<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>    NATURA 2000-GEBIED: 038 RIJNTAKKEN  VERSLAG VELDBEZOEK DD. 12 JULI 2017    Aanwezig namens Provincie:    Aanwezig namens Terreinbeheerder:    Overige aanwezigen:  Datum bezoek: 12 juli 2017    Doel   Het jaarlijkse veldbezoek is in het kader van de PAS uitgevoerd om de vinger aan de pols te  houden m.b.t. zichtbare ontwikkelingen. Centraal staat daarbij de vraag of er ontwikkelingen  zijn die afwijken van datgene waar in de gebiedsanalyse van uit is gegaan.   Als voorbereiding op het veldbezoek is de beheerder bevraagd m.b.t. eerder waargenomen  signalen uit het veld. Daarnaast zijn de gebiedsanalyse en het verslag met aandachtspunten  van vorig jaar doorgenomen.              Bevindingen   Doordat Rijntakken een groot Natura 2000-gebied is, is het niet mogelijk om alle locaties met  stikstofgevoelige habitattypen jaarlijks te bezoeken. Dit jaar is gekozen aandacht te besteden  aan de habitattypen Stroomdalgraslanden (H6120) en Glanshaver- en vossenstaarthooilan-  den (H6510A), evenals vorig jaar. Toen zijn de gebieden Cortenoever, Wilpse Klei, Millinger-  waard en Amerongse Buitenpolder bezocht. Dit jaar zijn de Vreugdenrijkerwaard (Natuurmo-  numenten) en Duursche Waarden (Staatbosbeheer) bezocht.    Aan het eind van het verslag zijn de habitattypenkaarten van de deelgebieden opgenomen.    Stroomdalgrasland (H6120)   Vreugdenrijkerwaard   Het stroomdalgrasland in de Vreugdenrijkerwaard heeft bijzondere kwaliteiten met typische  soorten als wilde averuit, zacht vetkruid, liggende ereprijs en veldsalie. De beheerder (Na-  tuurmonumenten) uit zijn zorg over de achteruitgang van de kwaliteit van het habitattype.  Monitoringsgegevens van de afgelopen 20 jaar laten zien dat sinds 2010 een aantal typische  soorten in bedekking afneemt als gevolg van een combinatie van factoren. Verhoogde stik-  stofdepositie draagt bij aan een hoog aandeel hoogproductieve grassen. Er zijn geen tot wei-  nig zandige plekken waar de typische soorten van het habitattype Stroomdalgraslanden kun-  nen kiemen. Daarnaast neemt de dynamiek op de oevers af. Het gebied is de laatste jaren  namelijk ingrijpend veranderd door maatregelen in het kader van het programma ‘Ruimte  voor de Rivier’ (de aanleg van twee nevengeulen (2003 en 2016) en zomerbedverlaging van  de IJssel). Daarnaast heeft de IJssel ter hoogte van de Vreugdenrijkerwaard al sinds lange tijd  stenen oevers. Deze factoren hebben bijgedragen aan het verlagen van de dynamiek op de  oevers. De overstromingsfrequentie van habitattype Stroomdalgrasland lijken hierdoor afge-  nomen en lager dan wenselijk volgens het profielendocument (eens per 8 jaar ipv 1 á 2 jaar).  Daarnaast bevat het water dat het habitattype nog wel bereikt, te weinig zand. Het gevolg is  dat onvoldoende kalkhoudend rivierzand in het habitattype wordt afgezet om verzuring te         0000000537</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    voorkomen, terwijl kenmerkende soorten van het habitattype juist afhankelijk zijn van der-  gelijk rivierzand. Een bijkomende zorg is dat er plannen zijn voor het aanpassen van de Rog-  gebotsluis, waardoor de rivierdynamiek mogelijk nog verder gaat afnemen.   De PAS-gebiedsanalyse beschrijft maatregelen die het effect van de verhoogde stikstofde po-  sitie moeten tegengaan. Natuurmonumenten heeft een maatregelenplan opgesteld waarin  deze PAS-maatregelen zijn uitgewerkt. Het gaat om aanvullend maaien (M13: (Extra)  maaien/hooien en afvoeren en nabeweiden) en het toepassen van verlengde seizoensbegra-  zing. Het maaien gebeurt op het perceel grenzend aan het stroomdalgrasland, met de bedoe-  ling de koeien langer op het stroomdalgrasland zelf te laten grazen, zodat de vegetatie kort  de winter in gaat. Hiermee hoopt de beheerder tevens de verplaatsing van nutriënten door  de grote grazers, van voedselrijke terreindelen naar voedselarmere, op te heffen. Het risico  bestaat echter dat het vee een voorkeur heeft om te grazen in de gemaaide percelen. Daarom  dient het gedrag en de graasintensiteit van de koeien gemonitord te worden, zodat indien  nodig bijgestuurd kan worden met een tijdelijk raster. De uitvoering van het maatregelenplan  stokt door het uitblijven van financieringsafspraken tussen Natuurmonumenten en provincie  Overijssel. Er is op drie plekken kleinschalig geplagd (tevens een PAS-maatregel, M14: Klein-  schalig plaggen). Drie jaar na dato worden de plekken gedomineerd door hoogproductieve  grassen en kale plekken. De plekken lijken intensief benut te zijn door het vee. Op deze wijze  uitvoeren van de maatregel pakt dus niet goed uit.    Een belangrijke constatering is dat de beheerder (Natuurmonumenten) sterke twijfels heeft  over de volledigheid van het maatregelenpakket. Zij geeft aan dat het van groot belang is om  de rivierdynamiek te vergroten zodat het habitattype Stroomdalgrasland met grotere regel-  maat overstroomt, waarbij voldoende zand wordt afgezet. Hiervoor is het wenselijk om de  oeverbestorting te verwijderen. Deze maatregel (MA: Verwijderen oeverbestorting) is in de  PAS-gebiedsanalyse opgenomen, maar pas voor het tweede tijdvak, indien blijkt dat doelstel-  lingen onvoldoende gerealiseerd worden met de overige maatregelen. De wens van Natuur-  monumenten is om deze maatregel naar voren te halen. Daarnaast is de aanleg van een  zandmotor een maatregel die het overwegen waard is. Dit houdt in dat stroomopwaarts in  de rivier kalkrijk zand wordt gedeponeerd, waardoor zandafzetting in het habitattype bij  overstroming toeneemt. Voor beide maatregelen (verwijderen oeververharding en zandmo-  tor) is samenwerking met Rijkswaterstaat nodig. Provincie Gelderland neemt initiatief om de  mogelijkheden voor deze aanvullende maatregelen op het bestaande maatregelenpakket te  verkennen met Rijkswaterstaat. Provincie Overijssel wil ook graag bij deze verkenning betrok-  ken worden.    In opdracht van de provincie Gelderland wordt een PAS-monitoringsplan voor de Rijntakken  opgesteld. De Vreugdenrijkerwaard zal hierin meegenomen worden.    De zuidelijke punt van het op de habitattypenkaart aangegeven habitattype Stroomdalgras-  land is momenteel niet in het maatregelenplan van Natuurmonumenten opgenomen als lo-  catie waar extra gemaaid gaat worden. Aanwezigen stellen dat dat wel een positief effect kan  hebben tegen de verruiging. Een nadeel van maaien is het risico op bodemverdichting. Inten-  siever begrazen is een alternatief. De beheerder (Natuurmonumenten) neemt deze opties in  overweging.    Duursche Waarden   Het habitattype Stroomdalgraslanden in de Duursche Waarden is in beheer sinds 28 jaar. De  beheerder (Staatsbosbeheer) kiest hier voor een integraal begrazingsbeheer, waarbij vooral  op de gewenste vegetatiestructuur gestuurd wordt: er is jaarrond begrazing door pony's en  Schotse hooglanders (zie foto). Het habitattype kent hier een lage dynamiek, het overstroomt  ca. eens in de 25 jaar. De vegetatie ontwikkelt zich redelijk, een deel van de typische soorten  zoals veldsalie en liggende ereprijs ontbreken. Het oppervlak aan stroomdalgraslanden met  typische soorten bovenstrooms van de Duursche Waarden is klein, daardoor bereiken plan-  tenzaden van die soorten maar beperkt het gebied. Het aandeel ruigtesoorten is als gevolg         0000000538</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    van de verhoogde stikstofdepositie relatief hoog. Ook de door de beheerder gekozen beheer-  strategie, sturen op structuur, draagt hier aan bij. Staatsbosbeheer kiest in de Duursche  Waarden voor jaarrond begrazing zonder (aanvullend) maaibeheer. Staatsbosbeheer heeft  deze afweging gemaakt in relatie met andere terreinen langs de IJssel. Staatsbosbeheer bezit  meerdere gebieden met hogere potenties voor goed ontwikkeld habitattype Stroomdalgras-  land en kiest ervoor om in die gebieden wel doelgericht op stroomdalsoorten te sturen.  Provincie Gelderland neemt initiatief om in samenspraak met ook andere beheerders van de  uiterwaarden in kaart te brengen welke kwaliteiten er zijn, en om uit te werken waar kwali-  teitsverbetering en uitbreiding van het habitattype Stroomdalgrasland het beste kan en moet  worden gerealiseerd.    Stroomdalgrastand in de Duursche Waarden waarbij met een integraal begrazingsbeheer  vooral op variatie in structuur wordt gestuurd    Het noordoostelijke gebied dat is aangewezen als habitattype Stroomdalgrasland is aange-  legd ter compensatie van de nevengeul die in 1988 is aangelegd. Het gebied is toen gecreëerd  door (basenhoudend) zand op te brengen. In 2010 bestond de vegetatie nog voor 30 procent  uit de Associatie van vetblad en tijm (goed ontwikkeld habitattype Stroomdalgrasland), nu is  het bijna helemaal dichtgegroeid met vooral gewoon haakmos (zie foto). Hier is de verzu-  rende invloed van de verhoogde stikstofdepositie nog groter dan op het andere gebied, van-  wege de hogere ligging en daarmee nog lagere overstromingsfrequentie. Het bufferend ver-  mogen van het opgebrachte zand in 1988 is inmiddels door uitloging verdwenen. De beheer-  der (Staatsbosbeheer) is aan het uitzoeken of hier intensiever begraasd kan worden, met  name in de winter, om de effecten van de verhoogde stikstofdepositie tegen te gaan.    | el Ii ; a 4 7 oN“  Deel van het stroomdalgrasland is dichtgegroeid met gewoon haakmos    Uitbreiding Stroomdalgrasland (H6120   Vreugdenrijkerwaard   De beheerder geeft aan dat er buiten het Natura 2000-gebied goede kansen liggen voor de  uitbreiding van het habitattype Stroomdalgrasland. Door aanleg van de tweede nevengeul  (2016 afgerond) is de dijk opgeschoven naar het oosten. De voormalige binnendijkse gras-         0000000539</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    landen zijn daardoor nu buitendijks en zijn niet begrensd in het natuurbeheerplan. De per-  celen worden binnenkort in landbouwkundig gebruik genomen. Landschapsecologisch ge-  zien zouden deze graslanden een geschikte locatie voor de uitbreiding van habitattype  Stroomdalgraslanden kunnen zijn. Provincie Overijssel en Gelderland organiseren een ge-  sprek of kort veldbezoek samen met Rijkswaterstaat en Natuurmonumenten om gezamen-  lijk de opties voor uitbreiding (potentieel) stroomdalgrasland te verkennen. Provincie Over-    ijssel neemt hiervoor initiatief.    Binnen het Natura 2000-gebied op de lagere delen van de oever (nabij de IJssel) is het habi-  tattype Stroomdalgraslanden niet aanwezig. De ontwikkeling in vegetatie is hier goed en gaat  in de richting van kwalificerend habitattype Stroomdalgrasland. Er komen typische soorten  zoals geel walstro en rivierkruiskruid voor (zie foto). De vegetatie heeft echter een extra zet  nodig in de vorm van maatregelen die voor verdere verschraling zorgen en de depositie van  rivierzand stimuleren. De verschralingsmaatregelen zijn opgenomen in het maatregelenplan  dat Natuurmonumenten heeft gemaakt.    Rivierkruiskruid (links) en geel walstro (rechs), typische soorten van het stroomdalgrasland    Duursche Waarden   Ten westen van de steenfabriek ontwikkelt de vegetatie zich in de richting van habitattype  Stroomdalgrasland; geel walstro en sikkelklaver komen er voor. De grond is hier vrij lemig,  wat de effecten van de verhoogde stikstofdepositie relatief beperkt houdt. De beheerder  (Staatsbosbeheer) gaat intern na of hier mogelijkheden zijn om de graasdruk te verhogen om  het habitattype te ontwikkelen.    Glanshaverhooiland (H6510A)   Vreugdenrijkerwaard   In het zuiden van de Vreugdenrijkerwaard is een grasland op de habitattypenkaart opgeno-  men als Glanshaverhooiland. Tijdens het veldbezoek is geconstateerd dat dit grasland zich  niet kwalificeert, er is een fout gemaakt bij het opstellen van de habitattypenkaart. De vol-  gende vegetatiekartering moet uitwijzen of de vegetatie zich verder ontwikkelt tot (matig  ontwikkeld) habitattype Stroomdalgrasland.    Duursche Waarden   Een strook langs de dijk (Rijksstraatweg) is aangewezen als habitattype Glanshaverhooiland.  Ten tijde van het veldbezoek was het gemaaid. De beheerder geeft aan dat de soortensa-  menstelling goed is en dat er geen aandachtspunten zijn.         0000000540</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Conclusies   De ontwikkelingen van de stikstofgevoelige habitattypen in het gebied is conform de ver-  wachting zoals beschreven in de Gebiedsanalyse PAS. Wel bestaan bij de beheerder van de  Vreugdenrijkerwaard twijfels over de volledigheid van het maatregelenpakket.    Naar aanleiding van het veldbezoek in de Vreugdenrijkerwaard en Duursche Waarden, zijn de  volgende aandachtspunten naar voren gekomen en afspraken gemaakt:    Urgentie uitvoering PAS-maatregelen   Het habitattype Stroomdalgrasland laat zoals de PAS-gebiedsanalyse al beschrijft,  een (sterk) dalende trend in kwaliteit zien. Daarom is het urgent dat de PAS-maat-  regelen worden uitgevoerd. Natuurmonumenten heeft een maatregelenplan ge-  reed voor de Vreugdenrijkerwaard. De uitvoering van het plan is afhankelijk van  het tot stand komen van financieringsafspraken tussen Natuurmonumenten en  provincie Overijssel.   Twijfels over volledigheid maatregelenpakket   Daarnaast heeft de beheerder Vreudgenrijkerwaard (Natuurmonumenten) sterke  twijfels of de in de eerste beheerplanperiode ingezette maatregelen afdoende zijn.  Inzet van aanvullende maatregelen als verwijdering van de oeverbestorting (MS)  en nadenken over nieuwe maatregelen, zoals de aanleg van een zandmotor, is mo-  gelijk wenselijk. Provincie Gelderland neemt initiatief om deze mogelijkheden te  verkennen in samenwerking met de beheerders (o.a. Rijkswaterstaat) en provincie  Overijssel.   Uitvoering maatregel plaggen (M14   Plaggen als maatregel tegen verhoogde stikstofdepositie (M14) dient tegen het  licht te worden gehouden. In de Vreugdenrijkerwaard wordt de bestaande plagplek  drie jaar na dato gedomineerd door hoogproductieve grassen. Op deze locatie en  op deze wijze pakt deze maatregel dus niet goed uit.   Opstellen PAS-monitoringsplan   Provincie Gelderland neemt initiatief om voor de Rijntakken een PAS-monitorings-  plan op te stellen. De Vreugdenrijkerwaard maakt hier onderdeel van uit.  Verkenning aanvullend beheer   Natuurmonumenten verkent mogelijkheden voor aanvullend beheer in zuidelijke  punt van het habitattype Stroomdalgrasland in de Vreugdenrijkerwaard. Staatsbos-  beheer zoekt uit of er mogelijkheden zijn voor een intensiever begrazingsbeheer in  het oostelijke gebied met habitattype Stroomdalgrasland in de Duursche Waarden.  In kaart brengen kwaliteit en mogelijkheden habitattype Stroomdalgrasland  Provincie Gelderland neemt initiatief om in samenspraak met de beheerders van  de uiterwaarden in kaart te brengen welke kwaliteiten er zijn, en om uit te werken  waar kwaliteitsverbetering en uitbreiding van het habitattype Stroomdalgrasland  het beste kan en moet worden gerealiseerd.   Kansen uitbreiding habitattype Stroomdalgrasland   In de Vreugdenrijkerwaard liggen buiten het Natura 2000 gebied kansen voor uit-  breiding van stroomdalgrasland. Verder zijn er kansen voor uitbreiding binnen het  Natura 2000 gebied op de lagere delen bij de IJssel (Vreugdenrijkerwaard) en ten  westen van de steenfabriek (Duursche Waarden). Staatsbosbeheer verkent voor dit  laatste gebied de mogelijkheden om de graasdruk te verhogen ten behoeve van  verdere verschraling.   Glanshaverhooiland kwalificeert niet   De vegetatie in het zuiden van de Vreugdenrijkerwaard die aangewezen is als habi-  tattype Glanshaverhooiland kwalificeert niet. De habitattypenkaart moet hierop  herzien worden. Het habitattype ontwikkelt zich elders in de Duursche Waarden  wel naar verwachting.              0000000541</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    Habitattypenkaart met oude TOP-kaart:    pderirijkerwaard    Legenda   [_] Begrenzing Natura 2000   Habitattypen   Habitattypen en benaming Sede te   || H3260B, Beken en mieren met waterplanten (grote fonteinkruiden)  H6120, Stroomdalgraaianden   MEN H6510A. Glarshaver. on vossenstaarthoodanden (glanshaver)   EEEN H91E0A. Vochtige alwvisle bossen (zachthoutoaboesen)   mm H91FO. Droge hardhoutooibossen  HO000         fists Neceriend & Communty Maps Cbajiotors  a         Nieuwe situatie met tweede nevengeul (lichtgroen = habitattype Stroomdalgrasland, felgroen =    habitattype Glanshaverhooiland)         0000000542</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>         Habitattypenkaart Duursche Waarden (Fortmond):                    Veessen    Legenda  f Cy Bagrenang Natura 2000   : Habitattypen   / Habitattypen en benaming  / GRRE 13150. Meron met wabbenscheer en fonteinksuiden  f HEEB 113270. siktige rivieroevers  , H6120. Stroomdalgraslanden  Den Nut == H6430A, Ruigten en zomen (moerasspire a)  ; GZZ, 164300. Ruigten en zomen (droge bosranden)  BER H6510A Gianshaver- en vossenstaarthoodanden (glanshaver)  mm H9120, Beuken-eikenbossen met huist  mm HS1EQA, Vochtige alluviale bossen (zachthoutooibossen)  mm HS1E0B. Vochtige alluviale bossen (essen-iepenbossen)  HEED 19150, Droge hardhowtooibossen  HOO00              Eze Necerteng & Community Mers Conntutorn         Dit verslag is vastgesteld door:    Handtekening Handtekening    (datum) (datum)    0000000543</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>