Onderzoeken Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid

De overheid moet bij het maken en uitvoeren van beleid meer inzetten op het vergroten van de grip van burgers. Burgers moeten zoveel mogelijk kunnen beschikken over de middelen, mogelijkheden en rechten om hun levensdoelen te kunnen realiseren. Wanneer mensen onvoldoende grip op hun leven ervaren, kan dat leiden tot meer gezondheidsproblemen, eerder overlijden, meer maatschappelijk onbehagen, en mogelijk zelfs complotdenken. Dat schrijft de WRR in het rapport ‘Grip. Het maatschappelijk belang van persoonlijke controle’ dat op 30 november is gepubliceerd.

Nederland staat voor grote opgaven op het gebied van onder meer klimaat, gezondheid, arbeidsmarkt en het toekomstige verdienvermogen. Om die opgaven succesvol aan te pakken zijn ondernemingen onmisbaar. Maar hun inventiviteit blijft onderbenut. In het rapport Goede zaken. Naar een grotere maatschappelijke bijdrage van ondernemingen (WRR-rapport nr. 107, 2023) laat de WRR zien hoe de overheid ervoor kan zorgen dat ondernemen zowel zakelijk als maatschappelijk gaat lonen.

Rechtvaardigheid moet, net als doelmatigheid en rechtmatigheid, een belangrijke pijler zijn van het Nederlandse klimaatbeleid. Het klimaat en het klimaatbeleid zullen de komende decennia veranderen. Niet alleen moet de CO2-uitstoot in 2050 teruggebracht zijn tot netto nul, ook zal Nederland steeds meer te maken krijgen met een stijgende zeespiegel en extreem weer. Deze opgaven gaan gepaard met hoge kosten. Als de verdeling van deze klimaatkosten niet als rechtvaardig wordt ervaren, dan komt het draagvlak voor het klimaatbeleid onder druk. In het rapport Rechtvaardigheid in klimaatbeleid. Over de verdeling van klimaatkosten doet de WRR daarom drie aanbevelingen: (1) Verbreed het debat en behandel het klimaatbeleid als een verdelingsvraagstuk. (2) Veranker de aandacht voor rechtvaardigheid in het beleidsproces door verdelingsbeginselen stelselmatig en vroegtijdig expliciet te maken. (3) Zorg voor institutionele borging en toetsing van de aandacht voor een rechtvaardige verdeling van klimaatkosten.

Kunstmatige intelligentie (AI) kent allerlei vormen en toepassingen: van gezichtsherkenning tot vertaalapps, van medische diagnoses tot anticiperen op criminaliteit, en van fraudebestrijding tot het beïnvloeden van wat we kopen, lezen en stemmen. En dat is nog maar het begin. Als Nederland zich op deze fundamentele verandering niet goed voorbereidt, is er niet alleen het risico dat kansen worden gemist, maar ook dat de samenleving opgescheept wordt met een technologie die onze belangen niet dient. Dat stelt de WRR in het rapport 105 Opgave AI. De nieuwe systeemtechnologie.

De Nederlandse zorg presteert over het algemeen goed, maar er zijn in delen van de zorg grote knelpunten. Om kwaliteit en toegankelijkheid te kunnen borgen dient de zorg in financieel, personeel en in maatschappelijk opzicht houdbaar te zijn. Deze drie dimensies van houdbaarheid staan echter steeds meer onder druk door ontwikkelingen als vergrijzing, de opkomst van nieuwe zorgtechnologie en de toename van het aantal chronisch zieken. In het rapport Kiezen voor Houdbare Zorg. Mensen, middelen en maatschappelijk draagvlak (rapport nr. 104, 2021) komt de WRR tot de conclusie dat we – om de groei van de zorg te begrenzen – beter moeten gaan kiezen waar onze prioriteiten in de zorg liggen. Leidend zijn hierbij twee uitgangspunten. Waar kunnen we de meeste gezondheidswinst behalen? En in welke delen van de zorg moeten kwaliteit en toegankelijkheid versterkt worden?

Het is belangrijk dat iedereen - nieuwkomers en gevestigde inwoners - zich thuis kan voelen in Nederland. Dat vraagt een actiever overheidsbeleid om alle nieuwe migranten wegwijs te maken en op te nemen in onze samenleving. Er dienen ontvangst- en inburgeringsvoorzieningen te komen voor alle migranten: kennismigranten, asielmigranten, gezinsmigranten en migranten uit de Europese Unie. Gemeenten spelen daarin een sleutelrol en hebben daarvoor ondersteuning nodig. Deze en andere aanbevelingen doet de WRR in dit rapport (nr. 103) Samenleven in verscheidenheid. Beleid voor de migratiesamenleving.

Nieuwe technologie, de toename van flexibel werk en de intensivering van werk kunnen grote gevolgen hebben voor de kwaliteit van werk. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid adviseert bedrijven, instellingen, sociale partners en de overheid in te zetten op goed werk voor iedereen die wil en kan werken. Goed werk is essentieel voor de brede welvaart in ons land: voor de economie en voor de sociale samenhang.

Digitale infrastructuur - is vaak zonder dat we het merken - intens verweven met processen die van groot belang zijn voor de samenleving, de economie en de democratische rechtstaat. Voor verstoringen in de fysieke wereld bestaan professionele crisisorganisaties en uitgebreide wet- en regelgeving. De voorbereiding op een digitale ontwrichting krijgt echter nauwelijks tot geen aandacht. In het rapport Voorbereiden op digitale ontwrichting (rapport nr. 101, 2019) pleit de WRR voor een betere voorbereiding op een digitale ontwrichting door o.a. adequate bevoegdheden om escalatie te voorkomen en inspanningen op het terrein van cyberverzekeringen te verrichten.

Geld en schuld zijn van fundamenteel belang voor onze samenleving, maar lastig te doorgronden. In Geld en Schuld: De publieke rol van banken bespreekt de WRR hoe geldschepping werkt, waarom geld en schuld nauw met elkaar samenhangen, wat de belangrijkste problemen zijn en welke oplossingen mogelijk zijn.

De Europese Unie zal meer ruimte moeten bieden voor variatie om bijna dertig, onderling zeer verschillende Europese staten en hun burgers, te kunnen blijven verenigen.

De veiligheidsomgeving van Nederland is verslechterd. De WRR adviseert om de toekomst van de krijgsmacht vorm te geven vanuit een geïntegreerde veiligheidsstrategie die de interne en externe veiligheid omvat. Dit vraagt naast een strategisch defensiebeleid ook versterking van buitenlandbeleid en van ontwikkelingssamenwerking. Deze verdienen versterking om Nederland strategisch te equiperen voor de (toekomstige) geopolitieke situatie. Click here for the English version: Security in an Interconnected World

Naast denkvermogen is 'doenvermogen' minstens zo belangrijk om aan de hoge eisen van de participatiesamenleving te kunnen voldoen. De overheid verwacht van burgers steeds vaker dat ze zelfredzaam zijn op het gebied van gezondheid, persoonlijke financiën en de arbeidsmarkt. De WRR vraagt met dit rapport aandacht voor het belang van niet-cognitieve vermogens, zoals een doel stellen, in actie komen, volhouden en om kunnen gaan met verleiding en tegenslag.

Door een grote afhankelijkheid van de financiële sector zijn de economie en de samenleving bijzonder kwetsbaar geworden. Juist het sociaal-economisch beleid heeft bijgedragen aan de financiële dominantie. In het rapport Samenleving en financiële sector in evenwicht (rapport nr. 96, 2016) pleit de WRR daarom voor aanpassingen in het sociaal-economisch beleid die de weerbaarheid van de samenleving en de economie versterken.

Het gebruik van Big Data in het veiligheidsdomein vraagt om nieuwe kaders. Dat is nodig om de mogelijkheden van Big Data te benutten en tegelijkertijd de fundamentele rechten en vrijheden van burgers te waarborgen. Dat schrijft de WRR in zijn rapport Big Data in een vrije en veilige samenleving (rapport nr. 95, 2016).

Het internet dient een speerpunt te zijn van het Nederlandse buitenlands beleid. Dit is nodig om de publieke kern van het internet te vrijwaren van oneigenlijke interventies. In zijn rapport De publieke kern van het internet. Naar een buitenlands internetbeleid (rapport nr. 94, 2015) werkt de WRR drie prioriteiten uit voor een diplomatieke agenda.

Het is tijd voor een expliciet voedselbeleid. De sterk veranderde context van de voedselvoorziening en de opgaven die daarmee gepaard gaan, vragen om deze heroriëntatie. Dat stelt de WRR in zijn rapport Naar een voedselbeleid (rapport nr. 93, 2014). Het voedselbeleid moet zich vooral richten op een veerkrachtig voedselnet.

Meer aandacht voor gedragseconomische en psychologische kennis kan bijdragen aan een beter beleid. Gedragswetenschappelijke kennis verdient daarom een sterkere inbedding in de beleidsvorming. Bijvoorbeeld door een gedragswetenschappelijke basiscapaciteit bij elk ministerie in te richten. Dit is een van de bevindingen in het WRR-rapport Met kennis van gedrag beleid maken (rapport nr. 92, 2014).

Semipublieke organisaties moeten hun interne weerwerk en tegenspraak beter organiseren. Daarvoor zijn goede interne ‘checks and balances’ noodzakelijk. Dat stelt de WRR in zijn rapport Van tweeluik naar driehoeken. Versterking van interne checks and balances bij semipublieke organisaties (rapport nr. 91, 2014).

Het is hoog tijd voor een strategie gericht op het verdienvermogen van Nederland. Tot deze conclusie komt de WRR in het rapport Naar een lerende economie. Investeren in het verdienvermogen van Nederland (rapporten nr. 90, 2013). Centraal in zo’n strategie staat het beter gebruiken van bestaande kennis. Kenniscirculatie schraagt een lerende economie.

Er moet meer aandacht zijn voor de bijdrage van het toezicht aan de behartiging van publieke belangen. In zijn rapport Toezien op publieke belangen. Naar een verruimd perspectief op rijkstoezicht (rapport nr. 89, 2013) doet de WRR daarom aanbevelingen om de meerwaarde van het rijkstoezicht, zoals uitgeoefend door allerlei inspecties en marktautoriteiten, te vergroten.

Beleidsmakers moeten meer openstaan voor burgers die zich inzetten voor de samenleving. Actief betrokken burgers zijn van groot belang voor een levende democratie. Het is daarom zaak meer te denken vanuit de burgers en hen vertrouwen en ruimte te bieden voor betrokkenheid. Dat concludeert de WRR in zijn rapport Vertrouwen in burgers (rapport nr. 88, 2012).

Beleid gericht op het behartigen van publieke zaken zal in de huidige marktsamenwerking op een bredere leest moeten worden geschoeid dan die waarop het marktwerkingsbeleid werd ontworpen. Bedrijven en maatschappelijke organisaties zullen daarbij meer dan nu hun verantwoordelijkheid moeten nemen. Dat betoogt de WRR in zijn rapport Publieke zaken in de marktsamenleving (rapport nr. 87, 2012).

Fysieke veiligheid is een kerntaak van de overheid. Het is daarom niet verrassend of onredelijk dat de overheid wordt aangesproken op de omgang met gevaarlijke stoffen, de voedselveiligheid, de bescherming tegen overstromingen en infectieziekten of de gevaren van nieuwe technologieën.

De overheid moet meer beseffen dat ze een iOverheid is. Dit besef is van belang om de uitdagingen van de verdergaande digitalisering het hoofd te bieden en de innovatiemogelijkheden door digitalisering te benutten. In het rapport iOverheid (rapport nr. 86, 2011) doet de WRR een aantal aanbevelingen om het besef een iOverheid te zijn te verankeren in het beleid.

Het Nederlandse buitenlandbeleid is aan een heroriëntatie toe, want internationale betrekkingen zijn radicaal van karakter veranderd. Het gaat erom strategisch-inhoudelijk scherp te kiezen, excellentie binnen de Europese arena na te streven en faciliterend medespeler te worden in de wereld van de niet-statelijke actoren. Daarvoor pleit de WRR in het rapport Aan het buitenland gehecht. Over verankering en strategie van Nederlands buitenlandbeleid (rapport nr. 85, 2010).

Ontwikkelingshulp moet meer gericht bijdragen aan de ontwikkeling en het zelfredzaam maken van landen. Bovendien dient het beleid zich duidelijker te oriënteren op grote mondiale vragen zoals stabiliteit en veiligheid, kennisontwikkeling en migratiebeleid. Dat zijn de twee lessen die de WRR trekt in het rapport Minder pretentie, meer ambitie (rapport nr. 84, 2010).

Scholen moeten aan dreigende schooluitvallers niet alleen kennis overdragen volgens de gestelde leerdoelen, maar ook structuur en verbondenheid leren. Alleen op scholen met een dergelijke brede taakopvatting (‘plus’-scholen) bestaat een reële kans dat de meest kwetsbare jongeren binnen de maatschappij blijven. Dat is de conclusie van de WRR in het rapport Vertrouwen in de school. Over de uitval van ‘overbelaste’ jongeren (rapport nr. 83, 2009).

Gezien de kwetsbaarheid van mensen, samenleving en natuurlijke omgeving is een proactieve omgang met onzekerheden vereist. Voorzorg brengt nieuwe verantwoordelijkheden met zich mee voor overheid, bedrijfsleven en burgers en vraagt om nieuwe activiteiten. In het rapport Onzekere veiligheid. Verantwoordelijkheden rond fysieke veiligheid (rapport nr. 82, 2008) adviseert de WRR om het nieuwe voorzorgsbeginsel in de grondwet op te nemen.

Investeringen in vitale infrastructuren als dijken en elektriciteitsnetwerken zijn op dit moment onvoldoende gewaarborgd. Een strategische heroriëntatie van het beleid is noodzakelijk om de voor deze infrastructuren belangrijke publieke belangen, zoals innovatie, duurzaamheid en leveringszekerheid, te kunnen blijven realiseren. In het rapport Infrastructures: Time to invest (rapport nr. 81, 2008) schetst de WRR de pijlers voor zo’n heroriëntatie.

Opening voor samenwerking, opening voor verrassingen, opening voor uitdagers en opening naar buiten (nieuwe gebieden en sectoren). Dat zijn de ingrediënten van een innovatiebeleid dat innovaties daadwerkelijk tot stand brengt en verspreidt. Aldus de WRR in het rapport Innovatie vernieuwd. Opening in viervoud (rapport nr. 80, 2008).

Het beleidsmatig inzetten van de nationale identiteit kan contraproductief werken. Een open benadering, die uitgaat van verschillende processen van identificatie met ons land, is te prefereren. Deze biedt meer mogelijkheden om – bij open grenzen, culturele diversiteit en transnationale verhoudingen – de spanningen tussen Nederlanders het hoofd te bieden. Dat is de bevinding van de WRR in het rapport Identificatie met Nederland (rapport nr. 79, 2007).

Nationale politici en beleidsmakers moeten het voortouw nemen om belangrijke Europese vraagstukken te identificeren. Ze moeten hun keuzes expliciet uitdragen en verantwoorden. Alleen dan zullen Nederlanders in de toekomst nieuw EU-beleid als legitiem ervaren. Tot deze conclusie komt de WRR in zijn rapport Europa in Nederland (rapport nr. 78, 2007).

In een toekomstbestendige arbeidsmarktpolitiek moet baanzekerheid plaatsmaken voor werkzekerheid. Dat vergt een ambitieuze aanpak, waarbij scholing, loopbaanplanning, inkomensbescherming, re-integratie en sociale zekerheid worden gebundeld en op elkaar worden afgestemd. Dat schrijft de WRR in het rapport Investeren in werkzekerheid (rapport nr. 77, 2007).

Om de uitdagingen van de toekomst het hoofd te kunnen bieden, heeft de verzorgingsstaat nieuw elan nodig. Daarom is het zaak de beleidsinspanningen te concentreren op de functies verheffen en verbinden en niet langer op verzekeren en verzorgen. Dat schrijft de WRR in zijn rapport De verzorgingsstaat herwogen. Verzorgen, verzekeren, verheffen en verbinden (rapport nr. 76, 2006).

Voor het vertrouwen van burgers in overheid en politiek is het van belang dat ambtenaren, ministers en politici gezamenlijk investeren in de oplossing van lastige maatschappelijke vraagstukken. Het leervermogen van de overheid staat onder druk en moet worden versterkt. Dat is de bevinding van de WRR in Lerende overheid. Een pleidooi voor probleemgerichte politiek (rapport nr. 75, 2006).

Ambitieus klimaatbeleid vereist een wereldomvattende strategie voor de lange termijn. Het huidige beleid is te veel gericht op het beperken van de CO2-uitstoot binnen de eigen grenzen. Daardoor is het niet effectief. Tot deze conclusie komt de WRR in het rapport Klimaatstrategie – tussen ambitie en realisme (rapport nr. 74, 2006).

Islamitisch activisme biedt aanknopingspunten voor democratisering en mensenrechten. Voor de veiligheid op langere termijn is er ook alles aan gelegen veelbelovende ontwikkelingen in het islamitisch activisme te ondersteunen. Dat schrijft de WRR in zijn rapport Dynamiek in islamitisch activisme. Aanknopingspunten voor democratisering en mensenrechten (rapport nr. 73, 2006).

Burgers kunnen een belangrijke rol spelen bij het voorkomen van leefbaarheidsproblemen in steden en dorpen, bijvoorbeeld op het gebied van veiligheid, onderwijs en sociale infrastructuur. Ook kunnen buurtinitiatieven het sociaal vertrouwen helpen versterken. Tot die conclusies komt de WRR in het rapport Vertrouwen in de buurt (rapport nr. 72, 2005).

Een toekomstbestendig mediabeleid vergt een nieuwe, functionele, benadering. Want door met name technologische ontwikkelingen verandert het Nederlandse mediabestel snel. Daarbij zal een Europees mediabeleid op den duur zelfs noodzakelijk zijn. Dat constateert de WRR in het rapport Focus op functies: uitdagingen voor een toekomstig mediabeleid (rapport nr. 71, 2005).

De overheid moet meer vertrouwen hebben in de initiatieven van professionals en bestuurders van de instellingen in de gezondheidszorg, onderwijs, volkshuisvesting, welzijn en arbeidsvoorziening. De nadruk ligt nu teveel op het controleren en afrekenen. Dat stelt de WRR in het rapport Bewijzen van goede dienstverlening (rapport nr. 70, 2004).

De islam vormt geen obstakel voor een eventuele toetreding van Turkije tot de EU. Dat staat in het WRR-rapport De Europese Unie, Turkije en de islam (rapport nr. 69, 2004). Ook zijn er geen aanwijzingen dat het doorvoeren van de door de EU gewenste hervormingen de Turkse democratische rechtsstaat in de toekomst in gevaar zal brengen.

Het is de taak van de overheid om de waarden van een open samenleving en de democratische rechtsstaat te garanderen en de publieke moraal te ondersteunen. Dat constateert de WRR in het rapport Waarden, normen en de last van het gedrag (rapport nr. 68, 2003). Daarnaast is het in de eerste plaats de samenleving zelf die die waarden vormt en onderhoudt.

Het Nederlandse beleid is niet afdoende voor toekomstige milieuproblemen. Om te kunnen inspelen op milieuproblemen, zoals de klimaatverandering en de afnemende biodiversiteit, moet kennis worden gemobiliseerd over wat mis kan gaan. Die kennis moet bovendien breed maatschappelijk worden gedeeld en gedragen. Dat is de kern van het WRR-rapport Nieuwe wegen in het milieubeleid (rapport nr. 67, 2003).

De gevolgen van mondialisering en informatisering voor de internationale handel behoeven meer aandacht in het overheidsbeleid. Alleen dan kan Nederland zijn sterke positie als handelsland in de toekomst veilig stellen. In het rapport Nederland handelsland, het perspectief van de transactiekosten (rapport nr. 66, 2003) pleit de WRR ervoor om, in aanvulling op het bestaande handelsbeleid, informele handelsbelemmeringen weg te nemen.

De slagvaardigheid van de Europabrede Unie van 25 lidstaten is ermee gebaat als de mogelijkheden tot institutionele variatie worden benut. Het gaat dan niet alleen om variatie binnen de communautaire methode, maar ook om harde en zachte vormen van coördinatie alsmede differentiatie van rechten en plichten tussen de lidstaten. Dat staat in het WRR-rapport Slagvaardigheid in de Europabrede Unie (rapport nr. 65, 2003).

De overheid moet niet voor of tegen biotechnologie in het algemeen zijn, maar de afzonderlijke toepassingen ervan beoordelen. Bij die beoordeling spelen de ethische afwegingen die moeten worden gemaakt, een bijzondere rol, evenals de risico’s die bepaalde toepassingen met zich mee kunnen brengen. In het rapport Beslissen over biotechnologie (rapport nr. 64, 2003) geeft de WRR aan hoe de overheid met deze problemen kan omgaan.

De nationale rechtsstaat blijft vooralsnog een centrale plaats innemen, als ankerpunt van een internationale rechtsorde. Wel bestaat het gevaar dat Nederland als klein land bij de internationale rechtsontwikkeling buiten spel komt te staan. Een goed functionerende rechtsstaat vraagt om voortdurende aandacht en onderhoud. Dat adviseert de WRR in zijn rapport De toekomst van de nationale rechtsstaat (rapport nr. 63, 2002).

Duurzame ontwikkeling dreigt een cliché te worden voor alles wat goed is. Dat ondermijnt de effectiviteit van het beleid. In het rapport Duurzame ontwikkeling: bestuurlijke voorwaarden voor een mobiliserend beleid (rapport nr. 62, 2002) beveelt de WRR aan duurzame ontwikkeling te beperken tot de ecologische invalshoek en van daaruit de afweging te maken met economische en sociaal-culturele aspecten.

Wil Nederland een echte kennissamenleving worden, dan moet een carrière in het wetenschappelijk onderzoek aantrekkelijker worden. Hiernaast zijn investeringen nodig in betere bijscholingsmogelijkheden voor leerkrachten om ICT daadwerkelijk in het onderwijs te gaan gebruiken, inclusief een hogere beloning. Dat staat in het WRR-rapport Van oude en nieuwe kennis: de gevolgen van ICT voor het kennisbeleid (rapport nr. 61, 2002)

Nederland dient consequenties te trekken uit het feit dat het een immigratiesamenleving is geworden. Participatie, eigen verantwoordelijkheid en ontmoeting staan hierbij centraal. In het rapport Nederland als immigratiesamenleving (rapport nr. 60, 2001) pleit de WRR daarom voor een overheidsprogramma dat de participatie van immigranten bevordert en dat consequent wordt uitgevoerd en gehandhaafd.

De Europese Unie moet duidelijker prioriteiten stellen ten aanzien van de toetredingseisen waar­aan de kandidaat-lidstaten uit Midden- en Oost-Europa moeten voldoen. Hiernaast noopt de uitbreiding ertoe om tijdig het gemeenschappelijke landbouwbeleid en het cohesiebeleid van de EU te herzien. Dit is de kern van het rapport Naar een Europabrede Unie (rapport nr. 59, 2001).

Goed bestuur behoort een zelfstandig doel te zijn van het Nederlandse ontwikkelingsbeleid. Nu fungeert het hoofdzakelijk als maatstaf voor het selecteren van landen die in aanmerking komen voor armoedevermindering. Dit zegt de WRR in zijn rapport Ontwikkelingsbeleid en goed bestuur (rapport nr. 58, 2001).

Een doorgroei van de arbeidsparticipatie in de komende tien à twintig jaar is wenselijk en in beginsel ook mogelijk. Op de meeste terreinen zijn de beleidsmogelijkheden hiervoor nog niet uitgeput. Ziekte en arbeidsongeschiktheid vormen echter wel een grote bedreiging. Dit staat in het WRR-rapport Doorgroei van arbeidsparticipatie (rapport nr. 57, 2000).

De beslissing of een overheidstaak moet worden geprivatiseerd of niet, moet worden bepaald door de vraag op welke wijze het publiek belang het beste kan worden veiliggesteld: in de publieke of de in private sector. Dit is de kern van het WRR-rapport Het borgen van publiek belang (rapport nr. 56, 2000).

Ondanks de vergrijzing kan de Nederlandse verzorgingsstaat ook in de toekomst houdbaar zijn. Voorwaarde hiervoor is wel dat een ‘generatiebewust’ beleid wordt gevoerd, dat consequent rekening houdt met de effecten van beleidsbeslissingen voor de nu jonge én voor toekomstige generaties. Dat is de conclusie van de WRR in het rapport Generatiebewust beleid (rapport nr. 55, 2000).

De ontwikkelingen in de informatie- en communicatietechnologie hebben onvermijdelijk gevolgen voor het vermogen van de nationale staat om effectief op te treden. Alleen wanneer de overheid dit voldoende onderkent, kan zij inspelen op de fundamentele veranderingen die haar te wachten staan. Dat staat in het WRR-rapport Staat zonder land: een verkenning van bestuurlijke gevolgen van informatie- en communicatietechnologie (rapport nr. 54, 1998)

Om een slagvaardig ruimtelijk beleid te kunnen voeren en beter te voorzien in de behoeften van strategische grootschalige projecten, dient de Rijksoverheid meer ruimtelijke planbevoegdheden te krijgen. Dit kan worden bereikt door de invoering van een grofmazige ‘ruimtelijke hoofdstructuur’. Aldus de WRR in het rapport Ruimtelijke ontwikkelingspolitiek (rapport nr. 53, 1998).

Door een basispakket van gezondheidszorgvoorzieningen voor de gehele bevolking onder te brengen in een algemene sociale verzekering, kan de gezondheidszorg voor iedereen op langere termijn toegankelijk blijven. Hiernaast is een vrijwillige aanvullende verzekering mogelijk voor extra zorg naar eigen keuze. Dit is de kern van het rapport Volksgezondheidszorg (rapport nr. 52, 1997) van de WRR.

Het huidige stelsel voor de sociale zekerheid is op langere termijn niet houdbaar, in het bijzonder vanwege de vergrijzing. Een combinatie van activerings- en toeslagenbeleid kan helpen de arbeidsmarkt aan te passen aan de veranderingen in de wereldeconomie. Tot deze conclusie komt de WRR in het rapport Van verdelen naar verdienen. Afwegingen voor de sociale zekerheid in de 21e eeuw (rapport nr. 51, 1997)

Anders dan soms wordt gedacht, nemen de kansen op een harmonieuze sociaal-culturele ontwikkeling in Nederland niet af maar toe. ‘Tweedeling’ van de samenleving is in belangrijke mate te voorkomen door een geëigend arbeidsmarkt- en onderwijsbeleid. Aldus de WRR in het rapport Tweedeling in perspectief (rapport nr. 50, 1996).

Wanneer de organisatie van het binnenlands bestuur telkens wordt aangepast aan de veranderingen in de samenleving, zal deze blijven achterlopen bij de ontwikkelingen. Het is beter een stabiel kader te creëren waarbinnen het bestuur flexibel kan inspelen op de maatschappelijke veranderingen. Dit constateert de WRR in het rapport Orde in het binnenlands bestuur (rapport nr. 49, 1995).

Door een ‘kerngroep’ te vormen onder leiding van Duitsland en Frankrijk kan de Europese Unie haar politieke handelingsvermogen versterken. Dit is noodzakelijk nu de Verenigde Staten meer afstand neemt van Europa. Het is in het belang van Nederland om mee te werken aan zo’n kerngroep. Dit schrijft de WRR in het rapport Stabiliteit en veiligheid in Europa. Het veranderende krachtenveld voor het buitenlands beleid (rapport nr. 48, 1995).

Het hoger onderwijs in Nederland kan studenten beter voorbereiden op de maatschappij dan thans het geval is. Door het hoger onderwijs te faseren en een duidelijk onderscheid aan te brengen in de doelstellingen van universiteit en hogeschool, kan beter tegemoet worden gekomen aan de uiteenlopende behoeften, capaciteiten en interesses van studenten. Dat staat in het WRR-rapport Hoger onderwijs in fasen (rapport nr. 47, 1995).

Voor besluiten over grote infrastructurele werken, zoals de Betuweroute of uitbreiding van Schiphol, moet een aparte ‘wet grote projecten’ worden ingevoerd. Hierdoor verbetert niet alleen de kwaliteit en de beheersbaarheid van deze besluiten, maar worden ook alle betrokken belangen evenwichtig afgewogen. Zo wordt een doelmatiger en snellere besluitvorming mogelijk. Dat is het voorstel van de WRR in het rapport Besluiten over grote projecten (rapport nr. 46, 1994).

Milieurisico’s zijn niet objectief en niet eenduidig wetenschappelijk in te schatten. Om het begrip duurzaamheid uit te werken tot een goed functionerend beleidsconcept is het daarom noodzakelijk normatieve keuzen te maken over gesignaleerde risico's en onzekerheden expliciet te maken. Tot deze bevinding komt de WRR in het rapport Duurzame risico's. Een blijvend gegeven (rapport nr. 44, 1994).

In de uitvoering van de sociale zekerheid zal bevordering van arbeidsparticipatie veel meer voorop moeten staan dan voorheen. De uitvoeringsorganisaties zullen zich daarom primair moeten gaan richten op preventie, re-integratie, bemiddeling en scholing. Dat schrijft de WRR in het rapport Belang en beleid. Naar een verantwoorde uitvoering van de werknemersverzekeringen (rapport nr. 45, 1994).

Als de naoorlogse geboortegolf met pensioen gaat, zal deze zichzelf meer moeten onderhouden dan de ouderen van nu. Dit is onontkoombaar in het licht van de verouderende bevolkingssamenstelling van Nederland. Bij ongewijzigd beleid komt de solidariteit tussen generaties in gevaar. Het is zaak hierop tijdig te anticiperen. Dat staat in het WRR-rapport Ouderen voor ouderen; demografische ontwikkelingen en beleid (rapport 43, 1993).

Een aanzienlijke hoeveelheid landbouwgrond in de Europese Gemeenschap (EG) zal uit productie moeten worden genomen. Dit is noodzakelijk vanwege de toenemende productiviteit, de stijgende overschotten en de financieringsproblemen in de landbouw én om tot een milieuvriendelijke sector te komen. Dit blijkt uit het WRR-rapport Grond voor keuzen: Vier perspectieven voor de landelijke gebieden in de Europese Gemeenschap (rapport nr. 42, 1992).

Het milieuvraagstuk is primair een gedragsprobleem. Milieuproblemen ontstaan doordat het milieu niet of onvoldoende meeweegt in het keuzegedrag van producenten en consumenten. Heffingen, privaatrechtelijke middelen en sociale regulering kunnen hierop grijpen. Daarbij is het van belang dat maatregelen op het juiste bestuursniveau worden genomen. Dat staat in het WRR-rapport Milieubeleid: strategie, instrumenten en handhaafbaarheid (rapport nr. 41, 1992).

Als de Wet op de onderwijsverzorging op 1 januari 1995 afloopt, moet deze niet worden verlengd. Beter is het om het aanbod van onderwijsverzorging flexibel te maken en scholen zelf te laten kiezen hoe zij in hun verzorgingsbehoefte willen voorzien. Zij zouden hiervoor zelf een budget moeten krijgen. Dat staat in het WRR-rapport De onderwijsverzorging in de toekomst (rapport nr. 40, 1991).

Het technologiebeleid van de overheid moet niet alleen worden verbreed maar ook meer internationaal worden. Dit is nodig vanwege de toenemende schaalvergroting, de internationaliserende markten en de toenemende vervlechting van technologie en samenleving. Dat is de bevinding van de WRR in het rapport Technologie en overheid (rapport nr. 39, 1991).

De arbeidsparticipatie moet omhoog. Te weinig mensen in Nederland verrichten nu betaalde arbeid. In een individualiserende samenleving is het echter steeds belangrijker dat mensen deelnemen aan het arbeidsproces. Een samenhangend beleid gericht op het wegnemen van barrières voor arbeidsparticipatie is daarom onontbeerlijk. Dat is de kern van het WRR-rapport Een werkend perspectief. Arbeidsparticipatie in de jaren '90 (rapport nr. 38, 1990).

Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht moeten meer financiële en bestuurlijke bevoegdheden krijgen. Ook moeten deze grote steden zelf meer verantwoordelijkheden dragen voor de lokale economische en sociale ontwikkelingen. Dat is nodig omdat de positie van de grote steden te wensen overlaat, schrijft de WRR in het rapport Van de stad en de rand (rapport nr. 37, 1990).

Het huidige minderhedenbeleid moet worden vervangen door een allochtonenbeleid dat erop is gericht de betrokken bevolkingsgroepen zelfstandig te maken en minder afhankelijk van overheidsvoorzieningen. Deelname aan arbeid is hiervoor een belangrijke voorwaarde, maar dit vraagt wel om investeringen in onderwijs, scholing en arbeid. Vooral omdat het aantal allochtonen in Nederland zal blijven toenemen. Dat staat in het WRR-rapport Allochtonenbeleid (rapport nr. 36, 1989).

Belastingwetten, socialezekerheidswetten en subsidieregelingen moeten in hun toepassing minder afhankelijk worden van de voorstelling die de burger geeft van zijn eigen situatie. Zulke wetten zijn nauwelijks te handhaven en de overheid lokt hiermee overtredingen als het ware uit. Dit zegt de WRR in het rapport Rechtshandhaving (rapport nr. 35, 1988).

In toekomstverkenningen voor de Rijksoverheid verdient de signaleringsfunctie meer aandacht. De onzekerheden over de langere termijn moeten worden vertaald in meer aandacht voor alternatieve ontwikkelingsmogelijkheden in plaats van een voortzetting van bestaande trends. Dat is de aanbeveling van de WRR in het rapport Overheid en toekomstonderzoek: een inventarisatie (rapport nr. 34, 1988).

Om werklozen en herintredende vrouwen meer kansen te bieden op een baan is het nodig een stelsel van werkervaringsplaatsen op te bouwen. Zo’n stelsel biedt mogelijkheden om onvrijwillig werklozen te vragen zich actief te (her)oriënteren op de arbeidsmarkt. Dat schrijft de WRR in zijn rapport Activerend arbeidsmarktbeleid (rapport nr. 33, 1987).

Om de financiële problemen van de Europese Gemeenschap op te lossen is het noodzakelijk de landbouwuitgaven te beheersen. Hiervoor moeten dwingende beslissingsregels worden ingevoerd, waaraan begrotingsautoriteiten en vakraden van ministers zijn gebonden. Dat is een van de aanbevelingen van de WRR in het rapport De financiering van de Europese Gemeenschap. Een interimrapport (rapport nr. 32, 1987).

Verhoging van het niveau van onderwijs, kunsten en wetenschappen in Nederland dient het voornaamste doel te zijn van het buitenlands cultureel beleid. Het streven naar goede betrekkingen met andere landen komt op de tweede plaats. In het rapport Cultuur zonder grenzen (rapport nr. 31, 1987) benadrukt de WRR dat een helder onderscheid tussen deze doelstellingen de internationale positie van de cultuurbeoefening in Nederland kan helpen versterken.

Het midden- en kleinbedrijf (mkb) kan een belangrijke bijdrage leveren aan de groei van de Nederlandse economie en werkgelegenheid. Maar dan moeten overheidsregelingen wel meer op dat mkb worden afgestemd. Te veel wordt nu nog het grootbedrijf genomen als maatstaf voor het op de marktsector gerichte overheidsbeleid. Dat zegt de WRR in het rapport Op maat van het midden- en kleinbedrijf: deel 1 (rapport nr. 30, 1987).

In de komende tien jaar kan de bestaande werkloosheid worden weggewerkt en het groeiende arbeidsaanbod worden ingezet, terwijl tegelijkertijd de economie groeit met ruim 4 procent per jaar. De technisch-economische structuur van Nederland staat dit niet in de weg. Dat staat in het WRR-rapport Ruimte voor groei. Kansen en bedreigingen voor de Nederlandse economie in de komende tien jaar (rapport nr. 29, 1987).

Structurele veranderingen op wereldniveau, met name de concurrentie vanuit de Verenigde Staten, Japan en de nieuwe geïndustrialiseerde landen, bedreigen de Nederlandse economie. Om deze bedreigingen het hoofd te kunnen bieden is het zaak de economische integratie in de Europese Gemeenschap te voltooien. Dat stelt de WRR in het rapport De onvoltooide Europese integratie (rapport nr. 28, 1986).

Maatschappelijke ontwikkelingen dwingen de overheid ertoe het onderwijspeil van leerlingen te verhogen. Daarom pleit de WRR in het rapport Basisvorming in het onderwijs (rapport nr. 27, 1986) voor een algemene basisvorming in de eerste fase van het voortgezet onderwijs. De basisvorming moet een te vroege of een door maatschappelijke achtergronden bepaalde studie- en beroepskeuze tegengaan.

Het stelsel van sociale zekerheid is toe aan herziening. Het gezinsinkomen wordt niet langer altijd verdiend door één kostwinner met een volledige baan en de overheid kan geen volledige werkgelegenheid waarborgen. In het rapport Waarborgen voor zekerheid. Een nieuw stelsel van sociale zekerheid in hoofdlijnen (rapport nr.26, 1985) pleit de WRR daarom voor een stelsel waarin de band tussen uitkering en arbeid losser is dan nu.

In het rapport Beleidsgerichte toekomstverkenning deel 2: Een verruiming van perspectief (rapport nr. 25, 1983) schetst de WRR toekomstperspectieven voor zeven grote beleidsterreinen: verdelingsvraagstukken, de productie van goederen en diensten, sociaal-economisch beleid, de omgeving, cultuurpolitiek, buitenlandse politiek en het openbaar bestuur. Het rapport bevat naar zijn aard geen concrete beleidsaanbevelingen.

In het rapport Samenhangend mediabeleid (rapport nr. 24, 1982) pleit de WRR voor een samenhangend beleid ten aanzien van de massamedia. Onder andere omdat technische ontwikkelingen het bestaande onderscheid tussen media, bijvoorbeeld dat tussen omroep en drukpers, zullen verkleinen.

Tussen Nederland en de Bondsrepubliek bestaat een grote mate van wederzijdse afhankelijkheid. Nederland is zeer gevoelig voor ontwikkelingen in het buurland en beschikt over beperkte beleidsmogelijkheden om die gevoeligheid te beperken. Dit blijkt uit het WRR-rapport Onder invloed van Duitsland. Een onderzoek naar gevoeligheid en kwetsbaarheid in de betrekkingen tussen Nederland en de Bondsrepubliek (rapport nr. 23, 1982).

Zonder richtinggevende visie bestaat het gevaar dat in de welzijnssector geen adequate sturing en afweging plaatsvinden. Maatschappelijke doelstellingen, met name sociale integratie, moeten in het welzijnsbeleid bovendien meer aandacht krijgen. Dat is de conclusie die de WRR trekt in het rapport Herwaardering van het welzijnsbeleid (rapport nr. 22, 1982)

De mogelijkheden om het arbeidsbestel te vernieuwen zijn beperkt maar niet uitgesloten. Grote veranderingen, zoals algemene arbeidstijdverkorting tot een 25-urige werkweek, zijn op korte termijn niet uitvoerbaar. Een geleidelijke en gedifferentieerde invoering van arbeidsduurverkorting is wel haalbaar. Dat is de bevinding van de WRR in het rapport Vernieuwingen in het arbeidsbestel (rapport nr. 21, 1981).

Het is moeilijk vast te stellen of structurele factoren een rol speelden bij het massale geweld op 30 april 1980 in Amsterdam. Toch is herhaling van ongeregeldheden in de toekomst niet uit te sluiten. Dat schrijft de WRR in zijn rapport Democratie en geweld. Probleemanalyse naar aanleiding van de gebeurtenissen in Amsterdam op 30 april 1980 (rapport nr. 20, 1980).

Betekenis geven aan de verschillen in politieke opstelling voor de toekomst en de medewerking krijgen van maatschappelijke groeperingen bij het uitwerken van alternatieve toekomstbeelden. Dat is het doel van de WRR bij de publicatie Beleidsgerichte toekomstverkenning. Deel 1: Een poging tot uitlokking (rapport nr. 19, 1980).

Om de hoofddoelstellingen van het Nederlandse beleid ten aanzien van werkgelegenheid, evenwicht van de betalingsbalans, economische groei en milieubehoud te realiseren moet de bedrijvensector worden versterkt te beginnen bij de industrie. Dit is de conclusie van de WRR in het rapport Plaats en toekomst van de Nederlandse industrie (rapport nr. 18, 1980).

Een gelijkwaardige deelname van minderheidsgroeperingen aan de Nederlandse samenleving moet het uitgangspunt zijn van het beleid, en niet de tijdelijkheid van hun verblijf. Anders zullen al bestaande problemen, zoals achterstandsproblemen, zich verscherpen. Dat betoogt de WRR in het rapport Etnische minderheden (rapport nr. 17, 1979).

De spanning rond de sociale ongelijkheid neemt toe en zal naar verwachting verder toenemen. Daarom acht de WRR een beleid gericht op de herverdeling van arbeidskenmerken noodzakelijk. Dat staat in het rapport Over sociale ongelijkheid – Een beleidsgerichte probleemverkenning (rapport nr. 16, 1977).

De centrale overheid heeft 298 interne adviesorganen, waarvan het merendeel permanent is. De meeste interne adviesorganen komen voor bij het departement van Binnenlandse Zaken. Dat blijkt uit de inventarisatie van de WRR in het rapport Interne adviesorganen van de centrale overheid (rapport nr. 14, 1977).

Een samenhangend toekomstbeeld voor de lange termijn. Dat is het doel dat de WRR nastreeft met het rapport De komende vijfentwintig jaar - Een toekomstverkenning voor Nederland (rapport nr. 15, 1977). De raad komt tot dit toekomstbeeld door bestaande trends te extrapoleren, voor zestien sectoren en in twee varianten. Zo wil hij bijdragen aan meningsvorming, politieke keuzen en beleid.

Een wijziging van het financieringsstelsel van de sociale verzekeringen biedt mogelijk perspectieven om de werkgelegenheid te vergroten. Dat staat in het WRR-rapport Maken wij er werk van? Verkenningen omtrent de verhouding tussen actieven en niet-actieven (rapport nr. 13, 1977). In dit rapport gaat de WRR in op de ontwikkeling van de verhouding tussen de actieven en de niet-actieven in onze samenleving.

Permanente externe adviesorganen moeten bij wet worden ingesteld en soms, in voorlopige vorm, bij Koninklijk Besluit. Bij de instelling van nieuwe organen dient echter terughoudendheid te worden betracht. Dat is een van de aanbevelingen van de WRR in het rapport Externe adviesorganen van de centrale overheid. Beschrijving, ontwikkelingen, aanbevelingen (rapport nr. 12, 1977).

Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties moet periodiek een overzicht bijhouden van de externe adviesorganen van de centrale overheid. Het publiceren van zo’n overzicht kan de toegankelijkheid en de overzichtelijkheid van de beleidsvoorbereiding bevorderen. Dat is de aanbeveling van de WRR in zijn rapport Overzicht externe adviesorganen van de centrale overheid (rapport nr. 11, 1976).

De beperkingen, mogelijkheden en prestaties van het bestaande systeem moeten nadrukkelijk bij de vernieuwing van het onderwijs worden betrokken. Dit vraagt om meer evaluatie van het bestaande systeem en van de contourenplannen in relatie tot de geformuleerde doelstellingen. Dat schrijft de WRR in het rapport Commentaar op de nota Contouren van een toekomstig onderwijsbestel (rapport nr. 10, 1976).

Aan de voorgestelde inrichting van het sectorradenstelsel kleven nog veel bezwaren en onzekerheden. Het over de gehele linie instellen van sectorraden moet dan ook worden ontraden, constateert de WRR in het rapport Commentaar op de Discussienota Sectorraden wetenschapsbeleid (rapport nr. 9, 1976). De raad geeft er de voorkeur aan eerst op een aantal punten nadere ervaring op te doen.

De minister voor Wetenschapsbeleid moet toezien op een meer systematische registratie van ontwikkelingen op het gebied van wetenschap en technologie. Dat is een van de aanbevelingen van de WRR in zijn rapport Buitenlandse invloeden op Nederland: Beschikbaarheid van wetenschappelijke en technische kennis (rapport nr. 8, 1976).

Van een systematische beleidsvoorbereiding op het gebied van de internationale migratie is in Nederland nauwelijks sprake. Door hun mogelijke gevolgen voor de samenleving zijn (toekomstige) migratiestromen echter een belangrijk aandachtspunt voor het beleid. In het rapport Internationale migratie (rapport nr. 7, 1976) beveelt de WRR daarom aan hiervoor bij het Sociaal en Cultureel Planbureau een onderzoeksafdeling in het leven te roepen.

De bestuurlijke organisatie van Nederland vertoont een aantal knelpunten die een planning op lange termijn en een gecoördineerde beleidsvorming in de weg staan. Er moet een duidelijk principebesluit worden genomen over de gewestvorming. In het rapport De organisatie van openbaar bestuur (rapport nr. 6, 1975) uit de WRR een voorkeur voor een groter aantal provincies, die bovendien een uitgebreider taken- en bevoegdhedenpakket hebben.

De overheid moet de middelen voor de bevolkingsprognose uitbreiden en de hiervoor verantwoordelijke CBS-afdeling versterken. Dat is een van de aanbevelingen van de WRR in het rapport Bevolkingsprognoses (rapport nr. 5, 1974). Hiermee wil de raad de huidige opzet van de bevolkingsprognose behouden en tegelijkertijd komen tot verbetering.

Het geïntegreerde milieubeleid voor de lange termijn verdient meer aandacht. Voor de wetenschappelijke advisering hierover moet op korte termijn een organisatorische voorziening worden getroffen. Dit zou voorlopig een commissie moeten zijn binnen de WRR. Dat staat in het WRR-rapport Milieubeleid (rapport nr. 4, 1974).

Het ontbreekt aan duidelijkheid over de ontwikkeling van de economische structuur van Nederland en over de concrete prioriteiten die hieruit volgen. In het rapport Structuur van de Nederlandse economie (rapport nr. 2, 1974) pleit de WRR daarom voor een algemene beleidsnota waarin de regering duidelijk aangeeft welke bedrijfstakken of activiteiten zij wil bevorderen of juist niet.

Het is tijd om het energiebeleid drastisch om te buigen. Dat schrijft de WRR in zijn rapport Energiebeleid (rapport nr. 3, 1974). De ongebreidelde groei van het energieverbruik in de afgelopen decennia heeft de energievoorziening in vele landen tot een van de meest kwetsbare pijlers van welvaart en welzijn gemaakt. De energiecrisis maakt dat duidelijk.

Om tijdens de besprekingen over een Europese Unie in 1975 enig gewicht in de schaal te kunnen leggen, zal Nederland al in 1974 een standpunt moeten bepalen. In het rapport Europese Unie (rapport nr. 1, 1974) doet de WRR daarom de aanbeveling om een breed samengestelde commissie in het leven te roepen die de minister van Buitenlandse Zaken hierover kan adviseren.