Adviezen Raad voor Volksgezondheid en Samenleving, 2014

De positie van zorgverzekeraars in het zorgstelsel is sinds 2006 veranderd. Van zorgverzekeraars wordt verwacht dat ze namens hun verzekerden betaalbare, toegankelijke en kwalitatief hoogwaardige zorg inkopen. Deze zorg kopen ze in op een concurrerende zorginkoopmarkt, maar ze treden soms ook op als regionale zorgregisseur en als actor binnen een preconcurrentieel samenwerkingsverband. Ze hebben bij het invullen van deze rol steeds meer vrijheidsgraden en lopen hierbij in toenemende mate een financieel risico.

Op tal van plekken ontplooien mensen initiatieven om de ondersteuning voor zichzelf en elkaar te verbeteren. Dit roept de vraag op hoe de beweging naar meer zelfredzaamheid en eigen verantwoordelijkheid in het sociale domein kan worden verbreed. In zijn advies ‘Leren innoveren in het sociaal domein’ focust de RMO op de rol van de overheid in het transformatieproces. Met het creëren van voorwaarden en aansturing nemen gemeenten daarbij een sleutelpositie in. Verandering schuilt in het zichzelf anders opstellen en leren wat werkt. Op 3 december ontving staatssecretaris Van Rijn het eerste exemplaar.

Het stelsel van jeugdhulp staat aan de vooravond van grote veranderingen. Een belangrijke vraag voor beleidsmakers, professionals en jeugdzorgorganisaties is hoe de zorg voor kinderen en gezinnen die kampen met zware of complexe problematiek er uit moet komen te zien. Hoe sluit de gespecialiseerde zorg inhoudelijk en organisatorisch goed aan op een versterking van eigen kracht en eerstelijnszorg en ondersteuning? Deze vraag staat centraal in het briefadvies ‘Samen verder, verder samen. Zorgen voor kinderen met complexe problemen’ dat de RMO op 2 december aanbood aan staatssecretaris Van Rijn.

Journalistiek is van grote waarde in een democratie. Burgers hebben baat bij een betrouwbaar en divers aanbod van informatie, nieuws en opinie. Goede journalistiek stelt burgers zo in staat een tegengeluid te laten horen – en levert daar zelf ook een belangrijke bijdrage aan. Door snelle ontwikkelingen in het medialandschap is het onduidelijk hoe de journalistiek haar democratische functies in de toekomst vorm zal geven. In het veranderend medialandschap past het de overheid niet te sturen op specifieke media. Over de rol die de overheid wel in kan nemen spreekt de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) zich uit in het vandaag verschenen briefadvies.

Buitenlandse financiering van Nederlandse moskeeën staat als thema al jaren op de politieke agenda. Dat is begrijpelijk, omdat er politiek-maatschappelijke zorgen leven over deze financiering en de mogelijke doorwerking in de Nederlandse samenleving. De vraag, welke instrumenten de overheid heeft om ondermijnende vormen van financiering tegen te gaan is dan ook nog steeds actueel. Op verzoek van het kabinet heeft de RMO hierover in een brief geadviseerd.

Wat betekent de veranderende rolverdeling tussen overheid en samenleving voor de omgang met veiligheidsvraagstukken in het sociale domein? Deze vraag staat centraal in het gezamenlijke briefadvies van de RMO en de Raad voor het openbaar bestuur (Rob) over veiligheidsvraagstukken in het sociale domein. De grootste uitdaging: het goed onderscheiden van verantwoordelijkheden op het gebied van veiligheid. Het sociaal domein is gebaat bij bestuurders die hun rol kennen en professionals en burgers de ruimte geven om veiligheid op hun eigen manier te realiseren.

Dit advies bepleit als toekomstperspectief dat de patiënt/burger/verzekerde (verder patiënt genoemd) kan beschikken over al zijn gezondheidsgegevens, als hij dat kan en wil; in eerste instantie via internet door een muisklik op een knop op een website (naar analogie van Blue Button, een initiatief van de overheid in de VS), uiteindelijk in de vorm van een levenslang persoonlijk gezondheidsdossier (PGD). Het PGD bevat (digitale) kopieën van bestaande (elektronische) medische dossiers van zorgaanbieders/zorgverleners (verder te noemen zorgaanbieders) en gegevens die de patiënt daar zelf aan toevoegt.

Dit advies schetst twee toekomstscenario’s voor de gezondheidszorg: Polderaars en Kosmopolieten. Mensen kunnen in de nabije toekomst zelf meer aan hun gezondheid doen, zorgtaken oppakken, en gezamenlijk zorg inkopen en risico’s delen. Hiervoor moeten we afscheid nemen van de verzorgingsstaat en moeten mensen meer zeggenschap krijgen over de zorg die ze ontvangen. Hoe snel dit zal gaan is echter onzeker. Deze onzekerheid geldt ook voor de solidariteit in de zorg bij oplopende zorguitgaven. Een verplichte verzekering tegen hoge, onvoorziene zorgkosten blijft nodig. Maar er zijn scenario’s denkbaar dat deze moet worden beperkt tot een maximum prijs van gezondheidswinst of dat mensen minder zorg dan nu collectief willen financieren, en er ruimte komt voor meer vrije keus.

De overheid kan de autonomie van burgers versterken met behulp van nieuwe inzichten uit de psychologie en de gedragseconomie, maar alleen onder strikte voorwaarden. Nudging, het sturen van gedrag via automatische en onbewuste denkprocessen, is alleen toelaatbaar als dit het vermogen van burgers versterkt om verleidingen te weerstaan die niet overeenstemmen met hun eigen waarden en doelen. Dat betekent terughoudendheid bij meer omstreden beleidsonderwerpen, volledige transparantie over de ingezette instrumenten en voldoende tegenkrachten in het democratische beleidsproces. Dat stelt de RMO in zijn op 26 maart verschenen advies ‘De verleiding weerstaan. Grenzen aan beïnvloeding van gedrag door de overheid.’

Gemeenten kunnen een grote bijdrage leveren aan de houdbaarheid van zorg en ondersteuning. Ze kunnen met de decentralisaties nog meer synergie realiseren en burgers voorzien van maatwerk. Deze transformatie (Kanteling), waarmee zij een impuls geven aan de sociale samenhang en aan de eigen verantwoordelijkheid van de burger, is al begonnen. Aan een aantal randvoorwaarden moet nog door het rijk, gemeenten en de zorg worden gewerkt.