<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                      Le.
                                                                                                      Prolander
                                                                                                       Postbus 50040
         M emo                                                                                         9400 LA Assen
                                                                                                      www _prolander.nl
         Van:
         Aan:
         Onderwerp:
         Contactpersoon:
         Telefoon:
         E-mailadres:
         Datum:              30-5-2022
         Provincie    Groningen, deelprogramma Oost? Gebied: Liefstinghsbroek.
         1     Inleiding
         De  provincie Groningen heeft gekozen voor een gebiedsgerichte aanpak in relatie tot de
         stikstofopgave van het Natura2000 gebied Liefstinghsbroek. Onderdeel van deze aanpak
         is een  gerichte benadering van de landbouw rondom het gebied. Het doel hierbij is om
         vanuit  een bottom-up benadering te verkennen wat er leeft bij de landbouwers. Daarbij
         wordt onder andere gekeken hoe er perspectief geboden kan worden voor de landbouw
         en er winst geboekt kan worden op het verminderen van de stikstofemissie.
         Voor u liggen de resultaten van de 1° ronde keukentafelgesprekken.
         2     Onderzoeksmethode       en  landbouwkarakteristiek
         Om   een  goed beeld te krijgen van wat er leeft binnen de landbouw rondom het
         Liefstinghsbroek is gekozen voor een persoonlijke benadering. Twee medewerkers van
         Prolander hebben in de periode      BEY  —
                                                    mei 2022 keukentafelgespreken gevoerd.
         Daarvoor zijn 18 veebedrijven geselecteerd binnen een straal van 3 kilometer rondom het
         Liefstinghsbroek. Met een drietal bedrijven was reeds in een eerder stadium contact
         gelegd   en zijn de lopende processen    met rust  gelaten. 2  van de 18  bedrijven hebben geen
         vee meer en    zijn daarom niet benaderd. Van de 13 benaderde        bedrijven zijn er op dit
         moment 8 bezocht. 2 van de 13      bedrijven  hebben aangegeven geen interesse te hebben
         voor een   gesprek. 1 bedrijf beraadt zich nog op een gesprek en      2 bedrijven  hebben nog
         niet gereageerd op het aanbod voor een keukentafelgesprek.
         Praatplaat
         Tijdens  de eerste ronde   gesprekken   is vooral geluisterd  naar de landbouwers    en is ruimte
         gegeven    voor  wat zich op dat moment aandiende. Om het        gesprek en de positie van de
         bedrijven en hun (beleidsmatige) omgeving in beeld       te brengen is een praatplaat gebruik.
         Op deze praatplaat is het bedrijf centraal gesteld en    zijn de volgende gespreksitems
         gebruikt: toekomstwens, kansen, knelpunten en boodschap           aan  de adviescommissie.
                       Prolander werkt    aan   het  landschap van Drenthe        en  Groningen
                                                                                                                        0000002488
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                Prolander
                                                      Jouw
                                                     bedrijf
         De 8 bezochte   bedrijven  houden verschillende vormen van vee, te weten: melkvee, rosé-
         kalveren en varkens. Een deel van de     bedrijven heeft daarnaast ook een akkerbouwtak.
         Enkele  bedrijven zijn biologisch en/of doen  aan  natuurbeheer, zowel op eigen grond als
         op land  van  Natuurmonumenten of Staatsbosbeheer.
         Vervolg onderzoek
         In principe was  voorzien in twee  gespreksrondes    aan  de keukentafel. Deze worden nu
         nag niet in gang  gezet. In hoofdstuk 4 wordt daar nader op     ingegaan. Tevens worden er
         een  aantal overwegingen meegegeven       voor het  vervolgtraject.
         Als akkerbouwers zich melden kunnen deze bezocht worden.
                      Prolander werkt    aan  het  landschap van Drenthe        en Groningen
                                                                                                       0000002489
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                             Le.
                                                                                                             Prolander
         3    Wensen       en  ideeén vanuit de landbouw
         Tijdens  de  keukentafelgesprekken zijn         verschillende     onderwerpen    aan  de orde geweest.
         Hieronder staan      wensen en     ideeén die vanuit de landbouwer werden           geuit. Gezegd moet
         worden dat het in      sommige gevallen       ideeén   zijn  en in andere gevallen   concrete zaken die
         men   graag   zou   realiseren. In deze fase     van   inventarisatie is daar nog geen onderscheid in
         gemaakt.
         3.1     Sfeerimpressie
         Daar waar de      bedrijven zijn   bezocht was de sfeer van de        gesprekken goed     te noemen. De
         bedrijven  zitten   er verschillend in. De     een  is druk doende met ondernemen         en  plannen
         maken    maar    merendeels     was men     gelaten,   afwachtend    en was er   behoefte  aan
         duidelijkheid   vanuit de overheden. De onzekerheid maakt dat het              lastig is voor de boer
         naar voren    te  kijken  en daar   plannen op    te ontwikkelen. “het liefst zouden we gewoon zo
         doorgaan”    was een     uitspraak   die vaker naar voren kwam.
         Twijfels zijn  er over   het stikstofbeleid wat    soms     als een “papieren probleem” werd
         bestempeld.     De   metingen (Aerius)     worden in    twijfel getrokken en er is geen draagvlak
         voor het stikstofbeleid. Tegelijk beseft men dat het tij lastig te keren is.
         Ten tijde van de eerste verkennende ronde van de bedrijfsbezoeken is de indruk ontstaan
         dat vergunningen een gevoelig onderwerp is waar niet vrijuit over gesproken is / kon
         worden.
         32      Ideeén en wensen
         De  geuite  wensen en      ideeén   zijn  hieronder   gecategoriseerd    en  geanonimiseerd.
         Landschap en natuur
         Bijdragen aan herstel van het landschap
         Wens    voor  particulier natuurbeheer
         Landschappelijke inpassing gebouwen
         Grond
         Meer   grond bij   het  bedrijf voegen (vrijkomende grond)
         Grond ruilen     (vanuit verschillende behoeftes/doelen)
         Landbouw
         Strokenteelt
         Bouwplan extensiveren (akkerbouw) door              extra   grond (vanwege verplichting contracten
         Avebe/Cosun, etc)
         Verkennende       gesprekken     voor  gedeelteliike opkoop (vee)
         Bedrijfsbeeindigen      of verkleinen    veestapel
         Bedrijfsverplaatsing
         Aangepast grondgebruik          middels kwalitatieve     verplichting (KV)  t.b.v. natuurdoelen
                       Prolander werkt         aan   het  landschap van Drenthe           en  Groningen
                                                                                                                    0000002490
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                            Le.
                                                                                                            Prolander
         Stallen
         Stalverbetering    tbv emmissievermindering
         Luchtwassers
         Luchtwasser / filter in mestkelders
         Toevoegen agrimest (additief) in mestkelder
         Potstalsysteem ontwikkelen (minder uitstoot)
         Recreatie
         Recreatieve tak ontwikkelen       (in ruil voor...)
         4     Adviezen, bevindingen        en  vragen     aan team   en opdrachtgever
         Algemeen (projectniveau)
         Momenteel     (mei 2022) is de stikstofopgave nog onduidelijk. Vanuit het Rijk zal op 10 juni
         2022   een  brief verzonden worden die         naar verwachting meer duidelijkheid zal bieden. Ook
         de regelingen zijn nu nog niet bekend of uitgewerkt om de doelen te realiseren die vanuit
         het Rijk zullen worden gecommuniceerd. Vanuit de provincie is in een gebiedsgerichte
         aanpak Liefstinghsbroek voorzien. Tegelijk is nog niet geheel duidelijk in hoeverre er
         uiteindelijk een brede gebiedsaanpak kan worden gevolgd. En welke exacte doelen
         worden daarin nagestreefd en met welke prioriteit?
         Dit maakt dat er een afweging gemaakt moet worden in het vervolg van de
         keukentafelgesprekken. Wanneer is de tijd rijp om de bedrijven voor een 2° keer te
         bezoeken? Het lijkt nu te vroeg omdat we weinig meér             te bieden hebben, dan kan een      2¢
         bezoek   juist tegenwerken. Tegelijk       is het wel wenselijk  om   goed  in contact te blijven.
         De beschikbaarheid      van   regelingen, steunmaatregelen        en  innovaties  voor het reduceren
         van  de stikstofemissie is momenteel         beperkt. Wanneer     zal hier meer  duidelijkheid  in
         geboden    kunnen worden?
         Specifiek (bedrijfsniveau)
         Maatregelen     en  regelingen
              1         Op welke wijze kan ingespeeld worden op kansen voor particulier
                        natuurbeheer, daar waar nu de begrenzing dit niet mogelijk maakt?
              2         Is bekend of heeft de provincie Groningen ideeén bij de inzet van
                        landschapshectares?
              3         Op welke wijze kan ingespeeld worden op kansen voor landschapshectares?
              4         Is er een langjarige mogelijkheid voor de compensatie van gederfde
                        inkomsten   bij afstoting   van een   bedrijfstak?
                       Prolander werkt        aan   het   landschap van Drenthe         en  Groningen
                                                                                                                   0000002491
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                               Le.
                                                                                                               Prolander
         Communicatie
              5          Er zijn twijfels bij het stikstofbeleid en men ziet het als een         papieren probleem.
                         Het advies is om hier helder over te communiceren.
              6          Er zijn twijfels over de oorzaken van de achteruitgang van de natuur in het
                         Liefstinghsbroek. Hierbij wordt meerdere malen de hydrologie aangehaald die
                         in het verleden is aangepast. Het advies is om hier helder over te
                         communiceren.
              7          Communicatie, behoefte regelmatig geinformeerd te worden
         Meten    en  stikstof
              8          Het advies is    om  de  pilot “Maatwerk met Meten”          daadwerkelijk op te starten
                         en  uit te voeren.   Daar is zeker    draagvlak    voor   in het gebied.
              9          Hoe   gaat  het  rijk/ provincie   straks om   met de    vergunningen? Wat gaat ze
                         doen als   zij van  MOB    een   verzoek   krijgen tot handhaving (gaat zij verschil
                         maken tussen bedrijven die wel/niet te goede trouw hebben gehandeld; en
                         hoe speelt dit rondom Liefstinghsbroek)?
         Bevindingen
         Meerdere landbouwers vinden het             lastig  om biologisch te boeren. Dit geldt zeker      voor
         akkerbouw      (op zand).    De  regels zijn  teveel eisend, risico’s onaanvaardbaar, afzet         een
         probleem, overgangsperiode financieel zwaar,              ..................
                                                                                       Daarbij wordt aangegeven
         dat de afstand tussen reguliere landbouw en biologische                 landbouw inmiddels klein is
         geworden.
         Voor wat betreft de        regelingen:
              -
                      MGO 2 heeft    een drempel     voor   veehouderijbedrijven die ik niet op voorhand kan
                    nagaan. We zullen dus moeten wachten op               openstelling om te bezien of dat een
                    oplossing kan zijn. En dan moet de provincie er prioriteit aan geven.
              -
                    De LBV (landelijke beéindigingsregeling veehouderij) zou vervolgens soelaas
                    kunnen bieden. Ook deze is nog niet          opengesteld       en  de voorwaarden   zijn nog
                    niet exact bekend.
         Zijn dus zaken die       we  met de   provincie   moeten    bespreken.
         5      Onderwerpen        om   verder te verkennnen
         Potstal
         Een enkele landbouwer maakt            gebruik   van een    potstal. Dit systeem zorgt voor weinig tot
         geen geur / stank. De vraag is wat de effecten            zijn van deze staltechniek op de emissie.
         Wat   zijn de  voor- en    nadelen   voor  natuur, milieu    en  bodem.
         Ganzen
         Er wordt    geconstateerd dat er (veel) ganzen in het gebied zijn. Wat is het effect             van  de
         ganzen     en de uitwerpselen op het Liefstinghsbroek en de N2000 doelen?
                        Prolander werkt         aan   het   landschap van Drenthe           en  Groningen
                                                                                                                      0000002492
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20079606
                                                                                                      Le.
                                                                                                      Prolander
         Latente ruimte
         Hoe wordt omgegaan met de latente ruimte           (vergunningen).   Er wordt een verschil
         geconstateerd     tussen de   vergunde    ruimte en de  werkelijke veebezettingen op   de
         bednjven.    Tevens zullen    er verschillen zijn met  betrekking tot de stikstofemissie ten
         opzichte van de verschillende stalsystemen. Hoe wordt daar in de           komende
         stikstofopgave mee omgegaan? Valt daar voordeel uit te halen?
         Additieven
         De   provincie Groningen wil een toevoeging (agrimest) in de mest stimuleren om meer
         stikstof te binden   (en dus minder emissie). Er is onduidelijkheid over de werking van dit
         middel. Is   er (wetenschappelijk) onderzoek beschikbaar waarin de resultaten en effecten
         worden    geduid? Zo niet dan zou onderzoek wenselijk zijn om deelname aan deze
         werkwijze te bevorderen. Bij aangetoonde werkzaamheid kan waarschijnlijk op veel
         interesse   gerekend worden omdat de kunstmestprijzen momenteel (Mei 2022) erg hoog
         zijn.
         GLB
         In hoeverre bied het GLB       perspectief voor de landbouw? En daarmee wellicht voor de
         N2000 doelen      van  het Liefstinghsbroek. Binnen de nieuwe in ontwikkeling zijnde GLB
         systematiek voor 2023 kunnen landbouwers scoren op verschillende doelen om voor een
         extra hectaretoeslag in aanmerking te komen. Onderzoek en breng in beeld waar het GLB
         helpend kan zijn voor landbouw en natuur om zo de landbouwers te stimuleren mee te
         doen.
         Kennis
         Geconstateerd wordt dat       er  weinig kennisuitwisseling is op de landbouwbedrijven
         onderling.   Onderzocht    zou   kunnen worden hoe dat     gestimuleerd kan worden. Daarbij het
         advies om te focussen op maatregelen en technieken die de emissie en uitspoeling
         verlagen. Ook is te verwachten dat vanuit de pilot “Maatwerk met Meetwerk” technieken
         worden   toegepast die winst opleveren       en  breed  gedeeld zouden kunnen worden.
         Schouwsloten       en  watergangen
         Verken of onderzoek de       huidige wijze van onderhoud van landbouwkundige watergangen
         en  schouwsloten. Door minder        grondig en mogelijk gefaseerd onderhoud te plegen kan
         hier milieuwinst   geboekt worden. Wellicht zijn watervoerende sloten met meer begroeiing
         meer   waterzuiverend     (helofytenfilter gedachte) dan kale sloten. Tevens zijn er effecten te
         verwachten op het      langer vasthouden van water wat ook gunstig zou kunnen zijn om
         verdroging tegen     te gaan. Ter bespreking me het waterschap.
         6     Advies nadere      verkenning integrale gebiedsontwikkeling Liefstinghsbroek
         In een  separate    memo en    bijbehorende powerpoint presentatie      wordt een theoretisch
         model geschetst voor integrale gebiedsontwikkeling. Hierin wordt ook een perspectief
         geboden voor de landbouw. Deze geschetste werkwijze kan bijdragen aan de
         gebiedsgerichte aanpak Liefstinghsbroek en vraagt om nadere afstemming en uitwerking.
                       Prolander werkt        aan  het landschap van Drenthe        en  Groningen
                                                                                                             0000002493
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>