Adviezen Adviesraad internationale vraagstukken, 2017

Binnen de NAVO bestaat op een toenemend aantal terreinen interne verdeeldheid. Het is daarmee twijfelachtig geworden of de NAVO slagvaardig en eensgezind kan optreden wanneer dat nodig blijkt. Bovendien is er onduidelijkheid over het politieke leiderschap van de Verenigde Staten, en gaat dat gepaard met zorgen over de eenheid van het bondgenootschap als waardengemeenschap. Zo is een moeizame relatie ontstaan met het belangrijke lid Turkije, dat het minder nauw neemt met de rechtsstatelijkheid en de pluriforme democratie en nota bene in Rusland nieuwe raketsystemen heeft besteld. Ook in enkele andere NAVO-landen baren ontwikkelingen betreffende de rechtsstatelijkheid zorgen.

Sinds de eurocrisis van 2010-2012 zijn de onderlinge economische verschillen tussen de landen van de eurozone alleen maar groter geworden. In reactie op de economische en financiële crisis zijn de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet om de Economische en Monetaire Unie (EMU) te versterken. Toch is de AIV van oordeel dat de doorgevoerde maatregelen onvoldoende zijn om de eurozone te wapenen tegen een nieuwe crisis. De overheidsschuld ligt in een aantal eurolanden op een onverantwoord hoog peil, terwijl het grote bedrag aan uitstaande slechte leningen nog steeds het voortbestaan van banken bedreigt. Er kan nog altijd worden getwijfeld aan het vermogen van de EMU om snel en effectief op te treden in tijden van crisis. De veelheid aan actoren zonder duidelijke taakverdeling en verantwoordelijkheden compliceert en vertraagt in de huidige situatie de besluitvorming. Verder ondervinden maatregelen waartoe al is besloten, zoals de voltooiing van de bankenunie en de kapitaalmarktunie, vertraging in de uitvoering.

In Europa is sprake van groeiende maatschappelijke vervreemding tussen burgers onderling en tussen burgers en de politiek. Men zoekt beschutting achter nationale grenzen en sommigen zijn zelfs bereid democratische rechten en vrijheden van andersdenkenden ter discussie te stellen. De democratische rechtsstaat in een aantal Europese landen (waaronder Hongarije, Polen, Rusland en Turkije) is in de gevarenzone gekomen.

De afgelopen jaren is sterk bezuinigd op de Nederlandse presentie in het buitenland. Het aantal en de bezetting van de buitenlandse vertegenwoordigingen zijn ingekrompen. Het postennetwerk van Nederland is verkleind en verzwakt. Structureel is ten minste een bedrag van EUR 70-80 miljoen per jaar nodig is om de grootste knelpunten weg te nemen.

De Brexit betekent behalve een breuk, ook de start van een nieuwe relatie tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk. Om veiligheid, vrijheid en welzijn te verzekeren in Europa, staat het belang van een voortzetting van de samenwerking voorop. Voortzetting van samenwerking draagt ook bij aan stabiliteit en perspectief voor mensen in de landen rondom Europa. De AIV vindt het cruciaal dat tijdens de onderhandelingen het front van de EU27 gesloten blijft. Dit betekent dat ook Nederland zich niet ontvankelijk mag tonen voor mogelijke Britse voorstellen die beogen om de EU-lidstaten tegen elkaar uit te spelen. De AIV pleit voor een stevige inzet van de Nederlandse regering wat betreft de positie van elkaars ingezetenen en de rekening die het VK moet voldoen in verband met de uittreding.

De staat van de Nederlandse krijgsmacht is zorgwekkend. De veiligheidssituatie is de afgelopen jaren verslechterd als gevolg van dreigingen vanuit zowel Rusland, het Midden-Oosten als Noordelijk Afrika. Tegelijkertijd is de inzetbaarheid van de krijgsmacht verder uitgehold. In de komende vier jaar zal het defensiebudget moeten groeien naar het Europees NAVO-gemiddelde, vindt de adviesraad. In de daaropvolgende vier jaar moet de 2% bbp-norm worden bereikt.