<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>    NATURA 2000-GEBIED: WOOLDSE VEEN (064)  VERSLAG VELDBEZOEK DD. 23 AUGUSTUS 2018    Aanwezig namens Provincie:  Aanwezig namens beheerder    Overige aanwezigen:    Datum en tijd veldbezoek: 23 augustus 2018 09.00 — 13.00h    Doel   In het kader van de PAS monitoring moet het bevoegd gezag (provincie Gld) samen met de beheerder(s) van  de PAS gebieden jaarlijks een veldbezoek aan ieder PAS gebied afleggen. Het doel van het bezoek is na te  gaan of de stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebied zich ontwikkelen volgens verwachting, zoals  is beschreven in de PAS-Gebiedsanalyse van het gebied. Dit in het licht van de uitgevoerde en voorgenomen  maatregelen en het te verwachten effect op omvang en kwaliteit van de habitattypen. Het veldbezoek be-  perkt zich daarbij tot zichtbare ontwikkelingen en vormt een aanvulling op de overige monitoring die in het  gebied plaatsvindt.    Bijlagen:  e Looproute met habitattypekaart  e _ Looproute met maatregelenkaart         In het Wooldse Veen komen 3 habitattypen voor (zie bijlage 1):  e _Herstellende Hoogvenen H7120  e Actieve Hoogvenen H7110A  e _Heischrale graslanden H6230                                               Voor alle drie de habitattypen gelden instandhoudingsdoelstellingen. Het habitattype Herstellende hoogve-  nen komt over een groot oppervlak voor, de andere twee over een klein oppervlak. In overleg met de be-  heerder is een programma opgesteld. De looproute en bezochte locaties, ligging van de habitattypen en PAS-  maatregelen worden getoond in de bijlagen.                                Het Natura 2000 gebied Wooldse Veen vormt samen met het in Duitsland gelegen Natura 2000 gebied Burlo-  Vardingholter Venn één aaneengesloten hoogveengebied. Tijdens het veldbezoek van 2017 werd het belang  van samenwerking met de beheerders en beleidsmakers van het Duitse deel van het veengebied genoemd.  Voor het herstel van het Wooldse Veen is het van belang dat de beheerders aan beide zijden van de grens  een gezamenlijke visie kunnen ontwikkelen op het gehele veengebied. Aan dit veldbezoek nemen daarom    Kreis Borken).                                             Habitattype Actieve hoogvenen:  In het Wooldse Veen bevinden zich twee locaties waar het habitattype actieve hoogvenen aanwezig is. Door  de beperkte tijd en moeilijke bereikbaarheid kon dit habitattype niet worden bezocht. De beheerder heeft  eind juli de actieve hoogveentjes bezocht en geconstateerd dat deze nog in goede staat verkeren. Dit on-  danks de extreme droogte (een neerslagtekort van meer dan 300 mm half augustus). Hierdoor is de grond-  waterstand in de kernzone van het Wooldse veen volgens de beheerder met ca. 50-80 cm gedaald ten op-  zichte van het winterpeil. Dit is voor een hoogveen een veel te grote daling. Een natuurlijk functionerend  hoogveen bestaat uit een relatief vaste catotelm van dood veen en een levende, enigszins flexibele toplaag                                      0000000628</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    van levende veenmossen: de acrotelm. Deze acrotelm is in staat binnen smalle marges op en neer te bewe-  gen met de veenwaterstand. Hierdoor is het hoogveen bestand tegen peilfluctuaties van ca. 10-30 cm. In het  Wooldse Veen gaat het binnen Actief Hoogveen vrijwel overal om secundaire verlanding en zit er tussen de  veenondergrond en de veenmosbulten een laag water: de veenmosvegetaties “drijven” als het ware. Door  dit mechanisme kan het actieve hoogveen een wat grotere peilfluctuatie verdragen dan herstellend hoog-  veen waarbij sprake is van een dood veenpakket met op zijn best een dunne laag Fraai veenmos en in een  minder gunstige situatie een vegetatie die gedomineerd wordt door Pijpenstrootje.    Het actieve hoogveen in de kern van het Wooldse Veen is nog maar enige jaren geleden gevormd, de boven-  ste laag met levende en afgestorven veenmossen is nog dun en daardoor extra kwetsbaar voor peilfluctua-  ties groter dan 30 cm. Wanneer het een drijvende laag veenmossen betreft, bestaat door de huidige extreme  peildaling van 80 cm het gevaar dat dat de acrotelm op verschillende plaatsen op de vaste bodem is komen  te liggen. Wanneer het waterpeil komende winter naar verwachting weer zal stijgen bestaat het risico dat  deze veenmoslaag vast blijft zitten aan de bodem en vervolgens zal verdrinken. Hierdoor kunnen de be-  staande hoogveenbuiten met wrattig veenmos en hoogveenveenmos afsterven. In de natuurlijke situatie  heeft een hoogveen een lensvorm en wordt overtollig water oppervlakkig afgevoerd.    Omdat het in 2017 en 2018 niet is bezocht en om de gevolgen van de extreme droogte in de zomer van 2018  op dit habitattype te volgen, dient dit habitattype indien mogelijk (bereikbaar) in 2019 te worden bezocht.    Mabitattype Herstellende hoogvenen M7120:   Het herstellend hoogveen is van noord naar zuid doorkruist. Hier was de extreme daling van de grondwater-  stand duidelijk zichtbaar in een veenputje in het centrum van het herstellend hoogveen bij locatie 2, waar in  2017 nog sprake was van drijvend veenmos (zie Foto 1). In 2019 zal bezien moeten worden of het drijvende  veenmos ‘los van de bodem’ is gekomen of is verdronken.    Feto 1: Herstellend hoogveen in een veenputje bij locatie 2 — het veenmos n op de vaste bodem en is ingedroogd.    Vanaf de uitzichttoren bij locatie 3 is het herstellend hoogveen in noordelijke richting goed te zien (zie Foto  2). De beheerder heeft dit deel van het herstellend hoogveen eind juli van zuid naar noord doorkruist en         0000000629</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>               geconstateerd dat dit deel van het hoogveen zich goed aan herstellen is. Er is sprake van slenken met sna-  velbiezen afgewisseld met hoogveenbulten gevormd door hoogveenveenmos en wrattig veenmos. De vorm  van de hoogveenbulten (rond en breed) duidt op uitbreiding van de hoogveenbulten.   bp                         Foto 2: Zicht op herstellend hoogveen ten noorden van locatie 3 vanaf de uitkijktoren           Aan de rand van het hoogveen is de verdroging door de droge zomer van 2018 ernstiger dan in de hoogveen-  kern (zie Foto 3). Door de ligging aan de rand van het veencomplex is de horizontale wegzijging groter dan  in de veenkern. In het Duitse deel is er meer bos en bosopslag, waardoor hier de verdamping hoger is.                 0000000630</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>                  Foto 3: Droeggevellen veenput aan de rand van het herstellend hoogveen bij locatie 4          Het herstellend hoogveen is, nog meer dan het actief hoogveen, kwetsbaar voor lage zomerpeilen, omdat  het veenmospakket nog dun is en er nog geen sprake is van een acrotelm. Het is hierdoor minder in staat  om zelf water vast te houden. Om deze reden wordt in herstellend hoogveen gestreefd naar een maximale  peilfluctuatie van 10 cm. Recent heeft Natuurmonumenten een evaluatie uitgevoerd van de meetreeksen  van de peilbuizen en peilschalen. Hieruit is gebleken dat in de beste stukken van de hoogveenkern de peil-  fluctuatie is afgenomen tot ca. 20 cm. Het is nu nog niet duidelijk hoe groot het effect van de droge zomer  van 2018 op het herstellend hoogveen zal zijn. Tijdens het veldbezoek is waargenomen dat de waterstand  bij de stuw van het derde compartiment (locatie 7) 55 cm onder het stuw niveau ligt en bij het vierde en  laagste compartiment 50 cm (locatie 8).                                                   In het herstellend hoogveen is door Natuurmonumenten opslag van berk en grove den verwijderd. Door de  droge omstandigheden konden nu delen worden behandeld die normaal niet bereikbaar zijn. De ervaring  leert nu dat deze meestal opnieuw uit loopt. Het herstelbeheer van het verwijderen van bosopslag zal dus  frequenter moeten plaats vinden dan de 1/6 jaar uit de PAS-analyse. Vermoedelijk zal dit 1/3 jaar nodig zijn.                              Er zijn experimenten in het Wooldse Veen gedaan met het afleggen van bosopslag om zo de vitaliteit te  verminderen. Dit heeft echter maar beperkt effect gehad. De berkenopslag, vliegdennen en pijpenstrootje  profiteren helaas van de droge omstandigheden deze zomer.                           De staat van de veendijken en damwanden is een zorgpunt. Met name in het Duitse deel van het veengebied  werden op diverse plaatsen gaten in de veendammen waargenomen, waardoor de damwanden bloot kwa-  men te liggen. Natuurmonumenten zal de schade aan de veendammen op korte termijn inventariseren, de  kosten voor herstel ramen en deze voorleggen aan de Provincie. Inzet is om de herstelwerkzaamheden die  nodig zijn mee te neren bij de uitvoering van het maatregelenpakket dat in 2019 is gepland.                                Om te onderzoeken of het op lange termijn mogelijk is om het laag gelegen terrein ten zuiden van de folie-  dam op termijn weer te herstellen via veenmosontwikkeling, stelt Natuurmonumenten voor om ter hoogte  van locatie 6 een experiment uit te voeren met enten van veenmos. De locatie is eigendom van Kreis Borken  en verpacht. Met de pachter dienen afspraken te worden gemaakt over het gebruik van een deel van dit  perceel voor het Burlo-Vardingholter Venn. Voor het experiment zal een haalbaarheidsonderzoek worden                     0000000631</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>               uitgevoerd. Een mogelijke probleem bij het experiment is de beperkte beschikbaarheid van water. Er zijn  namelijk stabiele grondwaterstanden nodig om het veenmosenting-experiment kans van slagen te geven.  Natuurmonumenten stelt voor om een geringe hoeveelheid water af te tappen van het hoogste comparti-  ment van het veengebied. De gevolgen hiervan voor het (herstellend) hoogveen moeten onderzocht worden.  Bovendien is het de vraag of hiermee voldoende natte omstandigheden kunnen worden verkregen in het  huidige grasland. Het zou ìn dit verband positief zijn wanneer de ontwateringsloot parallel aan de kade van  het foliescherm kan warden verondiept of gedempt. Fn aan dat dit moet worden onder-  zocht aangezien er mogelijk bovenstrooms gelegen gronden zijn die afhankelijk zijn van deze sloot voor hun  afvoer. Bij inspectie blijkt de duiker van de Parallelsloot te zijn afgestopt met grond, zodat er in de huidige  situatie geen sprake is van afvoer van meer westelijk gelegen gronden.                                                         De opslag van berk op de foliedam is een punt van zorg. De wortels van de grote bomen kunnen het 40 jaar  oude foliescherm beschadigen, waardoor horizontale wegzijging uit het veen kan optreden. Natuurmonu-  menten kan met PAS gelden de bosopslag verwijderen. Het vrijkomende hout kan in het water in het veen-  gebied worden verwerkt of aan de zuidzijde van de dam worden neergelegd. geeft toestem-  ming voor deze actie. De uitvoering dient te worden afgestemd met . Het weg-  halen van bomen mag in Duitsland vanaf 1 oktober. Het verwijderen van bosopslag kan wellicht eerder.                                   In het verslag van het veldbezoek in 2017 is aangegeven dat er een grensoverschrijdend deskundigenoverleg  nodig is over de aanpak van het zuidoostelijke deel van het laagste compartiment bij locatie 8 (zie Foto 4).  Dit overleg moet nog plaatsvinden. Het ontstaan van open water is in eerste instantie veroorzaakt door het  verhogen van het waterpeil in dit compartiment met 0,5 m. om de wegzijging vanuit de hoogveenkern te  verminderen. Dit laatste is effectief gebleken, maar heeft wel het hoogveenherstel in dit compartiment be-  moeilijkt. Met name in het laagste deel van dit compartiment is de vegetatie verdronken, waardoor er sprake  is van open water tussen de afgestorven berken. Daarnaast is door de aanleg van de foliedam een breed en  langgerekt open water ontstaan. Er is nu nog geen veenafslag, maar dit zou op termijn door golfslag wel  kunnen optreden. Ook zorgt het langgerekte open water langs de foliedam voor hydrologische kortsluiting  binnen de compartimenten.                                                       Door inbrengen van takken en plaggen is door Natuurmonumenten getracht om de verlanding weer op gang  te brengen. Deze maatregel is ter hoogte van locatie 7 redelijk effectief gebleken omdat hier veel takkenhout  voorhanden was en er ook plaggen op het hout zijn aangebracht. Deze verlanding zal hier in eerste instantie  niet door veenmos plaatsvinden, maar door soorten als pitrus.                            Als mogelijke maatregelen om het hoogveen in het meeste oostelijke compartiment te herstellen zijn ge-  noemd:  e _Aanplanten van riet of een andere natte soort in combinatie met bescherming tegen ganzenvraat  met draden en netten zoals ook in plan Lingezegen bij de snelweg A325 is gedaan,  e Compartimenteren van het oostelijke compartiment met lage veendijken om verschillende peilen  in te stellen, die beter aansluiten bij de huidige maaiveldhoogte.  e _ Aanbrengen van veendijkjes om afslag van veen te voorkomen.  e _Afschieten of verjagen van de ruiende ganzen. In verband hiermee is het van belang dat het gebied  in 2016 is bezocht door een Duitse Wildschade commissie, die heeft geconstateerd dat de wild-  schade geen aanleiding gaf om tot bestrijden van de ganzen over te gaan.                                                             Als voorbereiding voor dit grensoverschrijdend deskundigenoverleg is in mei 2018 een vooroverleg geweest  tussen Natuurmonumenten en de beheerders aan de Duitse zijde. Natuurmonumenten neemt in samenwer-  king met de Duitse beheerders het initiatief voor dit Deskundigenoverleg. Als mogelijke deskundige voor  aanplant van riet wordt BE 2 bureau scirpus Ecologisch Advies genoemd  gaf aan dat hij voorafgaand aan een vooroverleg interne adviseurs wil raadplegen over mogelijk nadelige  effecten van het inbrengen van hout op de nutriëntenstatus van het veer NN hem een rap-  port van B-ware sturen dat ingaat op deze vraag. In dit rapport is geconcludeerd dat de nutriënten van het  ingebrachte hout geheel worden vastgelegd in het veen.                                                 Zoals ook al tijdens het PAS veldbezoek 2017 is geconstateerd, is het wenselijk om een gezamenlijke grens-  overschrijdende lange termijnvisie te ontwikkelen voor het gehele veengebied. Deze kan ook input leveren         0000000632</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    voor het opstellen van het Natura 2000 beheerplan Wooldse Veen voor de tweede beheerplanperiode. Pro-  vincie Gelderland neemt het initiatief om samen met de Nederlandse en Duitse beheerders tot een dergelijke  visie te komen.    Eoto 4: Drooggevallen herstellend hoogveen met open water in zuidoosthoek bij locatie 8    Habitattype Heischrale graslanden H6230:   Het habitattype heischraal grasland komt op een kleine oppervlakte voor op de noordelijke flank van het  herstellend hoogveen (locatie 1). Het gaat om een overgangsvegetatie van vochtige heide naar herstellend  hoogveen waarin Klokjesgentiaan, Tormentil en Blauwe zegge voorkomen (Runhaar en Kusters, 2017). Naar  verwachting zal dit heischrale grasland door verder herstel van het hoogveen geleidelijk natter en zuurder  worden, waardoor deze soorten op deze plek op de lange termijn kunnen verdwijnen. In het aanwijzingsbe-  sluit wordt daarom een tijdelijke afname van dit habitattype toegestaan ten gunste van de verbetering van  de kwaliteit van het herstellende hoogveen. In 2019 worden aan de noordzijde van het veen maatregelen  genomen voor de ontwikkeling van heischrale graslanden in een tweetal slenken (dempen greppels, afschra-  pen strooisellaag, plaggen). Volgens de beheerder is het huidige heischrale grasland nog steeds in goede  staat. De aantallen Klokjesgentiaan zijn gelijk of nemen licht toe. Tijdens het veldbezoek is dit beeld beves-  tigd. Er zijn Klokjesgentianen waargenomen, maar ook diverse plekken met veenmos. Het beheer met druk-  begrazing door 300 schapen en een klein aantal geiten in mei/juni pakt goed uit voor de Klokjesgentiaan. De  schapen vreten vooral de pijpenstrootjes en geen gewone dophei. Doordat de vegetatie goed is gesloten is  er betrekkelijk weinig opslag van berk en grove den (zie Foto 5). In de noordoostelijke slenk (niet bezocht  tijdens dit veldbezoek), waar ontwikkeling van een nieuw heischraal grasland is voorzien, is volgens de be-  heerder de opslag van berk en vuilboom nog sterker: hier moet de opslag minimaal 3 maal per jaar worden  teruggezet. Voor de ontwikkeling van dit heischraal grasland is daarom een permanent raster voorzien. Aan  de ontwikkeling van de locaties waar in de toekomst heischraal grasland wordt verwacht, zal aandacht wor-  den besteed in het PAS veldbezoek 2019.         0000000633</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    Foto 5: Heischraal grasland bij locatie 1    Conclusies:  De ontwikkeling van de stikstofgevoelige habitattypen in het Wooldse Veen is conform verwachting zoals    beschreven in de Gebiedsanalyse PAS.    De volgende aandachtspunten en acties zijn naar voren gekomen:    Het habitattype Actief hoogveen is dit jaar niet bezocht. Wanneer de omstandigheden het toelaten  dient dit habitattype in 2019 te worden bezocht. Uit een veldbezoek door de beheerder in juli 2018  is gebleken dat het actieve hoogveen in een goede staat verkeert. Met is nog niet duidelijk wat het  effect van de extreem droge zomer van 2018 op het actieve hoogveen zal zijn.    De staat van het herstellend hoogveen varieert. In het centrum van het gebied ter hoogte van de  grens bevinden zich stukken die zich goed ontwikkelen. De ontwikkeling in de randzones is matig.  De ontwikkeling van het herstellend hoogveen wijkt in hoofdlijn niet af van de verwachting uit de  gebiedsanalyse. Het effect van de extreem droge zomer op het hoogveenherstel is nog niet duide-  lijk. Hier zal in het PAS veldbezoek 2019 extra aandacht aan worden besteed.    De ontwikkeling van het laagste deel van het meest oostelijke compartiment vraagt aandacht (loca-  tie 8). Als gevolg van het grote oppervlak open water bestaat er risico op veenafslag en aantasting  van de foliedijk. De ganzenvraat belemmert de secundaire successie. Natuurmonumenten neemt  het initiatief voor een overleg met Nederlandse en Duitse deskundigen om tot een effectieve aan-  pak voor dit probleem te komen (is vervolg op actie uit PAS veldbezoek 2017).    - ON << rapport van B-ware sturen over de effecten van het    inbrengen van hout in hoogveen op de nutriëntenstatus van het veen.    Natuurmonumenten zal de mogelijk schade aan veendijken en damwanden op korte termijn in  kaart brengen en een raming maken van de kosten voor herstel. Op basis hiervan zal Natuurmonu-  menten in overleg treden met de provincie.         0000000634</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    bys    Nie J we cot ee ee tae Ven WAUW Gelcter Geef         Natuurmonumenten zal in overleg met de Duitse beheerder, met PAS gelden de bosopslag op de  dam met het foliescherm verwijderen om lekkage van de foliedam door boomwortels te voorko-    men.    Natuurmonumenten zal in overleg met de Duitse beheerder een voorstel doen voor een haalbaar-  heidsonderzoek naer de enting van hoogveen op locatie 6.    Provincie Gelderland neemt ten behoeve van de herziening van het beheerplan voor de tweede  beheerplanperiode het initiatief om te komen tot een gemeenschappelijk, samenhangend en grens-  overschrijdende visie op het gehele veengebied.    De ontwikkeling van het huidige heischraalgrastand is goed en constant. Bij het PAS veldbezoek 2019  worden locaties waar in de toekomst heischraal grasland wordt ontwikkeld bezocht.    In het kader van het opstellen van een nieuw Natura 2000 beheerplan zal de Provincie Gelderland  het initiatief om samen met de Nederlandse en Duitse beheerders tot een gemeenschappelijke sa-  menhangende en grensoverschrijdende langetermijnvisie/afsternming voor het hete veengebied te  komen (is vervolg op actie uit PAS veldbezoek 2017).         a         ao [gles    0000000635</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    epnomaje3    odo, uado  010j949N  (pg) uauasGooy epueyerssen OZLZH | |  Peach! (¢) (deudspueaanBoou) uauanBooy anansy YOLLZH ||  (4) uapuese6 ajenussiayy O¢Z9H  ued Ayejiqey  tL) Uaaa aspjoona Suas6 NN0Z LIEN LJ  {, 1 aynosdooy    (6) 9102 Sanes07 e         epuaba    _uaan ASPIOOM BLOE Heozeaplen Syd         0000000636</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    epnom1ejsj         REN IM    odo, uado   ozon yon 7   (9) inoy puswoYhsA Ja Ja}BM Uado UaINAdO LN   (1) uaBBejd jeeyo) ua BurzeibaqynIg Ei W/W  (,) parqaBuaa, ui Beysdo uasaphwan GrW/VEW :    (€) puos6 Jaw veiem uado uadwag DEW mm    (1) verebeneewsbunudur OEW | |    1} Bunysuur ua Bumeussn ue pinz Buns 9 dooyvey Q/OLW |    me (1) Bunyouu ua Buryeusaa ua proou Buyins yo dooyueY OWL  (,) Bunuasoumeaa y80Z:8PUO ZIW Cc]  (2) apex do Bejsdosog uasaplimsan LN    (,) apex vabinarssBA OCW  (,} Uayhpuaaa ver BuiGiaaysian ua vaBoudo YEN    (,) 100}Spues anesHeay 37/4LKW ——  (L) {Wapog ul) ayy used 97/31W ———  (L) doovajem uadwag VZIDEVIN e « «  (g) anys uasietig GEN ak  (¢) (loo)Spues) Jayinp Uaslezig DEW/IN OW    {1} uaaa BSPIOOM SUBIË DOOZ BIEN LL)    (,) aynosdoo7    (6) 8L0z Sane907— se         epueben         U9OA BSPIOOM BLOZ HeOozePIEA SY    0000000637</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>