<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>    NATURA 2000-GEBIED: 057 VELUWE  VERSLAG VELDBEZOEK DD. 28 JUNI 2017    Aanwezig namens  Provincie:   Aanwezig namens  Terreinbeheerder:    Overige aanwezigen:  Datum bezoek: 28 juni 2017    Doel  Het jaarlijkse veldbezoek in het kader van de PAS wordt uitgevoerd om de vinger aan de pols  te houden m.b.t. zichtbare ontwikkelingen. Centraal staat daarbij de vraag of er ontwikkelin-    gen zijn die afwijken van datgene waar in de gebiedsanalyse van uit is gegaan.   Doordat het Natura 2000-gebied Veluwe een groot gebied is, is het niet mogelijk om alle lo-  caties met stikstof gevoelige habitattypen jaarlijks te bezoeken. Dit jaar is gekozen aandacht  te besteden aan het stikstof-gevoelige habitattype Oude eikenbossen (H9190). Als voorberei-  ding op het veldbezoek is de gebiedsanalyse bestudeerd en samen met Het Nationale Park  De Hoge Veluwe (gastheer dit jaar) het programma samengesteld.    Bevindingen  In het Nationale Park De Hoge Veluwe zijn vier gebieden bezocht:  e _Kemperberg, waar de laatste jaren (een deel van) de eiken afsterft en beheermaat-   regelen zijn uitgevoerd.  Eikenhoutbergen, waar het habitattype Oude eikenbossen goed is ontwikkeld.  Otterlose Bos, waar mogelijkheden zijn voor omvorming van dennenbos naar habi-  tattype Oude eikenbossen.  Reemsterbosch, waar een vorm van begrazingseffect te zien is.    Per locatie is gekeken of het habitattype Oude eikenbossen aanwezig is, hoe het met de kwa-  liteit staat en welke ontwikkeling zichtbaar is. Met de beheerders zijn genomen en voorgeno-  men maatregelen en andere thema’s met relatie tot de PAS-doelen en de Natura 2000 doelen  besproken. Hieronder is op kaart aangegeven welke route er is gevolgd.         0000000550</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    Legenda  Habitattypen  Habitattypen en benaming  H2310. Stuifzandheiden met struikhei  H2330. Zandverstuwingen  | H3160. Zure vennen  ‚ DEB +00” vochtige heiden (hogere zandgronden)  H4030. Droge heiden  uu H5 130. Jeneverbesstruwelen  H6230. Heischrale graslanden  | H7110B, Actieve hoogvenen (heideveentjes)  | H7 150. Pioniervegetates met snavelbiezen  | H9120. Beuken-eikenbossen met hulst  | H9190. Oude eikenbossen  H0000    Neriose Bos    EE  Esri Necertard Kag " Rderend & Commumty Maps Gontributors|    Kemperberg   Op de Kemperberg sterft de laatste jaren een aanzienlijk deel van de eiken, daarnaast is er  veel lariksverjonging. De oude eikenbossen op de Kemperberg worden omgeven door bossen  die gedomineerd worden door niet-inheemse boomsoorten. In de oude eikenbossen op deze  locatie treffen we daarom veel opslag van deze exoten aan. Zonder beheermaatregelen  neemt de lariks het over. NPHV is, als onderdeel van het reguliere beheer, de lariks aan het  verwijderen uit het habitattype Oude eikenbossen (is ook M4b: verwijderen van exoten). De  noodzaak van deze maatregel volgt uit de instandhoudingsdoelstelling voor de Veluwe en  wordt door de aanwezigen onderschreven. Als er niets wordt gedaan, zal op termijn het bos         0000000551</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    vooral uit lariks bestaan en het habitattype Oude eikenbossen hier verdwijnen. Het is op der-  gelijke plekken een optie om het aangrenzende bos om te vormen naar inheems loofbos. Een  kanttekening voor de Kemperberg is dat de bossen hier niet de optimale functionele omvang  hebben (die is vanaf tientallen hectares volgens het profielendocument). Het beheer van het  habitattype Oude eikenbossen is in een dergelijke landschappelijke context arbeidsintensief.    Door het sterven van veel eiken en het verwijderen van de lariks (dit zal een regulier terugke-  rende maatregel moeten worden) zal het gebied naar verwachting ontwikkelen tot een vege-  tatie met vooral heide en hier en daar nog een eik, aangevuld met berken en dennen. De  vraag is in hoeverre een dergelijke vegetatie nog kwalificeert als habitattype Oud eikenbos.  Tijdens het veldbezoek blijkt dat er verschillende beelden zijn over wanneer een vegetatie  nog kwalificeert als habitattype Oude eikenbossen. Bijvoorbeeld in relatie tot de mate van  openheid (lage bedekking van boomkronen) van de begroeiing, die toeneemt wanneer de  sterfte van eik door blijft zetten (wat de verwachting is). Daarnaast is er ook nog de definitie  van bos uit de wet natuurbescherming. NPHV uit haar zorgen omtrent de interpretatie van  beheerders, beleidsmakers en handhavers van de definitie van het habitattype Oude eiken-  bossen en de bestemming bos en opvolging daarvan. Deze zorg wordt door overige aanwezi-  gen bij het veldbezoek gedeeld. Aangezien de oppervlakte van een habitattype op gebiedsni-  veau niet mag afnemen, is het belangrijk helderheid te hebben over wanneer een vegetatie  kwalificeert als habitattype. Geconstateerd wordt dat de partijen gezamenlijk moeten be-  spreken hoe hiermee om te gaan. Ook vereist het profielendocument nadere uitleg en inter-  pretatie. Enerzijds moeten onduidelijkheden landelijk worden weggenomen door een hel-  dere beschrijving in het ‘Methodiekdocument kartering habitattypen Natura 2000’ van de  Interbestuurlijke Projectgroep Habitatkartering. Anderzijds is de interpretatie op gebiedsni-  veau van belang. Voor de Veluwe zijn hierbij o.a. ruimtelijke samenhang van habitattypen en  andere natuur- en cultuurhistorische waarden, natuurlijke ontwikkeling en begrazing rele-  vant. Helderheid hierover voorkomt dat beheerders, handhavers en beleidsmakers op ver-  schillende golflengtes gaan opereren. Provincie Gelderland is initiatiefnemer om dit op te  pakken.    De effecten van stikstofdepositie op eikensterfte zijn niet eenduidig te beoordelen doordat  tal van andere factoren ook en veelal een grotere invloed hebben. Perioden met grootscha-  lige eikensterfte zijn van alle tijden (ook voordat sprake was van overdadige N-depositie).  Daarbij is het niet eenvoudig om maatregelen te nemen die specifiek het stikstofeffect op-  heffen. De PAS-maatregelen bestaan daardoor vooral uit maatregelen die in algemene zin  mitigerend werken. Een aantal maatregelen dat de effecten van stikstof kan mitigeren is (nu)  lastig toepasbaar op grote schaal, Dit geldt bijvoorbeeld voor het toepassen van steenmeel,  waarvoor momenteel onderzoek loopt (zie De Vries et al., 2017. Herstel van loofbossen op  droge zandgronden. Doorgaande verzuring van droge zandgronden onder loofbossen en her-  stel-mogelijkheden door steenmeeltoediening. Tussenrapportage OBN 2015-73-D2). Voor  Oude eikenbossen is een nieuwe herstelstrategie beschikbaar (Versterken ‘heide met strui-  ken’ in gradiënt naar (stuifzand)heide) die ook mitigerend is bedoeld.    Eikenhoutbergen   Op deze locatie is habitattype Oude eikenbossen goed ontwikkeld aanwezig. Dit komt door-  dat de grond mineralogisch gunstiger is dan op de Kemperberg, vanwege het stuwwalmate-  riaal. Het habitattype grenst hier aan heide die behoort tot habitattype Stuifzandheiden met  struikhei (H2310). Het bosbeeld is de laatste tientallen jaren weinig veranderd. In de heide en  de randzone van het bos zijn er wat kleine eiken aanwezig. Het formaat zegt niet veel over de  leeftijd van de bomen op deze locatie. De bomen blijven klein onder invloed van begrazing.  Er komen geen bomen voor uit de leeftijdscategorie 0-20 jaar. Onder invloed van begrazing  duurt het langer voordat eiken groter worden, maar op een gegeven moment kunnen ze bo-  ven de graaslijn uitkomen en doorschieten. De aanwezigen bij het PAS-veldbezoek hebben  verschillende ervaringen met de effecten van begrazing op de ontwikkeling van het habitat-         0000000552</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>         type Oude eikenbossen en de interpretatie daarvan. Daardoor verschillen tevens de menin-  gen over de noodzaak van een onderzoek naar de (positieve en negatieve) effecten van be-  grazing. Faunabeheereenheid Gelderland (met daarin alle terreinbeheerders vertegenwoor-  digd) heeft een voorstel geschreven voor een onderzoek naar de positieve en negatieve ef-  fecten van begrazing op de bosverjonging in het algemeen in het hele Natura 2000-gebied  Veluwe. Dit onderzoek is niet gerelateerd aan de PAS. De meerderheid van de aanwezigen  tijdens het veldbezoek ziet het belang van een dergelijk onderzoek. Het is de vraag welke  consequenties het begrazingseffect heeft voor het habitattype Oude eikenbossen. Hiermee  samenhangend, is het voor beheerders lastig om te beoordelen welke maatregelen nuttig zijn  ten behoeve van het habitattype. In de PAS-gebiedsanalyse is bijvoorbeeld het uitrasteren  van jonge eiken opgenomen (M11: Uitrasteren natuurlijke verjonging). Dit is geen PAS-maat-  regel maar een Natura 2000 maatregel. De vraag is welk effect deze maatregel gaat hebben  op de bosontwikkeling.    Otterlose bos   Het Otterlose bos is sinds 1 april 2017 toegankelijk voor edelhert (was eerder al wel toegan-  kelijk voor wild zwijn). NPHV heeft een onderzoek lopen met exclosures dat inzicht zal geven  in de effecten van deze begrazing op de vegetatie in dit bos. De kruidlaag van het habitattype  is goed ontwikkeld met plaatselijk karakteristieke oud-bossoorten zoals zevenster, dalkruid  en witte klaverzuring. NPHV heeft plaatselijk Amerikaanse vogelkers verwijderd (M4b: ver-  wijderen van exoten). Aanwezigen onderschrijven het belang van deze maatregel om te voor-  komen dat deze soort gaat domineren. NPHV heeft de soort verwijderd door struiken uit de  grond te trekken en vervolgens af te voeren. De manier van uitvoering is van belang omdat  de bodemverwonding die hierdoor ontstaat, kan zorgen voor een ideaal kiembed voor Ame-  rikaanse vogelkers. Een manier van uitvoering waarbij bodembeschadiging zoveel mogelijk  wordt beperkt is van belang.    Een deel van het bos is op de habitattypenkaart niet aangemerkt als habitattype Oude eiken-  bossen. Buiten de randwallen van het Otterlose bos komt dat doordat hier geen oude bos-  groeiplaats aanwezig is, in andere delen door de aanwezigheid van vrij veel grove den (als  scherm). Volgens het profielendocument wordt het habitattype gedomineerd door zomereik  en ruwe berk. Op grond van het profielendocument is dit bos door de aanwezigheid van grove  den gekarteerd als vegetatietype dat niet kwalificeert als habitattype Oude eikenbossen.  NPHV geeft aan dat hier, indien nodig door ontwikkelingen, de dennen kunnen worden ver-  wijderd om habitattype Oude eikenbossen te realiseren (MS: omvorming van dennenbos op  oude bosgronden). De oude grove dennen hebben echter een grote waarde omdat ze zorgen  voor een beschut microklimaat. Bovendien zuilen ze op den duur vanzelf sterven, hetgeen  zorgt voor staand (en later liggend) dood hout in het bos (en dat is wenselijk) en voor spon-  tane ontwikkeling van het habitattype. Het verwijderen van de dennen zorgt voor een risico  op verarming en bovendien onnodige bodembeschadiging. Het advies om grove dennen in  bossen in deze landschappelijke context niet te verwijderen, is opgenomen in de revisie her-  stelstrategie H9120 en H9190 (Bijlsma & Siebel, 2015).    Reemsterbosch   Het Reemsterbosch kwalificeert niet als habitattype Oude eikenbossen, maar is bezocht om-  dat de beheerder (NPHV) hier haar zorgen uit over de invloed van begrazing op de ontwikke-  ling van de kwaliteit van het habitattype Oude eikenbossen. Onder invloed van begrazing ont-  wikkelt zich hier geen verjonging van loofboomsoorten.         Conclusies  De ontwikkelingen van habitattype Oude eikenbos is conform de verwachting zoals beschre-    ven in de PAS-gebiedsanalyse. Naar aanleiding van dit PAS-veldbezoek zijn de volgende aan-  dachtspunten naar voren gekomen:    e _Eikensterfte en habitattype Oude eikenbossen         0000000553</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Op de meest arme groeiplaatsen is eikensterfte binnen het Natura 2000 gebied op  een aantal locaties met habitattype Oude eikenbossen toegenomen. Een voorbeeld  hiervan is het tijdens dit veldbezoek bezochte habitattype op de Kemperberg. Stik-  stofdepositie is slechts een van de factoren die een rol spelen bij deze eikensterfte.  Deze sterfte hoeft geen probleem te zijn voor instandhouding van het habitattype:  een zeer open structuur is juist kenmerkend. De bosontwikkeling op dergelijke plek-  ken is echter wel een punt van aandacht. Het wordt aanbevolen om hier bij de eerst-  volgende actualisatie van de PAS-gebiedsanalyse aandacht aan te besteden.  Definitie habitattype Oude eikenbossen  Er is behoefte aan meer helderheid en nadere uitleg en interpretatie van de definitie  van het habitattype Oude eikenbossen. Provincie Gelderland neemt het initiatief  voor aanscherping van de (duiding van) de landelijke definitie en voor overleg over  interpretatie van deze definitie op het gebiedsniveau van de Veluwe.  Verwijderen van exoten van belang (PAS-maatregel M4b)  Het belang van de PAS-maatregel M4b (verwijderen van exoten) wordt onderschre-  ven. Het planmatig verwijderen van Amerikaanse vogelkers en Japanse lariks blijft  een aandachtspunt, waarbij bij de uitvoering de bodembeschadiging zoveel mogelijk  moet worden beperkt.  Effecten begrazing  De aanwezigen bij het PAS-veldbezoek hebben verschillende waarnemingen gedaan  met betrekking tot de effecten van begrazing. Daardoor verschillen tevens de me-  ningen over de noodzaak van een onderzoek naar de (positieve en negatieve) effec-  ten van begrazing. Faunabeheereenheid Gelderland (met daarin alle terreinbeheer-  ders vertegenwoordigd) heeft een voorstel geschreven voor een onderzoek naar de  positieve en negatieve effecten van begrazing op bosverjonging in het algemeen in  het hele Natura 2000-gebied Veluwe. De meerderheid van de aanwezigen tijdens  het veldbezoek ziet het belang van een dergelijk onderzoek. Dit onderzoek is echter  niet noodzakelijk voor de PAS.  Relatie stikstofdepositie en kwaliteit habitattype  De relatie tussen stikstofdepositie en de kwaliteit van het habitattype Oude eiken-  bossen is niet eenduidig; de bijdrage van verhoogde stikstofdepositie aan verslech-  tering van de kwaliteit van het habitattype is locatiespecifiek (o.a. afhankelijk van  moedermateriaal).  Verder is geconstateerd dat een aantal maatregelen (nu) lastig toepasbaar is op  grote schaal, omdat de resultaten nog niet goed zijn onderzocht. Dit geldt bijvoor-  beeld voor het toepassen van steenmeel, waarvoor momenteel onderzoek loopt.  Omvorming van dennenbos op oude bosgronden (PAS-maatregel M5})  PAS-maatregel MS (omvorming van dennenbos op oude bosgronden) wordt afgera-  den voor de tijdens dit veldbezoek bezochte locatie. In deze landschappelijke con-  text vormen oude dennen een open scherm wat de ontwikkeling van de eiken niet  belemmert. De dennen hebben natuurwaarden vanwege het beschutte microkli-  maat dat ze verzorgen en op termijn via staand en liggend dik dood hout in het bos.  Verwijderen zal bovendien zorgen voor onnodige bodembeschadiging.   Volgend jaar   Ten aanzien van het PAS-veldbezoek van volgend jaar, zijn er de volgende punten:   e _Na afloop van het veldbezoek is voorgesteld om volgend jaar de focus te leggen op  habitattypen Droge heide (H4030), Vochtige heide (H4010) en Heischraal grasland  (H6230).   Mogelijke te bezoeken locaties zijn Uddeler Buurtveld (Kroondomein) in combina-  tie met een terrein van het Rijksvastgoedbedrijf.   De definitieve locaties worden besloten op basis van de thema’s die door de be-  heerders, bij de voorbereiding van het veldbezoek, worden ingebracht. Deze  thema’s worden bij de beheerders opgehaald door de organisator van het PAS-  veldbezoek volgend jaar.              0000000554</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    e De aanwezigheid van externe deskundigheid is als nuttig ervaren en wordt aange-    raden voor het volgende veldbezoek. Het is van belang dat de deskundige bijdraagt  aan de discussies vanuit verschillende invalshoeken.         0000000555</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    Dit verslag is vastgesteld door:    Handtekening Handtekening    (datum) (datum)    0000000556</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>