Adviezen Gezondheidsraad, 2009

In twee vandaag aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uitgebrachte adviezen beoordeelt de Gezondheidsraad de gevolgen van blootstelling aan ascorbinezuur (vitamine C) en waterstof- en natriumfluoride voor de vruchtbaarheid en voor de ontwikkeling van het nageslacht. De bevindingen van de commissie zijn geformuleerd in de door de Europese Unie gekozen terminologie en dienen als uitgangspunt voor de wettelijke classificatie als reproductietoxische stof.

In twee vandaag aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid uitgebrachte adviezen beoordeelt de Gezondheidsraad de gevolgen van blootstelling aan ascorbinezuur (vitamine C) en waterstof- en natriumfluoride voor de vruchtbaarheid en voor de ontwikkeling van het nageslacht. De bevindingen van de commissie zijn geformuleerd in de door de Europese Unie gekozen terminologie en dienen als uitgangspunt voor de wettelijke classificatie als reproductietoxische stof.

Op 15 december 2009 heeft de Commissie Wet bevolkingsonderzoek (WBO) een positief advies uitgebracht aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over een vergunningaanvraag van het EMGO-Instituut van het VU medisch centrum te Amsterdam. De aanvraag betreft een wetenschappelijk onderzoek naar de opsporing en behandeling van osteoporose in de huisartspraktijk. Voor dit gerandomiseerde experiment worden 20 000 vrouwen van 65 jaar en ouder uitgenodigd door hun huisarts.

Zijn biologisch geteelde levensmiddelen gezonder dan voedsel dat op gangbare wijze wordt geproduceerd? Minister Verburg van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit stelde deze kwestie aan de orde naar aanleiding van de uitkomsten van het onderzoeksproject ‘Biologisch gezonder?’, uitgevoerd onder auspiciën van het Louis Bolk Instituut. De Gezondheidsraad zet in een vandaag verschenen briefadvies aan de minister uiteen dat daarvoor tot nu toe geen duidelijke wetenschappelijke aanwijzingen bestaan. Twee zaken krijgen nadere aandacht. Ten eerste zou het verdere onderzoek zich volgens de raad vooral moeten richten op de voedingskundige samenstelling van diverse soorten levensmiddelen. Ten tweede is het belangrijk om na te gaan in hoeverre gezonde en duurzame voedingspatronen parallel lopen.

Protonentherapie lijkt op het terrein van de moderne radiotherapie een veelbelovende ontwikkeling. Nader onderzoek, gekoppeld aan de behandeling van patiënten, moet uitwijzen voor welke tumoren de positieve verwachtingen (beter behandelresultaat, minder bijwerkingen) gerechtvaardigd zijn. Wordt besloten om in Nederland faciliteiten in te richten voor protonentherapie, dan is een strak gereguleerde introductie gewenst. Na een dergelijk besluit duurt het overigens nog enkele jaren voordat een protonenfaciliteit in ons land volledig operationeel kan zijn. Dit staat in het signalement Protonenbestraling dat de Gezondheidsraad vandaag heeft aangeboden aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Medische onderwerpen en kennisgebieden die commercieel niet aantrekkelijk zijn, dreigen achter te blijven bij onderwerpen en kennisgebieden waarmee wel geld te verdienen valt. Dat blijkt uit diverse case studies die de Gezondheidsraad beschrijft in een ethisch signalement. Hierin wordt uitgelegd welke mechanismen verantwoordelijk zijn voor de dreigende scheefgroei van de medische kennis.

Om onderzoeksinstituten op het gebied van de volksgezondheid in staat te stellen effectief gebruik te maken van Europese subsidieregelingen, zou de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport er goed aan doen financieel bij te springen. Dit schrijft de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) in het vandaag verschenen advies ‘Boter bij de vis. Over matching van Europese subsidies voor gezondheidsonderzoek’.

Op 23 november 2009 hebben de Gezondheidsraad en het RIVM deskundigen geraadpleegd over de dosering van vaccin tegen influenza A/H1N1 2009. Naar aanleiding daarvan bevestigt de Gezondheidsraad zijn eerdere conclusie dat de werkzaamheid van vaccinatie zo groot en zo breed mogelijk moet zijn. Daarom moet worden vastgehouden aan een vaccinatieschema bestaande uit twee doses, voor de eigen bescherming van de gevaccineerden of ter bescherming van de aan hen toevertrouwde kwetsbare personen.

Wereldwijd voltrekken zich grote veranderingen in ons leefmilieu. Onderzoekers van Maastricht University, het Erasmus MC en het RIVM hebben het afgelopen jaar in kaart gebracht wat dit voor Nederland betekent. De Gezondheidsraad onderschrijft hun conclusie dat Nederland niet buiten schot blijft, maar gelukkig heeft Nederland voldoende potentieel om via beleid en onderzoek de gezondheidsgevolgen in toom te houden. Dit staat te lezen in het signalement Mondiale milieu-invloed op onze gezondheid dat 24 november is aangeboden aan de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.

De kans ooit gedurende het leven darmkanker te krijgen, is 4 tot 5 procent. De vijfjaarsoverleving (een maat voor genezing) is ongeveer 60 procent. Doordat darmkanker een langdurig voorstadium heeft dat relatief eenvoudig is te herkennen en behandelen, levert screening een aanzienlijke gezondheidswinst op. In het advies dat de minister voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport 17 november in ontvangst neemt, adviseert de Gezondheidsraad iedere man en vrouw in de leeftijdscategorie 55-75 jaar een tweejaarlijks screening op darmkanker te laten ondergaan op basis van de iFOBT (immunochemische Fecaal Occult Bloed Test).

In juli 2009 heeft het International Agency for Research on Cancer (IARC) de classificatie van het gebruik van bruiningsapparatuur die ultraviolette (UV) straling uitzendt (zonnebanken) aangepast van ‘waarschijnlijk kankerverwekkend voor mensen’ naar ‘kankerverwekkend voor mensen’. In een briefadvies dat op 12 november 2009 is uitgebracht aan de bewindslieden van VROM en VWS geeft de Gezondheidsraad een nadere toelichting op de achtergrond en betekenis van de herziene IARC-classificatie en van de wetenschappelijke kennis over effecten van UV-straling. Daarbij bespreekt de raad niet alleen de negatieve effecten van blootstelling aan UV-straling, waarbij de nadruk op de vorming van huidkanker ligt, maar ook een belangrijk positief effect: de vorming van vitamine D.

Ziekenhuizen nieuwe stijl willen niet alleen optimale zorg leveren, maar hun patiënten ook een helende omgeving bieden. Kunnen ziekenhuizen bouwkundig zo worden ingericht dat patiënten er inderdaad sneller beter worden en zich prettiger voelen? En zo ja, welke architectonische kenmerken en andere omgevingsvariabelen doen er dan vooral toe? Deze twee vragen staan centraal in het signalement Het ziekenhuis als helende omgeving dat vandaag (10 november 2009) wordt aangeboden aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

De Gezondheidsraad en het RIVM hebben de situatie rond de pandemie van het griepvirus opnieuw beoordeeld; dit heeft geleid tot een aantal aanvullingen op de eerder gedane adviezen. Omdat er steeds meer aanwijzingen zijn dat zwangeren bij griep in de laatste maanden problemen kunnen krijgen met de ademhaling, is het advies om alle zwangeren te vaccineren vanaf de vierde maand. Vanwege de verhoogde kans op complicaties bij jonge kinderen wordt vaccinatie aanbevolen voor huisgenoten van babies tot en met vijf maanden en voor alle kinderen van zes maanden tot en met vier jaar. Voor alle doelgroepen zijn voor optimale bescherming twee vaccindoses nodig.

De Gezondheidsraad en het RIVM hebben op verzoek van de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een aantal aanvullende vragen over vaccinatie tegen influenza A/H1N1 2009 beantwoord. Het aanvullende advies is het vaccin ook beschikbaar te stellen aan gezonde zwangere vrouwen vanaf de vierde maand van de zwangerschap. Verder adviseren de deskundigen om twee vaccindoses te handhaven.

Mede naar aanleiding van een advies van de Gezondheidsraad (8 mei 2009) heeft de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) vaccins tegen influenza A/H1N1 2009 besteld. Deze vaccins kunnen ingezet worden om de pandemie te bestrijden, zodra ze in het najaar beschikbaar komen. Vooruitlopend op de levering van de vaccins heeft de minister de Gezondheidsraad en het RIVM-CIb op 20 juli 2009 om een gezamenlijk advies gevraagd hoe de vaccins in te zetten, voor welke doelgroepen, en – in het geval van schaarste – welke prioritaire volgorde daarbij aangehouden zou moeten worden. Dat advies wordt hierbij gegeven.

Wat is een autismespectrumstoornis? Komt het vaker voor dan vroeger? Welke aanpak is gewenst om kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een dergelijke stoornis zo goed mogelijk te laten functioneren in het gezin, onderwijs, en werk? Deze vragen komen – naast andere – aan bod in een advies dat de Gezondheidsraad vandaag aanbiedt aan de ministers voor Jeugd en Gezin, van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de staatssecretarissen van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, en van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

In twee vandaag aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangeboden adviezen beoordeelt de Gezondheidsraad de gevolgen van blootstelling aan ammoniak en aan aluminium (inclusief aluminiumverbindingen) voor de vruchtbaarheid en voor de ontwikkeling van het nageslacht. De bevindingen van de subcommissie Classificatie Reproductietoxische stoffen zijn geformuleerd in de door de Europese Unie gekozen terminologie en dienen als uitgangspunt voor de wettelijke classificatie als reproductietoxische stof.

In twee vandaag aan de minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid aangeboden adviezen beoordeelt de Gezondheidsraad de gevolgen van blootstelling aan ammoniak en aan aluminium (inclusief aluminiumverbindingen) voor de vruchtbaarheid en voor de ontwikkeling van het nageslacht. De bevindingen van de subcommissie Classificatie Reproductietoxische stoffen zijn geformuleerd in de door de Europese Unie gekozen terminologie en dienen als uitgangspunt voor de wettelijke classificatie als reproductietoxische stof.

Op 18 december 2008 heeft de minister van VWS de Gezondheidsraad om advies gevraagd over aanpassing van de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO) op enkele onderdelen. In het vandaag uitgebrachte advies doet de Commissie WBO voorstellen tot wijziging van de definitie van bevolkingsonderzoek en de omschrijving van de vergunningplichtige categorieën in de WBO om knelpunten bij de toepassing van de WBO op de praktijk van ongerichte screening tegen te gaan. De commissie acht het van belang dat burgers worden beschermd tegen vormen van ongerichte screening die een gevaar kunnen vormen voor hun lichamelijke of geestelijke gezondheid.

Op 29 april 2009 heeft de minister van VWS de Gezondheidsraad om een spoedadvies gevraagd over vaccinatie tegen Mexicaanse griep. Op 8 mei heeft de Commissie Vaccinatie bij grieppandemie het gevraagde advies uitgebracht. In het advies worden de verschillende opties die daarbij mogelijk zijn wetenschappelijk becommentarieerd. Het advies sluit af met enkele overwegingen met betrekking tot zorgvuldige uitvoering van een eventuele vaccinatiecampagne.

Op het gebied van microvoedingsstoffen (vitamines, mineralen en spoorelementen) is de Europese wet- en regelgeving volop in ontwikkeling. Belangrijkste doelen zijn: zorgen voor voldoende inname van deze stoffen én zorgen voor een beperkt risico op een inname hoger dan de vastgestelde veilige bovengrens van de verschillende microvoedingsstoffen. Volgens de commissie Microvoedingsstoffen van de Gezondheidsraad volstaat een gevarieerde voeding volgens de Richtlijnen Goede Voeding voor het merendeel van de algemene, gezonde bevolking. Een suppletieadvies of verrijking van voedingsmiddelen is volgens de commissie alleen wenselijk wanneer er duidelijk sprake is van gezondheidswinst. Daarom vindt zij dat alleen bepaalde risicogroepen (altijd als aanvulling op een gevarieerde voeding) extra foliumzuur of vitamines D, K of B12 nodig hebben. Dit schrijft de Gezondheidsraad in het vijfde advies over microvoedingstoffen dat vandaag wordt aangeboden aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.

Bevorder dat ouderen zolang mogelijk zelfredzaam kunnen zijn en focus daarbij niet alleen op het bestrijden van ziekte, maar ook op het bevorderen van functioneren. Ga uit van mogelijkheden die niet alleen in onderzoek effectief zijn gebleken, maar die ouderen zelf ook in hun leven kunnen en willen inpassen. Bij het ouder worden winnen persoonlijke keuzes aan belang. Als men met dit alles rekening houdt, kan preventie bij ouderen nog veel goeds opleveren, voor de oudere zelf en voor de samenleving. Om zover te komen, moet er echter nog heel wat gebeuren. Dit schrijft de Gezondheidsraad in het vandaag aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aangeboden advies Preventie bij ouderen: focus op zelfredzaamheid.

Dit advies betreft een vergunningaanvraag in het kader van de WBO voor een experimenteel onderzoek naar de haalbaarheid van bevolkingsonderzoek naar darmkanker (colorectaal carcinoom). Deze zogenoemde COCOS-studie (Colonoscopy or Colonography for Screening) heeft primair tot doel de opkomst en opbrengst van twee screeningsmethoden met elkaar te vergelijken op basis van prerandomisatie: (optische) coloscopie en CT-colografie (virtuele coloscopie). De COCOS-trial duurt tweeënhalf jaar en is een gemeenschappelijk project van het Academisch Medisch Centrum te Amsterdam en het Erasmus Medisch Centrum te Rotterdam. De coloscopie-onderzoeksarm zal, zo is het plan, tevens deel uitmaken van de internationale screeningstrial NordICC naar het effect van het eenmalig aanbieden van screening met coloscopie op de incidentie en stefte aan darmkanker. Het advies van de Commissie WBO aan de minister van VWS over het voorgestelde project is voorwaardelijk positief.

Hoogspanningslijnen en de ziekte van Alzheimer

Tijdens of na een zwangerschap kunnen vrouwen antistoffen maken tegen rode bloedcellen van het (ongeboren) kind. Deze antistoffen kunnen leiden tot afbraak van de rode bloedcellen van de foetus en de pasgeborene, en dat kan ziekte of zelfs de dood tot gevolg hebben. De afgelopen jaren zijn de mogelijkheden toegenomen om antistofvorming tegen te gaan. Nederlands onderzoek in het kader van het project Opsporing en Preventie Zwangerschapsimmunisatie (het OPZI-project) heeft hieraan een aanzienlijke bijdrage geleverd. De implicaties van die ontwikkelingen vormen de basis voor het advies van de Gezondheidsraad dat vandaag door de minister van VWS in ontvangst is genomen.

Met echoscopisch onderzoek zijn veel afwijkingen of ziekten van de foetus al tijdens de zwangerschap vast te stellen. Enkele daarvan kunnen al voor de geboorte worden gecorrigeerd of behandeld. Over de medisch-wetenschappelijke ontwikkelingen op dit gebied publiceerde de Gezondheidsraad vorig jaar een overzicht (‘Foetale therapie: update van de stand van de wetenschap’). In aanvulling daarop ontvangt de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport vandaag een signalement over de ethische en juridische aspecten van foetale therapie.

Wereldwijd maken veel mensen zich zorgen over mogelijke gezondheidseffecten van blootstelling aan elektromagnetische velden afkomstig van een toenemend aantal bronnen in huis en op het werk. De Commissie Elektromagnetische velden van de Gezondheidsraad volgt de wetenschappelijke ontwikkelingen op dit gebied nauwgezet en brengt vandaag het vijfde Jaarbericht Elektromagnetische velden uit. Geconcludeerd wordt dat geen enkel kwalitatief hoogwaardig onderzoek tot op heden wijst op gezondheidsproblemen door blootstelling aan radiofrequente velden in de woonomgeving (meestal afkomstig van mobiele telefoniesystemen of draadloze computernetwerken). Wel is er een verband aangetoond tussen gezondheidsklachten en de veronderstelling blootgesteld te worden aan elektromagnetische velden.

Mannen met een mutatie in het borstkankergen BRCA1 of BRCA2 hebben een vergrote kans op het krijgen van prostaatkanker. Hoe groot deze kans precies is; of het gaat om een agressieve vorm van prostaatkanker; en welke rol PSA-screening kan hebben, zijn de belangrijkste onderzoeksvragen van een internationale studie, genaamd IMPACT, van het Britse Institute of Cancer Research. Nederland kan een grote bijdrage aan IMPACT leveren, dankzij de registatie van de Stichting Opsporing Erfelijke Tumoren. Om dit deelonderzoek uit te kunnen voeren heeft de afdeling Klinische Genetica van het LUMC een vergunning gevraagd in het kader van de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO). De Commissie WBO van de Gezondheidsraad heeft de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport een positief advies gegeven over de vergunningaanvraag.

De minister vroeg advies over een vergunningaanvraag voor een onderzoek naar het aanbieden van de GezondheidsRisicoTest (GRT) in zestien huisartspraktijken. De GRT behelst een interactieve vragenlijst op internet, waarmee deelnemers kunnen nagaan of zij een vergrote kans hebben om bepaalde ziektes te krijgen en of er aanleiding is voor verder onderzoek. Deze vorm van getrapte screening verkeert in een testfase en omvat nu achtentwintig aandoeningen en vijf leefstijlmodules. De Commissie WBO stelt vast dat het in de aanvraag beschreven project deels vergunningplichtig bevolkingsonderzoek betreft en tevens wetenschappelijk onderzoek. Zij oordeelt dat de vergunningplichtige onderdelen van het project in zijn huidige vorm niet voldoen aan de wettelijke eis van wetenschappelijke deugdelijkheid; één van de criteria op grond waarvan vergunning moet worden geweigerd. Om deze reden adviseert de commissie de minister de gevraagde vergunning niet te verlenen.

In juni 2008 gaf minister Klink aan ZonMw de opdracht een vierde preventieprogramma voor te bereiden. Aansluitend bij de opdrachtbrief van de minister formuleerde de Raad voor Gezondheidsonderzoek (RGO) 'enige aanvullende opvattingen' over een viertal onderwerpen die volgens de raad bij de voorbereiding van het preventieprogramma aandacht verdienen: translationeel preventie-onderzoek, methodologische innovatie, screening en de systematische evaluatie van de uitkomsten van het preventieprogramma. De voorzitter van de RGO verwoordde ze in een briefadvies dat vandaag aan de minister van VWS is aangeboden.