<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>    NATURA 2000-GEBIED: 064 WOOLDSE VEEN  VERSLAG VELDBEZOEK DD. 25-08-2016    Aanwezig namens Provincie:   Aanwezig namens Terreinbeheerder:   Overige aanwezigen: -   Datum bezoek: 25-08-2016    Doel    Het doel van het bezoek is na te gaan of de stikstofgevoelige habitattypen in het gebied Wooldse  Veen zich ontwikkelen zoals beschreven in de PAS-gebiedsanalyse voor dit gebied. Omdat we nog  in het begin van de eerste PAS-periode staan, zijn daarnaast ook de voorgenomen maatregelen  besproken en het verwachte effect op omvang en kwaliteit van de habitattypen. Het veldbezoek  beperkt zich tot zichtbare ontwikkelingen en vormt een aanvulling op de overige monitoring die in  het gebied plaatsvindt.   Als voorbereiding op het veldbezoek is de gebiedsanalyse bestudeerd. Tijdens het veldbezoek wa-  ren de habitattypenkaart, maatregelenkaart en hoogtekaart beschikbaar.    Bijlage:  Kaart met afgelegde route tijdens het veldbezoek  Habitattypenkaart  Maatregelenkaart  Foto’s         Bevindingen    in het Wooldse Veen komen drie habitattypen (bijlage 2) voor: H7120 Herstellende hoogvenen, H7110A  Actieve hoogvenen en H6230 Heischrale graslanden. Voor alle drie habitattypen gelden instandhoudingsdoe-  len. Het habitattype Herstellende hoogvenen komt over een groot oppervlak voor, de andere twee habitat-  typen over een klein oppervlak. Tijdens het veldbezoek zijn de drie habitattypen bezocht (bijlage 1). In het  aanwijzingsbesluit voor het Wooldse Veen is de volgende doelstelling voor deze habitattypen opgenomen:  H7120 Herstellende hoogvenen behoud oppervlak (achteruitgang ten gunste van H7110A is toegestaan) en  verbetering van de kwaliteit, H7110A Actief hoogveen uitbreiding oppervlak en verbetering kwaliteit, H6230  heischraal grasland behoud oppervlak en behoud kwaliteit. Het in de gebiedsanalyse beschreven maatrege-  lenpakket (bijlage 3) is voor een deel al uitgevoerd. Monitoringsgegevens van de effecten waren tijdens het  veldbezoek nog niet beschikbaar. Tijdens het veldbezoek is door visuele waarnemen wel gelet op de effecten  van de genomen maatregelen. Hierbij is speciaal gelet op de effecten op vegetatie en op waterstanden. Voor  een deel moeten de PAS maatregelen ook nog worden uitgevoerd. In het veld zijn deze maatregelen bespro-  ken.  Onze bevindingen zijn:  Er is een goed beeld gekregen van het gebied in het algemeen en de habitattypen en te nemen en reeds  genomen maatregelen in het bijzonder.  Er zijn geen waarnemingen gedaan die wijzen op belangrijke veranderingen in het gebied die afwijken  van de in de gebiedsanalyse aangegeven ontwikkeling in de habitattypen.  Momenteel wordt in opdracht van Natuurmonumenten een nieuwe hydrologische studie afgerond (door  (Bell Hullenaar ecohydrologisch adviesbureau). Op basis van deze studie is het inzicht in de werking van  het hydrologisch systeem verdiept. Op basis hiervan kan een finetuning van het maatregelenpakket  plaatsvinden. Natuurmonumenten zal richting de provincie met voorstellen komen voor deze finetuning.  Deze heeft betrekking op de functieverandering van landbouwpercelen aan de noordkant van de Kui-  persweg en de inrichting van een watergang en de potenties van de percelen aan de noordkant van de  Kuipersweg. Nieuwe inzichten: scheiding van hydrologische systemenaan noordzijde zoals eerder door  waterschap bepaald klopt, maar stroomrichting van het ondiepe grondwater is anders. Bij opbollende  veenwaterstanden in het Wooldse Veen wordt water afgevoerd via percelen aan de noordrand van het         0000000476</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    veengebied (ten noorden van Kuipersweg); het water stroomt dus naar het noorden, en niet als toe-  voer/voeding van het veen naar het zuiden. Dit werpt een ander licht op de inrichtingsstrategie van deze  percelen. Bij behoud van de afstroomdrempel kunnen de percelen aan de zuidkant van de Kuipersweg  zodanig worden geplagd dat alle voedingsstoffen worden afgevoerd.   De meeste percelen aan de noordkant van de Kuipersweg zijn inmiddels van functie veranderd. Om PAS  maatregel M1 in de eerste beheerplanperiode te kunnen uitvoeren is functieverandering van het over-  gebleven perceel op korte termijn noodzakelijk.   Binnen de N2000 begrenzing liggen aan de zuidkant van de Kuipersweg voormalige landbouwpercelen  die nu in bezit van Natuurmonumenten zijn (locatie A op route kaart). Uit de hydrologische studie komt  naar voren dat hier samen met het aan de zuidzijde gelegen aangrenzende berkenbroekbos goede kan-  sen liggen (door aanvoer licht aangerijkt water) voor de ontwikkeling van trilvenen en zeer soortenrijke  heischraalgraslanden. Deze percelen zullen naar verwachting binnen twee jaar ingericht worden  (forsfaat verrijkte toplaag verwijderen, aanpassing waterhuishouding, aanbrengen maaisel goed ontwik-  keld heischraal grasland). De ontwikkeling naar kwalificerend heischraal grasland zal dan binnen enkele  jaren kunnen plaatsvinden. Geconstateerd is dat een dergelijke snelle ontwikkeling van belang is om op  gebiedsniveau blijvend aan de doelstelling voor heischraal grasland te kunnen blijven voldoen aangezien  het bestaande heischraal grasland door voortgaande vernatting ten behoeve van H7110A actieve hoog-  venen, onder druk komt te staan.   Het gebied kent een groot oppervlak H7120 herstellende hoogvenen. Tijdens het veldbezoek is dit habi-  tattype uitgebreid bezocht. Hier zijn in het verleden al verschillende hydrologische maatregelen uitge-  voerd. De beheerder geeft aan dat de effecten hiervan duidelijk in de waterstanden zijn terug te zien.  Hierbij zijn de volgende constateringen gedaan:   o Op veel plekken is hoogveen herstel waar te nemen in de vorm van groei van ‘plakkaten’ veen-  mossen (veelal Sphagnum cuspidatum en S. fallax) die bestaande vegetaties met bijvoorbeeld  haarmossen en pijpenstrootje ‘verdringen’. De gewenste ontwikkeling is hiermee duidelijk inge-  zet. Foto 1.   In dit habitattype heeft de beheerder reeds veel bos verwijderd tbv herstel H7110A actieve  hoogvenen. Het lopende hydrologisch onderzoek levert voorstellen voor nieuwe locaties voor  het verwijderen van bos.  Door vernatting sterven op een aantal plaatsen de (berken) bossen. Met name is dit opvallend  langs de kade aan de zuidkant en zuidoostkant van het gebied (in Duitsland). Foto 2. Mogelijk  dat de natte zomer van dit jaar dit proces versterkt heeft. De komende jaren zal gevolgd wor-  den of op deze plekken voldoende vegetatie overblijft en zich ontwikkeld (mn zeggenvegeta-  ties) waarbinnen veenmossen zich kunnen vestigen. Voorlopig lijkt bijsturing dmv aanpassing  van de waterstand niet nodig.  In de kern van het gebied waar de vernatting geleid heeft tot de gewenste hydrologische condi-  ties voor hoogveenvorming zorgt de natte zomer situatie er voor dat nieuwe bosontwikkeling  (na de oorspronkelijke verwijdering van het bos) wordt geremd. Foto 3.  Op ander locaties zijn na het verwijderen van het bos de stobben weer uitgelopen (met name  berken) en is ook wat nieuwe berkenopslag ontstaan. Foto 4. Geconstateerd is dat hier de ber-  ken binnen enkele jaren opnieuw afgezet moeten worden. Ervaringen uit andere gebieden le-  ren dat de beste periode hiervoor het voorjaar is. Bij afzetten in april ‘bloed de stobbe dood’  waardoor hergroei niet meer plaats vindt. Aandachtpunt bij het uitvoering van beheer in die  periode, het broedseizoen, zijn de aanwezige broedvogels en de benodigde vergunning(en).  Verstoring kan beperkt worden door de maatregel gefaseerd uit te voeren.  De echte hoogveenmossen, de bultvormers (Sphagnum papillosum - Wrattig veenmos en  Sphagnum magellanicum- Hoogveenmos) zijn slechte verspreiders. Het lijkt er bovendien op dat  deze soorten open grond nodig hebben voor vestiging. Hierdoor is het de vraag of deze soorten  zich op nieuwe geschikte plekken zullen gaan vestigen. Voor de ontwikkeling van H7110A actie-  ve hoogvenen is de vestiging nodig. De beheerder geeft aan dat de ontwikkeling van deze soor-  ten gevolgd zal worden. Op termijn zou overwogen kunnen worden om de verspreiding van de-  ze soorten een handje te helpen.  Over een klein oppervlak komt H7110A actieve hoogvenen voor in het gebied (zie bijlage 2, habitatty-  penkaart). Foto’s 5, 6 en 7. De aanwezigheid van dit type is een succes dat is geboekt dankzij de eerste  hydrologische maatregelen in het gebied en de kap van bos. Na de uitvoering van deze maatregelen  heeft dit type zich in 10 tot 15 jaar tijd ontwikkeld. De kwaliteit van dit type kan nog toenemen wanneer  een echt bulten- en slenkensysteem ontstaat. Op welke termijn dit zich hier kan ontwikkelen is niet be-  kend. De waterpeilschommelingen in de kern van het centrale compartiment zijn zeer gering (20 cm of  minder), dit is optimaal voor een verdere ontwikkeling van het hoogveen. Voor actieve hoogvenen ken-  merkende kostmossen zijn (nog?) niet teruggekomen. Dit wordt in hoge mate verhinderd door de hoge  stikstofdepositie.  In het actieve hoogveen is tijdens het veldbezoek de aanwezigheid van de hoogveenglanslibel vastge-         0000000477</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>         steld!   H6230 heischraal grasland is over een klein oppervlak aanwezig. (zie bijlage 2, habitattypenkaart, foto 8).  Dit type ligt op een plek die door vernatting tbv de ontwikkeling van H7110A actieve hoogvenen, gelei-  delijk natter wordt. Hierdoor kan dit type onder druk komen te staan. Geconstateerd is dat dit type nu  nog aanwezig is. Afgeproken is dat bij het veldbezoek in het komende jaar speciaal aandacht besteed zal  worden aan de ontwikkeling van dit type. De beheerder zal de ontwikkeling in beeld brengen aan de  hand van een recente vegetatieopname (nog te maken) en oude opnamen.   Het heischraalgrasland en de aangrenzende delen van de noordelijke randzone van het herstellende  hoogveen worden beheerd door middel van drukbegrazing met schapen. Geconstateerd is dat in deze  productieve vegetatie en dit zeer productieve jaar eigenlijk een grotere begrazingsdruk nodig is. Voor de  beheerder vormt dit een aandachtspunt.   Aan de noordkant van het gebied langs de Kuipersweg op de overgang van het veen naar hogere zand-  opduikingen wordt de ontwikkeling van heischraal grasland beoogd. Op kleine schaal komen hier al soor-  ten als tormentil en klokjesgentiaan (hier nu niet waargenomen) voor. Geconstateerd is dat het (ontwik-  kelings)beheer hier aandacht vraagt. De drukbegrazing met schapen lijkt hier onvoldoende om een goe-  de uitgangssituatie te creëren. De locatie kenmerkte zich door (te) veel bosopslag, (te veel) uitgroeiende  braamstruiken en hoge pollen pijpenstrootje. Foto’s 9 en 10. Wellicht kan eenmalig maaien/klepelen de  gewenste ontwikkeling de goede kant uit sturen. De beheerder geeft aan hier aandacht aan te zullen  gaan besteden.   Het veengebied ligt voor een deel in Nederland en een deel in Duitsland. Beide delen vormen echter een  samenhangend hydrologisch en ecologisch systeem. Dit betekent dat wat betreft herstelmaatregelen en  beheer Natuurmonumenten samen op moet trekken met de Duitse collega's. Deze samenwerking ver-  loopt goed. Aandachtspunt vormt de geringere financiële armslag van de Duitse beheerder. Dit levert  echter geen beperkingen op om de PAS-doelen te realiseren. Inrichtingsmaatregelen in Duitsland zijn  door Natuurmonumenten uitgevoerd en gefinancierd door de provincie. Voor een verdere natuuront-  wikkeling in het gehele veengebied kan de financiële armslag van de Duitse beheerder op termijn wel  een beperking opleveren. Een Nederlands-Duitse samenwerking op bestuurs-/beleidsniveau (provincie)  kan mogelijk en impuls geven aan verder systeem herstel van het grensoverschrijdende Wooldse Veen.  Voor Natuurmonumenten vormt het illegaal gebruik van de veendijken een punt van zorg ivm verstoring  en erosie van het pad. De beheerder wil het illegaal gebruik tegengaan door het aanbrengen van braam-  struwelen op de veendijkjes. Foto 11.   Maatregel M3B (plaatsen stuwen) (foto 12) en maatregel M7 (verwijderen bosopslag op kade) (foto 13)  zijn uitgevoerd. In oosthoek van de dam zit een (nieuw) afvoerpunt van het gebied (foto 14). Hier vindt  tijdens het veldbezoek, eind zomer, nog afvoer plaats. Dit is optimaal voor de ontwikkeling van het ge-  bied. Hierbij moet wel aangetekend worden dat 2016 een natte zomer kent.   Voor het Duitse deel van het gebied, ten zuiden van de kade, heeft Natuurmonumenten ideeën voor  hoogveenherstel. Locatie B. Op (zeer) lange termijn kan dit een zodanig herstel van het natuurlijk sys-  teem opleveren dat de kader overbodig wordt. In dit deel van het gebied zou geëxperimenteerd kunnen  worden met het enten van echte hoogveenvormende veenmossen.   Gezien tijdens veldbezoek verder: groep van 24 overkomende Wespendieven; 1 Visarend.         0000000478</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    Conclusie  De ontwikkelingen van de stikstofgevoelige habitattypen in het gebied is conform de verwachting zoals be-  schreven in de Gebiedsanalyse PAS.  De volgende aandachtspunten zijn naar voren gekomen:  Afronding functieverandering percelen ten noorden Kuipersweg tbv tijdige uitvoering maatregel M1  (in eerste beheerplanperiode).  Afzetten hergroei berken in herstellend hoogveen: uitzoeken juridische consequenties van uitvoe-    ren in broedseizoen (april).  (Ontwikkelings)beheer H6230 heischraal grasland: volgen ontwikkeling kwaliteit op bestaande loca-  tie, optimalisering inrichting en beheer op ontwikkellocaties.  Implementatie kennis uit nieuwe hydrologische studie door finetuning maatregelen.  Natuurmonumenten doet een voorstel voor aankoop en inrichting van een laag gelegen perceel  langs de Kuipersweg.   Tijdens het veldbezoek van 2017 zal aan deze punten weer aandacht gegeven worden.    Dit verslag is vastgesteld door:    Handtekening Handtekening    (datum) (datum)         0000000479</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    Bijlage 1 Gelopen route veldbezoek Wooldse Veen    hdd 8    WOOLDSE VEEN    pute PAS-bezoek 26 augustus 2016         Bijlage 2 Habitattypenkaart Wooldse Veen    Wooldse veen                   0000000480</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    Bijlage 3 Maatregelenkaart Wooldse Veen    Aankoop of natâng noord en  vernatting en inrichiing (M1A/D)  Aankoop of nang zuid en  vernailing en Inrichang (141C/D)    FEE) vennengemaatregssen (M20)    Dempen open water met grond  (MIC)    Cpvuten open water met  wihomend hout (M7)    Rl Thks    °° S Verndesen opslag In  Le VEENGEDIED (M4A/D)         0000000481</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    Foto 1 Veenmosgroei komt op gang in herstellend hoogveen         0000000482</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    Foto 3 Herstellende hoogvenen, hoge waterstanden ín winter en zomer voorkomen hier bosvorming         Foto 4 Uitlopende stobben van de berk in herstellend hoogveen waar bosopslag is verwijderd.         0000000483</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Foto 5, 6 en 7 H7110A Actieve hoogvenen         0000000484</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    Foto 8 Heischraalgrasland met klokjesgentiaan.         0000000485</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    Foto 10 Uitgroeiende braamstruiken op ontwikkellocatie H6230 Heischraal grasland         0000000486</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    Foto 12 Stuw, uitgevoerde maatregel M3B    Foto 13 Kade, bosopslag in verwijderd, uitgevoerde maatregelen M7    0000000487    </pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>    Foto 14 Water afvoerpunt in zuidoost hoek van het Wooldse Veen         0000000488</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>