Adviezen Gezondheidsraad, 2020

Mensen van 60 jaar en ouder hebben het grootste risico op ernstige ziekte en sterfte door COVID-19. De werkzaamheid van het vaccin van BioNTech/Pfizer is boven verwachting goed bij ouderen. Daarom adviseert de raad zo veel mogelijk van dit vaccin te reserveren voor deze groep en de vaccinatie te starten bij de oudsten. Dit sluit aan bij het eerdere strategie-advies van de raad. Een beperkt deel van het vaccin zou ingezet kunnen worden bij zorgmedewerkers om kwetsbare ouderen te beschermen en continuïteit van zorg te waarborgen. De commissie denkt dat het vaccin van AstraZeneca, dat volgens de huidige planning in het eerste kwartaal van 2021 in een grote hoeveelheid wordt verwacht, uitkomst kan bieden voor alle zorgmedewerkers.

Op 24 december 2020 bracht de Gezondheidsraad voor Europees Nederland en de BES-eilanden (Bonaire, Sint Eustatius en Saba) het advies COVID-19-vaccinatie: BioNTech/Pfizer uit. Net als bij het advies Strategieën voor COVID-19-vaccinatie heeft de Gezondheidsraad gekeken wat dit betekent voor de CAS-landen (Curaçao, Aruba en Sint Maarten). De Gezondheidsraad concludeert dat het advies over BioNTech/Pfizer ook op die landen van toepassing is.

In 2018 adviseerde de Gezondheidsraad mensen tussen de 60 en 80 jaar eens in de vijf jaar vaccinatie aan te bieden tegen pneumokokken. Naar aanleiding daarvan is een programma opgezet, het Nationaal Programma Pneumokokkenvaccinatie Volwassenen (NPPV). Dat programma voorzag erin om vanaf najaar 2020 te gaan vaccineren, waarbij telkens mensen van 60, 65, 70 en 75 een uitnodiging zouden krijgen. In het voorjaar van 2020 vroeg de staatssecretaris van VWS aan de raad of de COVID-19-pandemie aanleiding zou moeten zijn het NPPV aan te passen. De Gezondheidsraad adviseerde om bij de uitvoering van het programma voorrang te geven aan de oudste mensen, omdat die het meest kwetsbaar zijn. De staatssecretaris heeft het advies overgenomen, waardoor in 2020 en 2021 alle 70- tot 79-jarigen vaccinatie aangeboden krijgen tegen pneumokokken. Nu adviseert de raad om de komende jaren door te gaan met de herziene uitvoering van het NPPV. Een herbeoordeling is zinvol als de gehele groep 60- tot 80-jarigen eenmaal een uitnodiging voor pneumokokkenvaccinatie heeft gehad en de eerste vijfjaarlijkse herhalingen nodig zijn of als er nieuwe vaccins beschikbaar zijn gekomen.

Methylisobutylketon wordt onder meer gebruikt als synthetische geurstof en als oplosmiddel in verven en lakken. De Gezondheidsraad heeft beoordeeld of er aanwijzingen zijn dat methylisobutylketon kankerverwekkend is. De raad concludeert dat het bewijs beperkt is en adviseert methylisobutylketon te classificeren in gevarencategorie 2: stoffen die ervan verdacht worden kankerverwekkend te zijn voor mensen. Ook heeft de Gezondheidsraad beoordeeld of er aanwijzingen zijn dat methylisobutylketon mutageen is, dat wil zeggen dat de stof het erfelijke materiaal in cellen blijvend kan veranderen. Daar zijn onvoldoende aanwijzingen voor. Daarom beveelt de raad aan om methylisobutylketon niet te classificeren als mutageen in geslachtscellen.

Op 19 november 2020 heeft de Gezondheidsraad geadviseerd om de beperkte hoeveelheid vaccins tegen COVID-19 die in eerste instantie beschikbaar zullen zijn, in te zetten voor het verminderen van ernstige ziekte en sterfte. De Gezondheidsraad adviseert om die strategie, waarbij mensen boven de 60 jaar en medische risicogroepen als eersten gevaccineerd worden, ook toe te passen op Curaçao, Aruba en Sint Maarten (CAS-landen). Net als in Europees Nederland en op Bonaire, Sint Eustatius en Saba (BES-eilanden) is de ziektelast onder deze groepen momenteel het grootst. Er is een aantal specifieke factoren waarmee rekening gehouden moet worden in de CAS-landen. Zo zijn de informatiesystemen in de gezondheidszorg in de CAS-landen mogelijk onvoldoende ingericht om medische risicogroepen te identificeren. De Gezondheidsraad adviseert om in dat geval groepen te selecteren op basis van leeftijd, te beginnen bij de oudsten. Ook de beperkte zorgcapaciteit en financiële middelen in de CAS-landen kunnen een rol spelen bij de uiteindelijke verdeling van de vaccins. Zorgpersoneel met voorrang vaccineren kan bijdragen aan het continueren van de zorg. De Gezondheidsraad adviseert om met het oog op de volksgezondheid ook de niet-geregistreerde personen in de CAS-landen toegang te bieden tot vaccinatie. De raad benadrukt dat dit advies voorlopig is en uitgaat van de huidige stand van zaken. Meer duidelijkheid over de werkzaamheid van de verschillende vaccins tegen COVID-19 die de komende tijd worden verwacht kunnen tot een andere afweging leiden. Dat geldt ook voor ontwikkelingen in het aantal besmettingen en ziekenhuisopnames.

Gespoten PUR-schuim wordt vooral gebruikt voor de na-isolatie van vloeren van bestaande woningen. Het bestaat uit twee componenten die na een chemische reactie uitharden tot een isolerende schuimlaag. Het is van belang dat dit proces goed verloopt, anders kunnen stoffen vrijkomen die voor gezondheidsklachten kunnen zorgen. Bij een juiste toepassing van woningisolatie met gespoten PUR-schuim is het onwaarschijnlijk dat bewoners hiervan nadelige gezondheidseffecten ondervinden. De blootstelling aan gevaarlijke stoffen blijft dan binnen veilige grenzen. Bij onjuiste toepassing kunnen deze grenzen overschreden worden waardoor de risico’s voor de gezondheid toenemen. De gezondheidsklachten die bewoners melden zijn door gebrekkige registratie nu niet goed te duiden. De raad adviseert de registratie te verbeteren. Ook vindt de raad dat bewoners de garantie moeten krijgen dat isolatiebedrijven veilig werken volgens de richtlijnen. Tot slot adviseert de raad de risico’s voor werknemers nader te onderzoeken.

Mensen die een pacemaker dragen moeten zich nu elke 10 jaar laten herkeuren op rijgeschiktheid door het centraal bureau rijvaardigheidsbewijzen (CBR). Op verzoek van de minister van IenW heeft de vaste commissie Rijgeschiktheid een voorstel beoordeeld om de Regeling eisen rijgeschiktheid (REG 2000) zodanig aan te passen dat een herkeuring vanwege het dragen van een pacemaker niet meer verplicht is voor bestuurders in rijbewijsgroep 1. De commissie heeft geen bezwaar tegen dat voorstel. Elke 10 jaar een herkeuring heeft volgens de commissie geen toegevoegde waarde voor de rijgeschiktheid. De werking van de pacemaker verandert niet na implantatie en patiënten komen regelmatig in het ziekenhuis voor controle of maken gebruik van thuismonitoring.

De eerste vaccins tegen COVID-19 worden in de komende maanden verwacht. In eerste instantie zullen er niet voldoende vaccins beschikbaar zijn om iedereen te vaccineren. Om te bepalen wie voorrang zou moeten krijgen kunnen verschillende strategieën gebruikt worden. Gegeven wat nu bekend is over de vaccins en uitgaande van het huidige aantal besmettingen adviseert de Gezondheidsraad om in te zetten op het verminderen van ernstige ziekte en sterfte. Bij die strategie komen de mensen in aanmerking die hierop het hoogste risico lopen. Dat zijn 60-plussers en mensen die al andere specifieke ernstige aandoeningen hebben. Als deze laatsten om medische redenen niet zelf gevaccineerd kunnen worden, kunnen zorgmedewerkers en mantelzorgers die een besmettingsrisico voor hen vormen worden gevaccineerd. In aanvulling op deze groepen komen bij deze strategie zorgmedewerkers met direct patiëntencontact in aanmerking voor vaccinatie omdat ze een verhoogd risico lopen om besmet te raken. Daardoor dragen ze meer bij aan de ziektelast in de samenleving dan groepen zonder verhoogd risico op besmetting. Dit advies gaat uit van de beperkte gegevens die nu beschikbaar zijn over de vaccins, en van het huidige aantal besmettingen. De Gezondheidsraad volgt de ontwikkelingen nauwlettend en zal indien daar aanleiding voor is opnieuw adviseren.

In Nederland worden elk jaar ongeveer 265 baby’s veel te vroeg geboren, na 24 tot 26 weken zwangerschap. Er wordt nu onderzoek gedaan naar een nieuwe technologie om deze extreem te vroeg geboren baby’s op te vangen, waarbij de situatie in de baarmoeder wordt nagebootst. Dit is de kunstamnion- en placentatechnologie (KAPT). Met dit signalement brengt het Centrum voor Ethiek en Gezondheid de nieuwe vraagstukken van de KAPT in kaart. De ontwikkeling van de kunstamnion- en placentatechnologie (KAPT) Hoe korter de zwangerschap duurt, hoe groter de kans is dat een kind vlak na de geboorte overlijdt of leeft met gezondheidsrisico’s. Om de risico’s op complicaties te verminderen, wordt momenteel onderzoek gedaan naar de kunstamnion- en placentatechnologie (KAPT). De KAPT bootst de situatie in de baarmoeder na. Hierdoor zou de overlevingskans van de veel te vroeg geboren baby toenemen en risico’s op ernstige beperkingen afnemen. Reëlere verwachtingen De KAPT is bij het grote publiek beter bekend als de kunstbaarmoeder. Het CEG stelt dat deze benaming irreële verwachtingen schept. De technologie neemt niet de complexe functie van de baarmoeder over, maar bootst enkel de omgeving na waarin de baby zich tijdens de zwangerschap bevindt. Daarmee is de KAPT een alternatief voor de eerste opvang van veel te vroeggeboren kinderen in de huidige couveuse. Een volledige ontwikkeling van een embryo naar een kind in de KAPT is in de nabije toekomst zeer onwaarschijnlijk. Nieuwe technologie met nieuwe vraagstukken Onderzoeken naar de effectiviteit en veiligheid voor het kunnen opvangen van een menselijke vroeggeboren baby in de KAPT worden momenteel uitgevoerd via dier- en simulatiemodellen. Ondanks dat deze resultaten veelbelovend zijn, signaleert het CEG nieuwe vraagstukken ten opzichte van de reguliere couveuse. Zo zijn de korte- en langetermijngevolgen voor de lichamelijke en cognitieve ontwikkeling van het kind onduidelijk. Net als de invloed van de onmogelijkheid van direct contact tussen ouders en kind in de KAPT op de emotionele hechting tussen hen. Het CEG vraagt ook om speciale aandacht voor de patiëntenselectie voor het eerste menselijk onderzoek. En voor de keuzes waarvoor ouders komen te staan wanneer de KAPT beschikbaar zou zijn voor de vroege opvang van hun kind. Debat over maatschappelijke waarde en wenselijkheid Tot nu toe is er geen onderzoek gedaan naar de wenselijkheid en waarde van de ontwikkelingen van en investeringen in deze technologie. Het CEG beveelt aan om hierover vóór doorontwikkeling met een brede kring betrokkenen een debat te beginnen. Een voorwaarde van dit debat is het scheppen van een realistisch beeld van de technologie en de mogelijkheden die het voorlopig biedt aan een kleine, specifieke groep. Het CEG benadrukt dat het niet enkel gaat om de veiligheid en effectiviteit van de KAPT, maar ook om de waarde die de maatschappij eraan toekent.

Cadmium is een metaal, dat vooral gebruikt wordt voor de productie van batterijen. Ook kan het een bestanddeel zijn van pigment voor verf en coatings. In fabrieken waar cadmium wordt geproduceerd of verwerkt kunnen mensen tijdens hun werk in aanraking komen met cadmium. Cadmium kan schadelijk zijn voor de vruchtbaarheid van mannen en vrouwen en voor de ontwikkeling van het ongeboren kind. Hetzelfde geldt voor de acht cadmiumverbindingen die ook zijn beoordeeld (cadmiumcarbonaat, cadmiumchloride, cadmiumfluoride, cadmiumhydroxide, cadmiumnitraat, cadmiumoxide, cadmiumsulfaat en cadmiumsulfide). De Commissie Classificatie reproductietoxische stoffen van de Gezondheidsraad adviseert om de stoffen de classificeren in gevarencategorie 1B: als verondersteld giftig voor de menselijke voortplanting. Voor de effecten op of via lactatie adviseert de commissie de classificatie ‘kan schadelijk zijn via de borstvoeding’.

Bij iets minder dan 10% van de vrouwen tussen de 50 en 75 die meedoen aan het bevolkingsonderzoek naar borstkanker blijkt op het mammogram dat ze veel bindweefsel en klierweefsel in hun borsten hebben (zeer dicht borstweefsel). Zij lopen een groter risico om borstkanker te krijgen en op een mammogram zijn tumoren bij hen minder goed te zien. In de DENSE-studie is onderzocht of ze gebaat zijn bij een aanvullende MRI-scan in het bevolkingsonderzoek. Naar aanleiding daarvan heeft de staatssecretaris van VWS de Gezondheidsraad gevraagd of het wenselijk is MRI toe te voegen aan het bevolkingsonderzoek. Uit de onderzoeksresultaten blijkt dat er meer tumoren worden ontdekt met een aanvullende MRI, maar dat de methode ook aanzienlijke nadelen met zich meebrengt. Een andere methode om tumoren op te sporen in zeer dicht borstweefsel is mammografie met contrastvloeistof (CEM). Hoe de verhouding tussen de voordelen en de nadelen van die methode uitpakt in een bevolkingsonderzoek moet nog onderzocht worden. Resultaten uit onderzoek bij vrouwen bij wie borstkanker wordt vermoed of is vastgesteld zijn veelbelovend. Omdat CEM mogelijk binnen enkele jaren een geschikter alternatief blijkt, ziet de Gezondheidsraad MRI niet als een toekomstbestendige aanvulling op het bevolkingsonderzoek naar borstkanker. De raad adviseert daarom om nu niet te investeren in MRI en in plaats daarvan eerst een proefbevolkingsonderzoek op te zetten met CEM.

Van BCG is bekend dat het ook effect heeft op andere infecties dan tuberculose, zoals luchtweginfecties (zogenoemde non-specifieke effecten). Dat roept de vraag op of vaccinatie met BCG een beschermend effect zou kunnen hebben bij een infectie met SARS-CoV-2, het voor COVID-19 verantwoordelijke virus. Daarom heeft de minister van VWS aan de Gezondheidsraad gevraagd de stand van wetenschap hierover op te maken. De beperkte studies die er zijn suggereren dat BCG-vaccinatie een beschermend effect op luchtweginfecties bij volwassenen kan hebben. De beschikbare gegevens geven echter geen uitsluitsel over de werkzaamheid, effectiviteit en veiligheid van BCG-vaccinatie bij COVID-19. De raad adviseert de minister de uitkomsten van lopend onderzoek af te wachten.

Waterpokken is een besmettelijke ziekte die veel voorkomt. Jonge kinderen hebben doorgaans milde symptomen als blaasjes op de huid die jeuk veroorzaken en koorts. Bij volwassenen komen ernstiger complicaties voor, zoals longontsteking. Iemand die waterpokken heeft gehad, krijgt het daarna niet nogmaals. In Europees Nederland krijgen vrijwel alle kinderen voor hun vijfde jaar waterpokken in een milde vorm, waardoor de ziekte onder volwassenen nauwelijks voorkomt. Op de BES-eilanden is dat anders: daar circuleert het virus minder. Niet alle kinderen krijgen al jong waterpokken en daardoor zijn er regelmatig uitbraken waarbij ook volwassenen ziek worden, soms ernstig. Daarom adviseert de Gezondheidsraad op de BES-eilanden vaccinatie tegen waterpokken toe te voegen aan het Rijksvaccinatieprogramma. Mensen die nog geen waterpokken gehad hebben en zich daartegen willen beschermen, kan vaccinatie aangeboden worden met een vaccin alleen tegen waterpokken. De raad adviseert in Europees Nederland geen vaccinatie in te voeren, omdat dat weinig gezondheidswinst zou opleveren, gezien de milde vorm waarin de ziekte hier voorkomt.

Met de hielprik kunnen pasgeborenen gescreend worden op ernstige aandoeningen waarbij snelle behandeling aanmerkelijke gezondheidswinst kan opleveren. Er gaan stemmen op om vroeg in het leven ook te screenen op ernstige aandoeningen waarvoor nauwelijks of geen behandeling bestaat, tegelijk met de hielprik of enkele maanden daarna. Het gaat vaak om zeldzame aandoeningen waarbij het nu lang duurt voordat een diagnose is gesteld nadat de eerste symptomen zich voordoen. Screening vroeg in het leven kan ouders en kinderen die zoektocht besparen en geeft het gezin tijd zich voor te bereiden op een leven met een kind met een ernstige aandoening. De Gezondheidsraad realiseert zich dat het ontwrichtend is voor gezinnen wanneer een diagnose lang op zich laat wachten maar is er niet van overtuigd dat de voordelen van een screeningsprogramma voor niet-behandelbare aandoeningen opwegen tegen de nadelen die het ook met zich meebrengt. De raad adviseert om in te zetten op alternatieve maatregelen die die nadelen niet hebben en waar een grotere groep ouders en kinderen van kan profiteren.

In Nederland bestaat een wettelijke norm voor de spreiding van spoedzorg in ziekenhuizen. Een afdeling spoedeisende hulp in een ziekenhuis mag niet sluiten als dat betekent dat het aantal inwoners dat binnen 45 minuten met een ambulance op de spoedeisende hulp kan komen afneemt. Op verzoek van de minister voor Medische Zorg en Sport is de Gezondheidsraad nagegaan of er een medisch wetenschappelijke onderbouwing is voor die norm. Het blijkt af te hangen van het type aandoening en de specifieke situatie na hoeveel tijd de kans op een ongunstige gezondheidsuitkomst toeneemt. Voor sommige aandoeningen geldt bijvoorbeeld: hoe sneller de patiënt op de plaats van het incident gestabiliseerd en behandeld wordt, hoe beter. Voor andere aandoeningen is het juist van belang dat de patiënt rechtstreeks naar een ziekenhuis met specialistische expertise wordt vervoerd in plaats van eerst naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis met een spoedeisende hulp.

5G heeft een grotere capaciteit en biedt snellere gegevensoverdracht dan eerdere generaties mobiele telecommunicatie. Maar in de samenleving zijn ook zorgen over de mogelijke invloed van 5G op de gezondheid. Daarom heeft de Tweede Kamer de Gezondheidsraad om advies gevraagd. De raad kan geen antwoord geven op de vraag of blootstelling aan 5G-frequenties daadwerkelijk gezondheidsrisico’s oplevert. Dat komt doordat niet bekend is bij welke mate van blootstelling effecten kunnen optreden en ook niet hoe hoog de blootstelling van mensen zal zijn na ingebruikname van de 5G-systemen. De raad is daarom nagegaan of er aanwijzingen zijn dat elektromagnetische velden met de beoogde 5G-frequenties de potentie hebben om de gezondheid te schaden.

Het Radboudumc wil een wetenschappelijk onderzoek doen naar screening op Barrett-slokdarm bij patiënten met langdurige refluxklachten (brandend maagzuur). De Barrett-slokdarm (een aantasting van het slijmvlies) wordt beschouwd als het voorstadium van slokdarmkanker. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad heeft de vergunningaanvraag voor dit onderzoek beoordeeld aan de hand van de criteria uit de Wet op het bevolkingsonderzoek. De commissie stelt vast dat er geen vergunning nodig is, omdat er geen sprake is van een bevolkingsonderzoek. Het geneeskundig onderzoek bij de deelnemers wordt namelijk verricht op basis van een medische indicatie. Daarom adviseert de commissie de aanvrager door te verwijzen naar een medisch-ethische toetsingscommissie (METC).

Met een 13-wekenecho wordt onderzocht of een foetus afwijkingen heeft die niet met het leven verenigbaar zijn. Ter voorbereiding op het landelijke wetenschappelijk onderzoek naar de 13-wekenecho, hebben de regionale centra voor prenatale screening een opleiding ontwikkeld voor echoscopisten. Onderdeel van de opleiding is een vaardigheidstraining waarbij wordt geoefend op zwangere vrouwen. Voorafgaand aan deze training wordt er bij de zwangere vrouwen een echo gemaakt door een ervaren opleider, om te voorkomen dat eventuele afwijkingen tijdens de training worden ontdekt. Deze echo is vergunningplichtig onder de WBO. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad adviseert de staatssecretaris van VWS vergunning te verlenen voor deze echo, onder de voorwaardes dat vrouwen alleen deelnemen aan de training als de voorbereidende echo voldoende beeld gaf en zij goed geïnformeerd worden.

In het Klimaatakkoord is vastgelegd welke maatregelen nodig zijn om over te stappen naar duurzame energiebronnen. Deze zogeheten energietransitie levert gezondheidswinst op. Zo zal de vervanging van verbrandingsmotoren door elektromotoren zorgen voor schonere lucht en stiller wegverkeer. De maatregelen gelden ook voor de gebouwde omgeving. Ongeveer 7 miljoen bestaande woningen en 1 miljoen andere gebouwen moeten worden aangepast. Die aanpassingen kunnen gevolgen hebben voor geluid, ventilatie, temperatuur en binnenmilieu. Dat kan weer van invloed zijn op de gezondheid en het welbevinden van mensen. Zo zijn er signalen van hinder die wordt veroorzaakt door geluid van bijvoorbeeld warmtepompen. En verkeerd gebruik van mechanische ventilatie kan de luchtkwaliteit binnenshuis juist verslechteren. De Gezondheidsraad ziet mogelijkheden om de gunstige invloeden van de energietransitie in de gebouwde omgeving uit te breiden en de onbedoelde nadelige gezondheidseffecten te beperken.

Zwangere vrouwen die een prenatale screening willen laten uitvoeren op de syndromen van Down, Edwards en Patau (trisomie 21, 18 en 13) kunnen in het kader van een wetenschappelijk onderzoek kiezen tussen de combinatietest en de niet-invasieve prenatale test (NIPT). Vanaf 2023 wordt de NIPT mogelijk opgenomen in het landelijke programma voor prenatale screening. De minister van VWS moet hierover nog een besluit nemen en heeft de Gezondheidsraad om advies gevraagd over het rapporteren van andere afwijkingen die met de NIPT aan het licht kunnen komen. De Gezondheidsraad adviseert om zogenoemde nevenbevindingen alleen te rapporteren als de zwangere vrouw daarvoor kiest. Verder adviseert de raad om alleen die NIPT-uitslagen te rapporteren die – indien bevestigd met vervolgonderzoek - zeker of zeer waarschijnlijk ziekte veroorzaken en die leiden tot ernstige gezondheidsproblemen bij het kind.

Het Maastricht UMC+ heeft een vergunning aangevraagd voor een tweede meetronde bij deelnemers van De Maastricht Studie. Dit is een uitgebreid wetenschappelijk onderzoek naar diabetes mellitus type 2, hart- en vaatziekten en andere chronische aandoeningen, waarvoor in de afgelopen tien jaar een eerste meetronde heeft plaatsgevonden. Doel van de nieuwe meetronde is om de ontwikkeling van ziekte en gezondheid van de deelnemers in de tijd te volgen. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad heeft op verzoek van de staatssecretaris van VWS getoetst of de vergunningaanvraag voldoet aan de eisen van de Wet op het bevolkingsonderzoek. De commissie is van oordeel dat het voorgestelde onderzoek wetenschappelijk deugdelijk is en dat de nut-risicoverhouding gunstig is. De commissie adviseert de staatssecretaris de vergunning te verlenen voor een periode van vier jaar. Daarbij zouden enkele voorwaarden moeten gelden die vooral betrekking hebben op aanpassing van de informatievoorziening en het toestemmingsformulier.

Uit buitenlands onderzoek komen aanwijzingen voor een verband tussen blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen en de kans op gezondheidsschade, zoals de ziekte van Parkinson en ontwikkelingsstoornissen bij kinderen. De uitkomsten van onderzoek in Nederland zijn minder uitgesproken, maar kunnen de ongerustheid ook niet wegnemen. Meer onderzoek zal op korte termijn geen duidelijkheid geven en de toelatingsprocedure voor de middelen kan nooit alle risico’s uitsluiten. Daarom adviseert de Gezondheidsraad voorzorg toe te passen, door het streven naar vermindering van de afhankelijkheid van de landbouw van chemische gewasbeschermingsmiddelen te intensiveren. Ook voorlichting en handhaving zijn van belang, want telers blijken veilig werken niet altijd genoeg prioriteit te geven. De raad adviseert goed te registreren welke middelen op welke percelen gebruikt worden en de blootstelling van mensen aan gewasbeschermingsmiddelen periodiek te meten aan de hand van afbraakproducten in bijvoorbeeld urine. Tot slot adviseert de raad door te gaan met verbetering van de toelatingsprocedure.

Gehydrogeneerd terfenyl heeft een toepassing als thermische vloeistof en wordt veel gebruikt in installaties om warmte of koeling over te dragen. De stof wordt ook gebruikt als drager voor textielkleurstof en als weekmaker. Mensen die op hun werk met gehydrogeneerd terfenyl in aanraking komen, kunnen last krijgen van huidirritatie, hoofdpijn en keelpijn. Bij proefdieren kan langdurige blootstelling aan de stof leiden tot een toename in orgaangewichten en een afname van het lichaamsgewicht. De Commissie Gezondheid en beroepsmatige blootstelling aan stoffen (GBBS) van de Gezondheidsraad is nagegaan of er een blootstellingsniveau is af te leiden waarbij geen nadelige gezondheidseffecten te verwachten zijn, ook niet na herhaalde blootstelling. Ze komt tot een gezondheidskundige advieswaarde van 7,4 milligram gehydrogeneerd terfenyl per kubieke meter lucht (gemiddelde concentratie gemeten over een achturige werkdag).

All-trans-retinoïnezuur wordt onder meer gebruikt in therapeutische crèmes voor de behandeling van huidaandoeningen zoals acne en voor de behandeling van sommige vormen van kanker. Mensen die werkzaam zijn in de farmaceutische industrie, in apotheken of in ziekenhuizen kunnen tijdens hun werk in aanraking komen met all-trans-retinoïnezuur. Vrouwen die zwanger zijn kunnen het risico lopen dat beroepsmatige blootstelling aan de stof hun ongeboren kind schaadt. De Commissie Classificatie reproductietoxische stoffen van de Gezondheidsraad adviseert daarom om all-trans-retinoïnezuur te classificeren in gevarencategorie 1B: als een stof die wordt verondersteld toxisch te zijn voor de menselijke voortplanting. Voor effecten op de vruchtbaarheid en op of via borstvoeding adviseert de commissie om de stof niet in te delen in een gevarencategorie, omdat daarover onvoldoende wetenschappelijke gegevens beschikbaar zijn.

Psychische aandoeningen en lichamelijke aandoeningen komen vaak samen voor en kunnen elkaar negatief beïnvloeden. De nadrukkelijk gescheiden inrichting van de zorg bemoeilijkt een integrale benadering van patiënten met een combinatie van psychische en lichamelijke aandoeningen. De Gezondheidsraad adviseert om te verkennen hoe een integrale benadering gestimuleerd kan worden. Bijvoorbeeld met maatwerk in de financiering, betere toegankelijkheid van preventieve zorg voor mensen met psychische problemen, meer coördinatie en aandacht voor samenhang tussen lichamelijke en psychische aspecten in richtlijnen en in de opleiding van zorgverleners. Oplossing van een dergelijk complex en breed probleem vraagt volgens de raad aanpassing op verschillende fronten tegelijk en van verschillende betrokkenen.

Krachtens de huidige wet wordt het lichaam van een overledene begraven, gecremeerd of gedoneerd aan de wetenschap. Er zijn echter nieuwe technieken in ontwikkeling, zoals alkalische hydrolyse en composteren. Op verzoek van de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties heeft de Gezondheidsraad een beoordelingskader opgesteld voor de toelaatbaarheid van dergelijke nieuwe technieken. Kernwaarden daarbij zijn veiligheid, waardigheid en duurzaamheid. Volgens het door de raad voorgestelde kader is alkalische hydrolyse in beginsel wel en composteren vooralsnog niet toelaatbaar.

Met het oog op de voedingsvoorlichting en het voedingsbeleid vat de Gezondheidsraad wetenschappelijke bevindingen periodiek samen in de zogeheten Richtlijnen goede voeding. Gezondheid is daarbij tot nu toe steeds de focus geweest. Er is echter groeiende aandacht voor het aspect van duurzaamheid. Op verzoek van het ministerie van LNV heeft de Gezondheidsraad verkend hoe de perspectieven van gezondheid en duurzaamheid in samenhang kunnen worden betrokken bij de voedingsadvisering. Ook inzichten in consumentengedrag zullen daarbij waar mogelijk een plaats krijgen. Volgens de raad verdient bij dit alles een modulaire aanpak de voorkeur, dat wil zeggen een stapsgewijze integratie van gegevens op basis van voortschrijdende kennis.

In 2018 adviseerde de Gezondheidsraad mensen van 60 tot 80 eens in de vijf jaar te vaccineren tegen pneumokokken. Ter uitvoering van het advies heeft het RIVM voorbereidingen getroffen voor een programma waarin vanaf dit najaar de mensen die 60, 65, 70 en 75 worden een uitnodiging krijgen zich te laten vaccineren tegen pneumokokken. Op verzoek van de staatssecretaris van VWS heeft de Gezondheidsraad gekeken of de COVID-19-pandemie aanleiding is om bepaalde doelgroepen voorrang te geven bij de vaccinatie. De Gezondheidsraad adviseert bij de vaccinatie te beginnen bij de mensen met de hoogste leeftijden, omdat die het meest kwetsbaar zijn. Zij hebben zowel bij ziekte door een pneumokokkeninfectie als bij COVID-19 een verhoogd risico op een ernstig beloop. De raad adviseert daarom alle 70-79-jarigen vaccinatie aan te bieden tegen pneumokokken, te beginnen bij de oudsten en afhankelijk van de beschikbaarheid van vaccin en uitvoeringsaspecten. Ook adviseert de raad mensen die longschade hebben opgelopen door COVID-19 voorlopig toe te voegen aan de groepen die op medische indicatie in aanmerking komen voor pneumokokkenvaccinatie.

Deelnemers aan het bevolkingsonderzoek naar darmkanker leveren een ontlastingsmonster in, dat wordt onderzocht met de zogenoemde feces immunochemische test (FIT). Het Antoni van Leeuwenhoek (AVL), Nederlands Kanker Instituut (NKI) wil deze test vergelijken met een nieuwe test, een fecale eiwit-biomarkertest. Zij verwachten dat die beter in staat is (voorstadia van) darmkanker op te sporen. Voor dit onderzoek heeft AVL/NKI vergunning aangevraagd. De Commissie Bevolkingsonderzoek van de Gezondheidsraad adviseert de staatssecretaris van VWS vergunning te verlenen. Voorwaarde zou moeten zijn dat er geen afwijkende afkapwaarde wordt gebruikt en dat eventuele kosten voor vervolgonderzoek als de nieuwe test positief is en de huidige test negatief, niet voor rekening van de deelnemers komen.

Producten van gegoten ijzer en staal worden veel gebruikt in uiteenlopende industrieën. Het proces van ijzer- en staalgieten omvat niet alleen het gieten zelf, maar ook de voorbereidingen daarop en het afwerken van het gietsel. De Subcommissie Classificatie carcinogene stoffen van de Gezondheidsraad adviseert de emissies die ontstaan tijdens dat proces te classificeren in gevarencategorie 1A: als emissies waarvan bekend is dat ze kankerverwekkend zijn voor de mens. De subcommissie adviseert ook om de emissies voor mutageniteit te classificeren in categorie 2, dat wil zeggen dat de emissies reden geven tot bezorgdheid voor de mens omdat ze mogelijk erfelijke mutaties in de geslachtscellen van mensen veroorzaken.

Met gezondheidsapps op hun smartphone en draagbare apparaatjes als hartslagmeters (wearables) kunnen mensen zelf hun gezondheid monitoren en verbeteren. De overheid juicht het gebruik van deze vorm van e-health toe omdat het zorgkosten zou kunnen besparen en de autonomie en het welzijn van patiënten zou kunnen versterken. Het gebruik van apps en wearables kan echter ook ongewenste neveneffecten hebben. Lang niet alle toepassingen zijn van voldoende kwaliteit. Onbetrouwbare metingen kunnen ertoe leiden dat mensen ten onrechte gerustgesteld worden, met mogelijke gezondheidsschade tot gevolg. En als apps en wearables gezonde mensen ten onrechte ongerust maken, kan dat juist leiden tot een toename van het zorggebruik. Daarnaast bestaat het risico dat er gezondheidsverschillen ontstaan. Niet iedereen beschikt namelijk over de vaardigheden om met behulp van digitale toepassingen de eigen gezondheid te verbeteren. Het Centrum voor Ethiek en Gezondheid (CEG) pleit voor kritische reflectie op zinnig gebruik van apps en wearables. Een kwaliteitskeurmerk kan artsen, burgers en patiënten helpen om de zinnige apps en wearables makkelijk te vinden. In twee andere signalementen gaat het CEG in op de ethiek van twee andere vormen van e-health: Robotisering in de langdurige zorg en Sensoren in de thuissituatie.

De Gemeentelijke Gezondheidsdienst en Geneeskundige hulpverleningsorganisatie in de regio (GGD-GHOR) wil pilots starten om eerste generatie niet-Westerse migranten te screenen op hepatitis B en C. De vaste Commissie Bevolkingsonderzoek heeft zich over de vraag gebogen of voor deze screening een vergunning nodig is op grond van de wet (WBO). Zij oordeelt dat dat niet het geval is, omdat het primaire doel van de screening is om mensen met een hepatitis B en C-infectie op te sporen, zodat zij behandeld kunnen worden. Dit wordt ook als zodanig gecommuniceerd naar de (potentiële) deelnemers. De commissie adviseert de staatssecretaris van VWS de vergunningaanvraag verder niet in behandeling te nemen.