Adviezen Gezondheidsraad, 2018

De vaccinatie tegen meningokokken C en W is effectief, geeft weinig bijwerkingen en zorgt voor groepsbescherming. De Commissie Vaccinaties van de Gezondheidsraad adviseert om deze vaccinatie voor 14-jarigen toe te voegen aan Rijksvaccinatieprogramma en de vaccinatie op een leeftijd van 14 maanden te behouden. Vaccinatie tegen meningokokken B zit niet in het Rijksvaccinatieprogramma. Om tegen type B te beschermen is aan ander soort vaccin nodig. Dit vaccin is beschikbaar, maar het is nog onvoldoende bekend hoe effectief het is. Wel is bekend dat het hoge koorts kan veroorzaken, vooral bij zuigelingen. De mate van groepsbescherming is naar verwachting beperkt. De commissie adviseert daarom om dit vaccin niet op te nemen in het Rijksvaccinatieprogramma. De gezamenlijke, verbindende notitie van Zorginstituut en Gezondheidsraad kunt u hieronder downloaden. Bij dit advies is ook een korte video gemaakt (zie onder).

Vanaf 2019 wordt aan zwangere vrouwen vaccinatie tegen kinkhoest aangeboden. Als een moeder gevaccineerd is, is haar kind vanaf de geboorte ook beschermd. Daardoor kan de eerste vaccinatie worden uitgesteld en het aantal doses worden verminderd van drie naar twee. De Commissie Vaccinaties van de Gezondheidsraad concludeert dat deze aanpassing voor de meeste kinderen leidt tot een gelijkwaardige bescherming tegen kinkhoest en de andere ziekten waartegen gelijktijdig gevaccineerd wordt. Bij enkele uitzonderingsgroepen bestaat wel een hoger risico op infectie als de eerste vaccinatie wordt uitgesteld. De commissie adviseert daarom om voor deze uitzonderingsgroepen een ander vaccinatieschema te hanteren met drie doses.

Dat alcoholconsumptie leidt tot risicovol gedrag en gezondheidsrisico’s met zich meebrengt is bekend. Jongeren zijn extra kwetsbaar. Niet alleen lopen ze sneller een alcoholvergiftiging op, ook zijn hun hersenen nog volop in ontwikkeling. De Commissie Alcohol en hersenen van de Gezondheidsraad heeft breed geïnventariseerd wat in de wetenschap bekend is over de invloed van alcoholconsumptie op de hersenen van jongeren. Er zijn aanwijzingen dat de hersenstructuur zich afwijkend ontwikkelt bij jongeren die drinken. Ook ziet de commissie in wetenschappelijk onderzoek aanwijzingen dat op jonge leeftijd drinken samenhangt met het risico op een alcoholprobleem op latere leeftijd: hoe vaker jongeren drinken of hoe jonger ze zijn als ze beginnen met drinken, hoe hoger het risico.

Voor het zorgvuldig vaststellen van de dood bij orgaandonatie na euthanasie bestaat formeel nog geen protocol. De Gezondheidsraad adviseert om het eDCD-protocol aan te houden. Dat is het protocol voor het vaststellen van een onomkeerbare stilstand van hart en bloedsomloop na het staken van mechanische beademing. Hoewel er verschillen zijn tussen orgaandonatie na euthanasie en het eDCD-scenario, is er geen wetenschappelijke grond om voor het vaststellen van de dood een ander protocol te hanteren. De Gezondheidsraad adviseert om bij orgaandonatie na euthanasie het eDCD-protocol aan te houden voor het vaststellen van de circulatiestilstand, de daarna in acht te nemen observatietijd, en het uiteindelijk vaststellen van de dood.

2,4-Dichloor-1-nitrobenzeen wordt onder meer gebruikt als intermediair in de synthese van pigmenten, pesticiden en medicinale drugs. 1,4-Dichloor-2-nitrobenzeen wordt gebruikt als intermediair in de synthese van pigmenten, pesticiden en UV-absorbers. De Subcommissie Classificatie carcinogene stoffen van de Gezondheidsraad adviseert beide stoffen te classificeren als ‘verondersteld kankerverwekkend voor mensen’ (gevarencategorie 1B). Er zijn onvoldoende gegevens beschikbaar om te bepalen of de stoffen het erfelijk materiaal in cellen blijvend kunnen veranderen. De commissie adviseert daarom om ze voor mutageniteit niet te classificeren.

4,4’-Methyleenbis(2-chlooraniline), kortweg MOCA, wordt hoofdzakelijk gebruikt als verhardingsmiddel bij het vervaardigen van producten van gietbare urethaanrubber. Het is een kankerverwekkende stof die directe schade kan veroorzaken aan het genetisch materiaal van mensen. Het streven is het aantal extra gevallen van kanker als gevolg van beroepsmatige blootstelling aan dergelijke stoffen te beperken tot 4 per 100.000. Het verbodsrisiconiveau is 4 op 1000. De Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad heeft geschat welke luchtconcentraties overeenkomen met deze risiconiveaus. Ze komt respectievelijk op 0,026 milligram (mg)/per kubieke meter (m3) en 2,6 mg/m3. De commissie adviseert om er rekening mee te houden dat ook opname van MOCA via de huid kan bijdragen aan het risico op kanker.

Het Universitair Medisch Centrum Utrecht en het Radboud Universitair Medisch Centrum willen een onderzoek doen naar de samenhang tussen sport en coronaire atherosclerose (kransslagaderverkalking). Voor dat onderzoek is op grond van de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO) een vergunning vereist. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad heeft de vergunningaanvraag getoetst aan de WBO. De commissie is van oordeel dat het onderzoek wetenschappelijk deugdelijk is en dat het nut opweegt tegen de risico’s. De proefpersoneninformatie beoordeelt de commissie als niet neutraal genoeg en onvolledig. De commissie adviseert de staatssecretaris van VWS de vergunning te verlenen onder de voorwaarde dat de proefpersoneninformatie wordt aangepast.

Isocyanaten zijn uitgangsmaterialen voor polyurethaan, dat onder meer wordt gebruikt in lakken, kleefmiddelen en purschuim. Blootstelling tijdens het werk kan leiden tot allergische klachten aan de luchtwegen. Het streven is om het extra risico daarop te beperken tot 1%. De Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad heeft geschat welke luchtconcentratie overeenkomt met dat risiconiveau. Voor di- en triisocyanaten (isocyanaten met twee of drie NCO-groepen) adviseert ze een concentratie van 0,1 µg NCO/m3. NCO staat voor de reactieve groep die in alle soorten isocyanaten voorkomt. De commissie adviseert er ook rekening mee te houden dat blootstelling aan di- en triisocyanaten via de huid kan bijdragen aan het ontwikkelen van allergische klachten.

De afdeling Public Health van het Erasmus MC wil een proefbevolkingsonderzoek uitvoeren waarbij met een PSA-test wordt gescreend op prostaatkanker. Voor dat onderzoek is op grond van de Wet op het bevolkingsonderzoek (WBO) een vergunning vereist. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad heeft de vergunningaanvraag getoetst aan de WBO. Zij concludeert dat het niet voldoende wetenschappelijk deugdelijk is en niet voldoet aan de regels voor medisch handelen. Ook weegt het nut niet op tegen de risico’s. De commissie adviseert de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) daarom om de vergunning niet te verlenen.

De Gezondheidsraad heeft bij de evaluatie van de voedingsnormen voor volwassenen gebruikgemaakt van de normen die de Europese voedselautoriteit EFSA heeft opgesteld. Voor het merendeel van de vitamines en mineralen kunnen de voedingsnormen van EFSA worden overgenomen. Voor een aantal voedingsstoffen adviseert de raad een andere norm vanwege de specifieke Nederlandse situatie of een andere weging van de stand van wetenschap. Er volgen nog adviezen over voedingsnormen voor zuigelingen, kinderen, zwangere vrouwen en vrouwen die borstvoeding geven, over de veilige bovengrenzen en de voedingsnormen voor eiwitten, koolhydraten en vetten.

Jaarlijks zijn er naar schatting 133.000 nieuwe besmettingen met hepatitis E-virus. De belangrijkste bron van besmetting is consumptie van varkensvlees. Maar ook via bloedproducten kan het virus worden overgebracht. Voor gezonde mensen leidt het virus meestal niet tot ziekte. Mensen met een leveraandoening of een verzwakt immuunsysteem kunnen echter ernstig ziek worden. Juist mensen die bloedproducten ontvangen lopen risico op ernstiger klachten. Daarom is het volgens de Gezondheidsraad van belang donorbloed te blijven testen op hepatitis E-virus. Dit beleid kan heroverwogen worden als er effectieve maatregelen zijn om besmetting via de voedselketen terug te dringen.

De afdeling Huisartsgeneeskunde van het AMC Amsterdam wil een onderzoek doen bij vrouwen die voor een uitstrijkje naar de huisartsenpraktijk komen in het kader van het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker. Hiervoor krijgen alle vrouwen die deelnemen aan het bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker een vragenlijst voorgelegd. Vrouwen die roken krijgen het advies te stoppen en een aanbod voor stopondersteuning. Doel van het onderzoek is te bezien hoe effectief dit is. Ook wordt de koppeling van een dergelijke interventie aan een bestaand bevolkingsonderzoek geëvalueerd. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad adviseert de staatssecretaris van VWS de vergunning voor het onderzoek te verlenen, onder een aantal voorwaarden.

De Maastricht Studie is een uitgebreid bevolkingsonderzoek naar diabetes mellitus type 2, hart- en vaatziekten en andere chronische aandoeningen. Het Maastricht UMC+ wil binnen die studie de samenhang tussen leververvetting en -fibrose en diabetes type 2 onderzoeken. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad adviseert de staatssecretaris van VWS de vergunning voor het deelonderzoek te verlenen onder de voorwaarde dat potentiële deelnemers vooraf adequaat worden geïnformeerd over de mogelijke gevolgen van deelname aan het onderzoek.

Medische expertsystemen kunnen artsen ondersteunen bij bijvoorbeeld het opstellen van een diagnose, prognose of behandelplan. In theorie kan dat leiden tot betere zorg, maar in de praktijk hebben de systemen de beloftes nog niet waargemaakt. Artsen kunnen het raadplegen van de systemen als een inefficiënte onderbreking van hun werk beschouwen of ten onrechte vertrouwen op een foute uitkomst. De komst van expertsystemen roept bovendien ethische vragen op. Hoe is bijvoorbeeld vast te stellen of een systeem het best mogelijke advies geeft voor een individuele patiënt als de werking van het systeem niet transparant is? Voor een verantwoorde verdere ontwikkeling doen ontwikkelaars, artsen, patiënten en beleidsmakers er goed aan stil te staan bij deze kwesties en daarbij de lessen uit de praktijk mee te nemen.

Vrachtwagenchauffeurs en buschauffeurs die het gezichtsvermogen in een oog verliezen mogen volgens de Europese rijbewijsrichtlijn niet meer beroepsmatig rijden. In de Nederlandse Regeling Eisen Geschiktheid 2000 (REG2000) staat sinds 1994 een uitzonderingsregel: deze chauffeurs kunnen onder bepaalde voorwaarden, waaronder een gunstig afgelegde rijtest, geschikt worden verklaard voor een geografisch beperkt rijbewijs. De commissie adviseert de minister van IenW om bij de Europese Commissie te pleiten voor een soepeler regeling voor deze chauffeurs. De vaste Commissie Rijgeschiktheid ziet geen reden om beroepschauffeurs na het verlies van het gezichtsvermogen in één oog hun rijbewijs af te nemen.

De Gezondheidsraad heeft het geneesmiddel fenytoïne onder de loep genomen. Fenytoïne is een synthetisch geneesmiddel. Het wordt voornamelijk gebruikt tegen epileptische aanvallen, maar soms ook bij hartritmestoornissen. Mensen die werkzaam zijn in de farmaceutische industrie, in apotheken of in ziekenhuizen kunnen tijdens hun werk in aanraking komen met fenytoïne. Daar kunnen ze nadelige effecten van ondervinden. Dit advies past in een reeks adviezen waarin de Gezondheidsraad op verzoek van de minister van SZW de effecten van stoffen op de voortplanting beoordeelt.

Op hogere leeftijd neemt de kans op gezondheidsproblemen toe. Langer doorwerken kan dan lastig zijn. Met maatregelen als sporten op het werk of workshops voor loopbaanontwikkeling kunnen mensen ondersteund worden bij het langer doorwerken. De Gezondheidsraad adviseert in te zetten op dergelijke maatregelen. Dat vraagt wel om maatwerk. De gezondheidstoestand van ouderen is namelijk heel divers. Mensen krijgen vaker te maken met verschillende aandoeningen tegelijk naarmate ze ouder worden en er zijn verschillen in gezondheid tussen hoogopgeleiden en laagopgeleiden. De Gezondheidsraad adviseert om te onderzoeken of flexibele vormen van pensionering beter aansluiten bij de diversiteit in gezondheid bij oudere werkenden.

Er is meer onderzoek nodig om te achterhalen wat effectieve interventies zijn om ouderen langer thuis te laten wonen. Vooral in het sociale domein liggen onbenutte kansen. Het wetenschappelijk onderzoek dat tot nu toe gedaan is, heeft weinig significante uitkomsten opgeleverd. Dit onderzoek richtte zich vooral op medische interventies. Bovendien was de doelgroep vaak te heterogeen en waren de gebruikte onderzoeksmethoden niet altijd geschikt. Nieuw onderzoek zou zich vooral moeten richten op ouderen met weinig hulpbronnen (zoals een beperkt sociaal netwerk), ouderen die kampen met tijdelijke kwetsbaarheid door bijvoorbeeld een ziekenhuisopname of verlies van een partner en zeer kwetsbare ouderen die afhankelijk zijn van intensieve thuiszorg.

Het Universitair Medisch Centrum in Groningen (UMCG) wil actieve werving voor een online-leefstijlprogramma om het risico op dementie te verlagen (DEMIN) vergelijken met passieve werving. Ook wil de aanvrager onderzoeken wat het effect is van het leefstijladvies op de leefstijlfactoren die samenhangen met het risico op dementie. De commissie is van oordeel dat het te verwachten wetenschappelijk nut van de zogenoemde DEMIN-studie relatief gering is en dat direct bewijs dat dementie te voorkomen is met een betere leefstijl ontbreekt. Het onderzoek kan echter wel de gezondheid van deelnemers bevorderen en enig positief effect op het risico op dementie is wel te verwachten. Daarom adviseert de commissie de staatssecretaris van VWS om een vergunning te verlenen, onder een aantal voorwaarden. De belangrijkste voorwaarden zijn dat potentiële deelnemers goed geïnformeerd worden over de voor- en nadelen van het onderzoek en dat er geen cognitietesten worden afgenomen. Deelnemers zouden de cognitietesten ten onrechte kunnen opvatten als een diagnostische test voor dementie.

Een goede ouder-kindrelatie is van belang voor de ontwikkeling van kinderen. Interventies kunnen ouders sensitiever maken en de gehechtheid van kinderen positief beïnvloeden, maar de effecten zijn bescheiden. Het is alleen zinvol om interventies ter verbetering van de ouder-kindrelatie in te zetten bij specifieke doelgroepen. Dit geldt ook voor interventies om kindermishandeling te voorkomen. Van belang is dat daarbij gekozen wordt voor interventies waarvan de effectiviteit is onderzocht. Bij dit advies is een factsheet gepubliceerd.

In een circulaire economie wordt zo veel mogelijk hergebruikt en zo min mogelijk afval geproduceerd. Daar is onder andere een flinke opschaling van recycling voor nodig. Als gevaarlijke stoffen via recycling terechtkomen in bijvoorbeeld speelgoed of voedselverpakkingen, kan dat schadelijke effecten hebben op de gezondheid van mensen. De Gezondheidsraad signaleert mogelijkheden om de circulaire economie zodanig vorm te geven dat gezondheidsrisico’s zo veel mogelijk voorkomen worden.

Er zijn al langer aanwijzingen dat kinderen die in de buurt hoogspanningslijnen wonen een hogere kans hebben om leukemie te krijgen dan andere kinderen. Mogelijk heeft dat te maken met de magnetische velden die de lijnen opwekken. Uit een analyse van de nu beschikbare onderzoeksgegevens concludeert de Gezondheidsraad dat niet bewezen is dat magnetische velden de oorzaak zijn, maar dat er wel aanwijzingen zijn voor een oorzakelijke verband. Een voorzorgsbeleid rondom hoogspanningslijnen blijft daarom nodig. De raad geeft de staatssecretaris van IenW in overweging om het voorzorgsbeleid uit te breiden naar ondergrondse elektriciteitskabels en andere bronnen van langdurige blootstelling aan magnetische velden uit het elektriciteitsnetwerk, omdat magnetische velden niet tegengehouden worden door bodem of bouwmaterialen.

In Nederland zijn ongeveer 20.000 mensen besmet met hiv. Hoewel het aantal nieuwe besmettingen is verminderd door condoomgebruik, regelmatig testen en vroege behandeling, komen er jaarlijks ongeveer 800 nieuwe infecties bij. PrEP kan helpen dit aantal verder omlaag te brengen. Van belang is dat de juiste doelgroep wordt bereikt (mannen die seks hebben met mannen) en dat het middel trouw wordt geslikt. Ook goede medische begeleiding is belangrijk, om voorlichting te geven over een juist gebruik, te controleren op bijwerkingen en regelmatig te testen op hiv en andere soa’s. De Gezondheidsraad adviseert de verstrekking van PrEP na vijf jaar te evalueren. Bij dit advies is ook een korte video gemaakt (zie onder).

Mensen met ME/CVS zijn langere tijd substantieel beperkt in hun functioneren. De behandeling kan niet gericht zijn op de oorzaken van de ziekte, omdat daarover nog weinig bekend is. Onderzoek is daarom geboden, naar oorzaken, diagnose en behandeling. Verder voelen patiënten zich niet serieus genomen, wat niet goed is voor hun herstel. Hun beperkingen worden ook niet altijd erkend bij de beoordeling van aanspraken op inkomens-, zorg- en andere voorzieningen. De Gezondheidsraad beveelt aan dat zorgverleners worden bijgeschoold en medische beoordelaars erkennen dat ME/CVS gepaard gaat met substantiële beperkingen.

Jaarlijks komen zo’n 2.600 tot 5.600 ouderen in het ziekenhuis terecht met een pneumokokkenlongontsteking en ongeveer 1.800 met invasieve pneumokokkenziekte. Gemiddeld overlijdt 15% van deze patiënten. Door vaccinatie kan dit aantal ziekenhuisopnames en sterfgevallen aanzienlijk verminderen. Daarom adviseert de Gezondheidsraad ouderen van 60 tot en met 75 iedere vijf jaar te laten vaccineren met het vaccin PPV23. Deze vaccinatie voorkomt lang niet alle ziekte door pneumokokken, maar brengt ook nauwelijks risico’s met zich mee en is kosteneffectief. Dit schrijft de raad aan de staatssecretaris van VWS. De gezamenlijke, verbindende notitie van Zorginstituut en Gezondheidsraad kunt u hieronder downloaden.

Er bestaan in de maatschappij veel zorgen over de gezondheidsrisico’s van wonen in de buurt van veehouderijen. Uit onderzoek blijkt dat mensen die in de buurt van veehouderijen wonen vaker luchtwegproblemen hebben, maar het is niet duidelijk wat daar de oorzaak van is. Recente onderzoekgegevens bevestigen eerdere bevindingen dat mensen die in de buurt van veehouderijen wonen vaker een verminderde longfunctie hebben en een verhoogd risico op longontsteking. Maar het is nog steeds niet duidelijk of er sprake is van een oorzakelijk verband. Daarvoor is het aantal kwalitatief goede onderzoeken te beperkt.

Uit oogpunt van kwaliteit van zorg zou protonentherapie bij kinderen alleen toegestaan moeten worden in een ziekenhuis. De behandeling vereist absoluut stilliggen, waarvoor een deel van de kinderen onder narcose gebracht moet worden. Er bestaat dan een klein risico op complicaties, waarbij de nabijheid van een intensive care van belang is. Daarnaast vraagt optimale zorg dat de behandeling plaatsvindt in een multidisciplinair behandelcentrum, waar een vast team klaarstaat voor de kinderen en hun ouders en goede psycho-sociale begeleiding aanwezig is.

Op verzoek van de minister van IenW heeft de Gezondheidsraad geadviseerd over de rijgeschiktheid van bestuurders in rijbewijsgroep 1 die hersteld zijn na een eenmalige psychotische episode. Tot twee jaar na hun psychose zijn deze bestuurders alleen rijgeschikt voor privégebruik. Een deel van hen kan daardoor niet deelnemen aan het arbeidsproces. De minister is voornemens hen de mogelijkheid te geven om op basis van een gunstig psychiatrisch rapport ook geschikt te kunnen worden verklaard voor beperkt beroepsmatig gebruik: maximaal vier uur per dag en uitgezonderd beroepsmatig personenvervoer (bijvoorbeeld als taxichauffeur) en het onder toezicht doen besturen van derden (bijvoorbeeld rijles geven). De vaste commissie Rijgeschiktheid van de Gezondheidsraad heeft geen bezwaar tegen dat voornemen.

Luchtverontreiniging levert een belangrijke bijdrage aan ziekte en sterfte. Alleen al blootstelling aan fijnstof is verantwoordelijk voor zo’n 4% van de ziektelast in Nederland. Na roken (13%) behoort luchtverontreiniging daarmee tot één van de belangrijkste risicofactoren, in dezelfde orde van grootte als overgewicht (5%) en weinig lichamelijke activiteit (3-4%). De lucht is een stuk schoner geworden, maar er is nog aanzienlijke gezondheidswinst te behalen. Om dat te bereiken moet de luchtkwaliteit nog verder verbeteren dan de Wereldgezondheidsorganisatie adviseert. Dat vergt ambitieuze plannen van de overheid. De Gezondheidsraad adviseert de staatssecretaris van IenW prioriteit te geven aan het terugdringen van de concentraties fijnstof en stikstofdioxide afkomstig van wegverkeer (vooral dieselvoertuigen) en het aanpakken van de uitstoot van ammoniak vanuit de veehouderij.