<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>20075145
           y
             pProvincie
             groningen
              UITVOERINGSPROGRAMMA
         NATUUR GRONINGEN
             2021-2023
                                   0000000379
</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>20075145
         Omslag:
         foto grashemmel:   |EEIEE
         foto zeggekorfslak: EEE: Biota
         foto heikikker:
                                        0000000380
</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>20075145
         UITVOERINGSPROGRAMMA
         NATUUR GRONINGEN 2021-2023
         25 mei 2021
                                    0000000381
</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>20075145
                               UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                                               -
                                                                                                                          2023
         Inhoud
         LB    BWIZRIE ...c.cnnvmrmmsin      sims sms
                                                         mms   Ach    SS    A    5   dR              SN   EROS       ARRAY        FEA  ER  AAR   ER    3
             |.I Samenhang   met  het   Programma Landelijk Gebied.................................ccocoei                                        0B
         Da ME EIRNIEL    ovine                                    ma   a                          Re            EE           RE     EH     Et         5
             |.3 Samenhang met de Groninger Aanpak Stikstof............................oo 6
             | 4 Totstandkoming van het UItYOeringSProgramima.                               ............ocuvveersvinscnminerinnerennse
                                                                                                                                                 inns, 6
         1 LIV     OBIE SEEPACEIRIG.    .     ovr       miminn    mr      smn                  A       SE         SE           A
                                                                                                                                           SET   EA    8
            2.1 NOPD 2000 Tn      BEONIIEON           . conn   n rn
                                                                     rvumrass oo 0h nmin   oh  mh Ae 1s 57 00 oh  54 Eon   Eh 0 SESE    05 SLSR  AT Ts 9
            2.2  Gebieden en maatregelen voor                  de eerste           driejaar.................ccooovviiiiiiinin                    nnn  12
            2.3  0Vergang NRO RABE 2. . .con            vmvsmmmsms             si   sshd          ss msn
                                                                                                           sation co hams hss   sass      ats  a   7  18
            3.1  BOOP.       co visionaries
                                                                        oe oh om es en Hs So BR TRS eR Sa Sa Sos                                      19
            3.2  UitvoeringsOrganiSatien        ...   vor             vars       tr onsasn    sass   Hasson   sass   1  Sua   sO  pe    S50      FEHR 19
         BY SUIISBELG..      cm     re contests     ons
                                                          somos      dest     oe               HE                    ERI          A      RTT          19
         Bijlage    | -
                        Reserves...   cummins
                                                                                         sis aie pass es I rsa savas mes 20
         BEONBEOM...coomnnismmmmmimmenims 24
                                                 ns os                         A HERE RBA                                       SRE              E
                                                                                                                                                         0000000382
</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>20075145
                                 UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021               -
                                                                                            2023
         De   natuur vormt      de basis voor ons bestaan: een gezonde bodem, schoon water en schone
         lucht. Met het     Programma Natuur gaan het Rijk en de provincies samen met maatschappelijke
         partners de komende jaren de natuur verder versterken en verbeteren. Ook in Groningen
         zetten wij ons in voor een robuuste en vitale natuur. In dit uitvoeringsprogramma is beschre-
         ven welke maatregelen in Groningen zijn voorzien in de eerste drie jaar van het Programma
         Natuur. Het uitvoeringsprogramma is onderdeel van de aanvraag voor de specifieke uitkering
         (SPUK) in het kader van het Programma Natuur.
         Leeswijzer
         Hoofdstuk |      begint  met een   korte schets   van  de   aanleiding en totstandkoming van het uitvoe-
         ringsprogramma en        de  samenhang    met  onze   andere    (natuur)programma’s. Vervolgens wordt in
         hoofdstuk 2 beschreven op welke natuurgebieden wij ons de eerste drie jaar richten en welke
         doelen wij hierbij nastreven. In hoofdstuk 3 volgt tot slot de organisatie van het programma,
         waaronder de beoogde begroting.
           [nrichting van het natuurgebied rond de Ruiten Aa. (Foto: Maj-Britt Smits)
   IE
   TER
                                                                                                                  0000000383
</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>20075145
         0000000384
</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>20075145
          |.    Inleiding
         Het   Programma     Natuur is   integraal onder-      I.1  Samenhang met het
         deel  van  de structurele    aanpak stikstof. Tot
         en   met 2030   komt jaarlijks een substantieel
                                                              Programma Landelijk Gebied
         bedrag beschikbaar voor natuurherstel en             De   maatregelen   van het
                                                                                          programma Natuur
         natuurontwikkeling, oplopend tot 300 miljoen         zijn aanvullend op die uit het Natuurpact. In
         euro   per jaar. De extra inzet die hiermee          het natuurpact heeft de provincie met het rijk
         wordt   geleverd, hebben Rijk en provincies          afspraken gemaakt     over  het aantal hectares
         uitgewerkt in het gezamenlijke Programma             te  ontwikkelen nieuwe     natuur en over      het
         Natuur.                                              beheer    van natuur. In Groningen     hebben     wij
                                                              deze  afspraken vertaald naar het Programma
         Doel   van  het programma is bijdragen aan het       Landelijk Gebied (verder PLG). Het PLG
         realiseren   van condities voor een gunstige of      loopt tot en met 2027.
         verbeterde    staat van   instandhouding van alle
         soorten en    habitats onder de VHR.      Hierbij    In het PLG werken     we aan    de  inrichting en
         ligt de focus op overbelaste stikstofgevoelige       het beheer    van het natuurnetwerk.      Bij de
         natuur. De gunstige staat van instandhouding         inrichting streven we zoveel mogelijk naar
         is een  situatie waarin de natuur floreert. Dit      systeemherstel, zodat zo goed mogelijk kan
         is een  ambitie  voor   de  langere termijn die      worden voldaan     aan  de gewenste abiotische
         alleen  gerealiseerd   kan worden als,    bovenop    condities. De   afgelopen jaren hebben we hier
         de bestaande natuurinzet, tegelijkertijd ook         veel ervaring mee opgedaan en zijn mooie
         wordt gewerkt aan vermindering van stik-             resultaten geboekt. Toch lukt het systeem-
         stofdepositie en een meer natuurinclusieve           herstel niet overal voldoende. Gebieds-
         inrichting van de omgeving. Bovendien is wer-        analyses, evaluaties van het natuurbeheer
         ken   aan natuur een    cruciaal onderdeel   van  de (SNL-analyses) en de strategie biodiversiteit
         oplossing van    de huidige stikstofproblematiek.    laten zien dat er op sommige plaatsen aan-
         De overheid zal namelijk, als ze ruimte biedt        vullende maatregelen nodig zijn. Bijvoorbeeld
         aan economische
                              ontwikkelingen, ook vol-        omdat de milieu-invloeden      van   buiten nog    te
         doende aannemelijk moeten maken dat de               groot zijn of omdat    er nu  kansen   liggen,   die
         doelstellingen van de Vogel- en Habitatricht-        er een   aantal jaren geleden   nog niet   waren.
         lijn (VHR) worden bereikt. Naast het nemen
         van bronmaatregelen is het dus essentieel te         Met de aanvullende middelen        van  het Pro-
         investeren in   onze   kwetsbare natuur, zodat       gramma Natuur willen      we   de  negatieve    mili-
         deze robuust wordt       en
                                      tegen een
                                                 stootje      eueffecten terugzetten    en  de kwaliteit    van   de
         kan.                                                 natuur   verbeteren. Om     een  robuust systeem
                                                              te  ontwikkelen willen   we  kansen benutten
         De   invulling van het Programma Natuur              voor   aanvullend  systeemherstel     en het creé-
         wordt per provincie vastgelegd in een uit-           ren van   overgangszones, die over gaan in een
         voeringsprogramma. Rijk en provincie maken           landelijk gebied waar ook ruimte is voor onze
         hiervoor afspraken die worden vastgelegd             kenmerkende      (VHR) soorten. Dit Uitvoe-
         in een regeling, een zogenaamde specifieke           ringsprogramma Natuur loopt daarmee paral-
         uitkering (SPUK). De huidige SPUK is open-           lel aan het PLG. Uiteindelijk streven beide
         gesteld voor de jaren 2021 t/m 2023. De              programma’s naar een duurzame instandhou-
         nadruk in deze eerste drie jaar ligt daarbij op      ding van de natuur.
         het verbeteren     van de condities   voor  stikstof
         gevoelige   natuur.  Yoorliggend uitvoerings-
         programma      beschrijft de invulling van het
         Programma Natuur in Groningen voor deze
         eerste drie jaar.
                                                                                                                     0000000385
</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>20075145
                                                          UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                   -
                                                                                                                         2023
                                         Duurzame                       instandhouding
                     Inrichting NNN                                                                   Interne      maatregelen
                      Systeemherstel                                                           Aanvullend            systeemherstel
                                  2017                                                                                   2023
                                                                       Strategie
                                                                    biodiversiteit
                                                                    SNL-analyses
                        Natuurpact                                                                     Programma              natuur
         Figuur |: samenhang van het Natuurpact  (in Groningen  uitgewerkt in het
                                                                                  Programma Landeljk Gebied)  en het Programma  Natuur
                                    1.3   Samenhang met de                                   korte   termijn genomen kunnen worden.
                                   Groninger Aanpak Stikstof                                 Tegelijkertijd worden in de gebiedsgerichte
                                                                                             aanpak samen met gebiedspartners verdere
                                   Het   Programma      Natuur   hangt nauw samen            maatregelen uitgewerkt voor de lange ter-
                                   en  is onderdeel    van  de  Groninger Aanpak             mijn. Deze maatregelen zullen in de volgende
                                   Stikstof (verder: GRAS). In de GRAS is de                 periode van het Programma Natuur worden
                                   provinciale stikstofaanpak beschreven. De                 opgenomen. Er is nauwe afstemming tussen
                                   GRAS is gebouwd op drie pijlers: de gebieds-              de uitvoering van het Programma Natuur en
                                   gerichte aanpak rond Liefstinghsbroek, inno-              de gebiedsgerichte aanpak.
                                   vaties in de sectoren en vergunning en hand-
                                   having. In de gebiedsgerichte aanpak nemen
                                   we gerichte maatregelen om de stikstofge-                  1.4   Totstandkoming van                 het
                                   voelige natuur in het Natura 2000-gebied                  uitvoeringsprogramma
                                   Liefstinghsbroek te herstellen. Daarnaast
                                   gaan we breed met sectoren aan de slag om                 In de GRAS werken        wij samen  met gebied-
                                   de totale stikstofemissies in Groningen te                spartners in verschillende provinciebrede
                                   verlagen. Tot slot zetten wij ons in voor een             sectortafels. Ook het        uitvoeringsprogram-
                                   robuust vergunningensysteem.                              ma   is tot stand gekomen in samenwerking
                                                                                             met deze sectortafels. Wij hebben onze
                                   In de  gebiedsgerichte aanpak ligt een duide-            gebiedspartners opgeroepen om projecten
                                   lijke link met het Programma Natuur. Om                   aan te dragen voor de eerste drie jaar. Het
                                   de stikstofgevoelige natuur in het Liefstinghs-          voorliggende maatregelenpakket bestaat uit
                                   broek   te herstellen   en  versterken zullen             projecten, die door de terreinbeheerders
                                   de komende drie       jaar in het  Programma de          zijn aangedragen en additioneel zijn op het
                                   eerste   natuurmaatregelen worden genomen.                natuurpact (inclusief PAS-maatregelen).
                                   Dit zijn maatregelen gericht op hydrologische            Veelal komen deze voort uit de SNL-analyses
                                   systeemverbetering, kwaliteitsverbetering                 (evaluatie natuurbeheer) en (hydrologische
                                   en
                                       optimalisering van de inrichting die op               en
                                                                                                 landschapsecologische) systeemkennis,
                                                                                                                                              0000000386
</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>20075145
                                UITYOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                -
                                                                                            2023
         opgedaan     in integrale gebiedsontwilkelings-
         projecten. Voor de aangedragen projecten
         hebben wij een prioritering opgesteld binnen
         de beschilkbare middelen. Deze prioritering
         is weer
                   voorgelegd aan de terreinbeheerders
         en  door hen    geaccepteerd.
           Samen met de gebiedspartners opgestelde fandschaps(hydrojecologische analyses vormen  de basis voor
           gebiedsontwildcelingsprojecten
         Daarnaast is de adviescommissie GGA
         stikstof   Liefstinghsbroek geinformeerd
         over   het voorliggende maatregelenpaklet. De
         adviescommissie is ingesteld in het l<ader van
         de gebiedsgerichte aanpalc stilstof en bestaat
         uit o.a. vertegenwoordigers van gemeentes,
         landbouw     en
                          natuurorganisaties. De advies-
         commissie heeft de      opdracht om te adviseren
         over
                mogelijlke maatregelen ter verminde-
         ring van de stilstofproblematiek in en rond
         het Liefstinghsbroel< Zij is hiervoor eerst
         bezig met een gebiedsanalyse. Vervolgens
         zal zij mogelijlke maatregelen onderzoelken
         en afwegen, om zo te komen tot een inte-
         graal en gedragen advies. Onderdeel van dit
         advies zijn ook verdere natuurmaatregelen,
         aanvullend op dit maatregelenpaldet. Deze
         aanvullende natuurmaatregelen zullen een
         plek krijgen in de volgende periode van het
         Programma Natuur.
                                                                                                               0000000387
</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>20075145
                                    2.    Uitvoeringsstrategie
                                    Het Programma Natuur hanteert een aantal                         .
                                                                                                          verbetering van de kwaliteit van natuurge-
                                    strategieén die bijdragen aan een duurzame                             bieden (inclusief vitalisering bos);
                                    instandhouding van natuurwaarden. Met deze                        .
                                                                                                           hydrologische verbetering;
                                    strategieén richt het programma zich zowel                   le] .
                                                                                                          versnelling van verwerving en optimalise-
                                    op intern herstel van de kwaliteit binnen de                           ring van de inrichting van natuurgebieden;
                                    natuurgebieden als op vermindering van de                    d.        maatregelen in de overgangszones, inclu-
                                    externe    invloed en
                                                          verbetering    van  de abioti-                   sief verbinding tussen gebieden;
                                    sche  uitgangssituatie. De strategieén zijn:                 e.        overige kwaliteitsmaatregelen bovenop het
                                                                                                           Natuurpact (zoals recreatieve zonering of
                                                                                                           extra inzet op invasieve exoten).
                                                                                                                    CIE RL   TE           I      Ba
                                                                                       CI                    EI
                                                                                     4 ® ®
                                                                                            HK 8       ®    B®
                                                                                                                FF  8   ¥  8   =
                                                                                                                                  #8 Fr 8    8 ®   8
                                                                                                            ENE
                                                                                                                       ao.
                                                                                                       CORE RT
                                                                                                       «EAE            R
                                                                                                                          OE
                                                                                                            ER
                                                                                                                   ow   wow    wa
                                                                                                                =m     #   m=      a
                                                                                                                                                          »   w=     x  = =
                                                                                                                                                          PEE   I
                                                                                                                                                                   Ea
                                                                                                                                                      > =
                                                                                                                                                          how ow
                                                                                                                                                        =F    =
                                                                                                                                                                  mos Ww
                                  p  Zuidelik ty
                                  Westerkwart
          :
               DRACHTEMN
                                                                                                                              “IN         1 @
                                                                                                                             Westerwolde,
                                                                                                                                  1%
         HEERENVEEN                                                                                                              Jr
                                                                                                                                           |
                                                                                                             eMMEN.                              0   5      10 km
                                                     dOOCEVE
          Figuur 2: overzicht van de ligging van N2000-gebieden   in Groningen (blauw) en  de kenmerkende                 gebieden      die de basis vormen van       het
           Uitvoeringsprogramma: de laagveengordel (paarse liin), het beekdal van  Westerwolde           (geel)  en   het Lauwersmeer.
                                                                                                                                                                            0000000388
</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>20075145
                                                           UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021            -
                                                                                                                    2023
                                                                                       deze doorschuiven      naar    de  volgende periode.
                                                                                       Binnen het    maatregelenpakket hebben wij
                                                                                       moeten     prioriteren in verband met de
                                                                                       beschikbare middelen. Een aantal maatregelen
                                                                                       die wel gewenst zijn, maar waarvoor in het
                                                                                       huidige pakket geen ruimte was, zijn opgeno-
                                                                                       men op de lijst met reserveprojecten. Deze
                                                                                       reservelijst is opgenomen in bijlage |. Het
                                                                                       gaat veelal om interne kwaliteitsmaatregelen
                                                                                       als het aanpassen van de waterhuishuishou-
                                                                                       ding, plaggen, bekalken en het verwijderen
                                                                                       van  opslag,  waarvoor    voorbereidende werk-
                                                                                       zaamheden      nodig zijn. Zij worden ingezet als
                                                                                       reserve mochten andere
                                                                                                                       projecten vertraging
                                                                                       opleveren. Andere projecten die vanwege de
                                                                                       prioritering niet gehonoreerd konden wor-
                                                                                       den,  nemen we
                                                                                                          op in de tweede fase      van  het
                                                                                       Programma      Natuur.
                                                                                       Verder in dit hoofdstuk worden de natuurge-
                                                                                       bieden beschreven waar wij ons de komende
                                                                                       drie  jaar  op richten  en naar    welke doelen   we
                                                                                       daarbij  streven.  Maar    eerst een   korte  algeme-
                                                                                       ne  schets   van de natuur in     Groningen.
                                                                                       2.1 Natura 2000 in                  Groningen
                                                                                       Van Drents        plateau       naar zee.
                                                                                       De   provincie Groningen       vormt   de overgang
         Schraalgrasland in
                            laagveengordel                                             van  het Drents    plateau naar zee. In deze pro-
                                                                                       vincie vind je hoge zandgronden, beekdalen,
                                     In Groningen richten wij ons de eerste drie       laagveenmoerassen en niet te vergeten een
                                     jaar vooral op maatregelen die op relatief        uitgebreide kustzone met zoet-zoutovergan-
                                     korte termijn zijn op te pakken en gericht zijn   gen, kwelders en duinvegetaties.
                                     op herstel van stikstofgevoelige natuur. We
                                     zetten hierbij in op de strategieén kwaliteits-   Laagveengordel
                                     verbetering (a) en waar mogelijk optimalise-      Langs de rand van het plateau ligt een unieke
                                     ring inrichting (c). Dit doen we doormiddel       gordel van hoge zandgronden, beekdalen en
                                     van interne
                                                   herstelmaatregelen of zogenoem-     laagveenmoerassen. Delen hiervan zijn aan-
                                     de kwaliteitsimpuls. Dit zijn bijvoorbeeld        gewezen als N2000 gebied, zoals Leekster-
                                     maatregelen als plaggen, bekalken en het          meer, Drentse Aa          en   Zuidlaardermeer.
                                     verwijderen van opslag waarmee we de ver-         De hier voorkomende karakteristieke            eco-
                                     mestte en verzuurde bovenlaag verwijderen         systemen beperken zich niet         tot de N2000
                                     en  concurrerende     soorten terugzetten. Deze   gebieden,    maar  lopen    door in  een groot
                                     interne  kwaliteitsverbeteringen zijn vaak op     deel  van   het natuurnetwerk in de      gebieden
                                     relatief korte termijn mogelijk en essentieel     Zuidelijk Westerkwartier en Midden-
                                     voor het behoud van populaties.                   Groningen. Hier vind je o.a. trilvenen,
                                                                                       veenmosrietlanden, alluviale bossen,        natte
                                     Daarnaast    zetten wij in op kansen benutten     schraallanden    en
                                                                                                           (vochtige)     heidevelden. In
                                     ten  behoeve   van  hydrologisch systeemherstel   deze   regio  met een   vaak kleinschalig land-
                                     en
                                         overgangszones (b en d). Hierbij willen we    schap en sterke hydrologische samenhang
                                     2021 gebruiken om deze kansen te verken-          is de invloed van landbouwkundig gebruik
                                     nen en  te  beoordelen of deze in de   eerste     groot. Dit zie je terug in de stikstofgevoelige
                                     periode   al kunnen worden    gerealiseerd of dat natuur.
                                                                                                                                             0000000389
</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>20075145
                             UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021          -
                                                                                    2023
                                                        habitattypen. Net als op de rand van het
                                                        Drents plateau wisselen (intensief) landbouw-
                                                        kundig gebruik en kwetsbare natuur elkaar
                                                        op korte afstand af in dit kleinschalige land-
                                                        schap.
                                                        Kust
                                                        De kust vormt     ons grootste N2000 gebied
                                                        met  Eems-Dollard, Waddenzee                en
                                                        Lauwersmeer. Hier komen de beken               van
                                                        het Drents    plateau in  zee.  De meest bekende
                                                        mondingen     bevinden zich in de Eems-Dollard
                                                        en  het Lauwersmeer.       Bij het herstel van de
                                                        gunstige  staat  van instandhouding van dit
                                                        internationaal unieke gebied spelen knelpun-
                                                        ten als beperkte aantallen zoet-zoutovergan-
                                                        gen, te hoge slibbelasting en onvoldoende
                                                        kwelderdynamiek. Dit heeft consequenties
                                                        voor de
                                                                  gunstige staat van instandhouding van
                                                        veel VHR-soorten. Maar ook stikstof vormt
                                                        hier een
                                                                  probleem dat leidt tot verruiging en
                                                        verzuring, waardoor kenmerkende kwets-
                                                        bare soorten verdwijnen. Bijvoorbeeld in de
         Westerwolde                                    duingraslanden en natte duinvalleien van het
         Meer in het oosten   van de provincie ver-     Lauwersmeer.
         bindt de Ruiten Aa of Westerwoldse Aa het
         Bargerveen met de zee. Rond de Ruiten Aa       VHR in het boerenland
         ligt het natuurnetwerk Westerwolde             Niet aangewezen als VHR-gebied of natuur-
         met o.a. oude (loof)bossen, (vochtige) hei-    netwerk, maar wel internationaal benoemd
         de, heischrale graslanden en diverse typen     als Important Bird Area’s zijn de akker-
         natte  schraallanden, waaronder blauw-         vogel- en wintergastengebieden in
         graslanden. Een klein deel van dit gebied, het Oldambt      en  Westerwolde. Voor de
         Liefstinghsbroek is aangewezen als N2000       goede   staat van  instandhouding van de hier
         gebied waar de kritische depositiewaarde       voorkomende VHR-soorten            zijn er te weinig
         wordt overschreden. Maar feitelijk liggen in   en te  kleine  kerngebieden beschikbaar.
         het gebied eromheen dezelfde kwetsbare
                                                                                                             0000000390
</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>20075145
                                              Grauwe          bij
                                                      kiekendief  Finsterwolde (Foto Mark Schuurman)
         Net als   bij de weidevogels liggen    hier kansen
         om samen      met   de landbouw op    een  natuur-
         inclusieve manier     te werken  aan  de  goede
         staat van   instandhouding   van  deze   soorten.
         Zo   zijn er meer    YHR-soorten, die deels leven
         in agrarisch gebied en deels in het natuurnet-
         werk. Zij lopen tegen diverse problemen aan
         als doorsnijding van leefgebieden door infra-
         structuur, waterhuishoudkundige problemen
         etc.  Ook deze     soorten vragen om     investerin-
         gen,  maar    deze  investeringen hebben we nu
         niet meegenomen in het voorliggende maat-
         regelenpakket.
                                                                                                     0000000391
</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>20075145
                                                    UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021              -
                                                                                                              2023
                         2.2 Gebieden                  en  maatregelen           N2000       Liefstinghsbroek           -
                         voor     de eerste              drie jaar               Westerwolde
                         Zoals  gezegd    richten      wij ons in dit uitvoe-    Het   Liefstinghsbroek is in Groningen het eni-
                         ringsprogramma         met     name op overbelaste      ge N2000      gebied waar de kritische depositie-
                         stikstofgevoelige natuur, Concreet betekent             waarde wordt overschreden. De habitattypes
                         dit dat wij ons richten op de gebieden Lief-            hebben KDW’s         tussen   | 100  en  1400 mol/ha/
                         stinghsbroek en omgeving in Westerwolde,                jaar.  In de  praktijk  komt    er jaarlijks gemiddeld
                         het N2000 gebied Lauwersmeer en overbe-                  1945   mol/ha/jaar stikstof neer op het Lief-
                         laste gebieden in het Zuidelijke Westerkwar-            tinghsbroek (Aerius, gegevens 2018). In de
                         tier.                                                   GRAS wordt hier nader op in gegaan. Door
                                                                                 een te
                                                                                           hoge aanvoer van stikstof hebben de
                                                                                 kwetsbare      habitattypes in het Liefstinghs-
                                                                                 broek last    van  vermesting en verzuring. Ook
                                                                                 de waterhuishouding vormt nog een knel-
                                                                                 punt voor het gebied. In het kader van het
                                                                                 natuurpact is de waterhuishouding verbeterd,
                                                                                 maar deze functioneert
                                                                                                                nog niet optimaal. Er
                                                                                 wordt meer water vastgehouden, maar dit
                                                                                 bevat onvoldoende bufferend vermogen om
                                                                                 de verzuring van de bodem tegen te gaan.
                                                                                 De komende drie        jaar zetten we     daarom in
                                                                                 op het benutten       van kansen ten behoeve      van
                                                                                 aanvullende     hydrologische systeemverbete-
                                                                                 ring, overgangszones en optimalisering van de
                                                                                 inrichting. Daarbij zoeken we koppeling met
                                                                                 de bronmaatregelen uit de stikstofaanpak,
                                                                                 zoals de gerichte opkoopregeling en het aan-
                                                                                 gekondigde omschakelfonds voor landbouw.
                                                                                 Op deze manier werken we tegelijkertijd
                                                                                 aan het verminderen van de stikstofdeposi-
                                        F                                        tie, verbetering van de waterhuishouding en
                                    ize
                                                     \
                    .
               ay                          ptt
                                                                                 bufferzones met zachte overgangen tussen
          wn
           |
                                                                                 landbouw en natuur.
                  Pt "N Lieflinghsbroek
         |   hy
                                            /
          i                                                                      Daarnaast zetten       we  in op kwaliteitsverbe-
           Dnouwenerzand  *\       =k                                            tering en optimalisering van de inrichting van
                    Fog
                  |
                                                                                 vergelijkbare stikstofgevoelige habitattypen in
                                                                                 de directe omgeving van het Liefstinghsbroek.
                                                                                 Op deze manier maken we het ecosysteem
                                                                                 weerbaarder. De afgelopen jaren is veel gein-
                                                                                 vesteerd in grootschalig systeemherstel en
                                                                                 realisatie  van   het NNN Westerwolde. De
                                                                                 SNL-analyse laat zien dat verschillende stik-
                                                                                 stofgevoelige habitattypen desondanks ach-
                                                                                 teruitgaan en dringend een kwaliteitsimpuls
                                                                                 nodig hebben. Het gaat hierbij o.a. om herstel
                                                                                 van oude bossen, blauwgrasland, kleine zeg-
                                                                                 gengemeenschappen, heide, hoogveentjes/
                                                 —
                                                                                 vennen en heischrale
                                              a
                                                                                                            graslanden. Maatregelen
                                                                                 die uit de SNL-analyse naar voren komen zijn
                                                                                 het verwijderen van strooisel, exoten, ver-
                                                                                 zurende naaldhoutsoorten           en adelaarsvaren,
                                              en
                                              sr                                 een   proef met varkens ter stimulering van
                                              em                                 bosverjonging en het inbrengen van soorten
                                                                                 als linde, hazelaar, kers en fladderiep voor
                            |
                              By
                                    gBargerveen                               Figuur  3: N2000-gebied Liefstinghsbroek ligt in
                                                   0    25   5
                                                                       10|    Westerwolde    -
                                                                                               de verbinding tussen Dollard en
                                             pad                              Bargerveen (beide N2000)
                                                                                                                                        0000000392
</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>20075145
                                                                 UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                      -
                                                                                                                                   2023
                                        betere    strooiselvertering     en  verminderen              doelstellingen hiermee al worden gehaald.
                                       van    het effect   van  stikstof. Andere voorziene            In de gebiedsgerichte aanpak van het GRAS
                                        maatregelen zijn het verwijderen van opslag,                  wordt daarom samen met de gebiedspart-
                                        plaggen, chopperen en kleinschalig hydrolo-                   ners
                                                                                                             gewerkt aan een aanpak voor de lange
                                       gisch herstelmaatregelen.                                      termijn.   De adviescommissie GGA stikstof
                                                                                                      Liefstinghsbroek werkt hiervoor een advies
                                        Met dit    maatregelenpakket, additioneel op                  uit over de te nemen maatregelen. Dit advies
                                        de  voormalige PAS-maatregelen, wordt                         wordt    voorjaar    2022 verwacht. De natuur-
                                        een eerste
                                                        stap genomen in het herstel        van
                                                                                                      maatregelen     uit het advies kunnen      vervolgens
                                        de  stikstofgevoelige natuur in en rond het                   worden opgenomen in de           volgende fase van
                                        N2000 gebied Liefstinghsbroek. Maar we                        het Programma Natuur.
                                       verwachten niet dat de instandhoudings-
                Het beuken-eikenbos   van het   Lieftinghsbroek  en enkele kenmerkende    soorten (van links naar rechts: Zevenster, Spbaanse ruiter en
                                                                                                                                                        Steenanjer)
        Met  grootschalige systeemherstel is  bijvoorbeeld de  beekloep  van de Ruiten Aa hersteld
        en
           zijn watergangen gedempt.   Met het benutten     van  kansen verwachten   wij aanvullend
        systeemherstel mogelijk  te maken.   (Foto: Maj-Britt Smits)
                                                                                                                                                                   0000000393
</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>20075145
                                                 UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                   -
                                                                                                                2023
                           N2000 Lauwersmeer                                          De komende drie     jaar nemen wij maatrege-
                                                                                      len gericht op kwaliteitsverbetering van de
                           In en
                                  grenzend  aan   het  N2000-gebied Lau-              stikstofgevoelige habitattypen. Dit gebeurt
                           wersmeer    komen verschillende      stikstofge-           onder andere door het verwijderen van de
                           voelige duinvegetaties voor. Habitattypen die             verzuurde bovenlaag. Een eerder in het Lau-
                           je hier vindt zijn vochtige duinvalleien, grijze          wersmeer uitgevoerd pilotproject was zeer
                           duinen, duindoornstruweel en kruipwilgstru-                succesvol, dit willen wij nu verder uitbreiden.
                           welen. Uit de SNL-kwaliteitsanalyse (en in                Waar nodig worden maatregelen verkend
                           het veld) blijkt dat deze bijzondere biotopen              om de waterhuishouding aan te passen, zodat
                           sterk zijn verzuurd. Het kalkrijk bodemvocht               het kalkrijke bodemvocht in de bovenste
                           reikt niet meer tot    in de bovenste bodem-               laag terecht kan komen en zo de verzurende
                           laag, waardoor de invloed      van
                                                               regenwater     en      effecten van  regenwater    en     de vermestende
                           stikstofdepositie   hier  te groot worden.                 effecten van  stikstofdepositie       worden tegen-
                                                                                     gegaan.
         Figuur 4: N2000-gebied Lauwersmeer heeft    nauwe ecologische relaties met het Waddenzeegebied (ook N2000)
                     Wiatdldieiniziele
                                                                                                                        I
                                                                                                                   od  aion ds
                                                                                                                      ——e
                                                                                                                PACS
                                                                                                                 al
                                                                                                                                          0000000394
</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>20075145
                                                              UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021 -
                                                                                                           2023
                ”
                                   #
     Vochtige duinvalleien in het Lauwersmeer met zeldzame  orchideeén als de
     moeraswespenorchis en groenknelorchis (inzet)
            De betreffende       duinvegetaties liggen in Gronings deel van het
            Lauwersmeergebied. Voor de lange termijn liggen er in het gebied
            nog wensen voor hydrologisch systeemherstel. Dit hydrologisch
            systeem reikt verder richting het achterland en over de provincie-
            grens. Samen met provincie Fryslan zullen wij hier maatregelen voor
            uitwerken voor de volgende fase van het Programma Natuur.
                                                                                                                0000000395
</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 18 ======================================================================

<pre>20075145
                                            UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                    -
                                                                                                            2023
                      Zuidelijk Westerkwartier
                                          HM
                                  Grootegast
                                                                   #  3          pt
                                                                     3        fNiguw-Rodan
                                                           Zevenhuizen      |
                             De  Wip
                    -
                      a
                 ad
          hy
         | Ureterp
                                                                    -
                                                                                   i
                                                     i
                                                                      dep -    k
                                                                                 re
                                               Vor     Haulertijk             1
                      Het westen     van de  provincie bestaat uit               droge heide, pioniervegetaties      met snavelbies
                      een  afwisselend   kleinschalig landschap met              en  beuken-eikenbos     met  hulst.
                      besloten zandruggen en open beekdalen en                   In de  eerste drie jaar richten   we ons  op
                      sluit aan bij de N2000 gebieden Bakkeveense                 herstel van veenmosrietland, trilveen, pet-
                      Duinen   en  Leekstermeer. Het natuurnetwerk                gaten en
                                                                                            droge en natte heide verspreid in
                      verbindt verschillende stikstof gevoelige habi-            het  Zuidelijk Westerkwartier. Uit de SNL-
                      tattypen  met   elkaar. Habitattypen   die hier  te        analyses blijkt dat zij sterk verruigen, dicht-
                      vinden  zijn, zijn onder andere   trilveen, veen-
                                                                                 groeien met opslag en verzuren. De maat-
                      mosrietland, meren met krabbenscheer en                    regelen bestaan uit plaggen, het verwijderen
                      fonteinkruiden, alluviaal bos, vochtige en                 van
                                                                                      opslag en het toedienen van steenmeel in
                                                                                                                                    0000000396
</pre>

====================================================================== Einde pagina 18 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 19 ======================================================================

<pre>20075145
                               UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021             -
                                                                                        2023
         heideterreinen.    DeJiltdijksheide herbergt
         één   van  de twee  Groningse populaties van
         de levendbarende      hagedis en soorten als de
         heidesabelsprinkhaan en het heideblauwtje.
         Door de geisoleerde ligging in het intensief
         landbouwgebied en het type natuur is dit
         zeer stikstofgevoelig, met vergrassing tot
         gevolg. Om de hagedissen te beschermen
         worden de plagmaatregelen kleinschalig
         uitgevoerd. In een natte heide op de Coen-
         dersborgh nemen we maatregelen om de
         waterhuishouding te herstellen. Verspreid
         over het Zuidelijk Westerkwartier zullen
         we de variatie in verlandingsstadia van
                                                    pet-
         gaten herstellen door deze opnieuw open
         te graven. Hiermee dragen we tevens bij
         aan het versterken van het leefgebied van
         de groene glazenmaker door het terug-
         brengen van jonge successiestadia van
         petgaten. Daarnaast verwijderen we opslag
         en de vervilte
                          haarmoslaag in een aantal
         veenmosrietlanden en trilveentjes.
         In het Programma Landelijk Gebied werken
         wij binnen de gebiedsontwikkeling Zuide-        Een trilveen in het Zuidelijk Westerkwartier.
         lijk Westerkwartier al aan systeemherstel.      De opkomende bosopslag is duidelijk te zien.
         Dit doen we onder andere door inrichting
         van het natuurnetwerk en aanpassing van
         de waterhuishouding om verdroging op te          uitvoeringsprogramma zijn additioneel op de
         heffen, grondwaterstromen te herstellen,         gebiedsontwikkeling en gericht op behoud
         kwel   te  benutten  en water  beter vast te     van de kwetsbare habitattypen en het terug-
         houden. De     maatregelen   binnen voorliggend  dringen van de negatieve effecten van buiten.
                        A
                   AN
         Een   groene glazenmak                           leefgebied onder druk staat van stikstofdep ositie.
                                                                                                              0000000397
</pre>

====================================================================== Einde pagina 19 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 20 ======================================================================

<pre>20075145
                                   UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021            -
                                                                                           2023
         2.3     Overgang             naar    fase 2              optimalisatie, die zich in eerdere gebiedsin-
                                                                  richtingsmaatregelen nog niet voordeden.
         Het    voorliggende     programma heeft betrek-
         king   op de   eerste   drie jaar (2021-2023) van
         het   Programma       Natuur. Om in 2024       en        Uitwerken       gebiedsgerichte aanpak
         verder door       te kunnen     pakken   met  het pro-   en   voorstellen    voor
                                                                                              maatregelen
         gramma volgen we drie sporen:
         a. Reeds geformuleerde projecten, die in fase            In de  gebiedsgerichte aanpak ligt de uitdaging
              | niet  gehonoreerd       of uitgevoerd   konden    om een    natuurinclusieve verbinding met de
             worden opnemen in fase 2                             omgeving te leggen. De strategie is hierbij
         b. Inventariseren aanvullend benodigde inter-            gericht op het robuuster en weerbaarder
             ne
                  maatregelen/kwaliteitsimpuls                    maken van ecosystemen en de aansluiting
         c.  Uitwerken      gebiedsgerichte aanpak       en       te zoeken bij omringende functies. In de
             voorstellen voor maatregelen                         gebiedsgerichte aanpak onderzoeken wij
                                                                  samen met de
                                                                                  gebiedspartners op welke
                                                                  wijze gewerkt kan worden aan hydrologisch
         Reeds       geformuleerde projecten                      systeemherstel, optimalisatie van de inrich-
                                                                  ting, verbindingen en een integrale aanpak van
         Ter    voorbereiding op       het  voorliggende   pro-   overgangszones. In het manifest “naar een
         gramma natuur hebben de terreinbeheerders                rijker platteland” roepen de gebiedspartners
         projecten ingediend voor overbelaste natuur-             ons
                                                                       op  om
                                                                               gebiedsopgaven waar mogelijk
         gebieden. Deze projecten zijn veelal gericht             integraal  en gezamenlijk op te pakken. Met
         op interne kwaliteitsverbetering en optima-              de uitwerking van de gebiedsgerichte aanpak
         lisering van de inrichting op korte termijn.             willen we hier gehoor aan geven. Hierbij slui-
         Niet alle projecten kunnen in de komende                 ten we waar mogelijk aan bij reeds bestaande
         drie jaar tot uitvoering komen. Bijvoorbeeld             adviescommissies en gebiedsanalyses. Een
         omdat     we   niet voldoende middelen beschik-          voorbeeld van gebiedsgerichte aanpak is rond
         baar hebben of omdat           er nog enkele voorbe-     het Liefstinghsbroek al in gang gezet in het
         reidende werkzaamheden             nodig zijn. Projec-   kader   van de GRAS.
         ten   die  we   de komende drie       jaar niet kunnen
         honoreren,       maar   wel thuis horen in program-      Sommige natuurgebieden liggen binnen twee
         ma    natuur,   nemen we
                                       op in fase 2. Dit  geldt   provincies of net buiten onze provincie
         ook    voor   projecten     die op de reservelijst zijn  (denk bijvoorbeeld aan de N2000-gebieden
         geplaatst,    maar   toch niet aan bod komen de          Lauwersmeer, Bakkeveen, Leekstermeer,
         komende drie        jaar.                                Drentse Aa, Zuidlaardermeer). Maatregelen
                                                                  voor   deze provinciegrens overschrijdende
                                                                  stikstofgevoelige natuurgebieden zullen wij
         Inventariseren aanvullende interne                       in nauw overleg met onze buurprovincies
         maatregelen en optimalisatie                    ge-      uitwerken. De verwachting is dat deze in de
         biedsinrichting                                          eerste fase zullen worden uitgewerkt en in de
                                                                  2e fase kunnen worden opgepakt.
         De    projecten    voor    de |¢ fase  zijn onder tijds-
         druk door de partners          aangeleverd. Veelal
         zijn dit urgente projecten, die in de beheer-
         praktijk op korte termijn opgepakt moeten
         worden, wil      men    de natuurwaarden behou-
         den. In het     project “kleinschalig systeemher-
         stel   en aanvullend onderzoek stikstof gevoe-
         lige natuur” inventariseren wij samen met de
         gebiedspartners welke projecten nog buiten
         beeld zijn gebleven, maar die wel noodzake-
         lijk zijn voor een duurzame instandhouding
         en de
                  stikstofaanpak.
         Uit de inventarisatie komen maatregelen naar
         boven, die aanvullend zijn op de gebiedsin-
         richting uit het programma landelijk gebied
         (PLG3). Zij vloeien bijvoorbeeld voort uit
         SNL- en gebiedsanalyses of uit kansen voor
                                                                                                                  0000000398
</pre>

====================================================================== Einde pagina 20 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 21 ======================================================================

<pre>20075145
                                       3.    Organisatie
                                       3.1   Begroting
         GEBIEDEN                                        SINE              CAT PBL B    CAT PBL C          CAT PBL D         CATPBLE         AANVRAAG SPUK
         N2000  Liefstinghsbroek- NNN    Westerwolde    €  1.560.000             =            =
                                                                                                         €    6.700.000           =
                                                                                                                                              €   8.260.000
         N2000 Lauwermeer                               €    100.000                                                                          £     100.000
         NNN  Zuidelijk Westerkwartier                  €    550.000             -             -
                                                                                                          €     710.000           -
                                                                                                                                              €   1.260.000
         N2000 Drentse Aa    en Zuidlaardermeer                  -               -             -
                                                                                                          €     180.000           -
                                                                                                                                              €     180.000
                                                        € 2.210.000                                       €   7.590.000                       €   9.800.000
         Subtotaal                                                               -             -                                  -
         Proceskosten alle  gebieden (Apparaat)                                                                             € 1.600.000       €   1.600.000
                                                        € 2.210.000                                       €   7.590.000     <€1.600.000       €  11.400.000
         Totaal                                                                  -             -
         Reservelijst
         N2000  Liefstinghsbroek  -
                                    NNN Westerwolde     €    400.000              -
                                                                                         3.793.750                -                -
                                                                                                                                              €   4.193.750
         N2000 Drentse Aa    en Zuidlaardermeer         €    100.000      €  1.350.000         =                  -                =
                                                                                                                                              €   1.450.000
         NNN Midden    Groningen                        €    100.000      €     87.000         -                  -                -
                                                                                                                                              £     187.000
         NNN  Zuidelijk Westerkwartier                  €    750.000              -            -
                                                                                                          €   6.490.000            -
                                                                                                                                              €   7.240.000
                                                        €  1.350.000      £€ 1.437.000   3.793.750        €   6.490.000                       €  13.070.750
         Totaal                                                                                                                    -
         Aanvullende    reservelijst
         Diverse projecten                                     -                 -             -
                                                                                                          €   5.481.000                       €   5.481.000
                                       Proceskosten                                       Prolander is     een
                                                                                                                gemeenschappelijke regeling
                                                                                          van    de provincies Groningen en Drenthe en
                                       Het betreft kosten   van    de provincie Gronin-   is de   opvolger van de voormalige rijksdienst
                                      gen, Prolander   en
                                                           partners, die samenhangen      Dienst    Landelijk Gebied. Mocht aan het
                                       met de regievoering van voorbereiding en           eind van het jaar de inschatting zijn dat het
                                       uitvoering van het Provinciaal Uitvoerings-        benutten van de kansen meer tijd vraagt en
                                       programma. Deze kosten zijn additioneel aan        deze beter passen bij de tweede fase, kunnen
                                       de reguliere loonkosten en materiéle kosten        we overgaan tot een nieuwe openstelling
                                      van het
                                                eigen provinciale apparaat en worden       waarvoor de
                                                                                                            projecten die op de reservelijst
                                       specifiek voor de uitvoering van het Provin-       staan (deels) in aanmerking zullen komen. De
                                       ciaal Uitvoeringsprogramma gemaakt.                projecten die op deze lijst staan zullen dan
                                                                                          ook via het subsidiespoor lopen. In de open-
                                                                                          stelling zullen we aangeven aan welke criteria
                                       3.2   Uitvoeringsorganisatie                       moet     worden voldaan      en  op welke   wijze we
                                                                                          de   projecten    zullen  prioriteren.
                                       Het  uitvoeringsprogramma is tot stand geko-
                                       men in samenwerking met onze gebiedspart-
                                       ners.
                                             Wij hebben onze partners daarbij opge-       BTW
                                       roepen om projecten aan te dragen voor de
                                       eerste drie jaren. Het voorliggende maatre-        Gezien de beschreven          uitvoeringsorgani-
                                      gelenpakket bestaat uit projecten, die door         satie   waarbij gebruik zal     worden    gemaakt
                                       de terreinbeheerders zijn aangedragen. Naast       van een    subsidiekader     en
                                                                                                                           openstellingen en
                                       deze projecten willen we het eerste jaar cok       het    uitgangspunt bij het benutten van kan-
                                      gebruiken voor het benutten van kansen die          sen    dat de provincie niet streeft naar het in
                                      zich in het gebiedsproces rond Liefstinghs-         bezit houden van natuurgronden en gronden
                                       broek voordoen. Voor de eerste categorie           gebruikelijk binnen 10 jaar na inrichting wor-
                                       stellen we een  subsidiekader op. Na de open-      den doorverkocht, is de provincie Groningen
                                       stellingen kunnen  partijen die voldoen aan de     niet   voornemens om        in het kader   van het
                                      voorwaarden     een  subsidieaanvraag indienen.     Programma       Natuur    gebruik   te maken   van het
                                      Voor het benutten     van    de kansen zullen       BTW-compensatiefonds.
                                      we   Prolander  een
                                                           opdracht verstrekken.
                                                                                                                                                       12
                                                                                                                                                     0000000399
</pre>

====================================================================== Einde pagina 21 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 22 ======================================================================

<pre>20075145
                             Bijlage                |  -
                                                          Reservelijst
                             Niet alle door de      gebiedspartners aangedra-            N2000 Drentse Aa                en
                             gen   projecten konden een plek krijgen in het              Zuidlaardermeer
                             uitvoeringsprogramma voor de eerste drie
                             jaar. In verband met de beschikbare middelen                In het  N2000-gebied      en NNN rond het
                             hebben wij moeten prioriteren. Maatregelen                  Zuidlaardermeer       en de Drentse Aa liggen
                             die wel gewenst zijn, maar waarvoor in het                  overgangen      van  de Hondsrug naar laagveen-
                             huidige pakket geen ruimte was, zijn opgeno-                moerassen      direct rond het meer en  in de
                             men als reserveprojecten. Zij worden ingezet                benedenloop van de Drentse Aa. Hier vind
                             als andere projecten vertraging opleveren.                  je alluviale bossen, overgangs- en trilvenen,
                             Reserveprojecten die niet in de eerste drie                 blauwgrasland en galigaanmoeras. Het ver-
                             jaar ingezet worden, nemen we op in de 2°                   sterken van de habitattypen vindt plaats door
                             fase van het Programma Natuur.                              het omzetten van doeltypen als kruiden- en
                                                                                         faunarijkgrasland naar habitattypen kenmer-
                                                                                         kend voor de overgangssituatie van stuwwal
                                                                                         naar laagveenmoeras.
            Een knobbelzwaan op  zijn nest in de Onnerpolder bij het Zuidlaardermeer. (Foto: Jan van t Hoff.)
                                                                                                        8  Hab
                                                                                                                 Hi
         20
                                                                                                                                         0000000400
</pre>

====================================================================== Einde pagina 22 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 23 ======================================================================

<pre>20075145
                               UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021               -
                                                                                          2023
         Daarnaast richten     we ons
                                         op het  optimali-     van  de   inrichting en
                                                                                       hydrologische verbete-
         seren van   de  inrichting  en  hydrologisch sys-     ring.
         teemherstel.                                          De   maatregelen bestaan uit aanpassen van
         De  maatregelen     bestaan uit het maken      van    de  waterhuishouding, verwijderen van opslag
         hydrologische eenheden, zodat         het peil  opge- en het verwijderen van de verzuurde en ver-
         zet  kan worden door      o.a.  het aanpassen van     haarmosde bovenlaag.
         dammen, duikers      en  stuwtjes. Daarnaast zal
         de veraarde veenbodem worden            geplagd.
         Met deze   maatregelen     kan tevens verdere         Extensivering landbouw
         veenoxidatie worden tegengegaan en zelfs
                                                               t.b.v.     leefgebieden en aanpak
         veenvorming worden ingezet. Met dit type              veenoxidatie
         maatregelen    is elders al  ervaring opgedaan.
                                                               In dit  project combineren we extensivering
                                                               van   het  landbouwkundig gebruik en maatre-
         Kleinschalig systeemherstel                           gelen   ter voorkoming van verdere veenoxi-
         rond                                                  datie met het herstel en vergroting van het
                  Liefstinghsbroek
                                                               leefgebied van karakteristieke VHR-soorten
         Ter versterking van de natuurwaarden en               van de
                                                                         laagveengordel zoals de grote mod-
         vermindering van de effecten van stikstof in          derkruiper, groene glazenmaker en kwartel-
         het Liefstinghsbroek willen we op een aan-            koning. De strategie in dit project is gericht
         tal plekken de ruimtelijke samenhang in het           op overgangszones en het leggen van verbin-
         landschap herstellen en de potenties voor de          dingen. Maatregelen zijn onder andere het
         habitattypen buiten het Liefstinghsbroek opti-        duurzaam beschikbaar krijgen van grond en
         maal benutten.                                        aanpassing van de waterhuishouding
         Binnen de   gebiedsgerichte aanpak bekijken
         we  de kansen    om op kleinschalig niveau per-
         celen duurzaam beschikbaar te krijgen voor
         de natuur, waardoor systeemherstel mogelijk
         wordt   en binnen NNN       en   binnen N2000 de
         habitattypen    en soorten   zich beter kunnen
         ontwikkelen.
         De  maatregelen bestaan uit het duurzaam
         beschikbaar    krijgen en inrichting van verschil-
         lende percelen aansluitend aan het NNN ten
         behoeve van herstel ruimtelijke samenhang
         met het Liefstinghsbroek.
         Herstel       stikstofgevoelige
         natuur       en    moerasvogels
         Centraal Groningen
         Het natuurnetwerk       volgt  de  laagveengor-
         del verder   naar  het oosten tot    in het lage
         midden van de provincie. In dit gebied met
         voormalige zee-inbraken liggen uitgestrekte
         moerassen met
                            schraalgraslanden en veen-
         mosrietlanden.
         In Centraal   Groningen ligt een     aantal  natuur-
         gebieden   in het NNN      met   waardevolle, stik-
         stofgevoelige vegetaties. Deze zijn verzuurd,
         verdroogd    en  deels verbost. Door het treffen
         van  verschillende   maatregelen herstellen we
         deze   (veenmos)rietlanden en daarmee ook
         de broedbiotoop van diverse VHR-moeras-
         vogels en vernatten we een voormalige hoog-
         veenkern. De strategie in deze gebieden is
         gericht op kwaliteitsverbetering, optimalisatie
                                                                                                               21
                                                                                                              0000000401
</pre>

====================================================================== Einde pagina 23 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 24 ======================================================================

<pre>20075145
                                                                     UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021                          -
                                                                                                                                           2023
                                             Aanvullende               reservelijst                       juist baat bij een extensievere vorm van land-
                                                                                                          gebruik. Plan Winsemius is zo’n voorbeeld
                                             Naast de hierboven beschreven           reserve-
                                                                                                          waarbij leefgebieden voor de weidevogels
                                             lijstprojecten   hebben    we samen met onze                 worden gecombineerd met een verlaging
                                             gebiedspartners meer projecten geformu-                      van de stikstofdepositie. Voor deze soorten
                                             leerd. Deze projecten hebben betrekking op                   liggen er kansen in de zachtere overgangs-
                                             het verbeteren van leefgebieden van VHR                      gebieden tussen natuur en landbouw.
                                             soorten, die afhankelijk zijn van de gebieden
                                             buiten het NNN. Zij zijn afhankelijk van                     Naast de       projecten voor stikstof gevoelige
                                             verbindingen tussen natuurgebieden, zoals                    natuur     plaatsen we daarom de volgende pro-
                                             bijvoorbeeld de otter die zich steeds meer                   jecten op de reservelijst:
                                             uitbreidt in de laagveengordel. Of ze hebben
                                                                                                       WE      EW
                                                                                                                   EF  RE   EW
                                                                                                                                  Eom   WWW
                                                                                                                                                Wm om  EW   @
                     =  ®  =
                             8  = =
            "=  =
                  ®P ®
                        EE ®
                             EOE  ®
                                      WOW  ®  ®
                                                Om = W                                                                                      : =
                                                                                                                                                m= 0m  =  =
                                                                                                           so FOB OW OF OW OE OW OW OE OE Os Ow =   @
                                     CURE!
                                      of
                                                                                                               ®
                                                                                                                 & =   =  @ ®
                                                                                                                               BE &  8  BF    =
                                     EC#
                                      WP                                                                                                                            #   ® =   & =
                                                                                                                                                              #
                                                                                                                                                                NH  BW    =
                                                                                                                                                              &
                                                                                                                                                                B&B  4  = =  ®
                                           BlixHe
                                           este rkwartier;
            “0.
                                                                                               Sa dasergebjed
                                                                                                        #
                  DRACHTEN
                                                                     .
                                                                                       \          Tl
                                                                                         4
                                                                                                  Aa-gebied
                                                                                                                                       Westerwolde,
          HEERENVEEN
                                                 .
                                                   Gita
                                                                             tl.
                                                                                          J
                                                                                                                                           Ji        \
           BF
                                                                                                                         EMMEN
                                                                                                                                                         0    5        10 km
            FP
           =
                           LE
                                                                  HOO       GEVEE                            ;
                                                                                                                                                         TA Ra
                      Figuur 6: Op  de aanvullende   reservelijst staan projecten voor diverse VHR scorten, waaronder de       kiuut, grutto, grote modderkruiper     en otter.
         22
                                                                                                                                                                             0000000402
</pre>

====================================================================== Einde pagina 24 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 25 ======================================================================

<pre>20075145
                                                       UITVOERINGSPROGRAMMA NATUUR GRONINGEN 2021 -
                                                                                                    2023
                                      herstel rietlanden voor VHR   soorten
                                      Lauwersmeer
                                      onderzoek   leefgebieden Brandtsvleermuis
                                      systeemherstel brakke natuur Lauwersmeer
                                      en waddenkust
                                      verbinden  leefgebieden otter
                                      versterken  leefgebied VHR soorten  Oost
                                      Groningen
                                      versterken  goede staat van instandhouding
                                      akkervogels
                                      versterken leefgebied weidevogels centraal
                                      Groningen
                                      versterken leefgebied VHR soorten Midden-
                                      Groningen
         Foto's grutto en kluut: EXEE
                                                                                                          23
                                                                                                         0000000403
</pre>

====================================================================== Einde pagina 25 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 26 ======================================================================

<pre>20075145
            COLOFON
            UITGAYE:
              Provinde  Groningen
            TEKST:
              Province  Groningen
            FOTOS:
            ONTWWERP EN TECHNISCHE UITVOERING:
              Grafisch Centrum  van de Provincie Groningen
            CONTACT
              Voor vragen of informatie kunt u contact opnemen met het secretariaat van de afdeling
              Landelijk Gebied en Water, telefoonnummer 050 3164543
            DATUM
              25 mei 2021
         24
                                                                                                    0000000404
</pre>

====================================================================== Einde pagina 26 =================================================================

<br><br>