Adviezen Kiesraad, 2023

In het parlement is de Tijdelijke experimentenwet nieuwe stembiljetten aangenomen. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties bereidt nu de uitwerking voor met een Tijdelijke experimentenregeling nieuwe stembiljetten, en heeft hierover advies gevraagd aan de Kiesraad. De Kiesraad is blij met deze concrete stap naar een kleiner stembiljet en heeft hierover positief geadviseerd.

Uit de evaluatie van de provinciale staten- en waterschapsverkiezingen van maart 2023 kwam naar voren dat de bestaande processen-verbaal en corrigenda onoverzichtelijk zijn. De Kiesraad doet 95 voorstellen om de documenten te verhelderen vóór de Europees Parlementsverkiezingen van 2024. Verder geeft de Kiesraad negen fundamentele herzieningen in overweging voor de verkiezingen daarna.

Evaluatie van de Eerste Kamerverkiezing 2023

Op 15 maart 2023 konden kiezers buiten Nederland voor het eerst stemmen voor het kiescollege niet-ingezetenen. Dat kiescollege heeft vervolgens op 30 mei 2023, samen met de provinciale staten en de kiescolleges in Caribisch Nederland, de Eerste Kamerleden gekozen. Op die manier konden kiezers in het buitenland voor het eerst (indirect) invloed uitoefenen op de samenstelling van de Eerste Kamer.

De verkiezingen voor de Provinciale Staten en waterschappen op 15 maart 2023 hebben geleid tot betrouwbare uitslagen, maar de organisatie van het verkiezingsproces staat onder grote druk. Dit komt door het samenvallen van twee verkiezingen, het grote stembiljet en de nieuwe procedure voor de vaststelling van de verkiezingsuitslag. Deze combinatie van factoren heeft veel gevraagd van de stembureaus, de gemeenten en de waterschappen. Dat staat in het evaluatieadvies ‘Uitslag betrouwbaar, verkiezingsproces moet beter’ aan minister Bruins Slot (BZK) dat de Kiesraad vandaag heeft gepubliceerd.

De Kiesraad heeft de afgelopen jaren meerdere malen aangedrongen op aanscherping van de delictsomschrijving met betrekking op het ronselen van volmachtstemmen in artikel Z 8 van de Kieswet. De Kiesraad is positief over de voorgestelde wijzigingen van de minister.

De Kiesraad acht de voorgestelde wetswijzigingen begrijpelijk en toereikend om de beschreven omissies te herstellen. Wel adviseert de Kiesraad in artikel Na 5 Kieswet een nadere toelichting op te nemen om interpretatievraagstukken te voorkomen en om artikel J 8 Kieswet aan te vullen met een zelfstandige bevoegdheid voor de burgemeester.

Dit wetsvoorstel bevat een wijziging van de Kieswet. Het gaat ten eerste om de mogelijkheid voor kiezers om gedurende twee dagen, voorafgaand aan de dag van de stemming, vervroegd te stemmen in het stemlokaal. De initiatiefnemers stellen voor om het vervroegd stemmen een vast onderdeel van het stemproces te maken. Zij willen hiermee de drempel voor kiezers om te stemmen verlagen en de opkomst verhogen. Ook stellen de initiatiefnemers voor om het maximumaantal volmachten per persoon tot één te beperken. Dit is bedoeld om de risico’s van het stemmen bij volmacht te verkleinen.

De Kiesraad krijgt op basis van dit wetsvoorstel een aantal kwaliteitsbevorderende taken. Het doel hiervan is om ook in de toekomst met een integer en kwalitatief verkiezingsproces te zorgen dat iedereen de uitslag van verkiezingen kan vertrouwen. Het conceptwetsvoorstel regelt de taken en bevoegdheden van de Kiesraad, passend bij de nieuwe rol van de Kiesraad. De Kiesraad is positief over het conceptwetsvoorstel. De Kiesraad vindt het goed dat wordt voorzien in meer mogelijkheden om de kwaliteit van de uitvoering van het verkiezingsproces te bevorderen. Gebleken is dat er behoefte is aan een meer centrale, instruerende, beoordelende en ondersteunende rol voor de Kiesraad. De Kiesraad wordt door de toekenning van deze nieuwe bevoegdheden in staat gesteld deze rol op zich te nemen

De Kiesraad concentreert zich in dit advies op de onderdelen van het conceptwetsvoorstel van de Wet politieke partijen (Wpp) die direct raken aan het kiesrecht en het verkiezingsproces. Daarnaast komen andere aspecten van de Wpp aan de orde. Achtereenvolgens gaat dit advies in op de reikwijdte van de Wpp, de interne organisatie van politieke partijen, landelijke partijfinanciering, decentrale partijfinanciering, politieke advertenties, toezicht en sancties, en het verbieden van politieke partijen.

De minister van BZK heeft de Kiesraad gevraagd om spoedadvies uit te brengen over een klaarblijkelijke onduidelijkheid over de termijn voor kiezers om zich te registreren voor de verkiezing van de leden van het kiescollege niet-ingezetenen. De Kiesraad is van oordeel dat die onduidelijkheid in de wet niet ten nadele van de individuele kiezer kan worden uitgelegd als het gaat om het kunnen uitoefenen van het stemrecht. De Kiesraad adviseert om de 211 kiezers, indien zij verder aan de gestelde normen voldoen, alsnog als kiezer te laten registreren voor de Kiescollegeverkiezing op 15 maart aanstaande. Hieronder het volledige advies.

Mensen die in Nederland verblijven met een nationaliteit van een andere EU-lidstaat kunnen onder bepaalde voorwaarden in Nederland hun stemrecht voor het Europees Parlement uitoefenen. Het gaat om personen ouder dan achttien jaar, die wonen in Nederland, over de nationaliteit van een andere lidstaat van de Europese Unie beschikken en noch in Nederland noch in het land van herkomst uit het kiesrecht zijn ontzet. Zij kunnen zich met modelformulier Y 32 bij hun woongemeente laten registreren als kiezer voor de Nederlandse leden van het Europees Parlement. De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties stelt voor het modelformulier tekstueel aan te passen. De Kiesraad ziet in de gekozen uitwerking geen reden tot het maken van nadere opmerkingen. De voorgestelde wijziging verduidelijkt het modelformulier en draagt bij aan het tegengaan van strafbaar dubbel stemmen. De Kiesraad geeft nog mee dat het de praktijk behulpzaam is als vanuit het ministerie aangepaste hulpdocumenten worden opgeleverd in de erkende Europese talen zodat kiezers goed begrijpen welke gegevens precies moeten worden ingevuld, ook als zij de Nederlandse taal niet geheel beheersen.