       Activiteit 5:   Aanbevelingen         en    rapportage
         Opbrengsten:
               s     |V  (identificeren   van     herstelmaatregelen)
               s     VV (voorstel   voor  monitoring       van     kleinschalige gradiénten,       indien    noodzakelijk)
               o     Vl  (rapport ter documentatie)
         Aanpak:
         De resultaten        van  de Waterwijzer Natuur                en  de monitoring worden             bijeengebracht,      zodat conclusies kunnen
         worden     getrokken     over  de   ontwikkelpotentie           en  knelpunten    van   verschillende       habitattypen. Vervolgens        worden op
         twee niveaus       aanbevelingen geformuleerd, namelijk voor
               (1)   Aanvullende      monitoring       om      lokale   gradiénten    beter in beeld te        brengen.      Dit levert informatie      over  fine-
                     tuning    van  maatregelen       en  beheer.
               (2)   Een   lijst met  maatregelen        op    deelgebiedsniveau, gericht         op het benutten         van  de  ontwikkelpotenties.       Deze
                     mogelijke maatregelen           kunnen worden meegenomen                 bij het definiéren       van   het nieuwe     beheerplan.
         De  opbrengsten        worden   gedocumenteerd             en   beargumenteerd       in het    rapport.
         3         Projectorganisatie              en  uitvoering
         Een consortium is         gevormd tussen KWR Water Research Institute, B-WARE en Avallo. Elk van deze organisaties
         heeft   zijn eigen kracht. Grofweg is daarom een onderverdeling gemaakt waarbij KWR de hydrologische component
         en  projectmanagement          op zich neemt           en  B-WARE     een  focus heeft op       grondwater- en bodemchemie. Avallo                neemt
         de  inrichting    en  onderhoud      van    het hydrologisch        meetnet op zich. Dit       project wordt uitgevoerd door:
         Dr. ir.                    (KWR)     is  ecohydroloog         en  voert diverse    projecten      uit op het     gebied  van    effecten  van    beheer-
         en  herstelmaatregelen         op waterkwantiteit             en   —kwaliteit in    natuurgebieden (OBN onderzoek, Staatsbosheheer),
         met   een   nadruk op     vochtige ecosystemen.             Daarnaast heeft     hij meegewerkt         aan   de  ontwikkeling     van  de Waterwijzer
         Natuur,     en   deze in het kader          van  het      Deltaprogramma       Zoetwater        toegepast in       een   landelijke analyse       om   de
         effecten    van   klimaatverandering         op natuur in Nederland te          bepalen.               zal de    inrichting  van   het meetnet     en  de
         analyse    van  de   grondwatertijdreeksen            voor   zijn rekening   nemen, evenals de          analyses    met de    Waterwijzer    Natuur.
         Drs.                     (KWR)     is    senior    ecohydroloog        en   heeft ruime         ervaring     en    expertise     met   betrekking     tot
         landschapsecologische           systeemanalyse              van     een    veelheid      van       natuurgebieden.          Hij    voerde     tientallen
         ecohydrologische systeemanalyses uit,                   onder andere ten behoeve            van    natuurherstelplannen         voor  Regte Heide      en
         Riels   Laag (Noord-Brabant)              en  Junner       Koeland     (Overijssel).              was    in   2019    verantwoordelijk       voor    een
         expertadvies      voor   het realiseren      van   de N2000-doelen in het           Liefstinghsbroek        en  is daarmee zowel bekend met de
         opgave    van   de Provincie    Groningen       als de lokale veldsituatie.                is lid van   het  OBN-deskundigenteam           Beekdalen.
         Dr.   ir.                               (KWR)     is    geohydroloog       en   projectmanager           van     projecten      op   het  gebied     van
         grondwaterbescherming             en      natuurherstel.        Afgelopen jaar        was     hij projectmanager           van    diverse    projecten,
         waaronder       Ecohydrologisch         onderzoek        Regte Heide      en  Riels   Laag    en   de  Trendanalyse Maasstroomgebied                2012-
         2016. EAP is tevens lid           van     het OBN-deskundigenteam             Laanveen       en  Zeekleigebied.      Als projectmanager        is
         aanspreekpunt voor dit project             en zal    hij meedenken met de         implicaties      en implementatie       van   de uitkomsten.
                                                                                                                                                                    0000001649
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20075504
             {WR                                                                                                   2
                               (B-WARE)     is senior  ecoloog   en   mede    oprichter   van   Onderzoekcentrum B-WARE. Daar heeft               hij
         meegewerkt       en   leiding  gegeven    aan  vele tientallen onderzoeken        naar  de samenhang    tussen   bodemsamenstelling,
         waterkwaliteit, landschap          en  vegetatie. Vaak   waren    dit ook  bijdragen    aan  ecohydrologische studies, bijvoorbeeld
               de                   het                          de                             de Beekhuizerbeek.    kad     is lid       het OBN
         voor       Roukespeel,           Apeldoorns kanaal,         Keersopbeemden         en                                        van
         deskundigenteam         Nat   Zandlandschap,     een landschapstype      waarin ook het     Liefstinghsbroek ligt.
             5.1.2e       Avallo)   is een   kleine zelfstandige   met veel   ervaring  met het    plaatsen van peilbuizen    in natuurgebieden
         en  meetnetbeheer. Avallo          en KWR hebben al    jarenlang    een  goede samenwerking.
         4        Planning
         In de  planning    is  uitgegaan    van  oplevering  van   het rapport in het    najaar   van  2021. Hiervoor is het    noodzakelijk    om
         uiterlijk  februari 2021      aan  te vangen met de      inrichting  van  het meetnet. Daarnaast is hiervoor        tijdige aanlevering
         van  data   en  modelresultaten       noodzakelijk (zie uitgangspunten      en  voorwaarden).
         Tabel 1:   planning    van  de activiteiten
           #      Activiteit
                   Startoverleg
           1       Potentiele           habitattypen
                   huidige  situatie
           2       Inrichting
                   grondwatermeetnet
           3       Monitoring
          -.       Karakteriseren
                   waterkwaliteit
           5      Analyse
                   Conceptrapport
                   Bespreking       conceptrapport
                   (eindoverleg)
                   Eindrapport
         5        Budget
         De kosten      voor   uitvoering    van   bovengenoemde       activiteiten   bedragen     € excl btw. In Tabel 2 is deze         begroting
         uitgesplitst    over   de onderscheiden activiteiten. In dit         bedrag   is tevens opgenomen de offerte          van    B-Ware   voor
         analyse    van   bodem-      en   grondwaterkwaliteit (€       excl BTW, dd       14-01-2021)    en  de offerte    van   Avallo   voor   de
         inrichting   en   onderhoud      van   het  peilbuizenmeetnet (€       excl BTW, dd      07-01-2021).  Onder de post        “inrichting  en
         beheer     van   het meetnet” is tevens opgenomen de                 aankoop     van   3 CTD-divers door    KWR,     ten    behoeve    van
         geautomatiseerde monitoring van             EGV.
                                                                                                                                                      0000001650
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20075504
               J
               a      W                        \
                                                                                                                         Pagina
                                                                                                                          10/10
         Tabel 2:    begroting van      de activiteiten
           Activiteit         Omschrijving                                                    Begroting (k€)
                              Start-  en  eindoverleg
          =                   Potentiele   habitattypen huidige       situatie  (WWN)
           WN]
          of
                              Ontwerp
                              Monitoring
                             Visualiseren
                                          en  inrichting grondwatermeetnet
                                             waterkwaliteit
                                              en analyseren     data
           |                  Aanbevelingen      en  rapportage
                              Inrichting    en    beheer     meetnet,      inclusief    52
                              weken telemetrie
                              Projectmanagement         en  kwaliteitsborging
                             Totaal
         6.    Uitgangspunten            en  randvoorwaarden
         Bij de uitvoering van het voorgestelde onderzoek gaan wij                  uit van  de volgende     randvoorwaarden.
                se     Beschikbare     tijdreeksen    van   stijghoogten     in het   grondwatermeetnet         van  Provincie    Groningen worden
                      door Provincie     Groningen     in uitgewerkte,     uniform   geformatteerde       en gevalideerde     vorm  aangeleverd.
                o
                      Vergunningen       omtrent    plaatsing   van  het meetnet in het       Liefstinghsbroek    en in  omringend gebied     vormen
                      geen    probleem,      en   kunnen     door Provincie      Groningen aangevraagd worden zodat onderzoek tijdig
                      uitgevoerd     kan worden.
                *      Provincie  Groningen of Waterschap           Hunze    en Aa’s kunnen modeluitvoer         van  grondwaterstanden      van een
                      lokaal  grondwatermodel         of MIPWA      tijdig  aanleveren.    Hierbij   wordt aangenomen dat dit model         voor  het
                      Liefstinghsbroek      een    goed    beeld   geeft    van  de    ruimtelijke verdeling     van   grondwaterstanden       in het
                      Liefstinghshroek.
                o     In de  analyses     met   Waterwijzer     Natuur is ook     een   kaart  van    N2000   habitatdoelstellingen benodigd. Wij
                      hebben toegang tot de N2000            doelstellingskaart    die  gebruikt   is in de AERIUS monitor. Per      polygoon  kan de
                      opdrachtgever       het N2000 doel nader         specificeren (i.e. plantengemeenschap             in  plaats van habitattype),
                      indien gewenst. Indien de         opdrachtgever      wenst af te    wijken  van    deze AERIUS    habitattypenkaart,   dient de
                      doelstellingskaart     te worden    geleverd    door de   opdrachtgever.
         Referenties
         van    Delft, S.P.J., de Waal, R.W., Jansen, P.C., Bijlsma, R.-J. & Wegman, R.M.A. (2017) Ecohydrologische
                     systeemanalyse Liefstinghsbroek. Rapport 2790, Wageningen. Wageningen Environmental Research.
         Witte, J., Runhaar, J., Bartholomeus, R., Fujita, Y., Hoefsloot, P., Kros, J., Mol, J. & de Vries, W. (2018) De waterwijzer
                      natuur: instrumentarium         voor  kwantificeren     van effecten   van  waterbeheer     en klimaat op terrestrische
                      natuur. Stowa.
                                                                                                                                                      0000001651
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20075504
         {WR e
               0000001652
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>