<b>Bijsluiter</b>. De hyperlink naar het originele document werkt niet meer. Daarom laat Woogle de tekst zien die in dat document stond. Deze tekst kan vreemde foutieve woorden of zinnen bevatten en de opmaak kan verdwenen of veranderd zijn. Dit komt door het zwartlakken van vertrouwelijke informatie of doordat de tekst niet digitaal beschikbaar was en dus ingescand en vervolgens via OCR weer ingelezen is. Voor het originele document, neem contact op met de Woo-contactpersoon van het bestuursorgaan.<br><br>====================================================================== Pagina 1 ======================================================================

<pre>    NATURA 2000-GEBIED: WOOLDSE VEEN (064)  VERSLAG VELDBEZOEK DD. 25 AUGUSTUS 2020    Aanwezig namens Provincie:  Aanwezig namens beheerder  Overige aanwezigen:    Datum en tijd veldbezoek: 31 augustus 2021 09.00 — 13.00h    Doel  Het bevoegd gezag (provincie Gelderland) legt samen met beheerder(s) jaarlijks een veldbezoek af in het  Wooldse veen. Het doel van het bezoek is na te gaan of de (stikstofgevoelige} habitattypen in het Natura  2000-gebied zich ontwikkelen volgens verwachting, zoals is beschreven in het Beheerplan Natura 2000  Wooldse veen. Dit in het licht van de uitgevoerde en voorgenomen maatregelen en het te verwachten  effect op omvang en kwaliteit van de habitattypen. Het veldbezoek beperkt zich daarbij tot zichtbare  ontwikkelingen en vormt een aanvulling op de overige monitoring die in het gebied plaatsvindt.    Bijlagen:  e Bijlage 1: Looproute met habitattypekaart met looproute  e Bijlage 2: Looproute met maatregelenkaart    Habitattypen en doelstellingen:  In het Wooldse veen komen 3 habitattypen voor:  e Actieve Hoogvenen H7110A  e Herstellende Hoogvenen H7120  e _ Heischrale graslanden H6230  Voor alle drie de habitattypen gelden instandhoudingsdoelstellingen. Het habitattype Herstellende hoogve-  nen komt over een groot oppervlakte voor, de andere twee over een klein oppervlak (zie bijlage 1).    Programma 2021:   In overleg met de beheerder is een programma opgesteld. De looproute, bezochte locaties, ligging van de  habitattypen en maatregelen worden getoond in bijlage 1 en 2. In september 2019 is begonnen met de her-  stelmaatregelen aan de noord- en noordwestzijde van het gebied langs de Kuipersweg. De gebiedsdelen  waar maatregelen zijn uitgevoerd zijn bezocht. Vervolgens is het hoogveen via het vlonderpad van noord  naar zuid doorkruist, waarbij het Heischrale grasland en Herstellende hoogveen zijn bezocht, waardoor een  goede indruk van de staat is verkregen. Gezien de kwetsbaarheid van het habitattype Actief hoogveen is dit  habitattype dit jaar niet bezocht. Wel is in 2021 een nieuwe veldkartering van het habitattype in het Wooldse  Veen uitgevoerd.    Deelnemers:    Dit jaar hebben EN Borken) iii ( Bezirksrgierung Münster), als vertegen-  woordiger van het Duitse deel van het hoogveengebied, deelgenomen aan het veldbezoek.    Opzet rapportage:   De bevindingen worden hieronder per habitattype en herstelmaatregel weergegeven. Naast de bevindingen  in het veld is in dit verslag tevens gebruik gemaakt van gemeten grond- en oppervlaktewaterpeilen, die te-  vens onderdeel uitmaken van de procesmonitoring. Deze gegevens zijn met toestemming van Natuurmonu-  menten geraadpleegd bij het Waterweb.         0000000383</pre>

====================================================================== Einde pagina 1 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 2 ======================================================================

<pre>    BEVINDINGEN HABITATTYPEN    Habitattype Actieve hoogvenen (H7110A)   Het habitattype Actieve hoogvenen is dit jaar niet bezocht. Actieve hoogvenen zijn zeer kwetsbaar, waardoor  het niet wenselijk is om dit habitattype elk jaar te bezoeken. Bovendien is de locatie door de natte omstan-  digheden moeilijk te bereiken. In 2019 is het habitattype voor het laatst bezocht, in dat jaar was het habitat-  type nog in goede staat. Er was wel een risico dat de drijvende acrotelm door het lage waterpeil aan de  bodem zou vastgroeien, om vervolgens bij hogere waterpeilen in de winter te verdrinken. Volgens de be-  heerder is dit gelukkig niet of in zeer beperkte mate gebeurt en heeft het habitattype de drie droge jaren  redelijk tot goed doorstaan. De nieuwe veldkartering in opdracht van het Ministerie heeft uitgewezen dat  het areaal Actief Hoogveen tussen 2013 en 2021 is toegenomen van 0,25 naar 0,39 ha. Dat is uitbreiding van  bestaande locaties, maar ook is op een nieuwe plek het habitattype tot ontwikkeling gekomen.   Om de staat van dit habitattype in het veld te beoordelen zal dit habitattype in 2022 opnieuw bezocht wor-  den (Aktie allen).    nen - ei    Foto 1: Actief hoogveen met veenmossen, lavendelheide, kleine veenbes, dopheide en veenpluis (Foto: Marcel Gutter).    Habitattype Herstellende hoogvenen (H7120):   Neerslagtekort in 2021:   Tijdens het veldbezoek in 2020, dat eveneens eind augustus plaatsvond, bedroeg het geaccumuleerd neer-  slagtekort vanaf 1 april in het Wootd 180-210 mm! In 2021 was met name het voorjaar en de zomer vrij nat  waardoor het neerslagtekort in het Wooldse veen slechts 30- 60 mm bedroeg (zie Figuur 1 - links). Landelijk  gezien was het neerslagtekort lager dan de mediaan, waarmee het zomerhalfjaar in 2021 wat natter was dan  normaal, maar niet eens extreem nat (zie Figuur 1 — rechts). Met het betrekkelijk kleine neerslagtekort in  september 2021 lijkt er een einde te zijn gekomen aan de serie van drie extreem droge jaren 2018-2020.         0000000384</pre>

====================================================================== Einde pagina 2 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 3 ======================================================================

<pre>    Neerslagtekort    In het tydvak:  1 apni 2021 Lm  6 september 2021    A _ Wooldse veen    50 km    gevast op 027.08 2071 OB ATUT  ne FORT RNA    Neerslagtekort (mm)    300    Neerslagtekort in Nederland in 2021    Landelyk gemiddelde over 13 stations    Sta droogste jaren  —_ Tedaan  ——_  recorsjaar 1976  jaar 2018  maximum (1906-20201  jaar 2021. actueel 53 mm    venen 15-daagse verwachting met  midden van verdekng: 64 mm    apnl mei juli augustus september    cc KNME bepewerst 22 ca fe RATT    Figuur 1: Links: regionale verdeling van het neerslagtekort vanof 1 april 2021 per 6 september; rechts landelijk gemiddelde Neerslagte-    kort vanaf 1 april 2021 (bron: KNMI droogtemonitor).    Effect van de droogte op de grondwaterstand in het veen:  Het effect van het vrij natte voorjaar en zomer van 2021 op het waterpeil van het veengebied is te zien in de  meetreeksen van onderstaande peilbuizen (zie Figuur 2 en Figuur 3}:   e B018 op korte afstand ten zuiden van het actieve hoogveen,   e BO0S in het herstellende hoogveen in het lager gelegen compartiment,   e _BO013 in het herstellende hoogveen in het nog lager gelegen compartiment,   @ P024 het waterpeil bij de stuw in het laagste compartiment.    Figuur 2: Ligging gepresenteerde peilbuizen         0000000385</pre>

====================================================================== Einde pagina 3 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 4 ======================================================================

<pre>    BOOSA _BO13A         Gevels van ZE-Li Alli tet 22-18-2221    Figuur 3: Grondwaterpeil in het Wooldse veen vanaf de plaatsing van de damwanden in 2012.    Uit het peilverloop van het grondwater is te zien dat in de hoogveenkern bij B018 de hoogste peilen worden  gemeten. Het grondwaterpeil steeg hier na de plaatsing van de damwanden in 2012 in de winter tot ca. 48,50  m. +NAP en zakte tot in de zomer niet veel dieper dan 48,30 m. +NAP: een fluctuatie van ca. 20 cm. Dit is  ideaal voor herstel van het hoogveen. Vanaf 2018 stijgt het grondwater in de winter met moeite tot 48,40  m. +NAP en zakt het in de zomer tot ca. 47,90 m. +NAP: een fluctuatie van 50 cm! Pas in februari 2021 was  het veenwaterpeil weer aangevuld tot een peil van ca. 48,45 +NAP en bleef vervolgens tot aan eind juni op  dit peil. Dit peil is nog steeds ca. 5 cm lager dan in de jaren 2012 — 2017. Dit is waarschijnlijk het gevolg van  het irreversibel inklinken van het veen in de droge periode 2018-2020. De veengroei lijkt 5-10 cm te zijn  teruggezet.    Waterpeilen bij de 5 stuwen:  Om in het veld een indruk te krijgen van de waterpeilen in de verschillende compartimenten worden elk jaar  de peilschalen bij de 5 stuwen afgelezen (zie Tabel 1). In de tabel is te zien dat het waterpeil met name in de  lagere compartimenten (locatienr 15 en 19) in 2021 zeer sterk is gestegen (respectievelijk 50 en 62 cm).  Tabel 1: Tijdens de veldbezoeken aan het Wooldse veen afgelezen waterpeilen bij de stuwen in de 5 compartimenten   compartiment | locatienr. |waterpeil tijdens veldbezoek (m. +NAP)   23-8-2018 27-8-2019 25-8-2020 31-8-2021  4787 | 480 | na    48 |   | ona | 4780 | 47,0   | ona | 435 | 47,40 |   | 4733 | 493 | 43 | 48 |    Staat van het habitattype Herstellende hoogvenen:   Het herstellend hoogveen is in hetzelfde veenputje, dat ook in 2020 is bezocht, visueel geïnspecteerd vanaf  het Vlonderpad (locatie 10). In dit veenputje was het hoogveen zich, na het aanbrengen van de damwanden  in 2012, zeer goed aan het herstellen. Putjes die tot 2012 verdroogd en zwart waren (geen vegetatie), waren  in de periode 2012-2017 in 5 jaar geleidelijk geheel begroeid met veenmossen. Dit was in 2019 in het veen-  putje goed te zien aan een berkentak die tijdens het afzetten van de opslag in het putje was gevallen. De tak  was in 2018 nog bedekt onder 10 cm veenmos. In de 5 jaren herstel was het levende veenmos dus al mini-  maal 10 cm gegroeid. Tijdens het veldbezoek in 2020 was het veenmos in het veenputje over een diepte van         0000000386</pre>

====================================================================== Einde pagina 4 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 5 ======================================================================

<pre>    10 cm uitgedroogd en deels afgestorven (zie Foto 2 — links). De 10 cm veengroei was dus na drie droge jaren  weer tenietgedaan. Ook werd het veenmos aangetast door het paddenstoeltje Veenmosgrauwkop.    Tijdens het veldbezoek in 2021 was het veenmos in de veenputjes langs het vlonderpad weer frisgroen en  was er plaatselijk open water zichtbaar (zie Foto 2 — rechts). Dit wijst er op dat de veenmosbegroeiing in het  veenputje zich weer heeft hersteld. Het voorkomen van open water wijst er wel op dat de veenmosgroei  plaatselijk is achtergebleven bij de stijging van de waterstand. Wanneer de natte omstandigheden komende  jaren in stand blijven, zal het veen weer aangroeien en zullen ook deze stukjes water met veenmossen ver-  landen.    Foto 2: Links: verdroogde en deels afgestorven veenmossen in het veenputje langs het vlonderpad (locatie 10) in de droge zomer van  2020; rechts hetzelfde veenputje in de natte zomer van 2021 met fraai veenmos (Spagnum fallax) en waterveenmos (Spagnum cuspi-  datum). In dezelfde veenput groeiden ook kleine veenbes, witte waterbies en veenpluis.    Verdronken veenmos in laagste compartiment:   Evenals vorig jaar is het verdronken veen onderin het laagste compartiment in Duitsland bij locatie 17 be-  zocht (zie Foto 3). Om voldoende tegendruk te geven tegen het grondwater in de hoger gelegen comparti-  menten, is het waterpeil in het laagste compartiment aan de zuidoostzijde van het Wooldse veen in 2012  bewust hoger gestuwd dan het sterk ingeklonken maaiveld. Hierdoor is de vegetatie in het laagste zuidelijke  deel verdronken en grotendeels afgestorven. Om zoveel mogelijk water vast te houden in dit compartiment  is het waterpeil in dit compartiment in 2021 maximaal opgezet, waardoor de peilschaal geheel onder water  stond (zie peilverloop in meetpunt PO24 in Figuur 3). De beheerder maakt hier de keuze om het water in de  hoger gelegen compartimenten (met actief hoogveen) zo min mogelijk te ontwateren. Deze keuze betekent  echter dat in het zuidelijke deel van het laagste compartiment het water te hoog staat voor veenherstel. Het  in 2018 voorgenomen deskundigenoverleg over mogelijkheden om de vegetatie in dit deel van het veen te  herstellen heeft nog niet plaatsgevonden. Natuurmonumenten zal hiervoor het initiatief nemen. Deze actie  is doorgeschoven naar 2022. Dit overleg zal ook aandacht moeten besteden aan de relatie tussen vegetatie-  herstel en de eutrofiering door ganzen in het zuidelijk deel van het laagste compartiment.         0000000387</pre>

====================================================================== Einde pagina 5 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 6 ======================================================================

<pre>    Foto 3: Verdronken veen in het laagste deel van het laagste compartiment bij locatie 12    Habitattype Heischrale graslanden (H6230):   Aan de noordflank van het Wooldse veen bevindt zich een zone die op de habitattypekaart is aangegeven  als heischraal grasland (locatie 9). Hier worden o.a. soorten als dopheide, struikheide, klokjesgentiaan en  tormentil aangetroffen (zie Foto 4). De toestand van het heischraal grasland is volgens de beheerder stabiel  sinds de kartering in 2006. Ook het aantal klokjesgentianen is niet afgenomen, maar lijkt eerder te zijn toe-  genomen. De provincie is momenteel bezig met het opstellen van een nieuwe habitattypenkaart (T1 kaart).    Foto 4: Vegetatie op locatie 9; op basis van de TO-kaart is dit een Heischraal grasland met o.a. dopheide, struikheide en klokjesgenti-    BEVINDINGEN HERSTEL MAATREGELEN    Verwijderen opslag in herstellend hoogveen (M4A/M4B)   Geconstateerd wordt dat in grote delen van het Herstellend hoogveen berken weer hoog opgeslagen zijn.  Het verwijderen van de opslag blijkt frequenter nodig dan verwacht in het Natura 2000 beheerplan. De be-  heerder zal de berkenopslag weer laten verwijderen in 2021 of 2022.         0000000388</pre>

====================================================================== Einde pagina 6 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 7 ======================================================================

<pre>    Actie Natuurmonumenten   Verder wordt geconstateerd dat in delen van het veen waar het hoogveenherstel verder gevorderd is (door  vermoedelijke een betere watersituatie), er veel minder sprake is van (hoge) berkenopslag.(zie Foto 5, ge-  nomen vanuit de uitkijktoren richting noord).    Foto 5: Zicht op hoogveencompartiment 1 vanaf de uitkijktoren. Het hoogveen voor de uitkijktoren is bijzonder nat, waardoor de ber-  ken opslag in de natte zomer van 2022 vrij beperkt is.    Aan de zuidzijde van het raster bij locatie 8 zijn kansen voor herstel van heischrale vegetaties. Omdat dit deel  van de dekzandrug buiten het raster ligt, is hier geen opslag verwijderd.    De beheerder zal de situatie nader bekijken en indien nodig een aannemer inhuren om opslag in het veen  en op de dekzandrug buiten het raster bij locatie 8 te verwijderen (Aktie Natuurmonumenten).    rs Bd 7    Foto 6: In de minder natte delen van het Herstellend hoogveen is de berkenopslag in het Herstellend hoogveen echter ín 3 maanden    zeer snel gegroeid (zie achtergrond; cl.         0000000389</pre>

====================================================================== Einde pagina 7 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 8 ======================================================================

<pre>    Drukbegrazing en lokaal plaggen (M6/M13):   De afgelopen jaren heeft in het noordelijke deel van het Herstellend hoogveen met hierin o.a. het heischraal  grasland en de herstelde noordwestelijke slenk drukbegrazing met schapen en enige geiten plaatsgevonden.  De drukbegrazing vindt in juni plaats op het moment dat o.a. klokjesgentiaan nog niet in knop staat en dus  niet wordt begraasd. Dit beheer is de afgelopen jaren succesvol geweest. Schapen hebben de ontwikkeling  van grassen geremd en geiten hebben opslag van berk verminderd of voorkomen. De beheerder heeft dit  jaar door organisatorische oorzaken geen drukbegrazing toegepast. Een van de problemen met drukbegra-  zing is dat deze voor het Wooldse veen en andere schrale gebieden vooral in juni noodzakelijk is. De rest van  het jaar zijn er onvoldoende gronden beschikbaar voor de kudde. Dit leidt er o.a. toe dat het in de praktijk  voor de herder moeilijk is om het herstellend hoogveen in de juiste maand te begrazen. De beheerder gaat  op zoek naar een oplossing voor de drukbegrazing. Wellicht kan samen met SBB een oplossing gevonden  worden aangezien SBB ook nadenkt over schapenbegrazing in dit deel van de Achterhoek. Aktie Natuurmo-  numenten.    Inrichting noord-oostelijke lagg-zone   Het bos in de slenk van de noordelijke lagg-zone bij locatie 7 is in het najaar van 2019 verwijderd. De strooi-  seliaag is afgeschraapt en de tussenliggende greppels zijn vervolgens gedempt door een dun laagje van de  bovengrond in de greppels te schuiven. Hier is een takkenhoop blijven liggen. Ideale plaats voor opwarmende  Gladde slang. Door het aanbrengen van een foliescherm wordt de zandbodem niet tanger ontwaterd door  de sloten aan de noordzijde van de Kuipersweg en bij de woning aan de oostzijde.    EN  da kN EEn  Foto 7: Zicht op hoogveencompartiment 1 vanaf de uitkijktoren. Het hoogveen voor de uitkijktoren is bijzonder nat, waardoor de berken  opslag in de natte zomer van 2022 vrij beperkt is.         0000000390</pre>

====================================================================== Einde pagina 8 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 9 ======================================================================

<pre>    Foto 8: Locatie 6: geplagde bos. (Foto:    In het beheerplan is de verwachting uitgesproken dat de vroeger aanwezige lagg-zone in deze slenk onder  invloed van nattere omstandigheden en lokale kwel vanuit de veenkern zal worden hersteld. Tijdens het  veldbezoek was de vegetatie op de bodem van de slenk, 2 jaar na inrichting, nog vrij open (zie Foto 9). On-  derin de slenk stond een waterlaag van 10-20 cm. Volgens de beheerder heeft er de hele zomer een kleine  waterstroom vanuit de slenk door de duiker onder de Kuipersweg naar het noorden gestroomd. Dit wijst er  op dat de slenk hydrologisch goed functioneert.    Foto 9: Twee jaar na inrichting is de noordoostelijke slenk meer begroeid met o.a. veldrus. Tijdens het veldbezoek stond er in het cen-  trum water. De beheerder heeft de hele zomer stroming via de duiker naar het noorden waargenomen. Dit wijst er op dat de slenk    hydrologisch goed functioneert (oo i.    In de Gebiedsanalyse is aangegeven dat het huidige habitattype Heischraal grasland, dat zich aan de zuidzijde  van de dekzandrug bevindt, op de lange termijn door de nattere en zuurdere omstandigheden vermoedelijk  zal verdwijnen en onderdeel gaat uitmaken van de hoogveenrand. Op andere plekken op de gradient zal naar  verwachting ruimte komen voor nieuwvestiging van Heischraal grasland, voornamelijk in de noordelijke en  noordwestelijke lagg-zone. Tijdens het veldbezoek is deze verwachting al voorzichtig bevestigd door het         0000000391</pre>

====================================================================== Einde pagina 9 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 10 ======================================================================

<pre>    aantreffen van de eerste heischrale soorten (pilzegge, tormentil, stekelbrem) op de zuidflank van de her-  stelde slenk (zie Foto 10). Deze soorten zijn afkomstig uit de zaadbank.    Foto 10: Op de kale bodem van de zuidelijke flank van de noordoostelijke lagg zone zijn dopheide, struikheide, dwergzegge, tormentil  en stekelbrem ontkiemd uit de zaadbank    Inrichting noordwestelijke randzone (lagg-zone)   De noordwestelijke lagg-zone is in 2019 ingericht door verwijderen van een deel van het bos, afschrapen van  de strooisellaag, dempen rabatten, plaggen van de bemeste bovengrond in de graslanden, het herstellen van  een deels afgegraven dekzandrug, dempen van sloten en greppels, afsluiten van drainage, verondiepen  Wooldse waterleiding en aanbrengen van een duiker onder de Kuipersweg waardoor de lagg-zone kan af-  wateren richting de graslanden aan de noordzijde van de Kuipersweg. In het oostelijke deel van de lagg-zone  is in het beheerplan de verwachting uitgesproken dat zich hier een gradiënt vanaf de hogere dekzandrug met  natte heide, via heischrale- en/of blauwgraslandvegetaties naar trilveen in het laagste deel, zullen ontwikke-  len. In de westelijke flank zijn wellicht ontwikkelingen richting blauwgrasland mogelijk.    Geplagde grasland:   Tijdens het veldbezoek was de lagg-zone vrijwel geheel geïnundeerd (zie Foto 12). De laagte kon alleen langs  de randen worden bezocht, waarbij de laarzen vrijwel volliepen (waterlaag ca. 0,25 m, tot 0,4 m). In het  centrum van de laagte bedroeg de waterdiepte tijdens het veldbezoek naar verwachting ca. 0,5 — 0,6 m.  Alleen de hoger gelegen westflank stond nog gedeeltelijk plas-dras. Door de diepe inundatie kon de vegetatie  in het geplagde deel van de lagg-zone niet worden bekeken.         0000000392</pre>

====================================================================== Einde pagina 10 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 11 ======================================================================

<pre>    Het vernattende effect van de maatregelen lijkt op deze locatie zo effectief te zijn, dat zich hier mogelijk  nattere vegetaties eerder dan verwacht zullen ontwikkelen. Het is in ieder geval zeer positief dat het water  in de lagg-zone tegendruk gaat bieden aan de hoogveenkern, die zich direct aan de oostzijde van de dek-  zandrug bevindt. Hierdoor wordt de hoogveenkern minder kwetsbaar voor droge jaren en kan deze verder    groeien.    N ‘fd 7 4 Be in St 2    Foto 12: Zicht vanaf de geinundeerde herstelde noordwestelijke lagg zone vanaf de herstelde dekzandrug bij locatie 2 na vrij nat voor-    jaar en zomer van 2022 gn.    Welke vegetaties zich uiteindelijk in de noordwestelijke lagg-zone zullen ontwikkelen, zal in de toekomst  blijken. Mogelijk zullen zich in de lage delen trilvenen ontwikkelen. Dit is niet zeker; in de droge zomer van  2020 stond het grondwater in het laagste deel van de lagg-zone nog 1 meter onder maaiveld. Dit kan er op  wijzen dat de waterstand in de lagg-zone komende jaren nog sterk zal fluctueren, wat remmend werkt op de  vorming van trilveen.         Verwijderde bos aan zuidzijde lagg-zone:    0000000393</pre>

====================================================================== Einde pagina 11 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 12 ======================================================================

<pre>    In het zuidelijke deel van de lagg-zone bij locatie 3 stond in de laagste delen ca. 40 cm water, waardoor dit  deel nog net met laarzen bereikbaar was. De pH van het inundatiewater was 4,7 en de EGV was 33 mS/cm,  hetgeen er op wijst dat hier nu vooral regenwater stagneert met betrekkelijk weinig invloed van basenhou-  dend grondwater. Hier is een beginnende veenontwikkeling waargenomen met verschillende veenmossen,  pilzegge, zwarte zegge en veldrus, hetgeen wijst op een mogelijke ontwikkeling richting een zeggenmoeras.  In het plas-dras deel van de westelijke deel van de geplagde graslanden bij locatie 2 is o.a. moeraskartelblad  aangetroffen. Deze is waarschijnlijk afkomstig van maaisel dat hier vanuit Willink Weust is verspreid.    Foto 13: Vegetatieontwikkeling in het zuidelijke deel van de lagg-zone waar in 2019 bos is verwijderd, strooisel afgeschraapt en rabat-    greppels zijn gedempt (foto:    Weglekken water uit lagg-zone:   Na de neerslag afgelopen maanden liep er water vanuit de lagg-zone via de verondiepte Wooldse waterlei-  ding weg naar het zuidwesten. In overleg met de Provincie is daarom een gronddam aangebracht in de veron-  diepte Wooldse waterleiding (indicatief bij locatie 18). Ook stroomde er water over de verondiepte berm-  greppel van de Lammersweg naar het noorden (locatie 19 indicatief). Het water erodeerde het ingebrachte  zand, waardoor deze sloot weer ontwaterend dreigt te worden. In overleg met de Provincie is de situatie  weer hersteld.    Beheer graslanden ten noorden van de Kuipersweg:  De graslanden ten noorden van de Kuipersweg waren tijdens het veldbezoek nog niet gemaaid, waarschijnlijk  doordat de percelen te nat waren om te maaien.    OVERIGE BEVINDINGEN:    Sloot in landbouwgebied ten zuiden van foliescherm aan de Duitse zijde:   Bij locatie 16 is de gronddam in de sloot aan de zuidzijde van de foliedam door de Duitse beheerder verwij-  derd. Dit is gedaan om ongewenste recreanten te verhinderen om de foliedam vanuit het zuiden te betreden.  Het nadeel van het weghalen van de dam is echter, dat de sloot aan de zuidzijde van de foliedam het zand-  pakket onder de gliedelaag van het zuidelijke deel van het veen ontwatert. Het terugleggen van de gronddam  op die locatie is niet wenselijk omdat dan alsnog recreanten de foliedam zullen betreden. Kreis Borken zal  daarom kijken of het niet mogelijk is om de sloot meer naar het zuidwesten in het bosgebied af te dammen.  Deze dam zal vanaf het pad niet te zien zijn, waardoor er weinig risico is op toename van de recreatie vanuit  de Duitse zijde. Aktie Kreis Borken    Onderzoek veenmosenting:  Natuurmonumenten deelt mee dat het voorgenomen onderzoek naar de mogelijkheden voor het enten van  veenmos in het grasland in Duitsland ten zuiden van de grote veendijk is ingediend als onderdeel van een         0000000394</pre>

====================================================================== Einde pagina 12 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 13 ======================================================================

<pre>    groter onderzoek door de Wageningen Universiteit. Dit onderzoek vindt nu op een andere locatie plaats.  Natuurmonumenten zoekt een mogelijkheid om dit onderzoek in een grensoverschrijdend project voor  hoogveenherstel onder te brengen. Aktie Natuurmonumenten    Gezamenlijk grensoverschrijdende visie voor het Wooldse veen en Burlo-Vardingholter Venn met Duitse  beheerders:   Tijdens eerdere veldbezoeken is de wens geuit om het initiatief te nemen, om in samenwerking met de  Duitse beheerders van het hoogveengebied, tot een samenhangend en grensoverschrijdende lange termijn  visie/afstemming voor het Waooldse veen en Burlo-Vardingholter Venn te komen. Met name aan de Duitse  kant van het hydrologische invloedgebied van het hoogveengebied liggen nog verdere herstelmogelijkheden.  Dit gaat dan vooral over verwijderen van bomen in het veengebied zelf en het dempen van sloten en vernat-  ten van de gronden ten zuiden van het huidige veengebied. Het opstellen van een gemeenschappelijke visie  zal door de provincie in het te actualiseren Natura 2000 beheerplan (tweede beheerplanperiode) worden  opgenomen als maatregel. Als eerste dient een werkdag te worden georganiseerd waarbij we de huidige  kennis over functioneren en ecologie van het gebied op een rij zetten. Het is een eerste bouwsteen om te  komen tot een gemeenschappelijke visie voor de lange termijn. Aktie provincie.    Natuurmonumenten geeft aan dat grensoverschrijdende samenwerking ook speelt bij andere veengebieden  zoals het Aamsveen, Witte veen en het Haakbergerveen. Wellicht dient de grensoverschrijdende samenwer-  king op grotere schaal te worden opgepakt.    Faunawaarnemingen:    Bij aankomst vloog er een visarend in het gebied. Op het vlonderpad zijn meerdere zonnende levendbarende  hagedissen waargenomen.    Foto 14: Zonnende hagedis op het vlonderpad (foto:    CONCLUSIES:    De ontwikkeling van de habitattypen in het Wooldse Veen is conform verwachting zoals beschreven  in het beheerpian Natura 2000   Het habitattype Herstellende hoogvenen lijkt de drie achtereenvolgende droge jaren dankzij de eer-  der genomen vernattingsmaatregelen (damwanden en folieschermen) redelijk te hebben door-  staan. Het habitattype heischraal grasland vertoont geen visueel zichtbare achteruitgang door ver-  droging. Het Actieve hoogveen is dit jaar niet bezocht.         0000000395</pre>

====================================================================== Einde pagina 13 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 14 ======================================================================

<pre>    ACTIEPUNTEN 2021    1.    De beheerder bekijkt de noodzaak om de berkenopslag in het Herstellend hoogveen ook in 2021  weg te halen. Hierbij betrekt hij ook de opslag aan de zuidzijde van het raster bij de noordwestelijke  slenk, waar kansen aanwezig zijn voor herstel van heischrale vegetaties. Aktie Natuurmonumenten.  Er wordt gezocht naar een oplossing voor het voortzetten van de drukbegrazing op het noordelijke  deel van het Herstellend hoogveen en Heischraal grasland en noordwestelijke slenk. Aktie Natuur-  monumenten.   Kreis Borken onderzoekt of het mogelijk is de opstuwing van de sloot aan de zuidzijde van het folie-  scherm te herstellen. Om ongewenste bezoekers van het veengebied te ontmoedigen is hier de dam  în de sloot weggehaald, die afstroming van oppervlaktewater in de graslanden aan de zuidzijde van  de dam verhinderde. Kreis Borken zal de mogelijkheden onderzoeken om een gronddam aan te  brengen in de sloot in het bosgebied bovenstrooms van de weggehaalde dam. Aktie: Kreis Borken.  Er is door de provincie een aanzienlijk budget vrijgemaakt voor herstel van de kaden en damwan-  den. Hierdoor is herstel op korte termijn mogelijk. Het is nog niet duidelijk wat de beste methode is  om de damwanden te herstellen. In verschillende veengebieden is ervaring opgedaan met verschil-  lende herstelmethoden: in het veen ingegraven folieschermen en houten damwanden (Platowood),  zanddijken met leemtalud, etc.). Voorbeelden zijn o.a. Engberdijksvenen, Fochteloërveen, Maria-  peel, etc. Provincie organiseert half dagdeel om ervaringen van andere beheerders uit te wisselen.  Actie Provincie. Natuurmonumenten levert lijstje met adressen en telefoonnummers aan. Actie  Natuurmonumenten.   Om een visuele indruk te krijgen van de staat van het habitattype Actief hoogveen en het effect van  de drie achtereenvolgende droge jaren is het wenselijk om dit habitattype in 2022 te bezoeken.  Aktie Eelerwoude, volgend jaar op de agenda.   Om tijdens het veldbezoek in 2022 een beter beeld te krijgen van het waterpeil in het bovenste  stuwcompartiment is het wenselijk om ook de stuw bij locatie 12 af te lezen. Aktie Eelerwoude,  volgend jaar op de agenda   In het kader van het procesmonitoringsprogramma dienen er nog twee peilbuizen te worden aan-  gebracht in de noordelijke en noordwestelijke lagg-zone. Aktie Natuurmonumenten.    NOG NIET UITGEVOERDE ACTIEPUNTEN 2020    1.    De provincie Gelderland gaat in het te actualiseren beheerplan (tweede periode) als maatregel op-  nemen dat samen met de Nederlandse en Duitse beheerders een gemeenschappelijke en grens-  overschrijdende lange termijn visie zal worden opgesteld. Zo kan het Wooldse veen nog verder  worden hersteld als hier ook gronden aan de Duitse zijde bij worden betrokken. Actie Provincie.  Deskundigenoverleg over de mogelijkheden om het veen in het zuidelijke deel van het geïnun-  deerde laagste compartiment te herstellen. Aktie Natuurmonumenten.    Overige actiepunten van verslag van 2019 zijn uitgevoerd.         Dit verslag is vastgesteld door:    Handtekening Handtekening    (datum)    (datum)    0000000396</pre>

====================================================================== Einde pagina 14 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 15 ======================================================================

<pre>    Bijlagen    0000000397</pre>

====================================================================== Einde pagina 15 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 16 ======================================================================

<pre>    Bijlage 1: looproute en bezochte locaties en habitattypen    £              Legenda  @ _Nummenn 1g 2021  mason Looproute 2021  LJ satura 2000 grens Wooldse veen  Habitattypen  H6230. Heschrale graslanden    | H7110A. Acbeve hoogvenen (hoogveeniendschap)    H7120, Herstellende hoogvenen  Luchtfoto         RSE EE mete T are nom         0000000398</pre>

====================================================================== Einde pagina 16 =================================================================

<br><br>====================================================================== Pagina 17 ======================================================================

<pre>    Bijlage 2: looproute en bezochte locaties en herstelmaatregelen         Uearwone    0000000399</pre>

====================================================================== Einde pagina 17 =================================================================

<br><br>